# عرف (ع-ر-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Tanınan ile

- Harfler: ع - ر - ف
- Kur'an'da: 71 geçiş · 63 ayet · 32 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (32)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْمَعْرُوفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%90.md) | بِالْمَفْعُولِ | Tanınan ile; Tanınanı; Tanınana | 20 | 19 | [2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:178.md) |
| [بِمَعْرُوفٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A8%D9%90%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%8D.md) | بِمَفْعُولٍ | Tanınan ile | 6 | 4 | [2:229](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:229.md) |
| [مَعْرُوفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | مَفْعُولًا | Tanınan | 6 | 6 | [2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:235.md) |
| [يَعْرِفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Tanırlar | 4 | 4 | [2:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:146.md) |
| [مَعْرُوفٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%8D.md) | مَفْعُولٍ | Tanınan | 3 | 3 | [2:240](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:240.md) |
| [الْأَعْرَافِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D9%81%D9%90.md) | الْأَفْعَالِ | Tepeler | 2 | 2 | [7:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:46.md) |
| [تَعْرِفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F.md) | تَفْعِلُ | Tanırsın | 2 | 2 | [22:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/22:72.md) |
| [عَرَفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Tanıdılar | 2 | 2 | [2:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:89.md) |
| [مَعْرُوفٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%8C.md) | مَفْعُولٌ | Tanınan | 2 | 2 | [2:263](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:263.md) |
| [يَعْرِفُونَهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F.md) | يَفْعِلُونَهُ | Onu tanırlar | 2 | 2 | [2:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:146.md) |
| [اعْتَرَفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | افْتَعَلُوا | İtiraf ettiler | 1 | 1 | [9:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/9:102.md) |
| [الْمَعْرُوفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%90.md) | الْمَفْعُولِ | Tanınan | 1 | 1 | [9:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/9:67.md) |
| [بِالْعُرْفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%81%D9%90.md) | بِالْفُعْلِ | Örf ile | 1 | 1 | [7:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:199.md) |
| [تَعْرِفُهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | تَفْعِلُهُمْ | Onları tanırsın | 1 | 1 | [2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:273.md) |
| [عَرَفَاتٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%8D.md) | فَعَلَاتٍ | Arafat | 1 | 1 | [2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:198.md) |
| [عَرَّفَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%8E.md) | فَعَّلَ | Tarif etti | 1 | 1 | [66:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/66:3.md) |
| [عَرَّفَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%91%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَعَّلَهَا | Onu tarif etti | 1 | 1 | [47:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/47:6.md) |
| [عُرْفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%B1%D9%92%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | فُعْلًا | Örf | 1 | 1 | [77:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/77:1.md) |
| [فَاعْتَرَفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْتَعَلُوا | İtiraf ettiler | 1 | 1 | [67:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/67:11.md) |
| [فَاعْتَرَفْنَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E%D8%A7.md) | فَافْتَعَلْنَا | Hemen itiraf ettik | 1 | 1 | [40:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/40:11.md) |
| [فَتَعْرِفُونَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | فَتَفْعِلُونَهَا | Hemen onu tanırsınız | 1 | 1 | [27:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/27:93.md) |
| [فَعَرَفَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَفَعَلَهُمْ | Hemen onları tanıdı | 1 | 1 | [12:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/12:58.md) |
| [فَلَعَرَفْتَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%92%D8%AA%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | فَلَفَعَلْتَهُمْ | Öyleyse hemen onları tanıdın | 1 | 1 | [47:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/47:30.md) |
| [لِتَعَارَفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%84%D9%90%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | لِتَتَفَاعَلُوا | Tanışmanız için | 1 | 1 | [49:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/49:13.md) |
| [مَعْرُوفَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | مَفْعُولَةٌ | Tanınan | 1 | 1 | [24:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/24:53.md) |
| [وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%88%D9%8E%D9%84%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8E%D9%86%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَلَتَفْعِلَنَّهُمْ | Ve kesinlikle onları tanıyacaksın | 1 | 1 | [47:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/47:30.md) |
| [يَتَعَارَفُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَتَفَاعَلُونَ | Tanışırlar | 1 | 1 | [10:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/10:45.md) |
| [يَعْرِفُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | يَفْعِلُوا | Tanırlar | 1 | 1 | [23:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/23:69.md) |
| [يَعْرِفُونَهَا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8E%D8%A7.md) | يَفْعِلُونَهَا | Onu tanırlar | 1 | 1 | [12:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/12:62.md) |
| [يَعْرِفُونَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%90%D9%81%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْعِلُونَهُمْ | Onları tanırlar | 1 | 1 | [7:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:48.md) |
| [يُعْرَفُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%8F.md) | يُفْعَلُ | Tanınır | 1 | 1 | [55:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/55:41.md) |
| [يُعْرَفْنَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/siga/%D9%8A%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%B1%D9%8E%D9%81%D9%92%D9%86%D9%8E.md) | يُفْعَلْنَ | Tanınırlar | 1 | 1 | [33:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/33:59.md) |

## Mücavir kökler — 147 mücavir (328 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 13 ortak ayet · G² 75 · Tanınmayan
2. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 9 ortak ayet · G² 36 · Nihayet, son demektir
3. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 7 ortak ayet · G² 32 · Kanat demektir
4. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 6 ortak ayet · G² 31 · “Dalk” sansar demektir
5. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 14 ortak ayet · G² 30 · Murar acı bir ağacın adıdır
6. [سوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%85.md) — 5 ortak ayet · G² 27 · Sima çehre demektir
7. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 7 ortak ayet · G² 25 · Kadınlar
8. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 37 ortak ayet · G² 22 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
9. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 10 ortak ayet · G² 19 · Hayr : At sürüsü demektir
10. [عضل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B6%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Onlara kuvvet kullanmayın
11. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · Nikah
12. [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Kesin karar
13. [زوج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%88%D8%AC.md) — 6 ortak ayet · G² 16 · İlik ve düğme çiftinin her biridir
14. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 6 ortak ayet · G² 15 · İş ayakkabısı
15. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 15 · İcl havuz demektir
16. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 11 ortak ayet · G² 15 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
17. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 8 ortak ayet · G² 15 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
18. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 6 ortak ayet · G² 14 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
19. [عفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Haramdan kaçınırlar
20. [سرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%AD.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Eğersiz attır
21. [كسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sıvının zıddı katı demektir
22. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 11 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
23. [رضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
24. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 6 ortak ayet · G² 10 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
25. [مسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D9%83.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Koku veren yağdır
26. [وعظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%B8.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · “Vea’de” (dal) yağmur yüklü bulut anlamına gelir
27. [خبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 10 · Haber : Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
28. [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Akın
29. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 16 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
30. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 12 ortak ayet · G² 8 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
31. [فعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D9%84.md) — 5 ortak ayet · G² 8 · Fa’l “Fa’l” “yapmak” demektir
32. [رجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Rical ayak demektir
33. [ربص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%B5.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Rebş” ağaçların yaprakları döktükten sonra yeniden…
34. [طمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · “Teve’a” olgunlaşmış, koparılmaya hazır hurma demektir
35. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 8 · Zenb : Kuyruk demektir
36. [غني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%8A.md) — 4 ortak ayet · G² 7 · Ğaniy, Ğanem, koyun sürüsü demektir
37. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 8 ortak ayet · G² 7 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
38. [فقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Omurga kemiğidir
39. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 7 ortak ayet · G² 6 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
40. [صحب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AD%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 6 · Sahafe sahifa üzerine yazı yazılmış veya şekil çizilmiş…
41. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Kepçe, kefe demektir
42. [حدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AF%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Hadid demir demektir
43. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Halim meme ucu demektir
44. [كتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Su sızdırmayan sağlam tulumdur
45. [رحم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AD%D9%85.md) — 8 ortak ayet · G² 6 · Rahim, bebeğin doğana kadar geliştiği yerdir
46. [وصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Vesat bohça gibi kıymetli şeylerin bulunduğu, kabı asıp…
47. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
48. [يتم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AA%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Tek başına bulunan ağaç ve cevher demektir
49. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 6 ortak ayet · G² 5 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
50. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
51. [فحش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AD%D8%B4.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Fahşa (ha) “Üns” oku atan yayın insan tarafı; “vahş” ise…
52. [جهل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%87%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Cehl fokurdayıp kaynayan kazan demektir
53. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Koyar
54. [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hadre inşaat için kullanılan taş tuğla demektir
55. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
56. [خرج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B1%D8%AC.md) — 5 ortak ayet · G² 5 · Huruc : Harc duvarın dışına sürülen harçtır
57. [أنث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Eğildiği zaman tekrar eski yerine gelen demir gibi şeylere…
58. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “On” demektir
59. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 4 ortak ayet · G² 5 · Emam ön demektir
60. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%81/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md), [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md), [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | İki şeyin birbiri ardınca bitişmesi, yükselti, koku alma ve kalbin yatışıp sükûnet bulması |
| Çekirdek Özet 2 | Varlığın iz ve alametlerini idrak ederek ortak toplumsal sağduyuya, fıtrata ve hakikate intibak etme |
| Çekirdek Özet 3 | Meşruiyetini kamusal ve fıtri tanınırlıktan alan ahlaki, hukuki ve toplumsal normatif düzen |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca zihinsel bilgi veya pozitivist örf olarak daraltılıp fıtrat, vicdan ve sükûnet bağının koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, belirme, arız olma, kabarma veya yüzeye vurma; nitekim [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md), [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md), [عرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%A8.md) köklerinde de ortaya çıkma, yükselme ve belirginleşme esastır | ف | Ağız, kenar ve dış sınır imgesini taşıyan harfin eklenmesiyle açığa çıkış; nesnenin sınırlarını, kokusunu ve dış ayırt edici alametlerini kavrayıp kabullenme yönünde özelleşmiştir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz | Görme, derinden algılama, kaynağa ve öze vakıf olma |
| ر | İnsan başı | Baş, öncelik, üstte olma, doruk ve zihinsel kavrayış |
| ف | Ağız | Açıklık, dışa vurum, telaffuz, sınır ve nefesle koklama |
| عرف | Başın ve gözün yönelmesiyle dış alametlerin açığa çıkması | Dışa vuran ayırt edici işaretlerin dikkatle gözlenip baş ve zihin tarafından ayırt edilmesi, kokunun ve yüksekliğin algılanması gibi fıtri bir yatışma ve kabule ulaşılması |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Atın boynundaki kılların birbiri ardınca dizilmesi (at yelesi), arazideki diğer yerlerden yüksek ve belirgin sırt, koklanan hoş koku |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Nâbiğa ez-Zübyânî beytinde adaletin zıddı olan münkerin asla maruf olamayacağını ve marufun zayi olmayacağını ifade eder: أبى الله إلا عدله وقضاءه / فلا النكر معروف ولا العرف ضائع |
| Erken Arapça kullanım | Kabile temsilcisi ve bilirkişi için kullanılan arîf nitelemesi ile Taif ve Ukaz panayırlarında kabilelerin alametlerini tanıyan kimseler hakkında kullanılır; Tarif b. Mâlik el-Anberî şiirinde bu makamı zikreder: أوكلما وردت عكاظ قبيلة / بعثوا إلي عريفهم يتوسم |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde عرف kökü, özellikle Güney ve Batı Sami dillerinde belirginleşen, dış işaretleri ayırt etme, koklama ve kabullenme eksenli bir semantik alana dayanır. İbranice ve Süryanicede doğrudan 'r-p ses dizilimi bu biçimiyle yaygın epistemolojik bir fiil olarak değil, daha çok ense, boyun arkası ve boyun bükme gibi anatomik ve fiziksel yükseklik-ardışıklık alanlarında (İbranice עֹרֶף / orep) temsil edilir; bu durum Arapçadaki at yelesi (عُرْف) ve boyun anlamıyla etimolojik bir bağ kurar. Arapçada kök, kokunun duyumsanması, alametlerin birbirini izlemesi ve zihnin bu alametler aracılığıyla bir nesneye güven duyup sükûnete kavuşması şeklinde özgün bir felsefi ve ahlaki sıçrama yaşamıştır. Dolayısıyla kökün epistemolojik ve ahlaki kullanımı, Arap yarımadasının kavramsal gelişiminde nesnenin ardışık alametlerini ayırt etme ve benimseme temelinden türetilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عرف | At yelesi, tepe/yükselti ve hoş koku somut anlamlarından hareketle; ardışık alametlerin zihinde sükûnet ve kesin teşhis oluşturması sürecidir | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עֹרֶף, Süryanice 'arpā | Boyun arkası, ense, eğilme ve fiziksel çıkıntı anlamları üzerinden at yelesi ve itiraf/kabullenme semantiğiyle kökdeştir | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik havzada fonetik olarak güvenilir ve kanıtlanmış bir dış paralellik tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرف | Anlamlı | Tanımak, yükselti, koku, iyilik | Dış alametlerden hareketle bilmek, fıtrata uygun düşen maruf amel | Hedef kök |
| [عفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B1.md) | Anlamlı | Toza toprağa bulamak, toprak rengi | Nesneyi toprağa sürtmek, tozu dumana katmak, cesur ve atılgan olmak | Yüzey ve temas bağı |
| [رعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%81.md) | Anlamlı | Burundan kan gelmesi, öne geçmek | Kanın veya bir şeyin öne fırlayıp çıkması, akması | Alametin öne fırlaması |
| [رفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D8%B9.md) | Anlamlı | Yükseltmek, kaldırmak | Bir şeyi bulunduğu konumdan yukarı taşımak, görünür kılmak | عرف kökündeki yükselti ve tepe anlamıyla semantik ortaklık |
| [فعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Ağzı açmak, feryat etmek | Ağzı alabildiğine açıp bağırmak veya yarılmak | Erken sözlüklerde müsta'mel kayıtlı |
| [فرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Dal, tepe, yukarı tırmanmak | Ağacın üst dalları, bir şeyin en üst kısmı, soyluluk | Yükselti ve zirve yönüyle ortak çekirdek |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرف | Merkez | Alametle tanıma ve benimseme | Nesnenin alametlerinden ve etkisinden hareketle tanımak; nefsin o bilgiyle yatışması ve onu fıtraten kabul etmesi | Zihinsel idrak ile ahlaki onayın birleşimi |
| [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Mutlak ve künhüne vakıf bilgi | Nesnenin hakikatini ve mahiyetini kuşatıcı şekilde kavramak; cehaletin karşıtıdır ve doğrudan şüpheyi giderir | Allah için kullanılırken عرف fani idraki çağrıştırdığı için sınırlıdır |
| [فقه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%82%D9%87.md) | Komşu | Derin kavrayış ve gaye bilgisi | Sözün veya hükmün ardındaki ince maksatları, gerekçeleri sezerek kavrama | Yüzeyden derine ve gayeye nüfuz etme |
| [شعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D8%B1.md) | Komşu | Sezgi ve duyusal farkındalık | Kıl inceliğindeki ayrıntıları duyular ve iç hislerle fark etme | Akli çıkarımdan ziyade sezgisel algı |
| [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) | Zıt | Yadırgama, reddetme, inkâr | Kalbin yatışmadığı, fıtratın yabancıladığı, tanımsız ve gayrimeşru bulduğu durum | Marufun tam karşıtı olarak bilinmeyen ve reddedilen kötülük |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرف | Tanımak, maruf, fıtri norm | Alametleri idrak edip benimsemeyi, yüksekliği, sükûneti ve toplumca onaylanan iyiliği kapsar | Kesin |
| Latince | Cognoscere, Notum, Mos | Tanımak, bilinen şey, gelenek/töre | Zihinsel teşhisi (cognoscere) ve toplumsal kabul görmüş normu (mos) karşılar; ancak hoş koku ve sükûnet çekirdeğini dışarıda bırakır | Güçlü |
| İngilizce | Recognize, Acknowledge, Common good | Tanımak, itiraf etmek, ortak sağduyu | Daha önce bilineni yeniden teşhis etmeyi ve ahlaki kabulü içerir; Arapçadaki at yelesi ve yükseklik metaforu eksiktir | Güçlü |
| Almanca | Erkennen, Anerkennen, Sitte | Tanımak, onaylamak, yerleşik ahlak | Nesneyi alametleriyle tespit etme ve ahlaken tanıyıp tasdik etme yönünü tam verir; ontolojik fıtrat boyutunu kısmen karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Reconnaître, Notoriété, Usage | Ayırt edip tanımak, bilinirlik, teamül | Hukuki ve kamusal meşruiyeti iyi yansıtır; kalbin içsel mutmainliği boyutunda dar kalır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْمَعْرُوفِ / مَعْرُوفًا | Şeriatın ve aklıselimin güzel bulduğu normatif iyilik, hakkaniyet | Aile hukuku, nafaka, boşanma, yetim malı ve toplumsal muamele hükümleri (Bakara [2:178](https://lisan.digital/tr/ayet/2:178.md), [2:229](https://lisan.digital/tr/ayet/2:229.md), [2:236](https://lisan.digital/tr/ayet/2:236.md); Nisâ [4:19](https://lisan.digital/tr/ayet/4:19.md)) |
| يَعْرِفُونَ / عَرَفُوا | Alamet ve delillerle kesin teşhis etme, tanıma | Ehl-i Kitab'ın peygamberi kendi evlatları gibi tanıması veya hakkı yüzünden sezmesi (Bakara [2:89](https://lisan.digital/tr/ayet/2:89.md), [2:146](https://lisan.digital/tr/ayet/2:146.md); Mâide [5:83](https://lisan.digital/tr/ayet/5:83.md)) |
| الْأَعْرَافِ | Cennet ile cehennem arasındaki yüksek surlar, tepeler | Ahirette iki zümreyi de simalarından ayırt eden yüksek gözetleme mevkiindeki konum (A'râf [7:46](https://lisan.digital/tr/ayet/7:46.md), [7:48](https://lisan.digital/tr/ayet/7:48.md)) |
| اعْتَرَفُوا | Suç ve günahı itiraf etme, boyun eğip kabullenme | Kusurlarını ve hatalarını açıkça ikrar edip tevbe eden kimselerin hali (Tevbe [9:102](https://lisan.digital/tr/ayet/9:102.md)) |
| بِالْعُرْفِ | Kolay olanı, toplumun fıtraten benimsediği erdemli davranışı benimseme | Peygamberî ahlak ve insanlarla ilişkide müsamaha çağrısı (A'râf [7:199](https://lisan.digital/tr/ayet/7:199.md)) |
| عَرَّفَهَا | Hoş kokulu ve çekici kılma, güzelleştirme | Cennetin nimetlerinin ve kokularının müminlere önceden tanıtılıp sevdirilmesi (Muhammed [47:6](https://lisan.digital/tr/ayet/47:6.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Marifetullah ve aklın iyiyi-kötüyü bilmesi (hüsün-kubuh) | Allah'ın varlığının bilinmesinde nakil gelmeden önce aklın marifet yükümlülüğü ve bilginin kalpteki sükûneti | Delilden hareketle ulaşılan zaruri veya kesbi idrak |
| Fıkıh | Hukukun ikincil kaynağı olarak örf ve maruf ölçüsü | Nassın belirlemediği miktarların, nafakanın ve muamelelerin toplumsal teamülle sınırlandırılması kaidesi | Şeriata aykırı olmayan kamu vicdanı ve cari teamül |
| Tefsir | Emr-i bi'l-ma'rûf nehy-i ani'l-münker kavramlaştırması | Marufun fıtrat, akıl ve vahiyle uzlaşan ortak iyilik, münkerin ise fıtrata yabancı kötülük olarak tahlili | Vicdanların ve aklın tanıdığı evrensel ve şer'i meşruiyet |
| Hadis | Marufun sadaka sayılması ve fitne zamanında marufa sarılma | Her meşru ve fıtri iyiliğin bir sadaka olduğu, kötülük yayıldığında marufun korunması buyrukları | İyiliğin somutlaşmış, tanınabilir ve uygulanabilir biçimleri |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Fıtrat ve vahiy uyumu | Maruf | İlahi hitabın insan vicdanıyla uyuşmasını sağlama | Dinin emrettiği iyilik, fıtratın zaten yabancısı olmadığı, gördüğünde sükûnet bulduğu değerdir | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve metodoloji | Marifet | Dış delillerden ve eserlerden hareketle müessire ulaşma | Doğrudan kuşatılamayan hakikatin, işaretleri ve alametleri takip edilerek kesinlikle bilinmesi | Kesin |
| Siyasi | Kamu düzeni ve meşruiyet | İcma ve kamu vicdanı | İdarenin kararlarında toplumca kabul görmüş meşruiyet sınırını koruma | Yöneticinin keyfi iradesini engelleyen, adalet ve hakkaniyetin somut teamüllerle denetlenmesi | Güçlü |
| İktisadi | Hakkaniyetli paylaşım ve nafaka | Maruf ölçüsü | Piyasa ve aile harcamalarında nesnel, dengeli taban ve tavan standardı | İsraf ve cimrilikten uzak, zamanın ve çevrenin ekonomik teamülüne uygun adil bedel tayini | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Örüntü tanıma ve sinyal işleme | Bir sistemin karmaşık veri dizilimleri arasından daha önceden tanımlanmış karakteristik izleri ve süreklilikleri ayrıştırıp eşleştirmesi; tıpkı at yelesindeki sıralı kıllar gibi verinin düzenli sürekliliğini teşhis etmesidir | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Normatif teamül ve kamuoyu mutabakatı | Yazılı kuralların ötesinde, toplumun örtük vicdanında meşru kabul edilen, ihlal edildiğinde dışlama yaratan, fıtri ve rasyonel ortak davranış kodudur | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökten türeyen maruf ve örf kavramlarının, herhangi bir toplumda salt tarihsel süreçte oluşmuş her türlü cari alışkanlığa, geleneğe veya pozitivist çoğunluk talebine indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da maruf, aklıselimin, selim fıtratın ve ilahi vahyin ortaklaşa onayladığı; kalbin gördüğünde irkilmeyip yatıştığı mutlak hakkaniyet ve adalet standardıdır |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Toplumsal yozlaşmaların, ataerkil baskıların veya şirk temelli adetlerin örf ve maruf kılıfı altında meşrulaştırılması; dinin ahlaki ve fıtri süzgecinin devre dışı bırakılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın ahlak ve hukuk sisteminin havada kalan soyut teoriler olmadığını, insan fıtratı ve toplumsal sağduyu ile tam bir mutabakat içinde (maruf) işlediğini gösterdiği için merkezidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Aile hukuku (evlilik, boşanma, emzirme, nafaka), toplumsal ahlak nizamı (emr-i bi'l-ma'rûf) ve peygamberlik delillerinin kavranması bağlamındaki ayetlerde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Şeriatın insana tamamen yabancı ve dışsal kurallar yığını olduğu zannını yıkar; emredilen hükümlerin vicdanın zaten tanıdığı, nefsin huzur bulduğu meşru değerler olduğunu kanıtlar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Birbirini izleyen kılların oluşturduğu at yelesi, arazide göze çarpan yüksek sırt ve nefse huzur veren hoş koku.
- Soyut anlam: Belirgin işaretler ve deliller vasıtasıyla bir şeyi tereddütsüz teşhis etme; aklın, fıtratın ve vahyin ortaklaşa onayladığı iyiliği içselleştirip kabul etme.
- Sistematik karşılık: Dikeyde hakikati izlerden tanıma yöntemi (marifet), yatayda ise toplumsal barış ve adalet zeminini kuran meşru fıtrat normu (maruf).
- LaTeX modeli: $$M = \{ x \in S \mid f(x) \cap v(x) \neq \emptyset \} \xrightarrow{\sigma} K$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $S$ evrendeki veya toplumdaki eylemler ve durumlar kümesini; $x$ belirli bir davranışı veya alameti temsil eder. $f(x)$ fıtrat ve aklıselimin onay fonksiyonunu, $v(x)$ ise vahyin meşruiyet dairesini simgeler. Bu iki kaynağın ortak kesişiminde yer alan eylemler $M$ (maruf) kümesini oluşturur. $\sigma$ dönüştürücüsü, bu uyumun vicdanda yarattığı sükûnet ve kesin teşhis halini; $K$ ise kalbin mutmain olduğu istikrarlı kabul ve tanıma durumunu gösterir.

## Geçtiği ayetler (63 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:89](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:89.md) — عَرَفُوا

وَلَمَّا جَاءَهُمْ كِتَابٌ مِنْ عِنْدِ اللَّهِ مُصَدِّقٌ لِمَا مَعَهُمْ وَكَانُوا مِنْ قَبْلُ يَسْتَفْتِحُونَ عَلَى الَّذِينَ كَفَرُوا فَلَمَّا جَاءَهُمْ مَا عَرَفُوا كَفَرُوا بِهِ فَلَعْنَةُ اللَّهِ عَلَى الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Ne zaman ki; Allah’ın katından, kendilerinde olanı tasdik eden kitab geldi, onlar bundan önceki küfredenlere karşı kendilerine yardım gelmesini beklerlerken, bildikleri gelince onu inkar ettiler. Allah’ın la’neti kafirlerin üzerinedir.

### [Bakara 2:146](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:146.md) — يَعْرِفُونَهُ · يَعْرِفُونَ

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمْ وَإِنَّ فَرِيقًا مِنْهُمْ لَيَكْتُمُونَ الْحَقَّ وَهُمْ يَعْلَمُونَ

Meal (IK): Kendilerine kitab verdiklerimiz, onu oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Öyle iken içlerinden bir güruh bilir oldukları halde, yine de hakkı gizlerler.

### [Bakara 2:178](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:178.md) — بِالْمَعْرُوفِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا كُتِبَ عَلَيْكُمُ الْقِصَاصُ فِي الْقَتْلَى الْحُرُّ بِالْحُرِّ وَالْعَبْدُ بِالْعَبْدِ وَالْأُنْثَى بِالْأُنْثَى فَمَنْ عُفِيَ لَهُ مِنْ أَخِيهِ شَيْءٌ فَاتِّبَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ وَأَدَاءٌ إِلَيْهِ بِإِحْسَانٍ ذَلِكَ تَخْفِيفٌ مِنْ رَبِّكُمْ وَرَحْمَةٌ فَمَنِ اعْتَدَى بَعْدَ ذَلِكَ فَلَهُ عَذَابٌ أَلِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; öldürmede size kısas farz kılındı. Hür; hür ile, köle; köle ile, dişi; dişi ile. Ama kim de kardeşi tarafından affedilirse, ma’ruf olan emre ittiba etmeli ve ona güzellikle ödemelidir. Bu, Rabbınız tarafından bir hafifletme ve rahmettir. Kim, bundan sonra da tecavüzde bulunursa; onun için pek acıklı bir azab vardır.

### [Bakara 2:180](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:180.md) — بِالْمَعْرُوفِ

كُتِبَ عَلَيْكُمْ إِذَا حَضَرَ أَحَدَكُمُ الْمَوْتُ إِنْ تَرَكَ خَيْرًا الْوَصِيَّةُ لِلْوَالِدَيْنِ وَالْأَقْرَبِينَ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Sizden birinize ölüm geldiği zaman; eğer bir hayır bırakacaksa; anaya, babaya, yakın akrabaya, ma’ruf şekilde vasiyette bulunması farz kılındı. Bu, takva sahibleri üzerinde bir haktır.

### [Bakara 2:198](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:198.md) — عَرَفَاتٍ

لَيْسَ عَلَيْكُمْ جُنَاحٌ أَنْ تَبْتَغُوا فَضْلًا مِنْ رَبِّكُمْ فَإِذَا أَفَضْتُمْ مِنْ عَرَفَاتٍ فَاذْكُرُوا اللَّهَ عِنْدَ الْمَشْعَرِ الْحَرَامِ وَاذْكُرُوهُ كَمَا هَدَاكُمْ وَإِنْ كُنْتُمْ مِنْ قَبْلِهِ لَمِنَ الضَّالِّينَ

Meal (IK): Rabbınızın lutf-u keremini aramanızda bir günah yoktur. Arafat’tan geri döndüğünüz zaman, Meş’ar-ı Haram’ın yanında Allah’ı zikredin. O, sizi hidayete ulaştırdığı gibi, siz de O’nu zikredin. Nitekim siz bundan önce, sapıklardan idiniz.

