# عرص — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B5/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D8%B5/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B5.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عرص

العَرْصُ: خشبةٌ توضع على البيت عَرْضاً إِذا أَرادُوا تَسْقِيفَه وتُلْقى عليه أَطرافُ الخشب الصغار، وقيل: هو الحائطُ يُجْعَل بين حائطي البيت لا يُبْلَغ به أَقصاه، ثم يُوضع الجائزُ من طرف الحائط الداخل إِلى أَقصى البيت ويسقّفُ البيتُ كله، فما كان بين الحائطين فهو سَهْوةٌ، وما كان تحت الجائز فهو مُخْدَع، والسين لغة؛ قال الأَزهري: رواه الليث بالصاد ورواه أَبو عبيد بالسين، وهما لغتان. وفي حديث عائشة: نَصَبت على باب حُجْرَتي عَباءَةً مقْدَمَه من غَزاة خَيْبَر أَو تَبُوك فهَتَكَ العَرْصَ حتى وقَعَ بالأَرض؛ قال الهروي: المحدثون يروونه بالضاد المعجمة، وهو بالصاد والسين، وهو خشبة توضع على البيت عَرْضاً كما تقدم؛ يقال: عَرّصْتُ البيتَ تَعْرِيصاً، والحديث جاء في سنن أَبي داود بالضاد المعجمة وشرحَه الخطابي في المعالم، وفي غريب الحديث بالصاد المهملة، وقال: قال الراوي العَرْضَ، وهو غلط، وقال الزمخشري: هو بالصاد المهملة.
وقال الأَصمعي: كل جَوْبةٍ مُنْفَتِقة ليس فيها بناء فهي عَرْصةٌ. قال الأَزهري: وتجمع عِراصاً وعَرَصاتٍ. وعَرْصةُ الدارِ: وسَطُها، وقيل: هو ما لا بناء فيه، سميت بذلك لاعْتِراصِ الصبيان فيها. والعَرْصةُ: كل بُقْعةٍ بين الدور واسعةٍ ليس فيها بناء؛ قال مالك بن الرَّيْب: تَحمَّلَ أَصحابي عِشَاءً، وغادَرُوا
أَخا ثِقَة، في عَرْصةِ الدارِ، ثاوِيا
وفي حديث قُسّ: في عَرَصات جَثْجاث؛ العَرَصاتُ: جمع عَرْصة، وقيل: هي كل موضع واسع لا بناء فيه. والعَرّاصُ من السحاب: ما اضْطرب فيه البرقُ وأَظَلَّ من فوقُ فقَرُب حتى صار كالسَّقْف ولا يكون إِلا ذا رعدٍ وبَرْقٍ، وقال اللحياني: هو الذي لا يسكن برقُه؛ قال ذو الرمة يصف ظَليماً: يَرْقَدُّ في ظِلّ عَرّاصٍ، ويَطْرُدُه
حَفِيفُ نافجةٍ، عُثْنونُها حَصِبُ
يرقَدّ: يُسْرِع في عَدْوِه. وعُثْنونُها: أَوَّلُها. وحَصِبٌ: يأْتي بالحَصْباء.
وعَرِصَ البَرْقُ عَرَصاً واعْتَرَصَ: اضطرب. وبرق عَرِصٌ وعرّاصٌ: شديد الاضطراب والرعدِ والبرقِ. أَبو زيد: يقال عَرَصَت السماءُ تَعْرِصُ عَرْصاً أَي دامَ برْقُها. ورُمْحٌ عَرّاصٌ: لَدْن المَهَزّة إِذا هُزّ اضطرب؛ قال الشاعر:
من كل أَسْمَرَ عَرّاصٍ مَهَزّته،
كأَنه بِرَجا عادِيّةٍ شَطَنُ
وقال الشاعر:
من كل عَرّاصٍ إِذا هُزَّ عَسَلْ
وكذلك السيف؛ قال أَبو محمد الفقعسي:
من كلّ عَرّاصٍ إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ،
مثل قُدَامى النَّسْرِ ما مَسَّ بَضَعْ
يقال: سَيْفٌ عَرّاصٌ، والفعل كالفعل والمصدر كالمصدر؛ قال الشاعر في العَرَصِ والعَرِصِ:
يُسِيلُ الرُّبى، واهي الكُلى، عَرِصُ الذُّرى،
أَهِلَّةُ نَضّاخِ النَّدَى سابِغُ القَطْرِ
والعَرَصُ والأَرَنُ: النَّشاطُ، والتَّرَصُّع مثله. وعَرِصَ الرجلُ يَعْرَص عَرَصاً واعْتَرَصَ: نَشِطَ، وقال اللحياني: هو إِذا قَفَزَ ونَزا، والمَعْنيانِ مُتَقاربانِ. وعَرِصَت الهِرَّةُ واعْتَرَصَت: نَشِطَت واسْتَنَّتْ؛ حكاه ثعلب؛ وأَنشد:
إِذا اعْتَرَصْتَ كاعْتِراصِ الهِرّهْ،
يُوشِك أَن تَسْقُط في أُفُرّهْ
الأُفُرّةُ: البَلِيّةُ والشدّةُ. وبَعِيرٌ مُعَرَّصٌ: للذي ذلّ ظهرُه ولم يَذِلَّ رأْسُه. ويقال: تركتُ الصِّبْيانَ يَلْعبُون ويَمْرَحُونَ ويَعْتَرِصُونَ. وعَرِصَ القومُ عَرَصاً: لَعِبوا وأَقبلوا وأَدبروا يُحْضِرُونَ.
ولَحْمٌ مُعَرَّصٌ أَي مُلْقىً في العَرْصة للجُفوفِ؛ قال المخبَّل: سَيَكْفِيكَ صَرْبَ القومِ لحمٌ مُعَرَّصٌ
وماءٌ قُدورٍ، في القِصاع، مَشِيبُ
ويروى مُعَرَّضٌ، بالضاد، وهذا البيت أَورده الأَزهري في التهذيب للمخبَّل فقال: وأَنشد أَبو عبيدة بيت المُخَبَّل، وقال ابن بري: هو السُّليك بن السُّلَكة السعدي. وقيل: لحم مُعَرَّصٌ أَي مُقَطَّع، وقيل: هو الذي يُلْقى على الجمرِ فيختلط بالرماد ولا يجود نُضْجُه، قال: فإِن غَيَّبْتَه في الجمر فهو مَمْلولٌ، فإِن شَوَيْتَه فوق الجمر فهو مُفْأَدٌ وفَئِيد، فإِن شُوي على الحجارة المُحْماة فهو مُحْنَذٌ وحَنِيذ، وقيل: هو الذي لم يُنْعَمْ طَبْخُه ولا إِنْضاجُه. قال ابن بري: يقال عَرَّصْت اللحم إِذا لم تُنْضِجْه، مطبوخاً كان أَو مَشْويّاً، فهو مُعَرَّصٌ. والمُضَهَّبُ: ما شُوِي على النارِ ولم ينضج.
والعَرُوصُ: الناقةُ الطيّبةُ الرائحة إِذا عَرِقت.
وفي نوادر الأَعراب: تَعَرَّصْ وتَهَجَّسْ وتَعَرَّجْ أَي أَقِمْ. وعَرِصَ البيتَ عَرَصاً: خَبُثَت رِيحُه وأَنْتَنَ، ومنهم من خصَّ فقال: خبُثَت ريحُه من النَّدَى. ورَعَصَ جلده وارْتَعَصَ واعْتَرَصَ إِذا اخْتَلَج.