### [Bakara 2:228](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:228.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَالْمُطَلَّقَاتُ يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ ثَلَاثَةَ قُرُوءٍ وَلَا يَحِلُّ لَهُنَّ أَنْ يَكْتُمْنَ مَا خَلَقَ اللَّهُ فِي أَرْحَامِهِنَّ إِنْ كُنَّ يُؤْمِنَّ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَبُعُولَتُهُنَّ أَحَقُّ بِرَدِّهِنَّ فِي ذَلِكَ إِنْ أَرَادُوا إِصْلَاحًا وَلَهُنَّ مِثْلُ الَّذِي عَلَيْهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَلِلرِّجَالِ عَلَيْهِنَّ دَرَجَةٌ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Boşanmış kadınlar; kendi kendilerine, üç adt ve temizlenme müddeti beklerler. Eğer onlar, Allah’a ve ahiret gününe inanıyorlarsa, Allah’ın kendi rahimlerinde yarattığını gizlemeleri onlara helal olmaz. Eğer barışmak isterlerse; kocaları onları geri almaya daha layıktırlar. Erkeklerin kadınların üzerinde hakları olduğu, gibi, kadınların da onlar üzerinde hakları vardır. Erkekler onların üzerinde bir dereceye sahiptirler. Allah Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:229](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:229.md) — بِمَعْرُوفٍ

الطَّلَاقُ مَرَّتَانِ فَإِمْسَاكٌ بِمَعْرُوفٍ أَوْ تَسْرِيحٌ بِإِحْسَانٍ وَلَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَأْخُذُوا مِمَّا آتَيْتُمُوهُنَّ شَيْئًا إِلَّا أَنْ يَخَافَا أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَإِنْ خِفْتُمْ أَلَّا يُقِيمَا حُدُودَ اللَّهِ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا فِيمَا افْتَدَتْ بِهِ تِلْكَ حُدُودُ اللَّهِ فَلَا تَعْتَدُوهَا وَمَنْ يَتَعَدَّ حُدُودَ اللَّهِ فَأُولَئِكَ هُمُ الظَّالِمُونَ

Meal (IK): Boşanma iki defadır. Ya iyilikle tutmak, ya da güzellikle salmaktır. Onlara verdiğinizden birşeyi geri almanız sizlere helal değildir. Meğer erkekle kadın Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkmuş olalar. Eğer siz de, onların Allah’ın hududunu ikame edemeyeceklerinden korkarsanız, o halde fidye vermelerinde bir vebal yoktur. Bunlar Allah’ın hudududur. Onları aşmyın. Kim Allah’ın hududunu aşarsa, işte onlar zalimlerin kendileridir.

### [Bakara 2:231](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:231.md) — بِمَعْرُوفٍ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ سَرِّحُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَلَا تُمْسِكُوهُنَّ ضِرَارًا لِتَعْتَدُوا وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ فَقَدْ ظَلَمَ نَفْسَهُ وَلَا تَتَّخِذُوا آيَاتِ اللَّهِ هُزُوًا وَاذْكُرُوا نِعْمَةَ اللَّهِ عَلَيْكُمْ وَمَا أَنْزَلَ عَلَيْكُمْ مِنَ الْكِتَابِ وَالْحِكْمَةِ يَعِظُكُمْ بِهِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِكُلِّ شَيْءٍ عَلِيمٌ

Meal (IK): Ve kadınları boşadığınız zaman; iddetlerini bitirince artık onları ya iyilikle tutun veya iyilikle salıverin. Sırf zulmedebilmeniz için zararlarına onları tutuvermeyin. Kim, böyle yaparsa; muhakkak kendi nefsine zulmetmiş olur. Allah’ın ayetlerini oyuncak yerine koymayın. Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size öğüt vermek için indirdiği kitabı ve hikmeti hatırlayın. Allah’tan korkun. Ve bilin ki Allah, şüphesiz her şeyi bilendir.

### [Bakara 2:232](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:232.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَإِذَا طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ فَبَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا تَعْضُلُوهُنَّ أَنْ يَنْكِحْنَ أَزْوَاجَهُنَّ إِذَا تَرَاضَوْا بَيْنَهُمْ بِالْمَعْرُوفِ ذَلِكَ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ مِنْكُمْ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ ذَلِكُمْ أَزْكَى لَكُمْ وَأَطْهَرُ وَاللَّهُ يَعْلَمُ وَأَنْتُمْ لَا تَعْلَمُونَ

Meal (IK): Kadınları boşadığınız vakit, onlar iddetlerini bitirdiklerinde, aralarında güzelce anlaştıkları takdirde; kocalarıyla tekrar evlenmelerine mani olmayın. İşte sizden Allah’a ve ahiret gününe inanmış olanlara, bununla öğüt veriliyor. Bu, sizin için daha iyi, daha temizdir. Allah bilir, siz bilmezsiniz.

### [Bakara 2:233](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:233.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَالْوَالِدَاتُ يُرْضِعْنَ أَوْلَادَهُنَّ حَوْلَيْنِ كَامِلَيْنِ لِمَنْ أَرَادَ أَنْ يُتِمَّ الرَّضَاعَةَ وَعَلَى الْمَوْلُودِ لَهُ رِزْقُهُنَّ وَكِسْوَتُهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ لَا تُكَلَّفُ نَفْسٌ إِلَّا وُسْعَهَا لَا تُضَارَّ وَالِدَةٌ بِوَلَدِهَا وَلَا مَوْلُودٌ لَهُ بِوَلَدِهِ وَعَلَى الْوَارِثِ مِثْلُ ذَلِكَ فَإِنْ أَرَادَا فِصَالًا عَنْ تَرَاضٍ مِنْهُمَا وَتَشَاوُرٍ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْهِمَا وَإِنْ أَرَدْتُمْ أَنْ تَسْتَرْضِعُوا أَوْلَادَكُمْ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِذَا سَلَّمْتُمْ مَا آتَيْتُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَاتَّقُوا اللَّهَ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ بِمَا تَعْمَلُونَ بَصِيرٌ

Meal (IK): Anneler çocuklarını tam iki yıl emzirirler. Bu, emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir. Onların yiyeceği, giyeceği uygun şekilde çocuk kendisinden olana aittir. Kimse gücünün üstünde bir şeyle mükellef olmaz. Ne anne çocuğu yüzünden, ne de baba çocuğu yüzünden zarara sokulmasın. Mirasçıya düşen de bunun gibidir. Eğer kendi aralarında anlaşıp, danışarak çocuğu memeden kesmek isterlerse; ikisine de bri vebal yoktur. Çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, vereceğinizi güzelce teslim etmek şartıyla size yine bir vebal yoktur. Allah’tan korkun ve bilin ki Allah yaptığınız şeyleri görendir.

### [Bakara 2:234](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:234.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا يَتَرَبَّصْنَ بِأَنْفُسِهِنَّ أَرْبَعَةَ أَشْهُرٍ وَعَشْرًا فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ بِالْمَعْرُوفِ وَاللَّهُ بِمَا تَعْمَلُونَ خَبِيرٌ

Meal (IK): İçinizden ölenlerin geriye bıraktıkları eşler; kendi kendilerine dört ay ve on gün beklerler. Müddetlerini bitirdikleri vakit onların, kendileri için uygun olanı yapmalarından dolayı size bir günah yoktur. Ve Allah, işlediklerinizden haberdardır.

### [Bakara 2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:235.md) — مَعْرُوفًا

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Böyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Bakara 2:236](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:236.md) — بِالْمَعْرُوفِ

لَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ إِنْ طَلَّقْتُمُ النِّسَاءَ مَا لَمْ تَمَسُّوهُنَّ أَوْ تَفْرِضُوا لَهُنَّ فَرِيضَةً وَمَتِّعُوهُنَّ عَلَى الْمُوسِعِ قَدَرُهُ وَعَلَى الْمُقْتِرِ قَدَرُهُ مَتَاعًا بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Temas etmediğiniz veya bir mehir kesmediğniz kadınları boşamışsanız, size vebal yoktur. Şu kadar ki, zengin olan kudretince, darda bulunan da halince ma’ruf bir fayda ile onları faydalandırmalıdır. Bu, iyilik edenlerin üzerine bir borçtur.

### [Bakara 2:240](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:240.md) — مَعْرُوفٍ

وَالَّذِينَ يُتَوَفَّوْنَ مِنْكُمْ وَيَذَرُونَ أَزْوَاجًا وَصِيَّةً لِأَزْوَاجِهِمْ مَتَاعًا إِلَى الْحَوْلِ غَيْرَ إِخْرَاجٍ فَإِنْ خَرَجْنَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِي مَا فَعَلْنَ فِي أَنْفُسِهِنَّ مِنْ مَعْرُوفٍ وَاللَّهُ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): İçinizden vefat edip de eşlerini geride bırakanlar; bir seneye kadar eşlerinin evlerinden çıkarılmayarak geçimlerinin sağlanmasını vasiyyet etmiş olmalıdırlar. Şayet kendileri çıkarlarsa; artık onların ma’ruf şekilde yapacaklarından dolayı size mes’uliyet yoktur. Allah, Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Bakara 2:241](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:241.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَلِلْمُطَلَّقَاتِ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ حَقًّا عَلَى الْمُتَّقِينَ

Meal (IK): Boşanan kadınlar için uygun şekilde geçimlerini sağlamak vardır. Bu, müttakiler için bir vazifedir.

### [Bakara 2:263](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:263.md) — مَعْرُوفٌ

قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى وَاللَّهُ غَنِيٌّ حَلِيمٌ

Meal (IK): Bir tatlı dil, bir af, peşinden eziyet gelecek sadakadan daha hayırlıdır. Ve Allah Gani’dir, Halim’dir.

### [Bakara 2:273](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/2:273.md) — تَعْرِفُهُمْ

لِلْفُقَرَاءِ الَّذِينَ أُحْصِرُوا فِي سَبِيلِ اللَّهِ لَا يَسْتَطِيعُونَ ضَرْبًا فِي الْأَرْضِ يَحْسَبُهُمُ الْجَاهِلُ أَغْنِيَاءَ مِنَ التَّعَفُّفِ تَعْرِفُهُمْ بِسِيمَاهُمْ لَا يَسْأَلُونَ النَّاسَ إِلْحَافًا وَمَا تُنْفِقُوا مِنْ خَيْرٍ فَإِنَّ اللَّهَ بِهِ عَلِيمٌ

Meal (IK): Sadakalarınızı, kendilerini Allah yoluna vermiş olup da yeryüzünde dolaşmayan ve tanımayanların; hayalarından dolayı onları zengin zannettikleri yoksullara verin. Onları yüzlerinden tanırsın. Yüzsüzlük ederek insanlardan bir şey istemezler. Hayırdan ne infak ederseniz şüphesiz Allah onu bilir.

### [Ali İmran 3:104](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/3:104.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَلْتَكُنْ مِنْكُمْ أُمَّةٌ يَدْعُونَ إِلَى الْخَيْرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَأُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): İçinizden hayra çağıran, iyiliği emredip kötülükten alıkoyan bir topluluk bulunsun. İşte onlar, kurtuluşa erenlerdir.

### [Ali İmran 3:110](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/3:110.md) — بِالْمَعْرُوفِ

كُنْتُمْ خَيْرَ أُمَّةٍ أُخْرِجَتْ لِلنَّاسِ تَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَتَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَتُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَلَوْ آمَنَ أَهْلُ الْكِتَابِ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ مِنْهُمُ الْمُؤْمِنُونَ وَأَكْثَرُهُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Siz; insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz. İyiliği emreder, kötülükten alıkorsunuz. Ve Allah’a inanırsınız. Ehl-i Kitab’da inanmış olsaydı; kendileri için hayırlı olurdu. İçlerinde iman edenler olmakla beraber, çoğu fasıklardır.

### [Ali İmran 3:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/3:114.md) — بِالْمَعْرُوفِ

يُؤْمِنُونَ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَيَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُسَارِعُونَ فِي الْخَيْرَاتِ وَأُولَئِكَ مِنَ الصَّالِحِينَ

Meal (IK): Onlar; Allah’a ve ahiret gününe inanırlar. İyiliği emreder, kötülükten alıkoyarlar. Hayırlara koşuşurlar, işte onlar salihlerdendir.

### [Nisa 4:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/4:5.md) — مَعْرُوفًا

وَلَا تُؤْتُوا السُّفَهَاءَ أَمْوَالَكُمُ الَّتِي جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ قِيَامًا وَارْزُقُوهُمْ فِيهَا وَاكْسُوهُمْ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا

Meal (IK): Allah’ın sizi başına diktiği mallarınızı beyinsizlere vermeyin. Kendileribi bunların geliri ile rızıklandırıp giydirin ve onlara güzel söz söyleyin.

### [Nisa 4:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/4:6.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَابْتَلُوا الْيَتَامَى حَتَّى إِذَا بَلَغُوا النِّكَاحَ فَإِنْ آنَسْتُمْ مِنْهُمْ رُشْدًا فَادْفَعُوا إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ وَلَا تَأْكُلُوهَا إِسْرَافًا وَبِدَارًا أَنْ يَكْبَرُوا وَمَنْ كَانَ غَنِيًّا فَلْيَسْتَعْفِفْ وَمَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ بِالْمَعْرُوفِ فَإِذَا دَفَعْتُمْ إِلَيْهِمْ أَمْوَالَهُمْ فَأَشْهِدُوا عَلَيْهِمْ وَكَفَى بِاللَّهِ حَسِيبًا

Meal (IK): Öksüzleri evlenme çağına gelene kadar deneyin. O vakit kendilerinde bir olgunlaşma görürseniz; mallarını kendilerine teslim edin. Büyüyecekler de geri alacaklar diye onları israf edip de tez elden yemeyin. Zengin olan sakınsın. Fakir olan da uygun bir şekilde yesin. Mallarını kendilerine verdiğinizde yanlarında şahid bulundurun. Hesab sorucu olarak Allah kafidir.

### [Nisa 4:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/4:8.md) — مَعْرُوفًا

وَإِذَا حَضَرَ الْقِسْمَةَ أُولُو الْقُرْبَى وَالْيَتَامَى وَالْمَسَاكِينُ فَارْزُقُوهُمْ مِنْهُ وَقُولُوا لَهُمْ قَوْلًا مَعْرُوفًا

Meal (IK): Miras taksim olunurken; yakınlar, yetimler ve miskinler de hazır bulunursa, onları da rızıklandırın. Hem de güzel söz söyleyin.

### [Nisa 4:19](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/4:19.md) — بِالْمَعْرُوفِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لَا يَحِلُّ لَكُمْ أَنْ تَرِثُوا النِّسَاءَ كَرْهًا وَلَا تَعْضُلُوهُنَّ لِتَذْهَبُوا بِبَعْضِ مَا آتَيْتُمُوهُنَّ إِلَّا أَنْ يَأْتِينَ بِفَاحِشَةٍ مُبَيِّنَةٍ وَعَاشِرُوهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ فَإِنْ كَرِهْتُمُوهُنَّ فَعَسَى أَنْ تَكْرَهُوا شَيْئًا وَيَجْعَلَ اللَّهُ فِيهِ خَيْرًا كَثِيرًا

Meal (IK): Ey iman edenler; kadınlara zorla varis olmaya kalkmanız size helal değildir. Apaçık hayasızlık etmedikçe onlara verdiğinizden mehrin bir kısmını alıp götürmeniz için onları sıkıştırmayın, onlarla iyi geçinin. Eğer onlardan boşanmıyorsanız; olabilir ki bir şey, sizin hoşunuza gitmez de Allah onu çok daha hayırlı kılar.

### [Nisa 4:25](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/4:25.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَمَنْ لَمْ يَسْتَطِعْ مِنْكُمْ طَوْلًا أَنْ يَنْكِحَ الْمُحْصَنَاتِ الْمُؤْمِنَاتِ فَمِنْ مَا مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ مِنْ فَتَيَاتِكُمُ الْمُؤْمِنَاتِ وَاللَّهُ أَعْلَمُ بِإِيمَانِكُمْ بَعْضُكُمْ مِنْ بَعْضٍ فَانْكِحُوهُنَّ بِإِذْنِ أَهْلِهِنَّ وَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ بِالْمَعْرُوفِ مُحْصَنَاتٍ غَيْرَ مُسَافِحَاتٍ وَلَا مُتَّخِذَاتِ أَخْدَانٍ فَإِذَا أُحْصِنَّ فَإِنْ أَتَيْنَ بِفَاحِشَةٍ فَعَلَيْهِنَّ نِصْفُ مَا عَلَى الْمُحْصَنَاتِ مِنَ الْعَذَابِ ذَلِكَ لِمَنْ خَشِيَ الْعَنَتَ مِنْكُمْ وَأَنْ تَصْبِرُوا خَيْرٌ لَكُمْ وَاللَّهُ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Sizden; hür, inanmış kadınlarla evlenmeye güç yetiremeyen kimse, inanmış genç kızlarınızdan sağ ellerinizin sahib olduklarından (alsın) . Allah sizin imanınızı daha iyi bilir. Birbirinizdensiniz. Onlarla zinadan kaçınmaları, iffetli yaşamış ve gizli dost tutmamış olmaları halinde, velilerinin izniyle evlenin. Ve ma’ruf şekilde mehirlerini verin. Evlendiklerinde zina edecek olurlarsa; onlara hür kadınlara verilen cezanın yarısı verilir. Bu; içinizden, günaha girme korkusu olanlaradır. Sabretmeniz ise sizin için daha hayırlıdır. Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Nisa 4:114](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/4:114.md) — مَعْرُوفٍ

لَا خَيْرَ فِي كَثِيرٍ مِنْ نَجْوَاهُمْ إِلَّا مَنْ أَمَرَ بِصَدَقَةٍ أَوْ مَعْرُوفٍ أَوْ إِصْلَاحٍ بَيْنَ النَّاسِ وَمَنْ يَفْعَلْ ذَلِكَ ابْتِغَاءَ مَرْضَاةِ اللَّهِ فَسَوْفَ نُؤْتِيهِ أَجْرًا عَظِيمًا

Meal (IK): Onların fısıldaşmalarının bir çoğunda hayır yoktur. Ancak sadaka vermeyi, yahut ma’rufu emretmeyi ve insanların arasını düzeltmeyi emreden başka. Kim Allah’ın rızasını arayarak böyle yaparsa; Biz, ona çok büyük bir ecir vereceğiz.

### [Maide 5:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/5:83.md) — عَرَفُوا

وَإِذَا سَمِعُوا مَا أُنْزِلَ إِلَى الرَّسُولِ تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ مِمَّا عَرَفُوا مِنَ الْحَقِّ يَقُولُونَ رَبَّنَا آمَنَّا فَاكْتُبْنَا مَعَ الشَّاهِدِينَ

Meal (IK): Peygambere indirileni işittiklerinde; hakkı tanıdıklarından dolayı gözleri yaşla dolup taşar da derler ki: Rabbımız; biz, iman ettik, bizi de şahidlerle beraber yaz.

### [En'am 6:20](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/6:20.md) — يَعْرِفُونَهُ · يَعْرِفُونَ

الَّذِينَ آتَيْنَاهُمُ الْكِتَابَ يَعْرِفُونَهُ كَمَا يَعْرِفُونَ أَبْنَاءَهُمُ الَّذِينَ خَسِرُوا أَنْفُسَهُمْ فَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ

Meal (IK): Kendilerine kitab verdiklerimiz; onu, öz oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar. Nefislerini ziyana uğratanlar, işte onlar inanmazlar.

### [Araf 7:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:46.md) — الْأَعْرَافِ · يَعْرِفُونَ

وَبَيْنَهُمَا حِجَابٌ وَعَلَى الْأَعْرَافِ رِجَالٌ يَعْرِفُونَ كُلًّا بِسِيمَاهُمْ وَنَادَوْا أَصْحَابَ الْجَنَّةِ أَنْ سَلَامٌ عَلَيْكُمْ لَمْ يَدْخُلُوهَا وَهُمْ يَطْمَعُونَ

Meal (IK): İki taraf arasında bir perde vardır. A’raf üzerinde de her birini simalarıyla tanıyan adamlar vardır. Cennetliklere: Size selam olsun, diye seslenirler. Bunlar, henüz girmeyen, ama uman kimselerdir.

### [Araf 7:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:48.md) — الْأَعْرَافِ · يَعْرِفُونَهُمْ

وَنَادَى أَصْحَابُ الْأَعْرَافِ رِجَالًا يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ قَالُوا مَا أَغْنَى عَنْكُمْ جَمْعُكُمْ وَمَا كُنْتُمْ تَسْتَكْبِرُونَ

Meal (IK): A’raf ashabı; simalarıyla tanıdıkları adamlara seslenirler: Topluluğunuz, topladığınız mal ve büyüklük taslamalarınız size fayda vermedi, derler.

### [Araf 7:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:157.md) — بِالْمَعْرُوفِ

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı bulacakları; okuma, yazma bilmeyen ve nebi olan Rasule tabi olurlar. O, kendilerine ma’rufu emreder, münkerden nehyeder. Temiz şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram eder. Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları, zincirleri indirir. İşte ona iman edenler, onu ta’zim edenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura tabi olanlar, işte onlar; felaha erenlerin kendileridir.

### [Araf 7:199](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/7:199.md) — بِالْعُرْفِ

خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِضْ عَنِ الْجَاهِلِينَ

Meal (IK): Sen; affı tut, ma’rufu emret ve cahillerden yüz çevir.

### [Tevbe 9:67](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/9:67.md) — الْمَعْرُوفِ

الْمُنَافِقُونَ وَالْمُنَافِقَاتُ بَعْضُهُمْ مِنْ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمُنْكَرِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمَعْرُوفِ وَيَقْبِضُونَ أَيْدِيَهُمْ نَسُوا اللَّهَ فَنَسِيَهُمْ إِنَّ الْمُنَافِقِينَ هُمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Münafık erkeklerle, münafık kadınlar birbirlerindendirler. Münkeri emreder ve ma’rufu nehyederler. Ellerini sımsıkı tutarlar. Onlar Allah’ı unuttular; O da onları unuttu. Muhakkak ki münafıklar; fasıkların kendileridir.

### [Tevbe 9:71](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/9:71.md) — بِالْمَعْرُوفِ

وَالْمُؤْمِنُونَ وَالْمُؤْمِنَاتُ بَعْضُهُمْ أَوْلِيَاءُ بَعْضٍ يَأْمُرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَوْنَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُقِيمُونَ الصَّلَاةَ وَيُؤْتُونَ الزَّكَاةَ وَيُطِيعُونَ اللَّهَ وَرَسُولَهُ أُولَئِكَ سَيَرْحَمُهُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ عَزِيزٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Mü’min erkekler ve mü’min kadınlar; birbirlerinin velileridirler. Ma’rufu emreder, münkerden nehyederler. Namaz kılarlar, zekat verirler, Allah’a ve Rasulüne itaat ederler. İşte Allah, bunlara rahmet edecektir. Muhakkak ki Allah; Aziz’dir, Hakim’dir.

### [Tevbe 9:102](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/9:102.md) — اعْتَرَفُوا

وَآخَرُونَ اعْتَرَفُوا بِذُنُوبِهِمْ خَلَطُوا عَمَلًا صَالِحًا وَآخَرَ سَيِّئًا عَسَى اللَّهُ أَنْ يَتُوبَ عَلَيْهِمْ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Diğer bir kısımı da günahlarını itiraf ettiler. Onlar iyi ameli kötü ile karıştırdılar. Onlar ki, Allah onların tevbelerini kabul eder. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Tevbe 9:112](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/9:112.md) — بِالْمَعْرُوفِ

التَّائِبُونَ الْعَابِدُونَ الْحَامِدُونَ السَّائِحُونَ الرَّاكِعُونَ السَّاجِدُونَ الْآمِرُونَ بِالْمَعْرُوفِ وَالنَّاهُونَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَالْحَافِظُونَ لِحُدُودِ اللَّهِ وَبَشِّرِ الْمُؤْمِنِينَ

Meal (IK): Tevbe edenler, ibadet edenler, hamd edenler, seyahat edenler, rüku’ edenler, secde edenler, ma’rufu emredenler, münkeri nehyedenler, Allah’ın hududunu koruyanlardır. Mü’minleri müjdele.

### [Yunus 10:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/10:45.md) — يَتَعَارَفُونَ

وَيَوْمَ يَحْشُرُهُمْ كَأَنْ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنَ النَّهَارِ يَتَعَارَفُونَ بَيْنَهُمْ قَدْ خَسِرَ الَّذِينَ كَذَّبُوا بِلِقَاءِ اللَّهِ وَمَا كَانُوا مُهْتَدِينَ

Meal (IK): O gün, onları sanki dünyada gündüzün sadece bir saat kalmışlar gibi toplayınca; birbirlerini tanırlar. Allah’a kavuşmayı yalan sayanlar ziyana uğramışlardır. Zaten onlar, hidayete ermişler de değillerdi.

### [Yusuf 12:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/12:58.md) — فَعَرَفَهُمْ

وَجَاءَ إِخْوَةُ يُوسُفَ فَدَخَلُوا عَلَيْهِ فَعَرَفَهُمْ وَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ

Meal (IK): Yusuf’un kardeşleri gelip yanına girdiler. Onları tanıdı, ama onlar kendisini tanımıyorlardı.

### [Yusuf 12:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/12:62.md) — يَعْرِفُونَهَا

وَقَالَ لِفِتْيَانِهِ اجْعَلُوا بِضَاعَتَهُمْ فِي رِحَالِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَعْرِفُونَهَا إِذَا انْقَلَبُوا إِلَى أَهْلِهِمْ لَعَلَّهُمْ يَرْجِعُونَ

Meal (IK): Yusuf uşaklarına dedi ki: Karşılık olarak getirdiklerini de yüklerinin içine koyun. Olur ki ailelerine dönünce bunu anlarlar da geri dönerler.

### [Nahl 16:83](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/16:83.md) — يَعْرِفُونَ

يَعْرِفُونَ نِعْمَةَ اللَّهِ ثُمَّ يُنْكِرُونَهَا وَأَكْثَرُهُمُ الْكَافِرُونَ

Meal (IK): Allah’ın nimetini hem bilirler, hem de inkar ederler. Zaten onların çoğu kafirdirler.

### [Hac 22:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/22:41.md) — بِالْمَعْرُوفِ

الَّذِينَ إِنْ مَكَّنَّاهُمْ فِي الْأَرْضِ أَقَامُوا الصَّلَاةَ وَآتَوُا الزَّكَاةَ وَأَمَرُوا بِالْمَعْرُوفِ وَنَهَوْا عَنِ الْمُنْكَرِ وَلِلَّهِ عَاقِبَةُ الْأُمُورِ

Meal (IK): Onlar ki; eğer kendilerini yeryüzüne yerleştirirsek; namaz kılarlar, zekat verirler, ma’rufu emreder, münkerden nehyederler. Bütün işlerin akıbeti Allah’adır.

### [Hac 22:72](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/22:72.md) — تَعْرِفُ

وَإِذَا تُتْلَى عَلَيْهِمْ آيَاتُنَا بَيِّنَاتٍ تَعْرِفُ فِي وُجُوهِ الَّذِينَ كَفَرُوا الْمُنْكَرَ يَكَادُونَ يَسْطُونَ بِالَّذِينَ يَتْلُونَ عَلَيْهِمْ آيَاتِنَا قُلْ أَفَأُنَبِّئُكُمْ بِشَرٍّ مِنْ ذَلِكُمُ النَّارُ وَعَدَهَا اللَّهُ الَّذِينَ كَفَرُوا وَبِئْسَ الْمَصِيرُ

Meal (IK): Onlara, apaçık ayetlerimiz okunduğu zaman; o küfredenlerin yüzlerinden inkarı anlarsın. Neredeyse, kendilerine ayetlerimizi okuyanlara saldıracaklar. De ki: Size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş. Allah, onu küfredenlere vaad etmiştir. Ne kötü dönüş.

### [Müminun 23:69](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/23:69.md) — يَعْرِفُوا

أَمْ لَمْ يَعْرِفُوا رَسُولَهُمْ فَهُمْ لَهُ مُنْكِرُونَ

Meal (IK): Yoksa peygamberlerini tanımadılar da onun için mi inkar ediyorlar?

### [Nur 24:53](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/24:53.md) — مَعْرُوفَةٌ

وَأَقْسَمُوا بِاللَّهِ جَهْدَ أَيْمَانِهِمْ لَئِنْ أَمَرْتَهُمْ لَيَخْرُجُنَّ قُلْ لَا تُقْسِمُوا طَاعَةٌ مَعْرُوفَةٌ إِنَّ اللَّهَ خَبِيرٌ بِمَا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Var güçleriyle Allah’a yemin ettiler ki; eğer kendilerine emredersen çıkacaklardır. De ki: Yemin etmeyin. Makul bir itaat. Muhakkak ki Allah, yaptıklarınızdan haberdardır.

### [Neml 27:93](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/27:93.md) — فَتَعْرِفُونَهَا

وَقُلِ الْحَمْدُ لِلَّهِ سَيُرِيكُمْ آيَاتِهِ فَتَعْرِفُونَهَا وَمَا رَبُّكَ بِغَافِلٍ عَمَّا تَعْمَلُونَ

Meal (IK): De ki: Hamdolsun Allah’a. O, size ayetlerini gösterecektir. Siz de onları tanıyacaksınız. Ve Rabbın; yaptıklarınızdan habersiz değildir.

### [Lokman 31:15](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/31:15.md) — مَعْرُوفًا

وَإِنْ جَاهَدَاكَ عَلَى أَنْ تُشْرِكَ بِي مَا لَيْسَ لَكَ بِهِ عِلْمٌ فَلَا تُطِعْهُمَا وَصَاحِبْهُمَا فِي الدُّنْيَا مَعْرُوفًا وَاتَّبِعْ سَبِيلَ مَنْ أَنَابَ إِلَيَّ ثُمَّ إِلَيَّ مَرْجِعُكُمْ فَأُنَبِّئُكُمْ بِمَا كُنْتُمْ تَعْمَلُونَ

Meal (IK): Şayet onlar seni körü körüne Bana şirk koşman için zorlarsa; onlara itaat etme ve dünya işlerinde onlarla iyi geçin Bana dönenlerin yoluna uy. Sonra dönüşünüz yine Bana’dır. O zaman Ben, size yaptıklarınızı bildiririm.

### [Lokman 31:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/31:17.md) — بِالْمَعْرُوفِ

يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): Oğulcuğum; namaz kıl, iyiliği emret, kötülüğü önle. Başına gelene sabret. Doğrusu bunlar azmedilmeye değer şeylerdir.

### [Ahzab 33:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/33:6.md) — مَعْرُوفًا

النَّبِيُّ أَوْلَى بِالْمُؤْمِنِينَ مِنْ أَنْفُسِهِمْ وَأَزْوَاجُهُ أُمَّهَاتُهُمْ وَأُولُو الْأَرْحَامِ بَعْضُهُمْ أَوْلَى بِبَعْضٍ فِي كِتَابِ اللَّهِ مِنَ الْمُؤْمِنِينَ وَالْمُهَاجِرِينَ إِلَّا أَنْ تَفْعَلُوا إِلَى أَوْلِيَائِكُمْ مَعْرُوفًا كَانَ ذَلِكَ فِي الْكِتَابِ مَسْطُورًا

Meal (IK): Peygamber; mü’minler için kendi öz nefislerinden daha evladır. Onun eşleri ise onların anneleridir. Akraba olanlar da Allah’ın kitabında birbirlerine diğer mü’minlerden ve muhacirlerden daha yakındırlar. Dostlarınıza yapacağınız uygun bir vasiyet başkadır. Bu, Kitab’da yazılmıştır.

### [Ahzab 33:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/33:32.md) — مَعْرُوفًا

يَانِسَاءَ النَّبِيِّ لَسْتُنَّ كَأَحَدٍ مِنَ النِّسَاءِ إِنِ اتَّقَيْتُنَّ فَلَا تَخْضَعْنَ بِالْقَوْلِ فَيَطْمَعَ الَّذِي فِي قَلْبِهِ مَرَضٌ وَقُلْنَ قَوْلًا مَعْرُوفًا

Meal (IK): Ey peygamber kadınları; sizler, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz. Eğer sakınıyorsanız; edalı olmayın yoksa kalbinde bir hastalık bulunanlar kötü şeyler umarlar. Ve hep ma’ruf söz söyleyin.

### [Ahzab 33:59](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/33:59.md) — يُعْرَفْنَ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ قُلْ لِأَزْوَاجِكَ وَبَنَاتِكَ وَنِسَاءِ الْمُؤْمِنِينَ يُدْنِينَ عَلَيْهِنَّ مِنْ جَلَابِيبِهِنَّ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ يُعْرَفْنَ فَلَا يُؤْذَيْنَ وَكَانَ اللَّهُ غَفُورًا رَحِيمًا

Meal (IK): Ey peygamber; eşlerine, kızlarına ve mü’minlerin kadınlarına söyle: Üstlerine örtü alsınlar. Bu, onların tanınıp da incitilmemeleri için daha elverişlidir. Ve Allah; Gafur, Rahim olandır.

### [Mü'min 40:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/40:11.md) — فَاعْتَرَفْنَا

قَالُوا رَبَّنَا أَمَتَّنَا اثْنَتَيْنِ وَأَحْيَيْتَنَا اثْنَتَيْنِ فَاعْتَرَفْنَا بِذُنُوبِنَا فَهَلْ إِلَى خُرُوجٍ مِنْ سَبِيلٍ

Meal (IK): Onlar da: Rabbımız; bizi iki defa öldürdün, iki defa dirilttin. Biz de suçlarımızı itiraf ettik. Bir daha çıkmaya yol var mı? derler.

### [Muhammed 47:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/47:6.md) — عَرَّفَهَا

وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ

Meal (IK): Onları kendilerine tanıttığı cennete sokar.

### [Muhammed 47:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/47:21.md) — مَعْرُوفٌ

طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ

Meal (IK): İtaat ve güzel söz. Bunun için iş ciddileşince derhal Allah’a sadakat gösterselerdi; elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.

### [Muhammed 47:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/47:30.md) — فَلَعَرَفْتَهُمْ · وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ

وَلَوْ نَشَاءُ لَأَرَيْنَاكَهُمْ فَلَعَرَفْتَهُمْ بِسِيمَاهُمْ وَلَتَعْرِفَنَّهُمْ فِي لَحْنِ الْقَوْلِ وَاللَّهُ يَعْلَمُ أَعْمَالَكُمْ

Meal (IK): Şayet isteseydik; Biz, onları sana gösterirdik de sen; onları yüzlerinden tanırdın. Andolsun ki; sen, onları sözlerinin üslubundan da tanırsın. Allah; bütün yaptıklarınızı bilir.

### [Hucurat 49:13](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/49:13.md) — لِتَعَارَفُوا

يَاأَيُّهَا النَّاسُ إِنَّا خَلَقْنَاكُمْ مِنْ ذَكَرٍ وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوبًا وَقَبَائِلَ لِتَعَارَفُوا إِنَّ أَكْرَمَكُمْ عِنْدَ اللَّهِ أَتْقَاكُمْ إِنَّ اللَّهَ عَلِيمٌ خَبِيرٌ

Meal (IK): Ey insanlar; doğrusu Biz, sizi bir erkekle bir dişiden yarattık. Ve birbirinizle tanışasınız diye sizi milletlere ve kabilelere ayırdık. Gerçekten Allah katında en değerliniz; O’ndan en çok korkanınızdır. Şüphesiz ki Allah; Alim’dir, Habir’dir.

### [Rahman 55:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/55:41.md) — يُعْرَفُ

يُعْرَفُ الْمُجْرِمُونَ بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِي وَالْأَقْدَامِ

Meal (IK): Suçlular simalarından tanınırlar da perçemlerinden ve ayaklarından tutulurlar.

### [Mümtehine 60:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/60:12.md) — مَعْرُوفٍ

يَاأَيُّهَا النَّبِيُّ إِذَا جَاءَكَ الْمُؤْمِنَاتُ يُبَايِعْنَكَ عَلَى أَنْ لَا يُشْرِكْنَ بِاللَّهِ شَيْئًا وَلَا يَسْرِقْنَ وَلَا يَزْنِينَ وَلَا يَقْتُلْنَ أَوْلَادَهُنَّ وَلَا يَأْتِينَ بِبُهْتَانٍ يَفْتَرِينَهُ بَيْنَ أَيْدِيهِنَّ وَأَرْجُلِهِنَّ وَلَا يَعْصِينَكَ فِي مَعْرُوفٍ فَبَايِعْهُنَّ وَاسْتَغْفِرْ لَهُنَّ اللَّهَ إِنَّ اللَّهَ غَفُورٌ رَحِيمٌ

Meal (IK): Ey Peygamber; inanmış kadınlar; Allah’a hiç bir şeyi ortak koşmamak, hırsızlık yapmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasından bir iftira düzüp getirmemek, ma’rufu işlemekte sana karşı gelmemek üzere biat etmeye geldikleri zaman, biatlarını kabul et. Ve onlar için Allah’tan mağfiret dile. Muhakkak ki Allah; Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Talak 65:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/65:2.md) — بِمَعْرُوفٍ

فَإِذَا بَلَغْنَ أَجَلَهُنَّ فَأَمْسِكُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ أَوْ فَارِقُوهُنَّ بِمَعْرُوفٍ وَأَشْهِدُوا ذَوَيْ عَدْلٍ مِنْكُمْ وَأَقِيمُوا الشَّهَادَةَ لِلَّهِ ذَلِكُمْ يُوعَظُ بِهِ مَنْ كَانَ يُؤْمِنُ بِاللَّهِ وَالْيَوْمِ الْآخِرِ وَمَنْ يَتَّقِ اللَّهَ يَجْعَلْ لَهُ مَخْرَجًا

Meal (IK): Sürelerini doldurdukları vakit; onları; ya ma’ruf ile tutun veya onlardan ma’ruf ile ayrılın. İçinizden adalet sahibi iki kişiyi de şahid tutun. Şahidliği, Allah için yapın. İşte bu, Allah’a ve ahiret gününe iman etmekte olanlara verilen öğüttür. Kim, Allah’tan korkarsa; ona bir çıkış yolu ihsan eder.

### [Talak 65:6](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/65:6.md) — بِمَعْرُوفٍ

أَسْكِنُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ سَكَنْتُمْ مِنْ وُجْدِكُمْ وَلَا تُضَارُّوهُنَّ لِتُضَيِّقُوا عَلَيْهِنَّ وَإِنْ كُنَّ أُولَاتِ حَمْلٍ فَأَنْفِقُوا عَلَيْهِنَّ حَتَّى يَضَعْنَ حَمْلَهُنَّ فَإِنْ أَرْضَعْنَ لَكُمْ فَآتُوهُنَّ أُجُورَهُنَّ وَأْتَمِرُوا بَيْنَكُمْ بِمَعْرُوفٍ وَإِنْ تَعَاسَرْتُمْ فَسَتُرْضِعُ لَهُ أُخْرَى

Meal (IK): Onları, gücünüzün yettiği kadar ikamet ettiğiniz yerin bir kısmında oturtun. Onları, sıkıntıya sokmak için zarar vermeye kalkışmayın. Eğer hamile iseler, yüklerini koyuncaya kadar nafakalarını verin. Sizin için emzirirlerse; onlara, ücretlerini verin. Aranızda uygun bir şekilde anlaşın. Eğer güçlüğe uğrarsanız; çocuğu bir başka kadın emzirir.

### [Tahrim 66:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/66:3.md) — عَرَّفَ

وَإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثًا فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ اللَّهُ عَلَيْهِ عَرَّفَ بَعْضَهُ وَأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ فَلَمَّا نَبَّأَهَا بِهِ قَالَتْ مَنْ أَنْبَأَكَ هَذَا قَالَ نَبَّأَنِيَ الْعَلِيمُ الْخَبِيرُ

Meal (IK): Hani Peygamber; eşlerinden birine, gizlice bir söz söylemişti. O, bunu haber verdi de Allah da bunu ona açıklayınca; bir kısmını bildirmiş, bir kısmından da vazgeçmişti. Artık bunu kendisine söyleyince; eşi: Bunu sana kim bildirdi? demişti. Bana her şeyi bilen, her şeyden haberdar olan Allah haber verdi, demişti.

### [Mülk 67:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/67:11.md) — فَاعْتَرَفُوا

فَاعْتَرَفُوا بِذَنْبِهِمْ فَسُحْقًا لِأَصْحَابِ السَّعِيرِ

Meal (IK): Böylece günahlarını itiraf ettiler. Yok olsun çılgın alevli cehennem ashabı.

### [Mürselat 77:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/77:1.md) — عُرْفًا

وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا

Meal (IK): Andolsun birbiri ardınca gönderilenlere,

### [Mutaffifun 83:24](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/ayet/83:24.md) — تَعْرِفُ

تَعْرِفُ فِي وُجُوهِهِمْ نَضْرَةَ النَّعِيمِ

Meal (IK): Sen, o nimetin güzelliğini yüzlerinden tanırsın.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والرّاء والفاء معهما
ع ر ف، ع ف ر، رعف، ر ف ع، ف ر ع مستعملات
عَرَفَ:
عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وأَمْرٌ عارفٌ، معروفٌ، عَرِيفٌ.
والعُرْفُ: المعروف. قال النّابغة:
أبَى الـلـهُ إلا عَـدْلَـهُ وقَـضـاءَهُ		فلا النُّكْرُ مَعْروفٌ ولا العُرْفٌ ضائع
والعَريفُ: القيّم بأمرِ قومٍ عرّفَ عليهم، سُمّي به لأنّه عُرِفَ بذلك الاسم.
ويوم عَرَفَة: موقفُ النّاس بعَرَفات، وعَرَفات جبل، والتَّعريفُ: وقوفهم بها وتعظيمهم يوم عَرَفَة.
والتَّعريفُ: أن تصيبب شيئاً فتعرفه إذا ناديت من يعرف هذا.
والاعْترافُ: الإقرار بالذّنب، والذلُ، والمهانة، والرضَى به.
والنفسُ عَرُوفٌ إذا حُمِلَتْ على أمرٍ بسأتْ به، أي: اطمأنَّت. قال:
فآبوا بالنِّساءِ مُـرَدَّفـاتٍ		عوارفَ بعْدَ كَنٍّ وائتجاح
الائتجاح من الوجاح وهو السّتر، أي: معترفات بالذّلّ والهون.
والعَرْفُ: ريحٌ طيّبٌ، تقول: ما أطيب عَرْفَهُ، قال الله عزّ وجلّ: "عَرَّفها لهم" ، أي: طيّبها، وقال:
ألا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولـيلةٍ		بواضحة الخدّين طيّبة العَرْف
ويقال: طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا، أ ي: أولاً فأولاً، وجماعة بعد جماعة.
والعُرْف: عُرْفُ الفَرَس، ويجمع على أَعْرَاف. ومَعْرَفَةُ الفرسِ: أصلُ عُرْفة.
عفر:
عَفَرْته في التّراب أَعْفِرُه عقراً، وهو متعفّر الوجه في التّراب. والعفر: التّراب.
وعفّرتُه تعفيراً، واعتفرته اعتفاراً إذا ضربت به الأرض فَمَغَثْتُه فانعفر، قال:
تَهْلِكُ المِدْراةُ في أكنافِه		وإذا ما أرسلَتْه يَنْعَفِرْ
أي: يسقط على الأرض.
يَعْفُر: اسم رجل. والعُفرة في اللون: أن يضرب إلى غيره في حمرة، كلون الظّبي الأعْفَر، وكذلك الرّمل الأعفر. قال الفرزدق:
يقول لي الأنباط إذْ أنا ساقط		به لا بظبيٍ بالصَّريمة أعفرا
واليعفور: الخشف، لكثرة لزوقه بالأرض.
ورجل عِفْرٌ وعِفْرِيَةٌ. وعِفارِيَةٌ وعِفْريتٌ: بيّن العَفارة، يوصف بالشيطنة.
وشيطان عِفْرِيةٌ وعِفْريتٌ وهم العَفارِيَة والعَفارِيتُ، وهو الظّريف الكيّس، ويقال للخبيث: عِفِّرِّي، أي: عِفِرّ وهم العِفِرّيونَ. وأَسَدٌ عَفَرْنَى ولَبُؤة عَفَرناةٌ وهي الشّديدة قال الأعشى:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرْناةٍ إذا عَثَرَتْ
وعِفْرِيةُ الرأس: الشّعر الذي عليه. وعِفْرِيةُ الديك مثله.
وأمّا ليثُ عِفِّرين فدُوَيْبَّة مأواها التّراب السّهل في أصول الحيطان. تُدَوِّرُ دُوّارة ثم تندسّ في جوفها، فإذا هِيج رمَى بالتّراب صُعُدا.
ويُسمَّى الرّجل الكامل من أبناء خمسين: ليثَ عِفِرِّين.
قال: وابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِينَ، وابنُ العِشرينَ باغي نِسِين، أي: طالب نساء، وابنُ الثلاثين أسْعَى السّاعينَ، وابنُ الأربعين أبطشُ الباطشينَ، وابنُ الخمسين ليث عِفِرّين، وابنُ الستين مؤنس الجَليسينَ، وابنُ السّبعينَ أحكمُ الحاكمين، وابنُ الثّمانينَ أسرعُ الحاسبينَ، وابنُ التّسعين واحد الأرذلينَ، وابنُ المئة لاجا ولاسا، أي: لا رجل ولا امرأة.
والعَفارَة: شجرة من المَرْخ يُتَّخذُ منها الزّند، ويُجمع: عَفاراً.
ومَعافر: العرفط يَخْرجُ منه شبه صَمْغٍ حُلوٍ يُضيّع بالماء فيشرب.
ومَعافر: قبيلةٌ من اليَمَن.
ولقيته عن عُفْرٍ، أي بعد حين. وأنشد:
أعِكْرِم أنت الأصل والفرعُ والذي		أتاك ابن عمّ زائراً لك عن عُفْرَ

قال أبو عبد الله: يقال: إنّ المُعَفَّر المفطوم شيئاً بعد شيءٍ يُحْبَس عنه اللبن للوقت الذي كان يرضَعُ شيئاً، ثمّ يعاد بالرَّضاع، ثمّ يُزادُ تأخيراً عن الوقت، فلا تزالُ أمُّه به حتّى يصبر عن الرَّضاع، فَتَفْطمه فِطاماً باتًّا.
رعف:
رَعَفَ يَرْعُفُ رُعافاً فهو راعف. قال:
تضمَّخْنَ بالجاديّ حتّى كأنّما الأنوفُ إذا استعرضتَهُنَّ رواعفُ
والرَّاعفُ: أَنْف الجبل، ويجمع رواعف.
والرّاعِفُ: طرف الأرْنَبَة.
والرّاعِف: المتقدم وراعوفةُ البئر وأُرْعوفَتُها، لغتان: حَجَر ناتئ على رأسها لا يستطاع قلعه، ويقال: هو حجرٌ على رأس البئر يقوم عليه المستقي.
رفع:
رفَعْته رَفْعاً فارتفع. وبَرْقٌ رافع، أي: ساطع، قال:
أصاح ألم يُحْزِنْكَ ريح مريضة		وبرق تلالا بالعقيقين رافـع
والمرفوعُ من حُضْر الفَرَس والبِرْذَون دون الحُضْر وفوقَ الموضوع. يقال: ارْفَعْ من دابّتك، هذا كلام العرب.
ورَفُع الرّجلُ يَرْفُعُ رَفاعةً فهو رفيعٌ إذا شَرُف وامرأة رفيعة.
والحمارُ يرفِّعُ في عَدْوِهِ ترفيعاً: أي: عدا عَدْواً بعضُهُ أرفعُ من بعض . كذلك لو أخذت شيئاً فرفعت الأوّل فالأوّل قلت: رفَّعتُه ترفيعاً. والرَّفْعُ: نقيضُ الخَفْضِ. قال:
فاخْضَعْ ولا تُنْكِرْ لربّك قُدْرةً		فالله يخفض من يشاء ويرفع
والرّفعة نقيض الذّلّة.
والرُّفاعةُ والعِظامةُ والزُّنْجُبَة: شيء تعظّم به المرأة عجيزتها.
فرع:
فَرَعْتُ رأس الجبل، وفَرَعْتُ فلاناً:علوتُه. قال لبيد:
لم أَبِتْ إلاّ عليه أو عـلـى		مَرْقَب يَفْرَعُ أطرافَ الجَبَلْ
والفَرْعُ: أوّل نِتاجِ الغنم أو الإبل. وأَفْرَعَ القومُ إذا نُتِجوا في أوّل النِّتاج. ويقال: الفَرَعُ: أوّل نتاج الإبل يُسلخ جلده فَيُلْبَسُ فصيلاً آخر ثم تَعْطِفُ عليه ناقة سوى أُمّه فتحلبُ عليه. قال أوس بن حَجَر:
وشُبِّهَ الهَيْدَبُ العَبامُ من الأقْ		وامِ سَقْباً مُجَلَّـلاً فَـرَعـا
والفَرْعُ: أعلى كلّ شيء، وجَمْعُه: فُروعٌ.
والفروع: الصّعود من الأرض.
ووادٍ مُفْرِعٍ: أفْرَع أهلَه، أيْ: كفاهم فلا يحتاجون إلى نُجْعة.
والفَرَعُ: المال المُعَدُّ.
ويقال: فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً، ورجلٌ أَفْرَعُ: كثير الشّعر. والفارِع والفارِعة والأفرَعُ والفَرْعاء يوصف به كثرة الشّعر وطوله على الرأس.
ورجلٌ مُفْرَعُ الكَتِفِ: أي: عريض. قال مرار:
جَعْدةٌ فرعاءُ في جُمْـجُـمةٍ		ضخْمةٍ نمرق عنها كالضّفر
وأفرع فلان إذا طال طولاً.
وأَفْرَعْتُ بفلانٍ فما أحمدته، أي: نزلت. وأفرع فلان في فرع قومه، قال النابغة:
ورعابيب كأمثـالِ الـدُّمَـى		مُفْرِعات في ذِرَى عزِّ الكَرَمْ
وقول الشاعر:
وفروعٍ سابغٍ أطرافُـهـا		علّلتها ريحُ مِسْكٍ ذي فَنَع
يعني بالفروع: الشعور.
وافْتَرَعْتُ المرأةَ: افْتَضَضْتُها.
وفَرَّعْتُ أرض كذا: أي جوّلت فيها، وعلمت علمها وخبرها.
وفَرْعَةُ الطّريق وفارِعَتُهُ: حواشيه.
وتَفَرّعْتُ بني فلان: أي: تزوّجتُ سيّدةَ نسائهم. قال:
وتفرّعنا من ابـنـي وائلٍ		هامةَ العزّ وخُرطومَ الكرم
فوارع: موضعٌ. والإفراعُ: التصويب. والمُفْرِعُ: الطويل من كلّ شيء.
والفارعُ: ما ارتفع من الأرض من تلّ أو علم. أو نحو ذلك.
فارِعٌ: اسمُ حصنٍ كان في المدينة.
والفَرَعَةُ: القملةُ الصغيرةُ.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ع ر ف**، **ع ف ر**، **رعف**، **ر ف ع**، **ف ر ع** kullanımdadırlar

**عَرَفَ**:
**عَرَفت** şeyi **مَعْرِفَةً** ve **عِرْفاناً** (olarak) bildim. Ve **أَمْرٌ عارفٌ**: bilinen iş; **معروفٌ**: bilinen; **عَرِيفٌ**.
Ve **العُرْفُ**: **المعروف** (bilinen). **النّابغة** dedi ki:
Allah ancak adaletini ve hükmünü (diler)		artık ne **النُّكْرُ** bilinen (olur) ne de **العُرْفٌ** zayi olmuş
Ve **العَريفُ**: bir kavmin işinin kayyımı; onlara (durumu) bildirdi; o ad ile adlandırıldı; çünkü o ad ile bilindi.
Ve **يوم عَرَفَة**: insanların **عَرَفات**’ta duruş yeridir; ve **عَرَفات** bir dağdır; ve **التَّعريفُ**: onların orada durmaları ve **يوم عَرَفَة** gününü tazim etmeleridir.
Ve **التَّعريفُ**: bir şeye isabet etmen, sonra onu bilmen; “bunu kim bilir?” diye çağırdığında.
Ve **الاعْترافُ**: günahı ikrar, ve zillet, ve aşağılanma, ve ona razı olma.
Ve nefis **عَرُوفٌ** olur; bir işe yüklendiğinde onunla kötüleştiğinde; yani: sükûnet buldu. Dedi ki:
Böylece kadınlarla döndüler, bindirilmiş		**عوارفَ**; **كَنّ** ve **ائتجاح**’tan sonra
**الائتجاح** **الوجاح**’tandır; o da örtüdür; yani: zillet ve horluğu itiraf edenler.
Ve **العَرْفُ**: hoş bir rüzgâr; dersin ki: onun **عَرْفَهُ** ne kadar hoştur. Allah عزّ وجلّ dedi ki: "**عَرَّفها لهم**", yani: onu hoş kıldı. Ve dedi ki:
Nice gün vardır ki eğlendim ve nice gece		yanakları açık, **العَرْف**’u hoş (olan) ile
Ve denir: **طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا**; yani: önce önce; ve topluluk topluluk ardından.
Ve **العُرْف**: atın **عُرْفُ**’udur; **أَعْرَاف** üzerine cem olunur. Ve atın **مَعْرَفَةُ**’si: onun **عُرْفة**’sinin aslıdır.

**عفر**:
Onu toprakta **عَفَرْته**; onu **أَعْفِرُه** **عقراً** (olarak); ve o, yüzü toprakta **متعفّر**’dir. Ve **العفر**: topraktır.
Ve onu **عفّرتُه** **تعفيراً**; ve onu **اعتفرته** **اعتفاراً**; eğer onu yerle vurdum da onu ezdim de o **انعفر** ettiyse. Dedi ki:
**المِدْراةُ** onun yanlarında helâk olur		ve ne zaman onu salıverse **يَنْعَفِرْ**
yani: yere düşer.
**يَعْفُر**: bir adam adıdır. Ve renkte **العُفرة**: kızıllıkta başkasına çalmasıdır; **الظّبي الأعْفَر**’in rengi gibi; ve aynı şekilde **الرّمل الأعفر**. **الفرزدق** dedi ki:
**الأنباط** bana der ki, ben düşmüş iken		onda; **بالصَّريمة**’de **أعفرا** bir ceylanla değil
Ve **اليعفور**: **الخشف** (ceylan yavrusu); yere çok yapışmasından dolayı.
Ve adam **عِفْرٌ** ve **عِفْرِيَةٌ**. Ve **عِفارِيَةٌ** ve **عِفْريتٌ**: **العَفارة**’sı açık; şeytanlıkla vasfedilir.
Ve şeytan **عِفْرِيةٌ** ve **عِفْريتٌ**; onlar **العَفارِيَة** ve **العَفارِيتُ**’tir; ve o zarif, zeki olandır. Ve habise **عِفِّرِّي** denir; yani: **عِفِرّ**; ve onlar **العِفِرّيونَ**’dur. Ve **أَسَدٌ عَفَرْنَى** ve **لَبُؤة عَفَرناةٌ**; o şiddetlidir. **الأعشى** dedi ki:
Düğümlü (bir yerde) **عَفَرْناةٍ** (olan) ile; ne zaman sendeledi
Ve **عِفْرِيةُ الرأس**: üzerindeki saçtır. Ve **عِفْرِيةُ الديك** de onun gibidir.
Ama **ليثُ عِفِّرين** ise; barınağı duvarların diplerindeki düz toprak olan küçük bir hayvancıktır. Bir yuvarlak döndürür, sonra onun içine sokulur; ürkütülünce toprağı yukarı doğru fırlatır.
Ve elli yaş oğullarından kâmil adama: **ليثَ عِفِرِّين** denir.
Dedi ki: ve on yaş oğlu **لعّابٌ بالقُلِينَ**; ve yirmi yaş oğlu **باغي نِسِين**; yani: kadın talep eden; ve otuz yaş oğlu **أسْعَى السّاعينَ**; ve kırk yaş oğlu **أبطشُ الباطشينَ**; ve elli yaş oğlu **ليث عِفِرّين**; ve altmış yaş oğlu **مؤنس الجَليسينَ**; ve yetmiş yaş oğlu **أحكمُ الحاكمين**; ve seksen yaş oğlu **أسرعُ الحاسبينَ**; ve doksan yaş oğlu **واحد الأرذلينَ**; ve yüz yaş oğlu **لاجا ولاسا**; yani: ne erkek ne kadın.
Ve **العَفارَة**: **المَرْخ**’tan bir ağaçtır; ondan **الزّند** yapılır; ve **عَفاراً** (olarak) cem olunur.
Ve **مَعافر**: **العرفط**; ondan tatlı bir zamk benzeri çıkar; suyla karıştırılır da içilir.
Ve **مَعافر**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve onu **عن عُفْرٍ** (olarak) gördüm; yani bir müddet sonra. Ve inşad etti:
Sen mi **أعِكْرِم**; sen asıl ve dal ve o ki		sana amcaoğlu, sana ziyaretçi olarak **عن عُفْرَ** geldi

**أبو عبد الله** dedi: denir ki: **المُعَفَّر** sütten kesilmiş (çocuk) bir şeyden sonra bir şey (olarak); ona süt, emdiği vakit için bir şey (miktar) emdiği (vakit) kadar engellenir; sonra emzirme ile geri döndürülür; sonra vakitten daha fazla geciktirme artırılır; annesi onunla böylece devam eder; ta ki emzirmeden sabredinceye kadar; sonra onu kesin bir sütten kesme ile sütten keser.