### Türkçe

**العَرْصُ**: Evi tavanlamak istedikleri zaman evin üzerine enlemesine konulan bir tahta; ve onun üzerine küçük tahtaların uçları atılır. Ve denildi ki: O, evin iki duvarı arasına yapılan, onun en sonuna ulaştırılmayan duvardır; sonra içteki duvarın ucundan evin en sonuna kadar kiriş konur ve evin tamamı tavanlanır; iki duvar arasında olan şey **سَهْوةٌ**’dir, kirişin altında olan şey ise **مُخْدَع**’dır; **السين** bir dildir (lehçedir). el-Ezherî dedi: Leys onu **بالصاد** ile rivayet etti, Ebû Ubeyd onu **بالسين** ile rivayet etti; ikisi de iki dildir. Âişe hadîsinde: “Hayber yahut Tebûk gazvesinden dönüşünde hücremin kapısına bir **عَباءَةً** diktim; derken **العَرْصَ**’ı yırttı, ta ki yere düştü.” Herevî dedi: Muhaddisler onu **بالضاد المعجمة** ile rivayet ederler; o ise **بالصاد** ve **السين** iledir; o, daha önce geçtiği üzere, evin üzerine enlemesine konulan bir tahtadır; “Evi **عَرّصْتُ**; **تَعْرِيصاً** (yaptım)” denir. Hadis Ebû Dâvûd’un Sünen’inde **بالضاد المعجمة** ile gelmiştir; Hattâbî onu el-Meʿâlim’de şerh etmiştir. Ve Garîbü’l-hadîs’te **بالصاد المهملة** iledir; ve dedi: Ravi **العَرْضَ** dedi; bu yanlıştır. Zemahşerî dedi: O, **بالصاد المهملة** iledir.

Asmaʿî dedi: İçinde bina olmayan her yarılmış çukur yer **عَرْصةٌ**’dır. el-Ezherî dedi: Ve **عِراصاً** ve **عَرَصاتٍ** olarak çoğul yapılır. **عَرْصةُ الدارِ**: onun ortasıdır; ve denildi ki: O, içinde bina olmayan yerdir; orada çocukların **اعْتِراصِ**’ı (koşuşup oynaşması) sebebiyle böyle adlandırılmıştır. **العَرْصةُ**: içinde bina olmayan, evler arasında geniş olan her yer parçası; Mâlik b. er-Reyb dedi:
تَحمَّلَ أَصحابي عِشَاءً، وغادَرُوا
أَخا ثِقَة، في عَرْصةِ الدارِ، ثاوِيا

Kuss hadîsinde: “**عَرَصات** Cethcâth’ta”; **العَرَصاتُ**: **عَرْصة**’nın çoğuludur; ve denildi ki: O, içinde bina olmayan her geniş yerdir. Buluttan **العَرّاصُ**: içinde şimşeğin çalkalandığı ve üstten gölgelediği, sonra yaklaşıp tavan gibi olduğu; ancak gök gürültüsü ve şimşek sahibi olarak olur. Lihyânî dedi: O, şimşeği sükûn bulmayan (durulmayan) olandır; Zû’r-Rumme bir devekuşunu tasvir ederek dedi:
يَرْقَدُّ في ظِلّ عَرّاصٍ، ويَطْرُدُه
حَفِيفُ نافجةٍ، عُثْنونُها حَصِبُ

**يرقَدّ**: koşusunda hızlanır. **وعُثْنونُها**: onun başı (ilk kısmı). **وحَصِبٌ**: çakıl getirir.

Şimşek **عَرِصَ**; **عَرَصاً** (oldu) ve **اعْتَرَصَ**: çalkalandı. Ve **برق عَرِصٌ** ve **عرّاصٌ**: çalkantısı, gök gürültüsü ve şimşeği şiddetli (olan). Ebû Zeyd: “Gök **عَرَصَت**; **تَعْرِصُ**; **عَرْصاً**” denir; yani şimşeği devam etti. Ve **رُمْحٌ عَرّاصٌ**: sallandığında çalkalanan, sallanışı yumuşak (olan); şair dedi:
من كل أَسْمَرَ عَرّاصٍ مَهَزّته،
كأَنه بِرَجا عادِيّةٍ شَطَنُ

Şair dedi:
من كل عَرّاصٍ إِذا هُزَّ عَسَلْ

Kılıç da böyledir; Ebû Muhammed el-Fakʿasî dedi:
من كلّ عَرّاصٍ إِذا هُزَّ اهْتَزَعْ،
مثل قُدَامى النَّسْرِ ما مَسَّ بَضَعْ