**رعف**:
**رَعَفَ** **يَرْعُفُ** **رُعافاً**; o halde o **راعف**’tir. Dedi ki:
**الجاديّ** ile boyandılar; ta ki sanki		burunlar, onları yanlamasına gördüğünde, **رواعفُ**
Ve **الرَّاعفُ**: dağın burnudur; **رواعف** üzerine cem olunur.
Ve **الرّاعِفُ**: **الأرْنَبَة**’nin ucu.
Ve **الرّاعِف**: öne geçen; ve kuyunun **راعوفةُ**’si ve onun **أُرْعوفَتُها**’sı; iki lugattır: başında sökülmesi mümkün olmayan çıkıntılı bir taş; ve denir ki: kuyunun başında su çekenin üzerinde durduğu bir taştır.

**رفع**:
Onu **رفَعْته** **رَفْعاً**; böylece yükseldi. Ve **بَرْقٌ رافع**: yani parlayan. Dedi ki:
Ey arkadaş, hasta bir rüzgâr seni hüzünlendirmedi mi		ve **العقيقين**’de parıldayan bir şimşek, **رافع**
Ve **المرفوعُ**: atın ve **البِرْذَون**’un **حُضْر**’undan; **الحُضْر**’un altında ve **الموضوع**’un üstündedir. Denir: **ارْفَعْ من دابّتك**; bu Arapların sözüdür.
Ve adam **رَفُع** olur; **يَرْفُعُ** **رَفاعةً**; o halde o **رفيعٌ**’dir; eğer şereflendi ise; ve kadın **رفيعة**.
Ve eşek koşusunda **يرفِّعُ** **ترفيعاً**: yani koştu; koşusunun bir kısmı bir kısmından daha yüksek. Aynı şekilde bir şey alsan da birinciyi birinciyi yükseltsen “onu **رفَّعتُه** **ترفيعاً**” dersin. Ve **الرَّفْعُ**: **الخَفْضِ**’ın zıddıdır. Dedi ki:
Boyun eğ ve Rabbine bir kudreti inkâr etme		çünkü Allah dilediğini alçaltır ve yükseltir
Ve **الرّفعة**: **الذّلّة**’nin zıddıdır.
Ve **الرُّفاعةُ** ve **العِظامةُ** ve **الزُّنْجُبَة**: kadının kalçasını büyüttüğü bir şeydir.

**فرع**:
Dağın başını **فَرَعْتُ**; ve falanı **فَرَعْتُ**: ona üstün geldim. **لبيد** dedi ki:
Gecelemedim; ancak onun üzerinde yahut üzerinde		dağın uçlarını aşan bir gözetleme yerinde
Ve **الفَرْعُ**: koyunun yahut devenin ilk yavrusudur. Ve kavim **أَفْرَعَ** eder; eğer ilk doğumda yavruladılarsa. Ve denir: **الفَرَعُ**: develerin ilk yavrusu; derisi yüzülür de başka bir yavruya giydirilir; sonra annesi dışında bir deve ona meylettirilir; sonra onun üzerine sağılır. **أوس بن حَجَر** dedi ki:
Ve yığınlardan olan büyük **الهَيْدَبُ العَبامُ** benzetildi		örtülmüş bir yavruya; **فَـرَعـا**
Ve **الفَرْعُ**: her şeyin üstü; ve onun cemi: **فُروعٌ**.
Ve **الفروع**: yerden yükseliştir.
Ve **وادٍ مُفْرِعٍ**: ehlini **أفْرَع** etti; yani: onlara yetti; böylece **نُجْعة**’ya ihtiyaç duymazlar.
Ve **الفَرَعُ**: hazırlanmış maldır.
Ve denir: **فَرِعَ** **يَفْرَعُ** **فَرَعاً**; ve adam **أَفْرَعُ**: çok saçlı. Ve **الفارِع** ve **الفارِعة** ve **الأفرَعُ** ve **الفَرْعاء**; baş üzerindeki saçın çokluğu ve uzunluğu ile vasfedilir.
Ve adam **مُفْرَعُ الكَتِفِ**: yani geniş. **مرار** dedi ki:
Kıvırcık; **فرعاءُ**; bir kafatasında		büyük; ondan tırnak gibi sıyrılırız
Ve falan **أفرع** eder; eğer boyca uzarsa.
Ve falan ile **أَفْرَعْتُ**; böylece onu övmedim; yani indim. Ve falan kavminin dalında **أفرع** etti. **النابغة** dedi ki:
Ve kuklaların benzerleri gibi iri yapılılar		keremin izzetinin zirvelerinde **مُفْرِعات**
Ve şairin sözü:
Ve uçları bol olan **فروعٍ**		ona misk rüzgârı, **ذي فَنَع** (olan), içirdi
**الفروع** ile kasteder: saçlar.
Ve kadını **وافْتَرَعْتُ**: onu **افْتَضَضْتُ** (bekâretini bozdum).
Ve şu yerin toprağını **وفَرَّعْتُ**: yani onda dolaştım; onun bilgisini ve haberini bildim.
Ve yolun **وفَرْعَةُ**’si ve onun **فارِعَتُهُ**: kenarlarıdır.
Ve falanoğullarını **وتَفَرّعْتُ**: yani kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. Dedi ki:
Ve biz, **ابـنـي وائلٍ**’den dallandık		izzetin tepesi ve keremin hortumu
Ve **فوارع**: bir yerdir. Ve **الإفراعُ**: aşağıya doğrultmadır. Ve **المُفْرِعُ**: her şeyden uzun olandır.
Ve **الفارعُ**: yerden yükselen; bir tepe yahut bir alamet; yahut bunun benzeri.
**فارِعٌ**: Medine’de olan bir kalenin adıdır.
Ve **الفَرَعَةُ**: küçük bitten ibarettir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَرَفْتُهُ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وقولهم: ما أعرِفُ لأحدٍ يصرعني، أي ما أعترفُ. وعَرَفْتُ الفرسَ: أي جَزَزْتُ عُرْفَهُ. والعَرْفُ: الريحُ طيّبةً كانت أو منتنةً. يقال: ما أطيب عَرْفَهُ. وفي المثل: لا يَعْجِزَ مَسْكُ السَوْءِ عن عَرْفِ السَوْءِ. والعَرْفَةُ: قرحةٌ تخرج في بياض الكفّ عن ابن السكيت. يقال: عُرِفَ الرجل فهو مَعْروفٌ، أي خرجت به تلك القَرحة. والمَعْروفُ: ضدّ المنكر. والعُرْفُ: ضد النُكْرِ. يقال: أولاه عُرْفاً، أي معروفاً. والعُرْفُ أيضاً: الاسمُ من الاعتراف، ومنه قولهم: له عليَّ ألفٌ عُرْفاً، أي اعترافاً، وهو توكيد. والعُرْفُ: عُرْفُ الفرسِ. وقوله تعالى: "والمُرسَلاتِ عُرفاً"، يقال هو مستعار من عُرْفِ الفرس، أي يتتابعون كعُرْفِ الفرس، ويقال: أُرْسِلَتْ بالعُرْفِ، أي بالمعروفِ. والمَعْرَفَةُ بفتح الراء: الموضع الذي ينبت عليه العُرْفُ. والعُرْفُ والعُرُفُ: الرملُ المرتفُع. قال الكميت:
أأبْكاكَ بالعُرُفِ المَنْـزِلُوما أنتَ والطَلَلُ المُحْوِلُ
وكذلك العُرْفَةُ، والجمع عُرَفٌ وأعْرافٌ ويقال الأعرافُ الذي في القرآن: سورٌ بين الجنة والنار. وشيء أعْرَفُ، أي له عُرْفٌ. وأعْرَفَ الفرسُ، أي طال عُرْفُهُ. واعْرَوْرَفَ أي صار ذا عُرْفٍ. واعْرَوْرَفَ الرجلُ، أي تهيأ للشر. واعْرَوْرَفَ البحرُ، أي ارتفعت أمواجه. ويقال للضبع عَرْفاءُ، سُمِّيَتْ بذلك لكثرة شعرها. والعِرْفُ بالكسر، من قولهم: ما عَرَفَ عِرْ في إلا بأخَرَةٍ، أي ما عرفَني إلا أخيراً. والعارِفُ: الصبورُ. يقال: أصيب فلان فَوُجِدَ عارِفاً. والعَروفُ مثله. قال عنترة:
فصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةًترْسو إذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ
يقول: حبستُ نَفساً عارِفَة، أي صابرةً. والعارفَةُ أيضاً: المعروفُ. ورجلٌ عَروفَةٌ بالأمور، أي عارفٌ بها؛ والهاء للمبالغة. والعريفُ والعارِفُ بمعنًى، مثل عليمٍ وعالمٍ. وأنشد الأخفش:
أوَ كُلما وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلةبعثوا إليَّ عَريفَهُمْ يَتَوَسَّمُ
أي عارِفَهُمْ. والعَريفُ: النقيبُ، وهو دون الرئيس، والجمع: عُرَفاءُ. تقول منه عَرُفَ فلانٌ بالضم عَرافَةً، مثل خُطب خَطابَةً، أي صار عريفاً، وإذا أردت أنه عمل ذلك قلت: عَرَف فلان علينا سنين يَعرُفُ عِرافَةً. والتَعْريفُ: الإعْلامُ. والتعريفُ أيضاً: إنشادُ الضالةِ. والتَعْريفُ: التطييب، من العَرْفِ. وقوله تعالى: "عَرّفَها لهم" أي طَيَّبَها. والعَرَّافُ: الكاهنُ والطبيبُ. قال الشاعر:
فقلت لعَرَّافِ اليَمامةِ داونيفإنك إن أبْرَأْتَني لَطبـيبُ
والتعريفُ: الوقوفُ بعَرَفاتٍ. يقال: عَرَّفَ الناسُ، إذا شهدوا عَرَفاتٍ، وهو المُعَرَّفُ، للموقف. والاعتِرافُ بالذنب: الإقرارُ به. واعْتَرَفْتُ القومَ، إذا سألتَهم عن خبر لتَعرِفَهُ. قال الشاعر:
أسائِلةٌ عُمَيْرَةُ عـن أبـيهـاخِلالِ الرَكْبِ تَعْتَرِفُ الرِكابا
وربَّما وضعوا اعْتَرَفَ موضعَ عَرَفَ، كما وضعوا عَرَفَ موضع اعْتَرَفَ. قال أبو ذؤيب يصف سحاباً:
مَرَتْهُ النُعامى فلـم يَعْـتَـرِفْخِلافَ النُعامى من الشأم ريحا
أي لم يَعرِف غير الجنوب؛ لأنَّها أبَلُّ الرياحِ وأرطَبُها. وتَعَرَّفْتُ ما عند فلان، أي تطلّبتُ حتَّى عَرَفتُ. وتقول: ائتِ فلاناً فاسْتَعْرِفْ إليه حتَّى يعرفك. وقد تَعارَفَ القومُ، أي عَرَفَ بعضُهم بعضاً. وامرأةٌ حسنة المَعارِفِ، أي الوجه وما يظهر منها، واحدها مَعْرَفٌ. قال الراعي:
مُتَلَفِّمينَ على مَعارِفِـنـانَثْني لهنَّ حَواشِيَ العَصْبِ

##### Türkçe

**عَرَفْتُهُ** **مَعْرِفَةً** ve **عِرْفاناً**: Onu bilmek (tanımak).

Onların sözü: “**ما أعرِفُ** لأحدٍ يصرعني”, yani “**ما أعترفُ**”: hiçbir kimseye (beni) yere sermesi hususunda itiraf etmem.

**وعَرَفْتُ الفرسَ**: yani onun **عُرْفَهُ**’nu kırptım.

**والعَرْفُ**: rüzgâr; hoş kokulu da olsa, pis kokulu da olsa. Denir ki: “Ne hoş onun **عَرْفَهُ**.”

Meselde: “**لا يَعْجِزَ مَسْكُ السَوْءِ عن عَرْفِ السَوْءِ**.”

**والعَرْفَةُ**: İbnü’s-Sikkît’ten: avuç içinin beyazında çıkan bir yara. Denir ki: “**عُرِفَ** الرجل فهو **مَعْروفٌ**”, yani o yara onda çıktı.

**والمَعْروفُ**: münkerin zıddı.

**والعُرْفُ**: **النُكْرِ**’ün zıddı. Denir ki: “Ona **عُرْفاً** verdi”, yani **معروفاً**.

**والعُرْفُ** ayrıca: itiraftan olan isimdir; bundan onların sözü: “Onun bana karşı bin (borcu) vardır **عُرْفاً**”, yani **اعترافاً**; ve bu, te’kiddir.

**والعُرْفُ**: atın **عُرْفُ**’udur.

Yüce Allah’ın sözü: “**والمُرسَلاتِ عُرفاً**”; denir ki bu, atın **عُرْفِ**’undan ödünç alınmıştır; yani atın **عُرْفِ**’u gibi peş peşe gelirler. Ve denir ki: **بالعُرْفِ** ile gönderildi; yani **بالمعروفِ** ile.

**والمَعْرَفَةُ** (râ’nın fethiyle): **العُرْفُ**’un üzerinde bittiği yer.

**والعُرْفُ** ve **العُرُفُ**: yüksek kum. Kümeyt dedi ki:
أأبْكاكَ بالعُرُفِ المَنْـزِلُوما أنتَ والطَلَلُ المُحْوِلُ

Bunun gibi **العُرْفَةُ**; çoğulu **عُرَفٌ** ve **أعْرافٌ**. Ve denir ki Kur’an’daki **الأعرافُ**: cennet ile ateş arasında bir surdur.

“**شيء أعْرَفُ**”: yani onun **عُرْفٌ**’u vardır.

“**وأعْرَفَ الفرسُ**”: yani onun **عُرْفُهُ** uzadı.

“**واعْرَوْرَفَ**”: yani **عُرْفٍ** sahibi oldu.

“**واعْرَوْرَفَ الرجلُ**”: yani şerre hazırlandı.

“**واعْرَوْرَفَ البحرُ**”: yani dalgaları yükseldi.

Sırtlana **عَرْفاءُ** denir; saçının çokluğundan dolayı bununla adlandırılmıştır.

**والعِرْفُ** (kesre ile): onların sözünden: “**ما عَرَفَ عِرْ في إلا بأخَرَةٍ**”, yani beni ancak en sonunda tanıdı.

**والعارِفُ**: sabırlı olan. Denir ki: “Falan kimseye bir musibet isabet etti de **عارِفاً** bulundu.”

**والعَروفُ**: onun gibidir. Antara dedi ki:
فصَبَرْتُ عارِفَةً لذلك حُرَّةًترْسو إذا نَفْسُ الجبان تَطَلَّعُ
Der ki: **عارِفَة** bir nefsi tuttum; yani sabırlı.

**والعارفَةُ** ayrıca: **المعروفُ**tur.

Ve “**رجلٌ عَروفَةٌ بالأمور**”: yani onlara **عارفٌ**; **الهاء** mübalağa içindir.

**والعريفُ** ve **العارِفُ** bir mânâdadır; **عليمٍ** ve **عالمٍ** gibi.

Ahfeş şu beyti okudu:
أوَ كُلما وَرَدَتْ عُكاظَ قبيلةبعثوا إليَّ عَريفَهُمْ يَتَوَسَّمُ
Yani onların **عارِفَهُمْ**’u.

**والعَريفُ**: **النقيبُ**; o, reisin altındadır. Çoğulu: **عُرَفاءُ**.

Bundan: “Falan kimse **عَرُفَ** (zamme ile) **عَرافَةً**”, “**خُطب خَطابَةً**” gibi; yani **عريفاً** oldu. Ve eğer onun bunu işlediğini kast edersen: “Falan kimse bize yıllarca **عَرَفَ**; **يَعرُفُ عِرافَةً**.”

**والتَعْريفُ**: bildirmedir.

**والتعريفُ** ayrıca: kayıp hayvanı ilan etmektir.

**والتَعْريفُ**: **العَرْفِ**’tan, güzel kokulandırmadır.

Yüce Allah’ın sözü: “**عَرّفَها لهم**”: yani onu güzel kokulandırdı.

**والعَرَّافُ**: kâhin ve tabip. Şair dedi ki:
فقلت لعَرَّافِ اليَمامةِ داونيفإنك إن أبْرَأْتَني لَطبـيبُ

**والتعريفُ**: **عَرَفاتٍ**’ta durmaktır. Denir ki: “İnsanlar **عَرَّفَ** etti”; **عَرَفاتٍ**’ı şahit oldukları zaman; ve o, duruş yeri için **المُعَرَّفُ**tur.

Günahı **الاعتِرافُ**: onunla ikrardır.

**واعْتَرَفْتُ القومَ**: onlara, onu bilesin diye bir haber hakkında soru sorduğun zaman. Şair dedi ki:
أسائِلةٌ عُمَيْرَةُ عـن أبـيهـاخِلالِ الرَكْبِ تَعْتَرِفُ الرِكابا

Ve bazen **اعْتَرَفَ**’ı **عَرَفَ**’ın yerine koydular; nitekim **عَرَفَ**’ı **اعْتَرَفَ**’ın yerine koydular.

Ebû Züeyb, bir bulutu vasfederek dedi ki:
مَرَتْهُ النُعامى فلـم يَعْـتَـرِفْخِلافَ النُعامى من الشأم ريحا
Yani güneyden başka (bir rüzgârı) bilmedi; çünkü o, rüzgârların en nemlisi ve en rutubetlisidir.

**وتَعَرَّفْتُ** ما عند فلان: yani aradım, ta ki bildim.

Ve dersin ki: Falana git de ona **فاسْتَعْرِفْ** et; ta ki seni tanısın.

Ve kavim **تَعارَفَ** etti: yani onların bazısı bazısını bildi.

Ve “**امرأةٌ حسنة المَعارِفِ**”: yani yüz (güzelliği) ve ondan görünen şey; bunun teki **مَعْرَفٌ**dur. Râî dedi ki:
مُتَلَفِّمينَ على مَعارِفِـنـانَثْني لهنَّ حَواشِيَ العَصْبِ

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والراء مع الفاء
عرف ، عفر ، رفع ، رعف ، فرع ، فعر : مستعملات .
عرف : الليث : عَرَف يَعْرف عِرْفاناً ومَعْرِفة . وأمر عارف : معروف عَرِيف . قلت : لم أسمع أمر عارف أي معروف لغير الليث . والذي حصَّلناه للأئِمَّة : رجل عارف أي صَبُور . قال أبو عبيد وغيره : يقال : نزلت به مصيبة فوُجِد صَبُوراً عارفاً . قلت : ونفس عارفة بالهاء مثله . وقال غيره :
فصبرتُ عارفة لذلك حُرَّة
ترسو إذا نفسُ الجَبَان تَطَلَّعُ
ونفس عَرُوف : صبور . إذا حُمِلت على أمر احتملَتْه . وأنشد ابن الأعرابي :
فآبُوا بالنساء مردَّفاتٍ
عوارفَ بعد كِنَ وائتحاح
أراد : أنهن أقررن بالذلّ بعد النِعمة . ويروى : ( وابتحاح ) . فمن رَوَى : ( وائتجاح ) فهو من الوِجَاح وهو السِتْر . ومن رَوَى : ( وابتحاح ) فهو من البحوحة ، وهكذا رواه ابن الأعرابي . ويقال : اعترف فلان إذا ذَلَّ وانقاد . وانشد الفرّاء :
أتضجرين والمطِيّ معترفْ
أين تعترف وتصبر . وذكّر ( معترف ) لأن لفظ المطيّ مذكَّر . وأمَّا قول الله جلّ ذكره ) ) ( المُرسَلات : 1 ) فقال بعض المفسّرين فيها : إنها أُرسلت بالمعروف ، والعرف والعارفة والمعروف واحد ، وهو كلّ ما تعرفه النفْس من الخير وتَبْسَأ به وتطمئنّ إليه . قال الله جلّ وعزّ ) خُذِ الْعَفْوَ وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ وَأَعْرِض عَنِ الْجَاهِلِينَ ) ( الأعرَاف : 199 ) . وقيل في قوله : ( ) ( المرسلات : 1 ) : إنها الملائكة أُرسلت متتابعة كعُرف الفرس . وقرئت ( عُرْفاً ) و ( عُرُفاً ) والمعنى واحد . وقيل المُرْسَلات : هي الرُسُل . أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : عَرَف الرجل إذا أكثر من الطِيب ، وعرِف إذا ترك الطيب . وقول الله جلّ وعزّ : ( الْحَكِيمُ وَإِذَ أَسَرَّ النَّبِىُّ إِلَى بَعْضِ أَزْوَاجِهِ حَدِيثاً فَلَمَّا نَبَّأَتْ بِهِ وَأَظْهَرَهُ ) ( التَّحْريم : 3 ) وقرىء ( عَرَف بعضه ) بالتخفيف .
قال الفراء : من قرأ : ( عرَّف ) بالتشديد فمعناه : أنه عرَّف حَفْصة بعضَ الحديث وترك بعضاً . قال : وكأنّ من قرأ ( عَرَف ) بالتخفيف قال : غَضِب من ذلك وجازى عليه ؛ كما تقول للرجل يسيء إليك : والله لأعرفنَّ لك ذلك . قال : وقد لعمري جازى حفصةَ بطلاقها . قال الفرّاء : وهو وجه حسن ، قرأ بذلك أبو عبد الرحمن السُلَميّ . قلت : وذهب أبو إسحاق إبراهيم ابن السريّ في معنى ( عرَّف ) و ( عَرَف ) إلى نحو ممَّا قاله الفرّاء . قلت : وقرأ الكسائي والأعشى عن أبي بكر عن عاصم : ( عَرَفَ بعضه ) خفيفةً . وقرأ حمزة ونافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر اليحصبيّ ) عَلَيْهِ عَرَّفَ ( بالتشديد .
وأما قول الله جلّ وعزّ : ( بَالَهُمْ وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا ) ( محَمَّد : 6 ) فإن الفرّاء قال : يعرَّفون منازلهم إذا دخلوها ، حتى يكون أحدهم أعرف بمنزله في الجنة منه بمنزله إذا رجع من الجمعة إلى أهله . وقلت : وهذا قول جماعة من المفسّرين ، وقد قال بعض اللغويين : إن معنى ) الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا ( أي طيَّبها ، يقال : طعام معرَّف أي مطيَّب . وقال الأصمعي في قول الأسود بن يعفر يهجو عِقَال بن محمد بن شفين :
فتُدخَل أيد في حناجر أُقْنِعت
لعادتها من الخَزِير المعرَّف
أُقنعت أي مُدَّت ورُفِعت للَّقْم . والله أعلم بما أراده . وقال أبو العباس : قال بعضهم في قول الله عزّ وجلّ : ( بَالَهُمْ وَيُدْخِلُهُمُ الْجَنَّةَ عَرَّفَهَا ( : وهو وضعك الطعام بعضَه على بعض من كثرته . وخَزِير معرَّف : بعضه على بعض .
وقال ابن الأعرابي : العَرْف : الرائحة ، تكون طيّبة وغير طيّبة . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( وَنَادَى أَصْحَابُ الاَعْرَافِ رِجَالاً يَعْرِفُونَهُمْ بِسِيمَاهُمْ ) ( الأعراف : 48 ) فالأعراف في اللغة : جمع عُرْف ، وهو كل عال مرتفع . وقال بعض المفسّرين : الأعراف : أعالي سُور بين أهل الجَنَّة وأهل النار . وأصحابها قوم استوت حسناتهم وسيّئاتهم ، فلم يستحقُّوا الجنَّة بالحسنات ،
ولا النارَ بالسّيئات ، فكانوا على الحِجَاب الذي بين الجَنَّة والنار . قلت : رَوَى ذلك جرير بن حازم عن قَتَادة عن ابن عباس ، حدَّثني بذلك أبو الحسن الخُلْديّ عن يونس بن عبد الأعلى عن ابن وهب عن جرير . وقال قوم : هم ملائكة ، ومعرفتهم كلاً بسيماهم أنهم يعرفون أهل الجنة بإسفار وجوههم ، وأهلَ النار باسوداد وجوههم . وقال أبو إسحاق : ويجوز أن يكون جمعه على الأعراف على معرفة أهل الجنة وأهل النار . والله أعلم بما أراد . ويقال : عَرَف الرجل ذنبه إذا أقرَّ به . وقال أعرابي : ما أعرف لأحد يصرعني ، أي لا أقِرّ به . ويقال : أتيت فلاناً متنكّراً ثم استعرفت أي عرَّفته مَن أنا . وقال مزاحم العُقَيليّ :
فاستعرِفا ثم قولا إن ذا رحمٍ
هَيْمانَ كلَّفَنا من شأنكم عَسِرا
فإن بغَتْ آية تستعرفان بها
يوماً فقولا لها العُودُ الذي اختُضرا
أبو عبيدة : اعترفت القوم : سألتهم .
وأنشد قول بشْر :
أسائلةٌ عُمَيرةُ عن أبيها
خلال الركب تعترف الركابا
وأمّا الحديث الذي جاء في اللقطة : ( فإن جاء من يعترفها ) فمعناه : معرفته إيَّاها بصفتها وإن لم يرها في يدك .
وقال الفرّاء : رجل عَرُوفة بالأمر أي عارف . أو ناقة عَرْفاء إذا كانت مذكَّرة يُشْبه الجِمال . وقيل لها : عَرْفاء لطول عُرْفها والضَبُع يقال لها : عَرْفاء لطول عُرْفها . والمعارف : الوجوه . وقال الهذليّ :
متكورين على المعارف بينهم
ضرب كتعطيط المزاد الأثجل
والمَعْرَف واحد . وقيل : ناقة عرفاء : مشرِفة السَنَام . ومعارف الأرض : ما عُرِف منها . وسَنَام أعرف : طويل . ويقال للرجل إذا ولّى عنك بودّه : قد هاجت معارف فلان ، ومعارفه : ما كنت تعرفه من ضنّه بك . ومعنى هاجت : أي يَبِست كما يهيج النبات إذا يبس . وأعراف الرياح والسحاب : أوائلها وأعاليها . الحرَّانيّ عن ابن السكيت : أصابت فلاناً عَرْفة ، وهي قُرْحة تخرج في بياض الكفّ . وهو رجل مَعْروف إذا أصابته العَرْفة . قال : وهو يوم عَرَفة غير منوَّن ، ولا يقال : العرفة . وقد عرَّف الناسُ إذا شهدوا عرفة . وهو المعرَّف للموقف بعرفات . والأعراف : ضرب من النخل . وأنشد بعضهم :
يغرس فيها الزاد والأعرافا
والنابجيَّ مُسْدِفاً إسدافاً
ويقال للحازي عرَّاف . وللقُناقِن : عَراف . وللطبيب عرَّاف لمعرفة كل منهم بعلمه . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( من أتى عَرَّافاً أو كاهناً فقد كفر بما أنزل على محمد ) ، أراد بالعَرَّاف : الحازي أو المنجّم الذي يدَّعي علم الغيب الذي استأثر الله بعلمه . وعريف القوم : سيِّدهم ، وقد عَرَف عليهم يَعْرُف عَرافة . وقال علقمة بن عَبَدة :
بل كلّ حيّ وإن عزُّوا وإن كرُموا
عريفهم بأثافي الشرّ مرجوم
والعُرُفَّان : دويْبَّة صغيرة تكون في رمال عالج ورمال الدَهْنى . ويقال : اعرورف الدم إذا صار له من الزَبد شِبْه العُرْف .
وقال الهذليّ :
مستنَّة سنَنَ الفَلو مِرشَّة
تنفي التراب بقاحِز معرورف
يصف طعنة فارت بدم غالب . ويقال : اعرورف فلان للشرّ كقولك : اجْثَألّ وتشزّن .
وقال الليث : العُرْف : عُرْف الفرس : ومَعْرَفة الفرس : أصل عُرْفه . وقال غيره : هو اللحم الذي ينبت عليه العُرْف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العُرْف : المعروف ، بالضمّ . والعِرْف بالكسر : الصبر ، وأنشد :
قل لابن قيس أخي الرقيَّات
ما أحسن العِرْف في المصيبات
وقال : أعرف فلان فلاناً وَعرَّفه إذا وقَفَه على ذنبه ثم عفا عنه .
رعف : أبو عبيد عن الأصمعيّ : رَعَف يَرْعَف ، ورَعَفَ يَرْعُف ، هكذا رواه عنه .
وقال أبو عبيد : الرَعْف : السَبْق رَعَفت أَرْعُف .
وقال الأعشى :
به تَرعُف الألفُ إذا أرسلت
غداةَ الصباح إذا النَقْعُ ثارا
قلت : وقيل للدم الذي يخرج من الأنف : رُعاف لسَبْقه علْمِ الراعف .
وقال عُمَر بن لَجَأ :
حتى ترى العُلْبة من إذرائها
يَرعُف أعلاها من امتلائها
وقال الليث : الراعف : أنف الجبل ، وجمعه الرواعف . والراعف : طَرَف الأرْنَبة . وفي حديث عائشة أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) سُحِر وجعل سِحْره في جُفّ طَلْعة ودُفِن تحت راعوفة البئر .
قال أبو عبيد : راعوفة البئر : صخرة تُترك في أسفل البئر إذا احتُفرت ، تكون نابتة هناك ، فإذا أرادوا تَنْقية البئر جلس المنقي عليها .
قال : ويقال : بل هو حَجَر ناتىء في بعض البئر يكون صُلْباً لا يمكنهم حفره فيتركُ على حاله . ويقال : هو حجر يكون على رأس البئر يقوم عليه المستقي .
قال الليث : ويقال له : أرْعُوفة .
شمر عن خالد بن جَنْبة قال : راعوفة البئر : النَطَّافة . قال : وهي مثل عين على قدر جُحْر العقرب نيط في أعلى الركيَّة فيجاوزونها في الحَفْر خمس قِيَم وأكثر ، فربما وجدوا ماء كثيراً تَبَجُّسه . قال : وبالروبنج عين نَطَّافة عَذْبة وأسفلها عين زُعَاق ، فتسمع قطران النَطاقة فيها : طرَقْ طرَقْ .
قال شمر : من ذهب بالراعوفة إلى النطَّافة فكأنه أخذه من رُعَاف الأنف وهو سيلان دمه وقَطَرانُه . ويقال ذلك لسيلان الذَنِين . وأنشد قوله :
على منخريه سائفاً أو معشّراً
بما انفضّ من ماء الخياشيم راعف
وقال شمر : من ذهب بالراعوفة إلى الحجر الذي يتقدّم طيّ البئر على ما ذكر عن الأصمعي فهو من رَعَف الرجل أو الفرس إذا تقدّم وسَبَق . وكذلك استرعف .
سَلَمة عن الفرّاء قال : الرُعَافِيّ : الرجل الكثير العطاء مأخوذ من الرعاف وهو المطر الكثير .
وقال غيره : يقال للمرأة لُوثي على مراعفك أي تلثَّمي ومراعفها : الأنف وما حوله .
وقال أبو عبيدة : بينا نحن نذكر فلاناً رَعَف به الباب أي دخل علينا من الباب . أبو حاتم عن الأصمعيّ يقال : رَعَف يَرعَف ويَرعُف . ولم يعرف رُعِف ولا رَعُف في فعل الرعاف .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرعوف : الأمطار الخِفاف . قال : ويقال للرجل إذا استقطر الشَحْمةَ وأخذ صُهَارتها : قد أودف واستودف ، واسترعف واستوكف واستدام واستدمى كله واحد .
عفر : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه كان إذا سجد جافي عَضُديه حتى يَرى مَنْ خَلْفه عُفرة إبطيه . قال أبو عبيد : قال أبو زيد والأصمعيّ : العُفْرة : البياض ، ولكن ليس بالبياض الناصع الشديد ، ولكنه لون الأرض . ومنه قيل للظباء : عُفْر إذا كانت ألوانها كذلك ، وإنما سميت بعَفَر الأرض وهو وجهها ويقال : ما على عَفَر الأرض مِثله أي ما على وجهها . وروي عن أبي هريرة أنه قال : لدَمُ عفراء أحبّ إليّ في الأضحية من دم سوداوين . قال : ويقال : عفَّرت فلاناً في التراب إذا مرّغته فيه ، تعفيراً . قال أبو عبيد : والتعفير في غير هذا يقال للوحشيَّة : هي تعفّر ولدها . وذلك إذا أرادت فطامه قطعت عنه الرضاع يوماً أو يومين . فإن خافت أن يضرّه ذلك ردَّته إلى الرضاع أياماً ثم أعادته إلى الفِطَام ، تفعل ذلك مرات حتى يستمرّ عليه ، فذلك التعْفير ، والولد معفَّر .
قال أبو عبيد : والأمّ تفعل مثل ذلك بولدها الإنْسِيّ . وأنشد بيت لَبِيد يذكر بقرة وَحْشية وولدها :
لمعفَّر قَهْد تنازع شِلْوه
غُبْس كواسب ما يُمَنّ طعامُها
قلت : وقيل في تفسير المعفَّر في بيت لَبيد : إنه ولدها الذي افترسه الذئاب الغُبْس فعفَّرته في التراب أي مرَّغته . وهذا عندي أشبه بمعنى البيت . وقال الليث : يقال : عَفَرته في التراب عفراً وأنا أعفره وهو منعفر الوجه في التراب ومعفَّر الوجه وقد عفَّرته تعفيراً . وقال : اعتفرته اعتفاراً إذا ضربت به الأرض فمغَثْته . وقال الشاعر يصف شَعَر امرأة طال حتى مَسَّ الأرض :
تهلِك المِدْراة في أكنافه
وإذا ما أرسلته يعتفِرْ
أي يسقط شعرها على الأرض ، جعله من عَفَرته فاعتفر . وروي أن رجلاً جاء إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال له : إني ما قرِبت أهلي مذ
عَفَار النخل وقد حَمَلت ، فلاعن بينهما . أبو عبيد عن الأصمعيّ : عَفَار النخل : تلقيحها وإصلاحها ، يقال : قد عَفَروا نخلهم يعفِرون . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العَفَار : أن تترك النخيل بعد التلقيح أربعين يوماً لا تسقى . قال : والعفَّار : لقّاح النخيل . أبو حاتم عن الأصمعي : العَفر : سُقي الزرع بعد إلقاء الحَبّ . قلت : عفر الزرع : أن يسقى سَقْية ينبت عنه ، ثم يترك أياماً لا يسقى فيها حتى يعطش ، ثم يسُقى فيصلح على ذلك . وأكثر ما يفعل ذلك بخِلْف الصيف وخضراواته . وقيل في قول الله جَل وعز ذكره : ( ء تَشْكُرُونَ أَفَرَءَيْتُمُ النَّارَ الَّتِى تُورُونَ أَءَنتُمْ أَنشَأْتُمْ شَجَرَتَهَآ أَمْ نَحْنُ الْمُنشِئُونَ ) ( الواقعة : 71 ، 72 ) : إنها المَرْخ والعَفَار ، وهما شجرتان فيهما نار ليس في غيرهما من الشجر ، ويسوَّى من أغصانهما الزِنَاد فيُقْتدح بها . وقد رأيتهما في البادية . والعرب تضرب المَثَل بهما في الشرف العالي فتقول : في كل الشجر نار ، واستَمجَد المَرْخ والعَفَار . استَمْجَد : استكثر . وذلك أن هاتين الشجرتين من أكثر الشجر ناراً ، وزنادهما أسرع الزناد وَرْياً ، والعُنَّاب من أقلّ الشجر ناراً ، وقال المبرد : يقال : رجل مَعَافرِيّ . ومَعَافر بن مُرّ أخو تميم بن مرّ . قال : ونسب على الجمع لأن مَعَافر اسم لشيء واحد ؛ كما تقول لرجل من بني كلاب أو من الضباب : كلابيّ وضِبابيّ . فأَمَّا النسب إلى الجماعة فإنما توقع النسب على واحد ؛ كالنسب إلى المساجد تقول : مسجديّ ، وكذلك ما أشبه . وتقول : بُرْد مَعافريّ ؛ لأنه نسب إلى رجل اسمه معافر . وقال أبو زيد : من الظباء العُفْر وهي التي تسكن القِفاف وصَلاَبة الأرض وهي حُمْر . وكذلك قال أبو زياد الكلابيّ . أبو عبيد : اليَعْفور : ولد البقرة الوحشيَّة . وقال الليث : اليعفور : الخِشْف سمّي يعفوراً لكثرة لزوقه بالأرض .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال للسَوِيق الذي لا يُلَتّ بالأُدْم عَفِير . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : يقال : أكل فلان خبزاً قَفَاراً وعَفَاراً وعفيراً أي بلا شيء معه . وقال : عليه العَفَار والدبَار وسوء الدار . أبو عبيد عن الفرّاء قال : العفير من النساء : التي لا تُهدي شيئاً ؛ قال الكميت :
وإذا الخُرَّد اغْبررْن من المحْل وصارت مِهداؤهن عفيرا
أبو عُبَيد : العِفْرية خفيفة على مثال فِعللة ، وهو من الإنسان : شَعَر الناصية ، ومن الدابّة : شَعَر القَفَا . قال وقال : الأصمعيُ : العِفْرية النِفْرية ؛ الرجل الخبيث المنكَر . ومثله العَفِر . وامرأة عَفِرة . قلت : ويقال : لعِفْرية الرأس : عِفْراةٌ . وقال الله عزَّ وجلَّ : ( مُسْلِمِينَ قَالَ عِفْرِيتٌ مِّن الْجِنِّ أَنَاْ ءَاتِيكَ بِهِ قَبْلَ أَن تَقُومَ ) ( النَّمل : 39 ) قالوا : العفريت : النافذ في الأمر المبالغ فيه مع خُبْث ودهاء يقال : رجل عِفْر وعفريت وعِفْرية وعُفَارية بمعنى واحد . وقال الفرّاء : من قال : عِفْرية فجمعه عفارٍ ، ومن قال : عفريت جمعه عفاريت .
وجاز أن يقول : عفارٍ ؛ كقولهم في جمع الطاغوت : طواغيت وطواغٍ . وقال شمر : امرأة عِفِرَّة ورجل عِفِرّ بتشديد الراء . وأنشد في صفة امرأة غير محمودة الصفة :
وضِبَّرة مثل الأتان عِفِرَّة
ثجلاء ذات خواصر ما تشبع
قال الليث : ويقال للخبيث : عِفِرِّيّ أي عِفِرّ ، وهم العِفِرِّيُّون . قال : وأسد عَفَرْنى ولَبُؤة عَفَرْناة إذا كانا جريئين . قال : وأمّا لَيْثُ عِفِرِّين فَإن العرب تسمِّي به دوَيْبة يكون مأواها التراب والسهل في أصول الحيطان تدوِّر دُوّارة ، ثم تندس في جوفها : فإذا هجت رَمَت بالتراب صُعُداً . قال ويقال للرجل ابن الخمسين : ليثُ عِفِرين إذا كان كاملاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ وأبي عمرو : يقال : إنه لأشجع من ليث عفرّين هكذا قالا في حكاية المَثَل واختلفا في التفسير .
فقال أبو عمرو : هو الأسد .
وقال الأصمعيّ : هو دابَّة من الحرباء يتعرّض للراكب .
قال : وهو منسوب إلى عِفِرّين : اسم بلد ونحوَ ذلك .
رَوَى أبو حاتم عن الأصمعيّ يقال : إنه دابّة مثل الحرباء يتحدّى الراكب ويضرب بذَنَبه .
وقال الليث : العِفْر : الذكر الفحل من الخنازير .
أبو عبيد عن الأحمر : لقيته عن عُفْر أي بعد حين .
وعن أبي زيد : لقيته عن عُفْر : بعد شهر ونحوه .
وأما قول المرّار :
على عُفُر من عن تناء وإنما
تَدانى الهوى من عن تناء وعن عفر
وكان هجر أخاه في الحبس بالمدينة فيقول : هجرت أخي على عُفْر أي على بعد من الحيّ والقرابات أي ونحن غُرَباء ولم يكن ينبغي لي أن أهجره ونحن على هذه الحالة . قالوا : والعُفْر : البعد . ويقال : العُفْر : قلَّة الزيارة ، يقال : إلا عن عُفْر أي بعد قلَّة زيارة ، ويقال : دخلْت الماء فما انعفرتْ قدماي أي لم تبلغا الأرض . ومنه قول امرىء القيس :
وتر الضبّ حفيفاً ماهراً
ثانياً بُرْثُنه ما ينْعفرْ
وبُرْد معافري : منسوب إلى مَعَافر اليمن . ثم صار اسماً لها بغير نسبة فيقال : مَعافر . أبو سعيد : تعفّر الوحشيّ تعفُّراً إذا سمن . وأنشد :
ومجرُّ منتحر الطليْ تعفّرت
فيه الفِرَاء بجِزع واد مُمكِن
قال : هذا سحاب يمرّ مرّاً بطيئاً لكثرة مائه . كأنه قد انتحر لكثرة مائه وطليّه : مناتح مائه بمنزلة أطلاء الوحش وتعفّرت : سمنت . والفِراء : حُمُر الوحش . والممكن : الذي أمكن مرعاه . وقال ابن الأعرابي : أراد بالطليّ نَوْء الحَمَل ونَوْء الطَلِيّ والحَمَل واحد عنده . قال : ومنتحِر أراد أنه نحره فكان النَوْء بذلك المكان من
الحَمَل . قال : وقوله : واد ممكن يُنْبت المَكْنان وهو نَبْت من أحرار البقول . ويقال : رماني عن قَرْن أعفر أي رماني بداهية . ومنه قول ابن أحمر :
وأصبح يرمي الناس عن قرن أعفرا
وذلك أنهم كانوا يتّخذون القرون مكان الأسِنَّة ، فصار مثلاً عندهم في الشدَّة ؛ تنزل بهم . ويقال للرجل إذا بات ليلته في شِدّة تُقْلقه : كنت على قَرْن أعفر . ومنه قول امرىء القيس :
كأني وأصحابي على قرن أعفرا
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال للحمار الخفيف : فلْو ويَعْفور وهِنْبِر وزِهْلِق . وعَفَارة : اسم امرأة . ومنه قوله :
بانت لتحزننا عَفَارة
سميت عَفَارة بالعَفَار من الشجر الواحدة عَفَارة . وعُفَير من أسماء الرجال .
فرع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا فَرَعة ولا عَتِيرة ) . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو : هي الفَرَعة والفَرَع ، بنصب الراء . قال : وهو أوَّل ما تلِده الناقة . وكانوا يذبحون ذلك لآلهتهم في الجاهلية فنهُوا عنه . وقال أوس بن حَجَر يذكر أَزْمَة في شدة البَرد :
وشُبّه الهَيْدَب العَبَام من الأق
وام سَقْباً مجَللاً فَرَعا
أراد : مجلَّلاً جِلد فَرَع فاختصر الكلام ؛ كقوله : ( وَاسْئَلِ الْقَرْيَةَ ) ( يوسف : 82 ) : أهل القرية . ويقال : قد أفرع القوم إذا فعلت إبلهم ذلك . أبو عبيد عن أبي عمرو : فرَّع الرجل في الجبل إذا صَعِد فيه وفرّع إذا انحدر . قال : وقال مَعْن بن أوس في التفريع :
فساروا فأما جل حَيّي ففرّعوا
جميعاً وأما حَيّ دَعْد فصعَّدا
قال شمر : وأفرع أيضاً بالمعنيين . ورواه شمر : ( فأفرعوا ) أي انحدروا . وقال الشمّاخ :
لا يدركنَّكَ إفراعي وتصعيدي
قال : إفراعي : انحداري . شمر : استفرع القوم الحديث وافترعوه إذا ابتدءوه . وقال الشاعر يرثي عبيد بن أيُّوب :
ودلَّهتني بالحزن حتى تركتني
إذا استفرع القومُ الأحاديثَ ساهيا
وروي عن رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( فرّعوا إن شئتم ولكن لا تذبحوه غَرَاة حتى يَكْبَر ) . قال شمر : وقال أبو مالك : كان الرجل في الجاهلية إذا تمّت إبله مائة بعير قدَّم بَكْراً فنحره لصنمه . وذلك الفرع وأنشد :
إذ لا يزال قتيل تحت رايتنا
كما تشحَّط سَقْبُ الناسك الفَرَعُ
قال شمر : وقال يزيد بن مُرَّة : من أمثالهم : أول الصيد فَرَع . قال : وهو مشبَّه بأول النتاج . أبو عبيد عن الأصمعي :
من القِسِيّ القَضيب والفَرَع . فالقضيب : التي عُملت من غصن واحد غير مشقوق . والفَرَع : التي عملت من طَرَف القضيب . ويقال : افترعت الجارية إذا ابتكرتها .
ويقال له افتراع لأنه أول جماعها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أفرع : هبط ، وفرّع : صَعِد . وقال كثيِّر :
إذا أفرعت في تَلْعة أصعدت بها
ومن يطلب الحاجات يُفرِع ويصعد
قال : وفَرَع إذا علا . وأنشد :
أقول وقد جاوزن من صحن رابغ
صحاصح غُبْراً يَفْرَع الآل آلُها
أبو عبيد عن الأصمعيّ : الفَرَعة : القَمْلة العظيمة . والفَرَعة أيضاً : أعلى الجبل ، وجمعها فِراع . ومنه قيل : جبل فارع إذا كان أطول ممّا يليه . وبه سمّيت المرأة فارِعة .
وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فَرَع بين جاريتين من بني عبد المطلب أي حَجَز وفرق بينهما ، يقال : فَرَعت بين المتخاصمين أَفْرَعُ إذا حجزت بينهما .
وقال أبو تراب : فرَّع بين القوم وفرّق بمعنى واحد . ورَوَى في ذلك حديثاً بإسناد له عن أبي الطُفَيل قال : كنت عند ابن عباس فجاء بنو أبي لَهَب يختصمون في شيء بينهم ، فاقتتلوا عنده في البيت ، فقام يفرّع بينهم أي يحجِز بينهم .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الفارع : عَوْن السلطان ، وجمعه فَرَعة .
قلت : هو مثل الوازع ، وجمعه وَزَعة أيضاً .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : فَرَعت فرسي أَفْرَعه أي قَدَعته . قال : وقال أبو عمرو : الفرع أيضاً : القِسْم .
وقال أبو زيد : تفرّع فلان القومَ إذا ركبهم وشتَمهم .
وقال غيره : تفرَّع فلان القوم إذا علاهم . وقال الشاعر :
وتفرّعنا من ابني وائل
هامة العِزّ وجُرْثوم الكرم
ويقال : رجل فارع ، وَنقاً فارع : مرتفع طويل .
وقال أبو سعيد : الفَرَعة : جِلْدة تزاد في القِرْبة إذا لم تكن وفراء تامَّة . أبو عبيد : أفرعت المرأة : حاضت . وأفرعت إذا رأت دَماً قبل الولادة .
وقال الأعشى :
صددت عن الأعداء يوم عُبَاعب
صدودَ المذاكي أفرعتها المساحِلُ
أي أدْمتها اللُجُم كما تدمى الحائض أبو عبيدة : الفوارع : تلاع مشرفات المسايل . ورجل فَرْع قومه أي شريف قومه .
وقال أبو سعيد في قول الهذليّ :
وذكّرها فَيْحُ نجم الفروع من صَيْهَد الحَرّ برد الشَمَال
قال : هي فروع الجوزاء ، بالعين . قال : وهو أشدّ ما يكون الحرّ . فإذا جاءت الفروغ بالغين وهي من نجوم الدَلْو كان الزمان حينئذٍ بارداً ، ولا فَيْح يومئذٍ .
الليث : أعلى كل شيء : فَرْعه . وفَرَع فلان فلاناً إذا علاه . وفرعت رأس الجَبَل : علوته . قال : والفَرَع : المال الطائل المُعَدّ . وقال الشاعر :
فمنَّ واستبقى ولم يعتصرْ
من فرعه مالاً ولا المكسِر
قال : المكسر : ما تكسَّر من أصل ماله . قال : وفَرِعَ الرجل يفرع فَرَعاً : كثر شعره ، وهو أفرع . ورجل مُفْرع الكتف إذا كان مرتفع الكتف . ويقول : أفرعت بفلان فما أحمدته أي نزلت به وفرعت أرض بني فلان أي جَوَّلت فيها فعلمت عِلْمها . وفارعة الطريق : حواشيه . وتفرعت بني فلان : تزوّجت في الذُروة منهم والسَنام . وكذلك تذرَّيتهم وتنصَّيتهم . والمُفْرَع : الطويل من كل شيء .
وروي عن الشعبي أنه قال : كان شُرَيح يجعل المدبَّر من الثُّلُث ، وكان مسروق يجعله فارعاً من المال .
قال شمر : قال أبو عدنان : قال بعض بني كلاب : الفارع : المرتفع العالي الهيء الحسن . وكذلك الفاع من كل شيء .
عمرو عن أبيه يقال : أفرع العروسَ إذا قضى حاجته من غشيانه إياها . وأفرعت الفرس إذا كبحتَه باللجام فسال الدم .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الفارع : العالي . والفارع : المتسَفل . قال : وفرعت إذا صعدت ، وفرعت إذا نزلت .
فعر : أهمله الليث . وقال ابن دريد : الفَعْر لغة يمانية ، وهو ضرب النَبْت ، زعموا أنه الهَيْشَر ، ولا أَحُق ذاك .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ أنه قال : الفعر : أكل الفَعَارير ، وهو صغار الذآنين .
قلت : وهذا يقوّي قول ابن دريد .
رفع : قال الله جلّ وعزّ في صفة القيامة : ( كَاذِبَةٌ خَافِضَةٌ رَّافِعَةٌ ) ( الواقعة : 3 ) قال الزجّاج : المعنى : أنها تخفض أهل المعاصي وترفع أهل الطاعة . والرفع : ضد الخفض .
وفي الحديث : ( إن الله يرفع القِسْط ويخفض ) .
قلت : وتأويله : والله أعلم أنه يرفع القِسْط وهو العَدْل فيُعليه على الجَوْر وأهله ، ومرة يخفضه فيُظهر أهل الجَوْر على أهل العدل ابتلاء لخَلْقه . وهذا في الدنيا ، والعاقبة للمتقين . ويقال : ارتفع الشيء ارتفاعاً بنفسه إذا علا .
وقال ابن المظفَّر : بَرْق رافع : ساطع . وأنشد :
صاح ألم تَحزُنك ريح مريضة
وبَرْق تلألأ بالعقيقين رافع
قال : والمرفوع من سَيْر الفرس والبِرذَوْن دون الحُضْر وفوق الموضوع يقال : ارفع من دابَّتك ، هكذا كلام العرب . ورَفُع الرجل يرفُع رَفَاعة فهو رفيع إذا شَرُف ، وامرأة رفيعة . والحمار يُرفِّع وفي عَدوه ترفيعاً ، أي عدا عَدْواً بعضه أرفع من بعض . وكذلك لو أخذت شيئاً فرفعت الأول فالأول قلت رفعته ترفيعاً .
والرِفعة : نقيض الذِلَّة .
وقال الأصمعي : رَفَعَ القوم فهم رافعون إذا أصعدوا في البلاد .
وقال الراعي :
دعاهن داع للخريف ولم تَكُن
لهنّ بلاداً فانتجعن روافعا
أي مصعِدات ، يريد : لم يَكن البلاد التي دعتهنّ لهنّ بلاداً . والرُفَاعة : شيء تعظم به المرأة عَجِيزتها . والجميع رفائع .
وقال الراعي :
عِرَاض القطا لا يتّخذن الرفائعا
القطا : الأعجاز والأصل فيه قطاة الدابَّة .
والرِفاع : حَبْل القيد يأخذه المقيَّد بيده يرفعه إليه ، حُكِي ذلك عن يونس النحويّ ؛ ورفعت فلاناً إلى الحاكم أي قدَّمته إليه . ورفعت قِصَّتي : قدَّمتها .
وقال الشاعر :
وهم رفعوا في الطعن أبناء مَذْحج
أي قدَّموهم للحرب . ويقال للتي رفعت لبنها فلم تدُرّ : رافع ، بالراء . وأما الدافع فهي الَّتي دفعت اللِبَأ في ضَرْعها .
وقال أبو عبيد : قال الأصمعيّ : رَفع البعير ورفعته أنا وهو السير المرفوع .
الحرّاني عن ابن السكيت قال : يقال : جاء زمنُ الرِفاع والرَّفاع إذا رُفع الزرع ، حكاه عن أبي عمرو .
قال : وقال الكسائيّ : لم أسمع الرِفاع ، بالكسر . قال : والرَفَاع : أن يُحصِد الزرع ويُرفع .
وقال الفرّاء : في صوته رُفاعة ورَفَاعة إذا كان رفيع الصوت .
ويقال : رافعت فلاناً إلى الحاكم إذا قدَّمته إليه لتحاكمه .
وقال النابغة الذبيانيّ :
ورفَّعته إلى السِّجْفَين فالنضد
أي بلغت بالحَفْر وقدَّمته إلى موضع السجْفَين ، وهما سِتْرا رُوَاق البيت .
قال : وهو من قولك : ارتفَع إليّ أي تقدم ، قال : وارفعه إلى الحاكم أي قدِّمه ، وليس من الارتفاع الذي هو بمعنى العُلُوّ .
قال ذلك كلَّه يعقوب بن السكيت ، وأنشد قوله :
وهم رفعوا بالطعن أبناء مَذْحِج
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( كل رافعة رفعت علينا من البلاغ فقد حرّمتها أن تُعْضَد أو تُخْبط إلا لعصفور قَتَب أو مَسَد مَحالَة ) .
قال عبد الله بن مسلم : معنى قوله : ( كل رافعة رفعت علينا من البلاغ ) يريد : كلّ جماعة مبلّغة تبلّغ عنا وتذيع ما تقوله . وهذا كما تقول : رفع فلان على العامل إذا أذاع خبره . وحُكي عنه أن كل حاكية حكت عنَّا وبلَّغت فلْتحكِ أني قد حرّمتها يعني المدينة أن يُعضد شجرها . وفي ( النوادر ) : يقال : ارتفع الشيء بيده ورفعه .
قلت : المعروف في كلام العرب : رفعت الشيء فارتفع ، ولم أسمع ارتفع واقعاً بمعنى رفع ، إلا ما قرأته في ( نوادر الأعراب ) .
ابن السكيت : إذا ارتفع البعير عن الهَمْلجة فذلك السير المرفوع ، يقال : رفع البعيرُ يَرْفَع فهو رافع . والروافع إذا رفعوا في
سيرهم ، ورفعت الدابَّة في سيرها . ودابة مرفوع .