“**سَيْفٌ عَرّاصٌ**” denir; fiil fiil gibidir, mastar mastar gibidir; şair **العَرَصِ** ve **العَرِصِ** hakkında dedi:
يُسِيلُ الرُّبى، واهي الكُلى، عَرِصُ الذُّرى،
أَهِلَّةُ نَضّاخِ النَّدَى سابِغُ القَطْرِ

**العَرَصُ** ve **الأَرَنُ**: canlılık (neş’e)dir; **التَّرَصُّع** da onun gibidir. Adam **عَرِصَ**; **يَعْرَص**; **عَرَصاً** (oldu) ve **اعْتَرَصَ**: canlandı. Lihyânî dedi: O, sıçrayıp atladığı zamandır; iki mânâ birbirine yakındır. Kedi **عَرِصَت** ve **اعْتَرَصَت**: canlandı ve koşup atıldı; Saʿleb bunu nakletti; ve şu beyti okudu:
إِذا اعْتَرَصْتَ كاعْتِراصِ الهِرّهْ،
يُوشِك أَن تَسْقُط في أُفُرّهْ

**الأُفُرّةُ**: belâ ve şiddettir. **وبَعِيرٌ مُعَرَّصٌ**: sırtı zelil (çökmüş) olup başı zelil olmayan kimse içindir. Ve denir: “Çocukları oynuyor, şenlik ediyor ve **يَعْتَرِصُونَ** (koşuşup oynaşıyorlar) hâlinde bıraktım.” Kavim **عَرِصَ**; **عَرَصاً** (oldu): oynadılar; gelip gittiler; koşturup durdular.

**ولَحْمٌ مُعَرَّصٌ**: yani kuruması için **العَرْصة**’ya atılmış; el-Muhabbel dedi:
سَيَكْفِيكَ صَرْبَ القومِ لحمٌ مُعَرَّصٌ
وماءٌ قُدورٍ، في القِصاع، مَشِيبُ

**مُعَرَّضٌ** olarak da rivayet edilir, **بالضاد** ile. Bu beyti el-Ezherî et-Tehzîb’de el-Muhabbel’e ait olarak zikretti ve dedi: Ebû Ubeyde el-Muhabbel’in beytini okudu. İbn Berrî dedi: O, es-Süleyk b. es-Süleke es-Saʿdî’dir. Ve denildi ki: **لحم مُعَرَّصٌ** yani parçalanmış. Ve denildi ki: O, kor üzerine atılan, sonra külle karışan ve pişmesi iyi olmayan şeydir. Dedi ki: Onu kor içinde gizlersen o **مَمْلولٌ**’dür; onu korun üstünde kızartırsan o **مُفْأَدٌ** ve **فَئِيد**’dir; kızdırılmış taşlar üzerinde kızartılırsa o **مُحْنَذٌ** ve **حَنِيذ**’dir. Ve denildi ki: O, pişirmesi ve olgunlaştırması iyi yapılmamış olandır. İbn Berrî dedi: Etin pişmiş yahut kızarmış olsun, onu olgunlaştırmadığın zaman “Eti **عَرَّصْت**” denir; o da **مُعَرَّصٌ**’dur. **والمُضَهَّبُ**: ateş üzerinde kızartılıp olgunlaşmayan şeydir.

**والعَرُوصُ**: terlediği zaman güzel kokulu olan dişi deve.

Arapların nevâdirinde: **تَعَرَّصْ** ve **تَهَجَّسْ** ve **تَعَرَّجْ**: yani ikamet et.

Ev **عَرِصَ**; **عَرَصاً** (oldu): kokusu kötüleşti ve kokuştu; onlardan kimi tahsis etti de dedi: Çiğden dolayı kokusu kötüleşti. Derisi **رَعَصَ** ve **ارْتَعَصَ** ve **اعْتَرَصَ**: seğirdiği zaman (böyledir).