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرف) العين والراء والفاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تتابُع الشيء متَّصلاً بعضُه ببعض، والآخر على السكون والطُّمَأنينة.
فالأوّل العُرْف: عُرْف الفَرَس. وسمِّي بذلك لتتابُع الشَّعر عليه. ويقال: جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً، أي بعضُها خَلْفَ بعض.
ومن الباب: العُرْفة وجمعها عُرَف، وهي أرضٌ منقادة مرتفِعة بين سَهْلتين تنبت، كأنّها عُرف فَرَس. ومن الشِّعر في ذلك([17]) …
والأصل الآخر المعَرِفة والعِرفان. تقول: عَرَف فلانٌ فلاناً عِرفاناً ومَعرِفة. وهذا أمر معروف. وهذا يدلُّ على ما قلناه من سُكونه إليه، لأنَّ مَن أنكر شيئاً توحَّشَ منه ونَبَا عنْه.
ومن الباب العَرْف، وهي الرَّائحة الطيِّبة. وهي القياس، لأنَّ النَّفس تسكُن إليها. يقال: ماأطيَبَ عَرْفَه. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾  [محمد 6]، أي طيَّبَها. قال:
إِلا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولَيْلَةٍ  *** بواضحةِ الخدّين طيِّبة العَرْفِ
والعُرْف: المعروف، وسمِّي بذلك لأنَّ النفوس تسكُن إليه. قال النابغة:
فلا النُّكْرُ معروفُ ولا العُرْف ضائعُ([18])
أبَى اللهُ إِلاَّ عدلَه ووفاءه
فأمَّا العَرِيف فقال الخليل: هو القيِّم بأمرِ قومٍ قد عَرَف عليهم. قال: وإنّما سمِّي عريفاً لأنَّه عُرِف بذلك. ويقال بل العِرَافة كالوِلاية، وكأنَّه سمِّي بذلك ليعرف أحوالهم.
وأمَّا عرفات فقال قومٌ: سمِّيت بذلك لأنَّ آدمَ وحواءَ عليهما السلام تعارَفَا بها. وقال آخرون. بل سمِّيت بذلك لأنَّ جبريل عليه السلام لما علّم إبراهيم عليه السلام مَناسِكَ الحجّ قال له: أعَرفت([19]) ؟ وقال قومٌ: بل سمِّيت بذلك لأنَّه مكانٌ مقدَّس معظَّم، كأنَّه قد عُرِّف، كما ذكرنا في قوله تعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [محمد 6]. والوقوف بعَرَفاتٍ تعريف. والتعريف: تعريف الضَّالة واللّقْطَة، أن يقول: مَن يَعرِف هذا؟ ويقال: اعتَرَف بالشَّيء، إذا أقرَّ، كأنّه عَرفَه فأقرَّ به. ويقال: النَّفس عَروف، إذا حُمِلت على أمرٍ فباءت به([20]) أي اطمأنَّت. وقال:
فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ  *** عوارفَ بعد كِنٍّ واتِّجاحِ([21])
من الوَُِجاح، وهو السِّتر.
والعارف: الصابر، يقال أصابته مصيبةٌ فوُجِد عُرُوفاً، أي صابراً. قال النَّابغة:
على عارفاتٍ للطِّعان عَوابِسٍ  *** بهنَّ كلُومٌ بين دامٍ وجالِبِ([22])

(عرق) العين والراء والقاف أربعة أصولٍ صحيحة: أحدُها الشَّيء يتولَّد من شيء كالنَّدَى والرَّشْح وما أشبهه. والآخَر الشَّيء ذو السِّنْخ، فسِنْخُه منقاسٌ من هذا الباب. والثالث كَشْط شَيءٍ عن شيء، ولا يكاد يكون إلا في اللّحم. والرَّابع اصطفافٌ وتتابعٌ في أشياء. ثم يُشتَقُّ من جميع هذه الأصول وما يقاربها.
فالأوَّل العَرَق، وهو ما جرى في أصول الشَّعر من ماء الجِلْد. تقول: عرِقَ يعرَقَ عَرَقاً. قال: ولم أسمع للعَرق جمعاً، فإنْ جُمِع فقياسُه أعراق، كجَمل وأجمال. ورجلٌ عُرَقَة: كثير العَرق. ويقال: استعرق، *إذا تعرَّضَ للحَرِّ كي يَعرق.
ومن الباب: جَرَى الفرسُ عَرَقاً أو عَرَقَين، أي طَلَقاً أو طَلَقين. وذلك من العَرَقْ. ويقال: عَرِّقْ فرسَك، أي أجرِهِ حتَّى يتعرَّق. قال الأعشى:
يُعالَى عليه الجلُّ كلَّ عَشِيّة  *** ويرفع نَقلاً بالضُّحَى ويُعَرَّق([23])
ويقال: اللّبَن عَرَقٌ يتحلَّب في العروق حتَّى ينتهي إلى الضَّرْع. قال الشَّمّاخ:
تُضْحِ وقد ضَمِنت ضَرّاتُها عَرَقا  *** من طيّب الطّعم حُلْوٍ غير مجهود([24])
ولبنٌ عَرِق، وهو أن يُجعَل في سقاء فيشدَّ بجنْبِ البعير فيصيبَه العرقُ فَيفسُد. وأمّا عَرَقُ القِرْبة في قوله: "جَشِمْتُ إليك عَرَق القِربة([25]) " فمعناه فيما زعم يونس: عطيّة القربة، وهو ماؤها، كأنَّه يقول: جَشِمت إليك حتَّى سافرتُ واحتجتُ إلى عَرَق القربة في الأسفار، وهو ماؤها. ويقال: عَرِق لـهُ بكذا، كأنّه تَندَّى له وسَمَح. قال:
سأجعَلهُ مكانَ النُّون مِنِّي  *** وما أُعْطِيتُهُ عَرَقَ الخِلالِ([26])
يقول: لم أُعْطَهُ عطيَّةَ مودّة، لكنَّه أخذْتُه قسراً. والنُّون: السَّيف. وقال بعضهم: جَشِمْتُ إليك حَتَّى عرِقتُ كعرق القِرْبة، وهو سَيَلان مائها. وقال قوم: عَرَق القِربة أنْ يقول: تكلَّفتُ لك ما لا يبلغُه أحدٌ حتى تجشَّمت ما لا يكون؛ لأنَّ القِربة لا تَعْرَق، يذهب إلى مِثْلِ قولهم: "حتَّى يشِيب الغُراب". وكان الأصمعيُّ يقول: عَرَق القِرْبة كلمةٌ تدلُّ على الشِّدَّة، وما أدري ما أصلُهما وقال ابنُ أبي طَرَفة: يقال لَقِيتُ من فُلانٍ عَرَقَ القِرْبة، أي الشِّدّة. قال: وأنشد الأحمر:
ليست بِمَشْتَمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها  *** عَرَقُ السِّقاء على القَعُود اللاّغِبِ([27])
يمدح رجلاً يسمع الكلمة الشديدة فلا يأخُذ صاحبَها بها.
ومن الباب: عَرَّقْتُ في الدَّلو، وذلك إذا كان دونَ المِلء، كأنَّ هذا لقِلّته شبّه بالعَرَق. ويقال للمُعْطي اليسير: عَرَّق. قال:
لا تملأ الدَّلْوَ وعرِّقْ فيها  *** أما تَرَى حَبَارَ مَنْ يَسقيها([28])
ويقال: كأسٌ مُعْرَقَة، إذا لم تكن مملوءةً، قد بقيتْ منها بقيَّة. وخَمْرٌ مُعرَقَة، أي ممزوجة مزجاً خفيفاً، شُبِّه ذلك المزجُ اليسير بالعَرَق. وقال في المُعْرق القليلِ المَزْج:
أخَذْتُ برأسِهِ فدَفَعْتُ عنه  *** بمُعْرَقَةٍ مَلامةَ مَن يلومُ([29])
والأصل الثاني السِّنْخ المتشعِّب. من ذلك العِرْق عِرْق الشَّجَرة. وعُروقُ كلِّ شيء: أطنابٌ تَنْشَعِب من أصوله. وتقول العرب: "استأصَل الله عِرْقاتَهم([30]) " زعموا أنَّ التاء مفتوحة، ثمَّ اختلفوا في معناه، فقال قوم: أرادوا واحدةً وأخرجها مُخرَج سِعلاة. وقال آخرون: بل هي تاءُ جماعة المؤنّث لكنهم خفّفوه بالفتحة ويقال: أعْرَقَتِ الشَّجَرةُ، إذا ضَرَبتْ عُروقُها فامتدَّت في الأرض.
ومن هذا الباب: عَرَق الرّجُل يَعْرُق عُروقاً، إذا ذَهَب في الأرض. وهذا تشبيهٌ، شبِّه ذهابه بامتدادِ عُروق الشَّجرةِ وذهابها في الأرض.
فأمّا قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "مَنْ أحيا أرضاً مَيْتةً فهي له، وليس لعرقٍ ظالمٍ حَقٌّ". فهو مَثَل. قال العلماء: العُروق أربعة: عرقان ظاهران، وعرقان باطنان. فالظاهران: الغَرس والبناء، والباطنان البئر والمعْدن. ومعنى العِرق الظَّالم أن يجيءَ الرّجُل إلى أرضٍ قد أحياها رجلٌ قبلَه فيغرسَ فيها غَرساً أوْ يُحدِثَ شيئاً يستوجب به الأرض.
والعِرق: نباتٌ أصفر. ومن أمثالهم: "فلانٌ مُعْرق [له] في الكَرم"، أي لـه فيه أصلٌ وسِنْخ. وقد عَرَّق فيه أعمامُه وأخواله تعريقاً، وأعرقوا فيه أعراقاً. وقد أعْرقَ فيه أعراقُ العَبيد، إذا خالطه ذلك وتخلَّق بأخلاقهم. ويقال: تدارَكَه أعراقُ خَيرٍ وأعراقُ شَرٍّ. قال الشّاعر:
جرى طَلَقاً حتَّى إذا قيل سابقٌ  *** تداركَه إعراقُ سَوْءٍ فَبَلّدا([31])
والعَريق من الخَيل والنَّاس: الذي لـه عرِقٌ في الكَرم. وفلانٌ يُعارِقُ
 فلاناً، أي يُفاخِره، ومعناه أن يقول: إنَّنا *أكْرم عِرقاً. ويقال: "عِرقٌ في بنات صَعْدة" وهي الحُمُر الأهليّة. وقول عِكراش بن ذُؤيب: "أتيته بإبلٍ كأنّها عُروق الأَرْطى" أراد أنّها حُمْر، لأنَّ عُروقَ الأرطى حُمر، وحُمْر الإِبل كرائمها. قال:
يُثير ويُبدِي عن عُروقٍ كأنّها *** أعنَّةُ جَرَّازٍ تُحَطّ وتُبْشَرُ([32])
وصف ثوراً يَحفِر كِناساً تحت أرْطَى.
والأصل الثالث كشط اللَّحم عن العظم. قال الخليل: العُراق: العظم الذي قَد أُخِذَ عنه اللَّحم. قال:
* فألقِ لكلبك منه عُرَاقا *
فإذا كان العظم بلحمه فهو عَرْق. ويقال: العُراق جمع عَرق، كما يقال ظِئر وظُؤار([33]) . ويقال في المثل: "هو ألْأََم من كلبٍ على عَرْق". قال ابن الأعرابيّ: جمع عَرْق عِرَاق. وأنشَد:
يَبيت ضَيفِي في عِراقٍ مُلْسِ  *** وفي شَمُولٍ عُرِّضَتْ للنَّحْسِ([34])
مُلْس، يعني الودكَ والشَّحم. والنَّحْس: الرِّيح. يقال: عَرَقت العظم وأنا أعْرُقهُ، واعترقْتُه وتعرَّقتُه، إذا أكلتَ ما عليه [من] من اللحم. ويقال: أعطِني عَرْقاً([35]) أتعرَّقهُ، أي عظماً عليه اللحم. وفلانٌ مُعتَرَقٌ، أي مهزول، كأنَّ لَحمه قد اعتُرِق. قال:* غولٌ تَصَدَّى لسَبَنْتىً مُعْتَرِق *
وقال:
قد أشهدُ الغارةَ الشَّعواءَ تحملُنِي  *** جَرداءُ معروقَةُ اللَّحيين سُرْحوبُ([36])
يصف الفرس بقلّة اللحم على وجهه، وذلك أكْرَمُ له. قال الكِسائيّ: فمٌ مُعْرَق: قليلُ الرِّيق. ووجهٌ معروق: قليل اللَّحم.
والأصل الرّابع: الامتداد والتَّتابع في أشياءَ يتبع بعضُها بعضاً. من ذلك العَرَقة، والجمع عَرَقات، وذلك كلُّ شيءٍ مضفور أو مصطفٍّ. وإذا اصطفَّت الطَيرُ في الهواء فهي عَرَقة، وكذلك الخيل. قال طُفيل:
كأنّه بعدَ ما صَدَّرْن من عَرَقٍ  *** سِيدٌ تَمَطّر جُنحَ اللَّيل مبلولُ([37])

والعَرَقة: السَّفيفة المنسوجة من الخُوص قَبل أن يُجعَل منها زَبيل. وسمِّي الزَّبيل عَرَقاً لذلك. ويقال عَرَقة أيضاً. قال أبو كبير:
نَغْدو فنَترُك في المَزَاحف مَن ثوى  *** ونُمِرُّ في العَرَقات مَن لم يُقتَلِ([38])
يعني نأسِرهم فنشدُّهم في العَرَقات، وهي النُّسوع.
ويقال لآثار الخَيل المصطفة عَرَقة. والعَرَقة: طُرَّة تُنسَج ثم تخاط على شَقَّة، الشُّقة التي للبيت. وقال ابنُ الأعرابيّ: العَرَقة: جماعةٌ من الخيل والإبل القائمة على سَطر([39]). فأمَّا عِراق المَزادة والرَّاوية فهو الخَرْز الذي في أسفلها، والجمع عُرُق. وذلك عندنا ممّا ذكرناه من الامتداد والتَّتابُع. قال ابن أحمر:
من ذي عِرَاق نِيطَ في جَوْزِها  *** فهو لطيفٌ طَيُّه مُضْطَمِرْ
وقال آخر:
* تضَحك عن مِثل عِراق الشَّنَّهْ *
ومن هذا الباب: العِرَاق، وهو عند الخليل شَاطئ البحر. وسمِّيت العِراقُ عِراقاً لأنَّه على شاطئ دِجلَة والفرات عِدَاءً حتَّى يتّصل بالبحر. والعِراق في كلام العرب: شاطئ البَحْر على طُوله.
ومن هذا الباب: العِراق، وهو ما أحاط بالظُّفُر من اللَّحم. قال الدُّريدي: "سمِّيت العِراق لأنَّها استكفَّتْ أرضَ العرب([40]) "، أي صارت كالِكفاف لها. وذُكر عن أبي عمرو بن العلاء أنّ العِراق مأخوذ من عروق الشّجر، وهي مَنابِت الشَّجر. والعِراقان: الكوفة والبصرة. وقال الأصمعي: العِراق كلُّ موضعِ ريفٍ. قال جرير:
نَهْوَى ثرى العِرْق إذْ لم نلقَ بعدكُمُ  *** كالعرق عِرقاً ولا السُّلاَّنِ سُلاَّنا
ويقال: أعرَقَ الرَّجل وأشأمَ، أي أتَى العِراقَ والشَّام. قال الممزَّق:
فإن تُنْجِدُوا أُتْهِمْ خلافاً عليكمُ *** وإن تُعْمِنُوا مُستحقِبِي الشَّرِّ أُعرِقِ([41])
وأمَّا عَرْقُوَة [الدَّلو فـ([42]) ] الخشَبَة المعروضةُ عليها.
(عرك) العين والراء والكاف أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على ذلك وما أشبَهَه من تمريسِ شيءٍ بشيء أو تمرُّسِه به. قال الخليل: عركتُ الأديمَ عَرْكاً، إذا دَلَكتَه دلْكاً. وعركت القومَ في الحربِ عَركاً. قال زهير:
فتعرْكُكُمْ عَرْكَ الرَّحى بثفَالها  *** وتَلْقَح كِشافاً ثم تَحْمِل فتُتْئِمِ([43])
ومن الباب: اعترَك القومُ في القتال، وذلك تمرُّسُ بعضِهم ببعضٍ وعَرْكُ بعضِهم بعضاً، *وذلك المكان مُعْترَك ومُعتَرَكةٌ. وقال الخليل: رجلٌ عَرِكٌ وقوم عَرِكون، وهم الأشِدَّاء في الصِّراع.
ومن الباب وإِنَّما زِيد في حروفه ابتغاءَ زيادةٍ في معناه -قولُهم: عَرَكْرَكٌ، أي غليظ شديدٌ صَبور. قال:
لا تَشهدِ الوِردَ بكلِّ حائِر  *** إلا بفَعْم المَنكِبين حادرِ
عَركْركٍ يملأُ عينَ النّاظر
ويقال: رجلٌ عَرِكٌ: حِلْسٌ لا يبرح القِتال. وعَريكة البَعير: سَنامُه، وذلك أنَّ الحِمْل يَعْرُكه. قال ذو الرُّمَّة:
* خِفافُ الخُطَى مُطْلَنْفئات العرائكِ([44]) *
مُطْلَنْفئة: لاصقة بالأرض. ويقال: ناقة عَرُوك، مثل اللَّموسُ([45]) ، وذلك إذا كان عليها وَبَر فلا يُرى طرْقُها تحت الوَبَر حتى يُلْمَس. وعَرَكْت الشّاة أيضاً، إذا جَسَستَها([46]) . قال: ولا تكون المرَّة والمرَّتانِ عَرَكاً، وإنّما يكون ذلك إذا بُولِغ في الجسّ. وتقول: لقيتُه عَرَكاتٍ، أي مَرّاتٍ وهذا على معنى التمثيل بعَرَكات الجَسّ.
قال الخليل: والعَرْك: عَرك المِرفق الجنبَ، من الضّاغط يكون بالبعير. قال الطرِمَّاح:
* قليل العرك يهجو مرفقاها([47]) *
فأمَّا قولُهم: هو ليِّن العريكة، فقال الخليل: فلانٌ ليِّن العريكة، إذا لم يكن ذا إباءٍ، وكان سَلِساً. وقال ابن الأعرابيّ: العريكة: شِدَّة النَّفْس. قال:
خرّجها صوارمُ كلِّ يومٍ  *** فقد جعلت عَرائكُها تلين([48])
خَرَّجها: هذَّبها وأدّبها كما يَتخرّج الإنسان، وهذا كلُّه راجعٌ إلى ما تقدّم ذِكرُه من عريكة السَّنام.
فأمّا المَلاّحون فهم العَرَك، يقال عَركيٌّ للواحد وعَرَكٌ للجمع، مثل عربيٍّ وعَرب. قال زُهير:
يَغْشَى الحداةُ بهم وعْثَ الكثيب كما *** يُغشِي السّفائنَ موجَ اللَّجَّةِ العَرَكُ([49])
يَغشَى السفائنَ موجُ اللّجة العَرك *
وإنَّما سُمُّوا عَرَكاً لمعاركتهم الماءَ والسُّفن.
ويقال: أرضٌ مَعْروكة، إذا عَرَكتها السّائمةُ وأكلت نَباتَها.
ومن الباب: العِراك في الوِرْد. ويقال ماء مَعْروكٌ، أي مُزدَحَم عليه. وهو القياس، لأنَّ المُورِد إذا أورد إبلَه أجْمَعَ تزاحمت وتعاركت. قال لبيد:
فأورَدَها، العِراكَ ولم يذُدْها  *** ولم يُشفِق على نَغَصِ الدِّخالِ([50])
ومن أمثالهم: "عارِكْ بجَذَعٍ أودَعْ([51]) ".
فأمّا العارك فإنَّها الحائض، وممكن أن يكون من قياسه أن تكون معانِيةً، لما تُعانِيه من نِفاسها ودَمِها، وكأنّها تُعارِكُ شيئاً. يقال امرأةٌ عاركٌ ونساء عوارك. قالت الخنساء:
لن تَغْسِلُوا أبداً عاراً أظلّكُم  *** غَسْلَ العَوارِكِ حيضاً بعد أطهارِ([52])
يقال منه: عَرَكَت تعرُك عَركاً وعراكاً فهي عارك.

--------------ــــ
([17]) بعده بياض في الأصل.
([18]) ديوان النابغة 56.
([19]) زاد بعده في المجمل: فقال نعم".
([20]) في الأصل: "بساءت به".
([21]) ويروى: "وابتحاح" و: "وابتجاح"، كما في اللسان (عرف).
([22]) ديوان النابغة 5.
([23]) ديوان الأعشى 146.
([24]) في الأصل: "تضحى"، وانظر ما سبق من التحقيق والتخريج في مادة (جهد).
([25]) في حديث عمر: "ألا لا تغالوا صدق النساء فإن الرجال تغالى بصداقها حتى تقوله: جشمت إليك عرق القربة". اللسان (عرق).
([26]) البيت للحارث بن زهير العبسي، يصف سيفاً له يسمى "النون". وفي الأصل: "عني"بدل"مني" صوابه في اللسان (عرق، نون) والمجمل (عرق). قال ابن بري: صواب إنشاده "ويخبرهم مكان النون مني"، لأن قبله:
سيخبر قومه حنش بن عمرو  *** إذا لاقاهم وابنا بلال
 [27]) البيت لابن أحمر الباهل، كما في اللسان (عرق). وفي اللسان: "وعفوها" بالفاء.
([28]) الرجز في إصلاح المنطق 281، 453 ومجالس ثعلب 238 واللسان (حبر، عرق)، وقد سبق في (برق). وفي اللسان (عرق) أن "حبار" اسم ناقته.
([29]) للبرج بن مسهر الطائي، كما في اللسان (عرق) والمؤتلف والمختلف 62 والحماسة بشرح المرزوقي ص 1272 برواية: "رفعت برأسه وكشفت عنه".
([30]) يقال عرقاتهم، بكسر التاء: جمع عرق، كعرس وعرسات. فهو من المذكر الذي جمع بالألف والتاء. ومن قال عرقاتهم بفتح التاء أجراه مجرى سعلاة. انظر اللسان والقاموس.
([31]) أنشده في اللسان (عرق).
([32]) كذا ورد البيت في الأصل.
([33]) انظر اللسان (عرق 115).
([34]) أنشده في اللسان (عرق، نحس).
([35]) في الأصل: "عروقاً"، تحريف.
([36]) البيت لعمران بن إبراهيم الأنصاري، كما في حاشية الدمنهوري على متن الكافي. وأنشده في اللسان (عرق) بدون نسبة. وانظر ما كتب في حواشي الجزء الأول من تهذيب اللغة ص 224.
([37]) البيت مما لم يرو في ديوان طفيل. وهو في اللسان (عرق، مطر) برواية: "كأنهن وقد صدرن من عرق". ولم ينسبه في الموضع الثاني. وأنشده في (صدر) أيضاً برواية المقاييس.
([38]) وكذا روايته في ديوان الهذليين (2: 96). وفسره السكري بقوله: "نمر، يقول: نوثق". وفي اللسان (عرق): "ونقر".
([39]) في الأصل: "شطر".
([40]) الجمهرة: (2: 384).
([41]) سبق الكلام على البيت وتخريجه في (تهم، عمن).
([42]) تكملة يقتضيها الكلام، وفي المجمل: "والعرقوة: الخشبة المعروضة على الدلو".
([43]) البيت من معلقته المشهورة.
([44]) أنشد هذا العجز في اللسان (عرك). وصدره كما في ديوان ذي الرمة 426:
* إذا قال حادينا أيا عسجت بنا *
          وفي الأصل: "خطاف الخطى"، صوابه فيهما.
([45]) بدلها في اللسان: "الشكوك"، وقال: "وهي التي يشك في سنامها أبه شحم أم لا".
([46]) في الأصل: "حبستها"، تحريف.
([47]) لم أجد هذه القطعة في ديوان الطرماح.
([48]) لزهير في ديوانه 189 واللسان (خرج). والرواية فيهما: "وخرجها صوارخ".
([49]) ديوان زهير 167 واللسان (عرك)، والرواية فيهما: "حر الكثيب". وروى أبو عبيدة: *
([50]) ديوان لبيد 121 طبع 1880 واللسان (عرك، نغص، دخل).
([51]) ويروى: "زاحم بعود أودع". اللسان (عود) وأمثال الميداني (1: 293). وفي الأصل: "عارك بجد"، تحريف.
([52]) ديوان الخنساء 35 واللسان (عرك) برواية: "لا نوم أو تغسلوا عاراً". ورواية الديوان:
لا نوم حتى تقودوا الخيل عابسة  *** ينبذن طرحا بمهرات وأمهار
أو تحفروا حفرة فالموت مكتع  *** عند البيوت حصيناً وابن سيار
أو ترحضوا عنكم عاراً تجللكم  *** رحض العوارك حيضاً عند أطهار

ـ

##### Türkçe

(باب العين والراء وما يثلثهما)
(**عرف**) **العين** ve **الراء** ve **الفاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri, şeyin birbiriyle bitişik olarak ard arda gelmesine delâlet eder; diğeri de sükûna ve huzura.

Birincisi: **العُرْف**: atın **عُرْف**’ü. Üzerindeki kılın ard arda gelmesinden dolayı bununla adlandırıldı. Ve denir: **جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً**, yani bir kısmı bir kısmının arkasından.

Babdan: **العُرْفة** ve onun çoğulu **عُرَف**; o, iki düzlüğün arasında, bitki bitiren, boyun eğmiş (uzanmış) yüksek bir arazidir; sanki atın **عُرف**’ü gibidir. Bunun hakkında şiirdendir([17]) …

Diğer asıl: **المعَرِفة** ve **العِرفان**. Dersin: **عَرَف** falan kimse falanı **عِرفاناً** ve **مَعرِفة** (olarak) bildi. Bu, bilinen bir iştir. Bu, bizim söylediğimiz üzere ona sükûn bulmasına delâlet eder; çünkü bir şeyi inkâr eden ondan ürker ve ondan uzaklaşır.

Babdan: **العَرْف**, o da güzel kokudur. Ve o kıyastır; çünkü nefis ona sükûn bulur. Denir: **ماأطيَبَ عَرْفَه**. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾  [محمد 6] yani onu hoş kokulu kıldı. Dedi:
إِلا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولَيْلَةٍ  *** بواضحةِ الخدّين طيِّبة العَرْفِ

Ve **العُرْف**: **المعروف** (iyilik/bilinen şey); nefisler ona sükûn bulduğu için bununla adlandırıldı. Nâbiga dedi:
فلا النُّكْرُ معروفُ ولا العُرْف ضائعُ([18])
أبَى اللهُ إِلاَّ عدلَه ووفاءه

أما **العَرِيف** hakkında, Halîl dedi: O, üzerine (başına) **عَرَف** (tayin edildiği) bir kavmin işini yürüten kimsedir. Dedi: Ancak **عريفاً** diye adlandırıldı; çünkü bununla tanındı. Ve denir: Bilakis **العِرَافة** **الوِلاية** gibidir; sanki onların hâllerini bilsin diye bununla adlandırılmıştır.

أما **عرفات** hakkında, bir kavim dedi: Âdem ve Havvâ -ikisine selâm- orada birbirlerini tanıdıkları için bununla adlandırıldı. Başkaları dedi: Bilakis Cebrâil -selâm üzerine olsun- İbrâhim’e -selâm üzerine olsun- haccın menâsikini öğrettiğinde ona: **أعَرفت**([19]) ? dediği için bununla adlandırıldı. Bir kavim dedi: Bilakis, o mukaddes, yüceltilmiş bir mekân olduğu için bununla adlandırıldı; sanki **عُرِّف** edilmiş gibidir; Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında zikrettiğimiz gibi: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [محمد 6]. **والوقوف بعَرَفاتٍ تعريف**. Ve **التعريف**: kayıp hayvanı ve buluntuyu tanıtmak; “Bunu kim tanır?” demesidir. Ve denir: **اعتَرَف بالشَّيء**; ikrar ettiğinde; sanki onu **عَرفَه** de onunla ikrar etmiş gibidir. Ve denir: **النَّفس عَروف**; bir işe yüklendiğinde onunla dönüp geldiğinde([20]) yani huzur bulduğunda. Dedi:
فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ  *** عوارفَ بعد كِنٍّ واتِّجاحِ([21])
**من الوَُِجاح**: o da örtüdür.

Ve **العارف**: sabreden. Denir: Ona bir musibet isabet etti de **وُجِد عُرُوفاً**, yani sabreden (olarak bulundu). Nâbiga dedi:
على عارفاتٍ للطِّعان عَوابِسٍ  *** بهنَّ كلُومٌ بين دامٍ وجالِبِ([22])

(**عرق**) **العين** ve **الراء** ve **القاف** dört sahih asıldır: birincisi, çiy ve terleme ve benzeri gibi, bir şeyden türeyen şeydir. Diğeri, kök-sinhlı şeydir; onun **سِنْخ**’u bu babdan kıyaslanmıştır. Üçüncüsü, bir şeyi bir şeyden kazıyıp soymaktır; neredeyse ancak ette olur. Dördüncüsü, şeylerde saf saf dizilme ve ard arda gelmedir. Sonra bu asılların hepsinden ve onlara yakın olanlardan türetilir.

Birincisi: **العَرَق**; o, derinin suyundan, kılın köklerinde akan şeydir. Dersin: **عرِقَ يعرَقَ عَرَقاً**. Dedi: **العَرق** için bir çoğul işitmedim; eğer çoğul yapılırsa kıyası **أعراق**’tır; **جَمل** ve **أجمال** gibi. Ve **رجلٌ عُرَقَة**: teri çok olan. Ve denir: **استعرق**; *sıcağa maruz kaldığında ki terlesin.

Babdan: At **جَرَى** **عَرَقاً** yahut **عَرَقَين** (koştu); yani bir **طَلَق** yahut iki **طَلَق**. Bu, **العَرَقْ**’tandır. Ve denir: **عَرِّقْ فرسَك**; yani onu koştur, ta ki terlesin. A‘şâ dedi:
يُعالَى عليه الجلُّ كلَّ عَشِيّة  *** ويرفع نَقلاً بالضُّحَى ويُعَرَّق([23])

Ve denir: **اللّبَن عَرَقٌ**; damarlarda sağılır, ta ki memeye varıncaya kadar. Şemmâh dedi:
تُضْحِ وقد ضَمِنت ضَرّاتُها عَرَقا  *** من طيّب الطّعم حُلْوٍ غير مجهود([24])

Ve **لبنٌ عَرِق**: o, bir tuluma konulup devenin yanına bağlanmasıdır; ona ter isabet eder de bozulur. أما “**جَشِمْتُ إليك عَرَق القِربة([25])**” sözündeki **عَرَقُ القِرْبة** ise, Yûnus’un zannettiğine göre, tulumun bağışı demektir; o da onun suyudur; sanki şöyle der: Sana (gelmek için) külfete girdim; ta ki yolculuk ettim ve seferlerde **عَرَق القِربة**’ye muhtaç oldum; o da onun suyudur. Ve denir: **عَرِق لـهُ بكذا**; sanki ona nemlendi ve cömert davrandı. Dedi:
سأجعَلهُ مكانَ النُّون مِنِّي  *** وما أُعْطِيتُهُ عَرَقَ الخِلالِ([26])
Der ki: Ona dostluk bağışı vermedim; fakat onu zorla aldım. Ve **النُّون**: kılıçtır. Bazıları dedi: Sana (gelmek için) külfete girdim; ta ki tulumun terlemesi gibi terledim; o da onun suyunun akmasıdır. Bir kavim dedi: **عَرَق القِربة**, “Kimsenin erişemeyeceği şeyi senin için külfete girdim; ta ki olmayacak şeyi yüklendin” demektir; çünkü tulum terlemez; onların “**حتَّى يشِيب الغُراب**” sözünün benzerine gider. Asma‘î derdi: **عَرَق القِرْبة** şiddete delâlet eden bir kelimedir; ikisinin aslı nedir bilmem. İbn Ebî Tarafe dedi: “Falandan **عَرَقَ القِرْبة** ile karşılaştım” denir; yani şiddet. Dedi: Ahmer’i inşâd etti:
ليست بِمَشْتَمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها  *** عَرَقُ السِّقاء على القَعُود اللاّغِبِ([27])
Şiddetli sözü işiten, fakat sahibini onunla yakalamayan bir adamı över.

Babdan: **عَرَّقْتُ في الدَّلو**; bu, dolu olmadan aşağıda olduğunda (az olduğunda)dır; sanki bu, azlığından dolayı **العَرَق**’a benzetildi. Ve az veren kimseye: **عَرَّق** denir. Dedi:
لا تملأ الدَّلْوَ وعرِّقْ فيها  *** أما تَرَى حَبَارَ مَنْ يَسقيها([28])

Ve denir: **كأسٌ مُعْرَقَة**; dolu olmadığında, ondan bir artık kalmış olduğunda. Ve **خَمْرٌ مُعرَقَة**; yani hafif bir karıştırmayla karıştırılmış; o az karıştırma **العَرَق**’a benzetildi. Az karışımlı **المُعْرق** hakkında dedi:
أخَذْتُ برأسِهِ فدَفَعْتُ عنه  *** بمُعْرَقَةٍ مَلامةَ مَن يلومُ([29])

İkinci asıl: dallanıp budaklanan **السِّنْخ**. Bundan: **العِرْق**; ağacın **عِرْق**’u. Ve her şeyin **عُروق**’u: köklerinden dallanan ipler (uzantılar)dır. Araplar der: “**استأصَل الله عِرْقاتَهم([30])**”; **التاء**’nın مفتوحة olduğunu zannettiler; sonra manasında ihtilaf ettiler: Bir kavim dedi: Bir taneyi kastettiler ve onu **سِعلاة** çıkışıyla çıkardılar. Başkaları dedi: Bilakis o, müennes cemaat **تاء**’sıdır; fakat onu fetha ile hafiflettiler. Ve denir: **أعْرَقَتِ الشَّجَرةُ**; kökleri vurup da yerde uzayıp gittiğinde.

Ve bu babdandır: **عَرَق الرّجُل يَعْرُق عُروقاً**; yere gittiğinde. Bu bir benzetmedir; gidişi, ağacın köklerinin uzaması ve yerde gitmesiyle benzetildi.

أما onun -sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem- sözü: “**مَنْ أحيا أرضاً مَيْتةً فهي له، وليس لعرقٍ ظالمٍ حَقٌّ**”. Bu bir meseldir. Âlimler dedi: **العُروق** dörttür: iki zahir kök, iki batın kök. Zahir olanlar: dikim ve bina; batın olanlar: kuyu ve maden. **العِرق الظَّالم**’ın manası: bir adamın, kendisinden önce bir adamın ihya ettiği bir araziye gelip oraya bir dikim dikmesi yahut kendisiyle araziyi hak ettirecek bir şey ihdas etmesidir.

Ve **العِرق**: sarı bir bitkidir. Ve mesellerindendir: “**فلانٌ مُعْرق [له] في الكَرم**”; yani onda bir aslı ve **سِنْخ**’u vardır. Amcaları ve dayıları onda **تعريقاً** kök salmıştır; ve onda **أعراقاً** kök salmışlardır. Ve onda kölelerin **أعراق**’ı kök salmıştır; o, buna karıştığında ve onların ahlâkıyla ahlâklandığında. Ve denir: Ona hayır **أعراق**’ı ve şer **أعراق**’ı yetişti. Şair dedi:
جرى طَلَقاً حتَّى إذا قيل سابقٌ  *** تداركَه إعراقُ سَوْءٍ فَبَلّدا([31])

Ve **العَريق** atlardan ve insanlardan: keremde bir **عرِق**’i olan kimsedir. Ve falan kimse falan kimseyle **يُعارِقُ**; yani onunla övünüşür; manası: “Biz daha kerim **عِرقاً**’ız” demesidir. Ve denir: “**عِرقٌ في بنات صَعْدة**”; o da evcil eşeklerdir. Ve İkrâş b. Züeyb’in sözü: “**أتيته بإبلٍ كأنّها عُروق الأَرْطى**”; onların kızıl olduğunu kastetti; çünkü **الأرطى**’nın **عُروق**’u kızıldır; ve develerin kızılları onların kıymetlileridir. Dedi:
يُثير ويُبدِي عن عُروقٍ كأنّها *** أعنَّةُ جَرَّازٍ تُحَطّ وتُبْشَرُ([32])
**أرْطَى** altında bir in kazıp çıkaran bir boğayı vasfeder.

Üçüncü asıl: eti kemikten kazıyıp soymak. Halîl dedi: **العُراق**: üzerinden et alınmış kemiktir. Dedi:
* فألقِ لكلبك منه عُرَاقا *
Kemik etiyle olursa o **عَرْق**’tır. Ve denir: **العُراق** **عَرق**’ın çoğuludur; **ظِئر** ve **ظُؤار** denildiği gibi([33]). Ve meselde denir: “**هو ألْأََم من كلبٍ على عَرْق**”. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عَرْق**’ın çoğulu **عِرَاق**’tır. Ve inşâd etti:
يَبيت ضَيفِي في عِراقٍ مُلْسِ  *** وفي شَمُولٍ عُرِّضَتْ للنَّحْسِ([34])
**مُلْس**: yani iç yağı ve yağ. **النَّحْس**: rüzgâr. Denir: **عَرَقت العظم وأنا أعْرُقهُ**; ve **اعترقْتُه** ve **تعرَّقتُه**; üzerindeki [etten] olanı yediğinde. Ve denir: Bana **عَرْقاً([35])** ver, onu **أتعرَّقهُ**; yani üzerinde et olan bir kemik. Ve falan kimse **مُعتَرَقٌ**; yani zayıf; sanki eti **اعتُرِق** edilmiş gibidir. Dedi:
قال:* غولٌ تَصَدَّى لسَبَنْتىً مُعْتَرِق *
Ve dedi:
قد أشهدُ الغارةَ الشَّعواءَ تحملُنِي  *** جَرداءُ معروقَةُ اللَّحيين سُرْحوبُ([36])
Atı, yüzünde etin azlığıyla vasfeder; bu, onun için daha kerimdir. Kisâî dedi: **فمٌ مُعْرَق**: tükürüğü az. Ve **وجهٌ معروق**: eti az.

Dördüncü asıl: birbiri ardınca gelen şeylerde uzama ve ard arda gelme. Bundan: **العَرَقة**; çoğulu **عَرَقات**; bu, örülmüş yahut saf saf dizilmiş olan her şeydir. Kuşlar havada saf saf dizildiğinde o **عَرَقة**’dır; atlar da böyledir. Tufeyl dedi:
كأنّه بعدَ ما صَدَّرْن من عَرَقٍ  *** سِيدٌ تَمَطّر جُنحَ اللَّيل مبلولُ([37])

Ve **العَرَقة**: **الخُوص**’tan dokunmuş şerit; ondan **زَبيل** yapılmadan önce. Ve bundan dolayı **الزَّبيل**’e **عَرَقاً** ad verildi. Ve **عَرَقة** da denir. Ebû Kebîr dedi ki:
نَغْدو فنَترُك في المَزَاحف مَن ثوى  *** ونُمِرُّ في العَرَقات مَن لم يُقتَلِ([38])
Yani onları esir ederiz de onları **العَرَقات** içinde bağlarız; o da **النُّسوع**’dur.

Ve saf saf dizilmiş atların izlerine **عَرَقة** denir. Ve **العَرَقة**: dokunup sonra bir **شَقَّة** üzerine dikilen bir püskül; ev için olan **الشُّقة**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العَرَقة**: bir satır üzerinde duran at ve deve topluluğu. Ama **عِراق**’ı **المَزادة**’nin ve **الرَّاوية**’nin, onun alt tarafındaki dikiştir; çoğulu **عُرُق**. Ve bu, bizim katımızda, uzama ve ardarda gelmeden zikrettiğimiz şeydendir. İbn Ahmer dedi ki:
من ذي عِرَاق نِيطَ في جَوْزِها  *** فهو لطيفٌ طَيُّه مُضْطَمِرْ
Ve bir başkası dedi ki:
* تضَحك عن مِثل عِراق الشَّنَّهْ *

Ve bu bâbdandır: **العِرَاق**; o, Halîl’e göre denizin kıyısıdır. Ve **العِراق**’a **عِراقاً** adı verildi; çünkü o, Dicle ve Fırat’ın kıyısı üzerinde, denize bitişinceye kadar, boydan boya uzanır. Ve Arapların كلامında **العِراق**: denizin kıyısı, uzunluğu boyunca.

Ve bu bâbdandır: **العِراق**; o, tırnağı etten kuşatan şeydir. Düreydî dedi ki: “**العِراق** adlandırıldı; çünkü Arapların toprağını **استكفَّتْ**([40])”; yani ona bir **كِفاف** gibi oldu. Ebû Amr b. el-Alâ’dan zikredildi ki **العِراق**, ağaçların **عروق**’undan alınmıştır; o da ağaçların bitme yerleridir. Ve **العِراقان**: Kûfe ve Basra’dır. Asma‘î dedi ki: **العِراق** her **ريف** yeridir. Cerîr dedi ki:
نَهْوَى ثرى العِرْق إذْ لم نلقَ بعدكُمُ  *** كالعرق عِرقاً ولا السُّلاَّنِ سُلاَّنا

Ve denir: **أعرَقَ** adam ve **أشأمَ**; yani **العِراق**’a ve **الشَّام**’a geldi. el-Mümezzak dedi ki:
فإن تُنْجِدُوا أُتْهِمْ خلافاً عليكمُ *** وإن تُعْمِنُوا مُستحقِبِي الشَّرِّ أُعرِقِ([41])

Ama **عَرْقُوَة** [**الدَّلو** فـ([42]) ]: üzerine enlemesine konulan ağaçtır.

(**عرك**) **العين** ve **الراء** ve **الكاف** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeyle ovmak yahut onunla ovulmak gibi buna ve benzerine delâlet eder. Halîl dedi ki: **عركتُ الأديمَ عَرْكاً**; onu ovduğun zaman, ovma ile. Ve **عركت** kavmi savaşta **عَركاً**. Züheyr dedi ki:
فتعرْكُكُمْ عَرْكَ الرَّحى بثفَالها  *** وتَلْقَح كِشافاً ثم تَحْمِل فتُتْئِمِ([43])

Ve bâbdandır: **اعترَك** kavim çarpışmada; bu, bazılarının bazısıyla sürtüşmesi ve bazılarının bazısını ovmasıdır; ve o yer **مُعْترَك** ve **مُعتَرَكةٌ**’dir. Halîl dedi ki: **رجلٌ عَرِكٌ** ve **قوم عَرِكون**; onlar güreşte şiddetli olanlardır.

Ve bâbdandır—ve ancak harflerinde, manasında bir artış istemek için artırma yapılmıştır—onların sözü: **عَرَكْرَكٌ**; yani kalın, şiddetli, sabırlı. Dedi ki:
لا تَشهدِ الوِردَ بكلِّ حائِر  *** إلا بفَعْم المَنكِبين حادرِ
عَركْركٍ يملأُ عينَ النّاظر

Ve denir: **رجلٌ عَرِكٌ**: bir **حِلْسٌ**; çarpışmadan ayrılmayan. Ve **عَريكة البَعير**: onun hörgücüdür; çünkü yük onu **يَعْرُكه**. Zü’r-Rumme dedi ki:
* خِفافُ الخُطَى مُطْلَنْفئات العرائكِ([44]) *
**مُطْلَنْفئة**: yere yapışık. Ve denir: **ناقة عَرُوك**; **اللَّموسُ**([45]) gibi; bu, üzerinde kıl olduğu zaman olur; kılın altında, dokunuluncaya kadar, onun yolu görülmez. Ve **عَرَكْت** koyunu da; onu yokladığın zaman([46]). Dedi ki: bir kere ve iki kere **عَرَكاً** olmaz; ancak yoklamada mübalağa edildiği zaman olur. Ve dersin: **لقيتُه عَرَكاتٍ**; yani defalar; bu, yoklamanın **عَرَكات**’ıyla temsil manası üzerinedir.

Halîl dedi ki: ve **العَرْك**: dirseğin böğrü ovmasıdır; devede bulunan sıkıştırmadan dolayı. et-Tırimmâh dedi ki:
* قليل العرك يهجو مرفقاها([47]) *

Ama onların sözü: o, **ليِّن العريكة**’dir; Halîl dedi ki: falan **ليِّن العريكة**’dir; eğer **إباء** sahibi değilse ve yumuşak huylu ise. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العريكة**: nefsin şiddetidir. Dedi ki:
خرّجها صوارمُ كلِّ يومٍ  *** فقد جعلت عَرائكُها تلين([48])
**خَرَّجها**: onu, insanın **يَتخرّج** etmesi gibi, arıttı ve edeplendirdi; ve bunun hepsi, hörgücün **عريكة**’sinden daha önce geçen zikre racidir.

Ama gemiciler, onlar **العَرَك**’tir; tekil için **عَركيٌّ**, çoğul için **عَرَكٌ** denir; **عربيٍّ** ve **عَرب** gibi. Züheyr dedi ki:
يَغْشَى الحداةُ بهم وعْثَ الكثيب كما *** يُغشِي السّفائنَ موجَ اللَّجَّةِ العَرَكُ([49])
يَغشَى السفائنَ موجُ اللّجة العَرك *
Ve ancak suyla ve gemilerle boğuşmalarından dolayı **عَرَكاً** diye adlandırıldılar.

Ve denir: **أرضٌ مَعْروكة**; eğer otlayan hayvan onu **عَرَكتها** ve bitkisini yediyse.

Ve bâbdandır: **العِراك** su başına varmada. Ve denir: **ماء مَعْروكٌ**; yani üzerinde izdiham edilen. Ve o kıyastır; çünkü suya varan, develerini suya vardığında, hepsi bir araya gelir; sıkışır ve birbirini ovar. Lebîd dedi ki:
فأورَدَها، العِراكَ ولم يذُدْها  *** ولم يُشفِق على نَغَصِ الدِّخالِ([50])

Ve onların mesellerindendir: “**عارِكْ بجَذَعٍ أودَعْ([51])**”.

Ama **العارك**: o, hayızlı kadındır; ve onun kıyasından, **معانِيةً** olması mümkündür; lohusalığı ve kanı sebebiyle çektiği şeye binaen; sanki bir şeyle boğuşuyor. **امرأةٌ عاركٌ** ve **نساء عوارك** denir. el-Hansâ dedi ki:
لن تَغْسِلُوا أبداً عاراً أظلّكُم  *** غَسْلَ العَوارِكِ حيضاً بعد أطهارِ([52])
Ondan denir: **عَرَكَت** **تعرُك** **عَركاً** ve **عراكاً**; o hâlde o **عارك**’tir.

--------------ــــ
([17]) Ondan sonra asılda bir beyazlık (boşluk) vardır.
([18]) Nâbiga divanı 56.
([19]) Ondan sonra **المجمل**’de artırdı: “Bunun üzerine evet dedi”.
([20]) Asılda: “**بساءت به**”.
([21]) Şöyle de rivayet edilir: “**وابتحاح**” ve: “**وابتجاح**”، **اللسان**’da (عرف) olduğu gibi.
([22]) Nâbiga divanı 5.
([23]) A‘şâ divanı 146.
([24]) Asılda: “**تضحى**”، (جهد) maddesinde tahkik ve tahrîcden önce geçenlere bak.
([25]) Ömer hadîsinde: “Dikkat edin, kadınların mehirlerini pahalılaştırmayın; çünkü erkekler onun mehriyle pahalılaştırılır; ta ki ona şöyle desin: ‘Sana kırbanın damarını yüklenip geldim’.” **اللسان** (عرق).
([26]) Beyit Hâris b. Züheyr el-Absî’nindir; “**النون**” denilen, kendisine ait bir kılıcı vasfeder. Asılda: “**عني**” “**مني**” yerine; doğrusu **اللسان** (عرق، نون) ve **المجمل** (عرق)’dadır. İbn Berrî dedi: Onu “**ويخبرهم مكان النون مني**” diye inşâd etmek doğrudur; çünkü ondan önce:
سيخبر قومه حنش بن عمرو  *** إذا لاقاهم وابنا بلال
[27]) Beyit İbn Ahmer el-Bâhilî’nindir; **اللسان** (عرق)’da olduğu gibi. **اللسان**’da: “**وعفوها**” ف ile.
([28]) Recez **إصلاح المنطق** 281, 453’te ve **مجالس ثعلب** 238’de ve **اللسان** (حبر، عرق)’dadır; (برق)’ta daha önce geçti. **اللسان** (عرق)’da “**حبار**” onun devesinin adıdır.
([29]) Burc b. Mushir et-Tâî’nindir; **اللسان** (عرق) ve **المؤتلف والمختلف** 62 ve **الحماسة بشرح المرزوقي** s. 1272’de şu rivayetle: “**رفعت برأسه وكشفت عنه**”.
([30]) “**عرقاتهم**” denir; ت’nin kesresiyle: **عرق**’un çoğuludur; **عرس** ve **عرسات** gibi. O, ألف ve ت ile çoğul yapılmış müzekkerdendir. “**عرقاتهم**”i ت’nin fethasıyla söyleyen, onu **سعلاة**’nin yürütüldüğü yola yürütmüştür. **اللسان** ve **القاموس**’a bak.
([31]) Onu **اللسان** (عرق)’da inşâd etti.
([32]) Beyit asılda böylece geldi.
([33]) **اللسان** (عرق 115)’e bak.
([34]) Onu **اللسان** (عرق، نحس)’da inşâd etti.
([35]) Asılda: “**عروقاً**”، tahrîftir.
([36]) Beyit İmrân b. İbrâhîm el-Ensârî’nindir; **حاشية الدمنهوري على متن الكافي**’de olduğu gibi. **اللسان** (عرق)’da nisbesiz olarak inşâd etti. **تهذيب اللغة**’nin birinci cildinin hâşiyelerinde s. 224’te yazılana bak.
([37]) Beyit, Tufeyl divanında rivayet edilmemiş olanlardandır. **اللسان** (عرق، مطر)’da “**كأنهن وقد صدرن من عرق**” rivayetiyle vardır. İkinci yerde onu nisbet etmedi. (صدر)’da da **المقاييس** rivayetiyle inşâd etti.
([38]) **ديوان الهذليين** (2: 96)’da da rivayeti böyledir. Sükkerî onu şu sözüyle tefsir etti: “**نمر**، der ki: **نوثق**.” **اللسان** (عرق)’da: “**ونقر**”.
([39]) Asılda: “**شطر**”.
([40]) **الجمهرة**: (2: 384).
([41]) Beyit üzerine söz ve onun tahrîci (تهم، عمن)’de geçti.
([42]) Sözün gerektirdiği bir tekmiledir; **المجمل**’de: “**والعرقوة: الخشبة المعروضة على الدلو**”.
([43]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([44]) Bu aczi **اللسان** (عرك)’da inşâd etti. صدر’ü, Zî’r-Rumme divanı 426’da olduğu gibi:
* إذا قال حادينا أيا عسجت بنا *
          Asılda: “**خطاف الخطى**”، doğrusu ikisindedir.
([45]) **اللسان**’da onun yerine: “**الشكوك**”; ve dedi: “O, hörgücünde yağ mı değil mi diye şüphe edilen (devedir).”
([46]) Asılda: “**حبستها**”، tahrîftir.
([47]) Bu parçayı Tırmâh divanında bulmadım.
([48]) Züheyr’indir; divanında 189 ve **اللسان** (خرج). Rivayet ikisinde de: “**وخرجها صوارخ**”.
([49]) Züheyr divanı 167 ve **اللسان** (عرك); rivayet ikisinde de: “**حر الكثيب**”. Ebû Ubeyde rivayet etti: *
([50]) Lebîd divanı 121, 1880 baskısı ve **اللسان** (عرك، نغص، دخل).
([51]) Şöyle de rivayet edilir: “**زاحم بعود أودع**”. **اللسان** (عود) ve **أمثال الميداني** (1: 293). Asılda: “**عارك بجد**”، tahrîftir.
([52]) Hansâ divanı 35 ve **اللسان** (عرك) şu rivayetle: “**لا نوم أو تغسلوا عاراً**”. Divan rivayeti:
لا نوم حتى تقودوا الخيل عابسة  *** ينبذن طرحا بمهرات وأمهار
أو تحفروا حفرة فالموت مكتع  *** عند البيوت حصيناً وابن سيار
أو ترحضوا عنكم عاراً تجللكم  *** رحض العوارك حيضاً عند أطهار

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- المعرفة والعرفان: إدراك الشيء بتفكر وتدبر لأثره، وهو أخص من العلم، ويضاده الإنكار، ويقال: فلان يعرف الله ولا يقال: يعلم الله متعديا إلى مفعول واحد، لما كان معرفة البشر لله هي بتدبر آثاره دون إدراك ذاته، ويقال: الله يعلم كذا، ولا يقال: يعرف كذا، لما كانت المعرفة تستعمل في العلم القاصر المتوصل به بتفكر، وأصله من: عرفت. أي: أصبت عرفه. أي: رائحته، أو من أصبت عرفه. أي: خده، يقال عرفت كذا. قال تعالى: ﴿فلما جاءهم ما عرفوا﴾ [البقرة/89]، ﴿فعرفهم وهم له منكرون﴾ [يوسف/58]، ﴿فلعرفتهم بسيماهم﴾ [محمد/30]، ﴿يعرفونه كما يعرفون أبناءهم﴾ [البقرة/146].
ويضاد المعرفة الإنكار، والعلم الجهل. قال: ﴿يعرفون نعمة الله ثم ينكرونها﴾ [النحل/83]، والعارف في تعارف قوم: هو المختص بمعرفة الله، ومعرفة ملكوته، وحسن معاملته تعالى، يقال: عرفه كذا. قال تعالى: ﴿عرف بعضه وأعرض عن بعض﴾ [التحريم/3]، وتعارفوا: عرف بعضهم بعضا. قال: ﴿لتعارفوا﴾ [الحجرات/13]، وقال: ﴿يتعارفون بينهم﴾ [يونس/45]، وعرفه: جعل له عرفا. أي: ريحا طيبا. قال في الجنة: ﴿عرفها لهم﴾ [محمد/6]، أي: طيبها زينها (انظر وضح البرهان بتحقيقنا 2/235) لهم، وقيل: عرفها لهم بأن وصفها لهم، وشوقهم إليها وهداهم.
وقوله: ﴿فإذا أفضتم من عرفات﴾ [البقرة/198]، فاسم لبقعة مخصوصة، وقيل: سميت بذلك لوقوع المعرفة فيها بين آدم وحواء (وهذا قول الضحاك: انظر: شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 1/306)، وقيل: بل لتعرف العباد إلى الله تعالى بالعبادات والأدعية. والمعروف: اسم لكل فعل يعرف بالعقل أو الشرع حسنه، والمنكر: ما ينكر بهما. قال: ﴿يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر﴾ [آل عمران/104]، وقال تعالى: ﴿وأمر بالمعروف وانه عن المنكر﴾ [القمان/17]، ﴿وقلن قولا معروفا﴾ [الأحزاب/32]، ولهذا قيل للاقتصاد في الجود: معروف؛ لما كان ذلك مستحسنا في العقول وبالشرع. نحو: ﴿ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف﴾ [النساء/6]، ﴿إلا من أمر بصدقة أو معروف﴾ [النساء/114]، ﴿وللمطلقات متاع بالمعروف﴾ [البقرة/241]، أي: بالاقتصاد والإحسان، وقوله: ﴿فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف﴾ [الطلاق/2]، وقوله: ﴿قول معروف ومغفرة خير من صدقة﴾ [البقرة/263]، أي: رد بالجميل ودعاء خير من صدقة كذلك، والعرف: المعروف من الإحسان، وقال: ﴿وأمر بالعرف﴾ [الأعراف/199]. وعرف الفرس والديك معروف، وجاء القطا عرفا. أي: متتابعة. قال تعالى: ﴿والمرسلات عرفا﴾ [المرسلات/1]، والعراف كاكاهن إلا أن العراف يختص بمن يخبر بالأحوال المستقبلة، والكاهن بمن يخبر بالأحوال الماضية، والعريف بمن يعرف الناس ويعرفهم، قال الشاعر:

*بعثوا إلي عريفهم يتوسم*
(هذا عجز بيت، وشطره:
*أو كلما وردت عكاظ قبيلة*
والبيت لطريف بن تميم العنبري، وهو في اللسان (عرف) ؛ وكتاب سيبويه 2/378؛ وشرح الأبيات لابن السيرافي 2/389)
وقد عرف فلان عرافة: إذا صار مختصا بذلك، فالعريف: السيد المعروف قال الشاعر:
*بل كل قوم وإن عزوا وإن كثروا **عريفهم بأثافي الشر مرجوم*
(البيت لعلقمة بن عبدة، وهو في ديوانه ص 64؛ والمفضليات ص 401؛ واللسان (عرف) )
ويوم عرفة يوم الوقوف بها، وقوله: ﴿وعلى الأعراف رجال﴾ [الأعراف/ 46]، فإنه سور بين الجنة والنار، والاعتراف: الإقرار، وأصله: إظهار معرفة الذنب، وذلك ضد الجحود. قال تعالى: ﴿فاعترفوا بذنبهم﴾ [الملك/11]، ﴿فاعترفنا بذنوبنا﴾ [غافر/11].

##### Türkçe

- **المعرفة** ve **العرفان**: şeyin, eserine dair düşünme ve tedebbür ile idraki; ve o, **العلم**’den daha özeldir; ve onun zıddı **الإنكار**’dır. Ve denilir: falan Allah’ı **يعرف**; ve bir tek mef‘ûle müteaddî olarak “Allah’ı **يعلم**” denilmez; çünkü beşerin Allah’ı bilmesi, zâtını idrak etmeksizin, eserlerini tedebbür iledir. Ve denilir: Allah şunu **يعلم**; ve “şunu **يعرف**” denilmez; çünkü **المعرفة**, düşünme ile ulaşılan kısır ilimde kullanılır. Ve aslı **عرفت**’dendir; yani: onun **عرف**’unu isabet ettim; yani: kokusunu. Yahut “onun **عرف**’unu isabet ettim”dendir; yani: yanağını. Denilir: şunu **عرفت**. Yüce Allah dedi: ﴿فلما جاءهم ما **عرفوا**﴾ [البقرة/89]، ﴿فـ**عرفهم** وهم له منكرون﴾ [يوسف/58]، ﴿فلـ**عرفتهم** بسيماهم﴾ [محمد/30]، ﴿**يعرفونه** كما **يعرفون** أبناءهم﴾ [البقرة/146].
Ve **المعرفة**’nin zıddı **الإنكار**’dır; **العلم**’in zıddı **الجهل**’dir. Dedi: ﴿**يعرفون** نعمة الله ثم **ينكرونها**﴾ [النحل/83]. Ve bir kavmin **تعارف**’unda **العارف**: Allah’ı bilmeye, O’nun mülkünü bilmeye ve Yüce Olan ile muamelesini güzel yapmaya mahsus olandır. Denilir: ona şunu **عرفه**. Yüce Allah dedi: ﴿**عرف** بعضه وأعرض عن بعض﴾ [التحريم/3]. Ve **تعارفوا**: bazısı bazısını bildi. Dedi: ﴿لتـ**تعارفوا**﴾ [الحجرات/13]. Ve dedi: ﴿**يتعارفون** بينهم﴾ [يونس/45]. Ve onu **عرفه**: ona bir **عرف** yaptı; yani: hoş bir koku. Cennette dedi: ﴿**عرفها** لهم﴾ [محمد/6]؛ yani: onun kokusunu hoş kıldı, onu süsledi (bkz. وضح البرهان بتحقيقنا 2/235) onlar için. Ve denildi: onu onlara **عرفها**; yani: onu onlara vasfetti, onlara ona karşı iştiyak verdi ve onları ona hidayet etti.
Ve O’nun sözü: ﴿فإذا أفضتم من **عرفات**﴾ [البقرة/198]؛ belirli bir yer parçasının adıdır. Ve denildi: Âdem ile Havvâ arasında orada **المعرفة** vuku bulduğu için bu adla adlandırıldı (bu, الضحاك’ın sözüdür: bkz.: شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 1/306). Ve denildi: bilakis, kulların ibadetler ve dualarla Yüce Allah’a **تعرّف** etmeleri içindir. Ve **المعروف**: akıl veya şeriat ile güzelliği bilinen her fiilin adıdır. Ve **المنكر**: ikisiyle inkâr edilendir. Dedi: ﴿يأمرون بـ**المعروف** وينهون عن **المنكر**﴾ [آل عمران/104]. Ve Yüce Allah dedi: ﴿وأمر بـ**المعروف** وانه عن **المنكر**﴾ [القمان/17]، ﴿وقلن قولا **معروفا**﴾ [الأحزاب/32]. Ve bunun için cömertlikte iktisada **معروف** denildi; çünkü bu, akıllarda ve şeriat ile güzel görülendir. Şu gibi: ﴿ومن كان فقيرا فليأكل بـ**المعروف**﴾ [النساء/6]، ﴿إلا من أمر بصدقة أو **معروف**﴾ [النساء/114]، ﴿وللمطلقات متاع بـ**المعروف**﴾ [البقرة/241]؛ yani: iktisat ve ihsan ile. Ve O’nun sözü: ﴿فأمسكوهن بـ**معروف** أو فارقوهن بـ**معروف**﴾ [الطلاق/2]. Ve O’nun sözü: ﴿قول **معروف** ومغفرة خير من صدقة﴾ [البقرة/263]؛ yani: güzelce karşılık verme ve dua, bunun gibi bir sadakadan daha hayırlıdır. Ve **العرف**: ihsandan olan **المعروف**tur. Ve dedi: ﴿وأمر بـ**العرف**﴾ [الأعراف/199]. Ve atın ve horozun **عرف**’u bilinir. Ve **القطا** **عرفا** geldi; yani: peş peşe. Yüce Allah dedi: ﴿والمرسلات **عرفا**﴾ [المرسلات/1]. Ve **العراف**, **الكاهن** gibidir; ancak **العراف**, gelecekteki hâllerden haber veren kimseye mahsustur; **الكاهن** ise geçmiş hâllerden haber veren kimseye. Ve **العريف**, insanları bilen ve onları tanıtan kimsedir. Şair dedi:

*بعثوا إلي **عريفهم** يتوسم*

Ve falan **عرافة** **عرف** etti: eğer o işte ihtisas sahibi olduysa. O hâlde **العريف**: bilinen efendidir. Şair dedi:
*بل كل قوم وإن عزوا وإن كثروا **عريفهم** بأثافي الشر مرجوم*

Ve **يوم عرفة**, orada vakfe günüdür. Ve O’nun sözü: ﴿وعلى **الأعراف** رجال﴾ [الأعراف/ 46]؛ o, cennet ile ateş arasında bir surdur. Ve **الاعتراف**: ikrardır; ve aslı: günahın bilgisini izhar etmektir; ve bu, **الجحود**’un zıddıdır. Yüce Allah dedi: ﴿فـ**اعترفوا** بذنبهم﴾ [الملك/11]، ﴿فـ**اعترفنا** بذنوبنا﴾ [غافر/11].

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ر ف
لأعرفنّ لك ما صنعت أي لأجازينك به وبه فسر قوله تعالى‏:‏ ‏"‏ عرف بعضه وأعرض عن بعض ‏"‏ وأتيت فلاناً متنكراً ثم استعرفت أي عرّفت نفسي‏.‏
قال مزاحم العقيلي‏:‏ فاستعرفا ثم قولا إنّ ذا رحم هيمان كلفنا من شأنكم عسرا فإن بغت آية تستعرفان بها يوما فقولا لها العود الذي اختضرا وسمع أعرابيّ يقول‏:‏ ما عرف عرفي إلا بأخرة بكسر العين‏.‏
واعترف القوم‏:‏ استخبرهم يقال‏:‏ اذهب إلى هؤلاء فاعترفهم‏.‏
قال بشر‏:‏ أسائلة عميرة عن أبيها خلال الجيش تعترف الركابا وسمعتهم يقولون لمن فيه جربزة‏:‏ ما هو إلا عويرف‏.‏
ويقال‏:‏ هاجت معارف فلان أي مودّاته التي كنت أعرفها ما يهيج الزرع‏.‏
ويقال للقوم إذا تلثموا‏:‏ غطوا معارفهم‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ نلوث على معارفنا وترمى محاجرنا شآمية سموم وقال الراعي‏:‏ متختّمين على معارفنا نثني لهنّ حواشي العصب يقال‏:‏ تختّم على وجهه إذا غطّاه‏.‏
وتقول‏:‏ بنو فلان غرّ المعارف شمّ المراعف‏.‏
وامرأة حسنة المعارف وهي الأنف وما والاه وقيل‏:‏ الوجه كله‏.‏
وخرجنا من مجاهل الأرض إلى معارفها‏.‏
قال لبيد‏:‏ أجزت إلى معارفها بشعث وأطلاح من العيديّ هيم وما كنا بشيء حتى عرفت علينا‏:‏ من عريف القوم وهو القيّم بأمرهم الذي عرف بذلك وشهر‏.‏
وطعام معرف‏:‏ مأدوم بشيء من الإدام‏.‏
والنفس عارفة وعروف أي صبور‏.‏
قال أبو ذؤيب‏:‏ فصبرت عارفة لذلك حرة ترسو إذا نفس الجبان تطلّع والعرف بالكسر‏:‏ الصبر‏.‏
قال‏:‏ وعرف الرجل واعترف‏.‏
وأنشد الفرّاء يخاطب ناقته‏:‏ مالك ترغين ولا ترغو الخلف وتضجرين والمطيّ معترف وقال أبو النجم يصف مرح ناقته وأنها كانت نشيطةً الليلة كلّها وما ذلّت إلا عند الصبح‏:‏ فما عرفت للذل حتى تعطفت بقرن بدا من دارة الشمس خارج وما أطيب عرفه وعرف الله الجنة‏:‏ طيبها‏.‏
وطار القطا عرفاً عرفاً أي متتابعة‏.‏
والضبع عرفاء‏.‏
وعن سعيد بن جبير‏:‏ ما أكلت لحماً اطيب من معرفة البرذون‏.‏
وفلان يعرف الخيل أي يجز أعرافها‏.‏
ومن المستعار‏:‏ أعراف الريح والسحاب والضباب‏:‏ لأوائلها‏.‏
وقال‏:‏ وطار أعراف العجاج فانتصب واعرورف البحر‏:‏ ارتفعت أمواجه‏.‏
قال الحطيئة‏:‏ وهند أتى من دونها ذو غوارب يقمص بالبوصيّ معرورف ورد وفيه نظر من قال‏:‏ خضم ترى الأمواج فيه كأنها إذا التطمت أعراف خيل جوامح وأميل أعرف‏:‏ مرتفع‏.‏
قال العجاج‏:‏ فانصاع مذعوراً وما تصدّفا كالبرق يجتاز أميلاً أعرفا واعرورف فلان للشرّ‏:‏ اشرأب له ومنه قوله‏:‏ فإذا سمعت بحفيف الموكب المار تحركت وانتعشت ونبت لك عرفٌ وانتفشت‏.‏
وقلة عرفاء‏:‏ مرتفعة‏.‏
قال زهير‏:‏ ومرقبة عرفاء أوفيت مقصراً لأستأنس الأشباح فيه وأنظرا من القصر وهو العشيّ‏.‏
إذا سال بك الغرّاف لم ينفعك العراف‏.‏
قال‏:‏ جعلت لعرّاف اليمامة حكمه وعراف نجدٍ إن هما شفياني قال الجاحظ‏:‏ هو دون الكاهن‏.‏

##### Türkçe

ع ر ف
“Mutlaka senin için yaptığını bileceğim” (yani: onunla seni mutlaka cezalandıracağım); bununla Yüce Allah’ın şu sözü tefsir edilmiştir: “**عرف بعضه وأعرض عن بعض**”. Ve falancaya gizlenmiş olarak geldim, sonra **استعرفت** (yani: kendimi tanıttım).‏

مزاحم العقيلي dedi ki:
فاستعرفا ثم قولا إنّ ذا رحم هيمان كلفنا من شأنكم عسرا فإن بغت آية تستعرفان بها يوما فقولا لها العود الذي اختضرا
Ve bir bedevînin şöyle dediği işitildi: “Benim **عرف**’imi ancak en sonunda bildi”; **العين**’i kesre ile.‏

**واعترف القوم**: onları haber aldı; şöyle denir: “Şunlara git de onları **اعترفهم**.”‏

بشر dedi ki:
أسائلة عميرة عن أبيها خلال الجيش تعترف الركابا
Ve içinde **جربزة** bulunan kimseye onların şöyle dedikleri işitildi: “O ancak bir **عويرف**’tir.”‏

Ve şöyle denir: “Falancanın **معارف**’i coştu”; yani: benim bildiğim onun muhabbetleri, ekinin coştuğu gibi coştu.‏

Ve kavme, yüzlerini örttüklerinde şöyle denir: “**غطوا معارفهم**.”‏

ذو الرمة dedi ki:
نلوث على معارفنا وترمى محاجرنا شآمية سموم
Ve الراعي dedi ki:
متختّمين على معارفنا نثني لهنّ حواشي العصب
Şöyle denir: “Yüzünü **تختّم** etti” (yani: onu örttü).‏

Ve dersin ki: “Falancanın oğulları **غرّ المعارف** (yüzleri parlak), **شمّ المراعف** (burunları yüksek)tir.”‏

Ve “kadın **حسنة المعارف**” (yani: burun ve ona bitişik olan şey); ve denildi ki: yüzün tamamı.‏

Yerin bilinmez yerlerinden onun bilinen yerlerine çıktık.‏

لبيد dedi ki:
أجزت إلى معارفها بشعث وأطلاح من العيديّ هيم
Ve biz bir şey değildik, ta ki üzerimize tanıtıldı: kavmin **عريف**’inden; o, onların işine bakan kimsedir; bununla bilindi ve meşhur oldu.‏

**وطعام معرف**: bir çeşit katıkla katıklanmış (yemek).‏

Ve nefis **عارفة** ve **عروف**tur; yani: sabırlı.‏

أبو ذؤيب dedi ki:
فصبرت عارفة لذلك حرة ترسو إذا نفس الجبان تطلّع
Ve **العرف** (kesre ile): sabırdır.‏

Dedi ki: “Adam **عرف** etti ve **اعترف** etti.”‏

الفرّاء, devesine hitap ederek şu beyti okudu:
مالك ترغين ولا ترغو الخلف وتضجرين والمطيّ معترف
Ve أبو النجم, devesinin seğirtmesini ve onun bu gece boyunca çevik olduğunu, ancak sabah vakti zelil olduğunu vasfederek (şu beyti söyledi):
فما عرفت للذل حتى تعطفت بقرن بدا من دارة الشمس خارج
Ve onun **عرف**’u ne hoş kokuludur! Ve Allah cenneti **عرف** etti: onun kokusunu hoş kıldı.‏

Ve **القطا** “**عرفاً عرفاً**” uçtu; yani: peş peşe.‏

Ve sırtlan **عرفاء**dır.‏

سعيد بن جبير’den: “**معرفة البرذون**’dan daha hoş bir et yemedim.”‏

Ve falanca atları **يعرف** eder; yani: onların **أعراف**’ını kırpar.‏

Ve ödünç alınmıştandır: rüzgârın, bulutun ve sisin **أعراف**’ı: onların evvelleri içindir.‏

Ve dedi ki:
وطار أعراف العجاج فانتصب
Ve deniz **اعرورف** etti: dalgaları yükseldi.‏

الحطيئة dedi ki:
وهند أتى من دونها ذو غوارب يقمص بالبوصيّ معرورف ورد
Ve bunda, “**خضم**: onda dalgaları görürsün; sanki onlar, çarpıştıklarında, azgın atların **أعراف**’ıdır” diyen kimsenin bir bakışı vardır.‏
Ve “**أميل أعرف**”: yüksek (olan).‏

العجاج dedi ki:
فانصاع مذعوراً وما تصدّفا كالبرق يجتاز أميلاً أعرفا
Ve falanca şerre karşı **اعرورف** etti: ona boynunu uzattı; ve ondan şu sözdür: “Geçen alayın hışırtısını işittiğinde hareketlendin ve canlandın; sana bir **عرف** bitti ve kabardın.”‏

Ve “**قلة عرفاء**”: yüksek (olan).‏

زهير dedi ki:
ومرقبة عرفاء أوفيت مقصراً لأستأنس الأشباح فيه وأنظرا
“**القصر**”dan (yani: akşam vaktinden).‏

“**الغرّاف**” sana aktığında, **العراف** sana fayda vermez.‏

Dedi ki:
جعلت لعرّاف اليمامة حكمه وعراف نجدٍ إن هما شفياني
الجاحظ dedi ki: O, kâhinden aşağıdır.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العِرفانُ: العلم؛ قال ابن سيده: ويَنْفَصِلانِ بتَحْديد لا يَليق بهذا المكان، عَرَفه يَعْرِفُه عِرْفة وعِرْفاناً وعِرِفَّاناً ومَعْرِفةً واعْتَرَفَه؛ قال أَبو ذؤيب يصف سَحاباً:
مَرَتْه النُّعامَى، فلم يَعْتَرِفْ
خِلافَ النُّعامَى من الشامِ رِيحا
ورجل عَرُوفٌ وعَرُوفة: عارِفٌ يَعْرِفُ الأَُمور ولا يُنكِر أَحداً رآه مرة، والهاء في عَرُوفة للمبالغة. والعَريف والعارِفُ بمعنًى مثل عَلِيم وعالم؛ قال طَرِيف بن مالك العَنْبري، وقيل طريف بن عمرو: أَوَكُلّما ورَدَت عُكاظَ قَبيلةٌ،
بَعَثُوا إليَّ عَرِيفَهُمْ يَتَوَسَّمُ؟
أَي عارِفَهم؛ قال سيبويه: هو فَعِيل بمعنى فاعل كقولهم ضَرِيبُ قِداح، والجمع عُرَفاء. وأَمر عَرِيفٌ وعارِف: مَعروف، فاعل بمعنى مفعول؛ قال الأَزهري: لم أَسمع أَمْرٌ عارف أَي معروف لغير الليث، والذي حصَّلناه للأَئمة رجل عارِف أَي صَبور؛ قاله أَبو عبيدة وغيره.
والعِرْف، بالكسر: من قولهم ما عَرَفَ عِرْفي إلا بأَخَرةٍ أَي ما عَرَفَني إلا أَخيراً.
ويقال: أَعْرَفَ فلان فلاناً وعرَّفه إذا وقَّفَه على ذنبه ثم عفا عنه. وعرَّفه الأَمرَ: أَعلمه إياه. وعرَّفه بيتَه: أَعلمه بمكانه. وعرَّفه به: وسَمه؛ قال سيبويه: عَرَّفْتُه زيداً، فذهَب إلى تعدية عرّفت بالتثقيل إلى مفعولين، يعني أَنك تقول عرَفت زيداً فيتعدَّى إلى واحد ثم تثقل العين فيتعدَّى إلى مفعولين، قال: وأَما عرَّفته بزيد فإنما تريد عرَّفته بهذه العلامة وأَوضَحته بها فهو سِوى المعنى الأَوَّل، وإنما عرَّفته بزيد كقولك سمَّيته بزيد، وقوله أَيضاً إذا أَراد أَن يُفضِّل شيئاً من النحْو أَو اللغة على شيء: والأَول أَعْرَف؛ قال ابن سيده: عندي أَنه على توهم عَرُفَ لأَن الشيء إنما هو مَعْروف لا عارف، وصيغة التعجب إنما هي من الفاعل دون المفعول، وقد حكى سيبويه: ما أَبْغَضه إليَّ أَي أَنه مُبْغَض، فتعَجَّب من المفعول كما يُتعجّب من الفاعل حتى قال: ما أَبْغضَني له، فعلى هذا يصْلُح أَن يكون أَعرف هنا مُفاضلة وتعَجُّباً من المفعول الذي هو المعروف. والتعريفُ: الإعْلامُ. والتَّعريف أَيضاً: إنشاد الضالة. وعرَّفَ الضالَّة: نَشَدها.
واعترَفَ القومَ: سأَلهم، وقيل: سأَلهم عن خَبر ليعرفه؛ قال بشر بن أَبي خازِم:
أَسائِلةٌ عُمَيرَةُ عن أَبيها،
خِلالَ الجَيْش، تَعْترِفُ الرِّكابا؟
قال ابن بري: ويأْتي تَعرَّف بمعنى اعْترَف؛ قال طَرِيفٌ العَنْبريُّ: تَعَرَّفوني أَنَّني أَنا ذاكُمُ،
شاكٍ سِلاحي، في الفوارِس، مُعْلَمُ
وربما وضعوا اعتَرَفَ موضع عرَف كما وضعوا عرَف موضع اعترف، وأَنشد بيت أَبي ذؤيب يصف السحاب وقد تقدَّم في أَوَّل الترجمة أَي لم يعرف غير الجَنُوب لأَنها أَبَلُّ الرِّياح وأَرْطَبُها. وتعرَّفت ما عند فلان أَي تَطلَّبْت حتى عرَفت. وتقول: ائْتِ فلاناً فاسْتَعْرِفْ إليه حتى يَعْرِفَكَ. وقد تَعارَفَ القومُ أَي عرف بعضهُم بعضاً. وأَما الذي جاء في حديث اللُّقَطةِ: فإن جاء من يَعْتَرِفُها فمعناه معرفتُه إياها بصفتها وإن لم يرَها في يدك. يقال: عرَّف فلان الضالَّة أَي ذكرَها وطلبَ من يَعْرِفها فجاء رجل يعترفها أَي يصفها بصفة يُعْلِم أَنه صاحبها. وفي حديث ابن مسعود: فيقال لهم هل تَعْرِفون ربَّكم؟ فيقولون: إذا اعْترَف لنا عرَفناه أَي إذا وصَف نفسه بصفة نُحَقِّقُه بها عرفناه. واستَعرَف إليه: انتسب له ليَعْرِفَه. وتَعرَّفه المكانَ وفيه: تأَمَّله به؛ أَنشد سيبويه: وقالوا: تَعَرَّفْها المَنازِلَ مِن مِنًى،
وما كلُّ مَنْ وافَى مِنًى أَنا عارِفُ
وقوله عز وجل: وإذ أَسَرَّ النبيُّ إلى بعض أَزواجه حديثاً فلما نبَّأَتْ به وأَظهره اللّه عليه عرَّف بعضَه وأَعرض عن بعض، وقرئ: عرَفَ بعضه، بالتخفيف، قال الفراء: من قرأَ عرَّف بالتشديد فمعناه أَنه عرّف حَفْصةَ بعْضَ الحديث وترَك بعضاً، قال: وكأَنَّ من قرأَ بالتخفيف أَراد غَضِبَ من ذلك وجازى عليه كما تقول للرجل يُسيء إليك: واللّه لأَعْرِفنَّ لك ذلك، قال: وقد لعَمْري جازَى حفصةَ بطلاقِها، وقال الفرَّاء: وهو وجه حسن، قرأَ بذلك أَبو عبد الرحمن السُّلَمِيّ، قال الأَزهري: وقرأَ الكسائي والأَعمش عن أَبي بكر عن عاصم عرَف بعضَه، خفيفة، وقرأَ حمزة ونافع وابن كثير وأَبو عمرو وابن عامر اليَحْصُبي عرَّف بعضه، بالتشديد؛ وفي حديث عَوْف بن مالك: لتَرُدَّنّه أَو لأُعَرِّفَنَّكَها عند رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، أَي لأُجازِينَّك بها حتى تَعرِف سوء صنيعك، وهي كلمة تقال عند التهديد والوعيد.
ويقال للحازِي عَرَّافٌ وللقُناقِن عَرَّاف وللطَبيب عَرَّاف لمعرفة كل منهم بعلْمِه. والعرّافُ: الكاهن؛ قال عُرْوة بن حِزام:
فقلت لعَرّافِ اليَمامة: داوِني،
فإنَّكَ، إن أَبرأْتَني، لَطبِيبُ
وفي الحديث: من أَتى عَرَّافاً أَو كاهِناً فقد كفَر بما أُنزل على محمد، صلى اللّه عليه وسلم؛ أَراد بالعَرَّاف المُنَجِّم أَو الحازِيَ الذي يدَّعي علم الغيب الذي استأْثر اللّه بعلمه.
والمَعارِفُ: الوجُوه. والمَعْروف: الوجه لأَن الإنسان يُعرف به؛ قال أَبو كبير الهذلي:
مُتَكَوِّرِين على المَعارِفِ، بَيْنَهم
ضَرْبٌ كَتَعْطاطِ المَزادِ الأَثْجَلِ
والمِعْراف واحد. والمَعارِف: محاسن الوجه، وهو من ذلك. وامرأَة حَسَنةُ المعارِف أَي الوجه وما يظهر منها، واحدها مَعْرَف؛ قال الراعي: مُتَلفِّمِين على مَعارِفِنا،
نَثْني لَهُنَّ حَواشِيَ العَصْبِ
ومعارفُ الأَرض: أَوجُهها وما عُرِفَ منها.
وعَرِيفُ القوم: سيّدهم. والعَريفُ: القيّم والسيد لمعرفته بسياسة القوم، وبه فسر بعضهم بيت طَرِيف العَنْبري، وقد تقدَّم، وقد عَرَفَ عليهم يَعْرُف عِرافة. والعَريفُ: النَّقِيب وهو دون الرئيس، والجمع عُرَفاء، تقول منه: عَرُف فلان، بالضم، عَرافة مثل خَطُب خَطابة أَي صار عريفاً، وإذا أَردت أَنه عَمِلَ ذلك قلت: عَرف فلان علينا سِنين يعرُف عِرافة مثال كتَب يكتُب كِتابة.
وفي الحديث: العِرافةُ حَقٌّ والعُرفاء في النار؛ قال ابن الأَثير: العُرفاء جمع عريف وهو القَيِّم بأُمور القبيلة أَو الجماعة من الناس يَلي أُمورهم ويتعرَّف الأَميرُ منه أَحوالَهُم، فَعِيل بمعنى فاعل، والعِرافةُ عَملُه، وقوله العِرافة حقّ أَي فيها مَصلحة للناس ورِفْق في أُمورهم وأَحوالهم، وقوله العرفاء في النار تحذير من التعرُّض للرِّياسة لما ذلك من الفتنة، فإنه إذا لم يقم بحقه أَثمَ واستحق العقوبة، ومنه حديث طاووس: أنه سأَل ابن عباس، رضي اللّه عنهما: ما معنى قول الناس: أَهْلُ القرآن عُرفاء أَهل الجنة؟ فقال: رُؤساء أَهل الجنة؛ وقال علقمة بن عَبْدَة: بل كلُّ حيّ، وإن عَزُّوا وإن كَرُموا،
عَرِيفُهم بأَثافي الشَّرِّ مَرْجُومُ
والعُرْف، بالضم، والعِرْف، بالكسر: الصبْرُ؛ قال أَبو دَهْبَل الجُمَحِيُّ:
قل لابْن قَيْسٍ أَخي الرُّقَيَّاتِ:
ما أَحْسَنَ العُِرْفَ في المُصِيباتِ
وعرَفَ للأَمر واعْتَرَفَ: صَبَر؛ قال قيس بن ذَرِيح:
فيا قَلْبُ صَبْراً واعْتِرافاً لِما تَرى،
ويا حُبَّها قَعْ بالذي أَنْتَ واقِعُ
والعارِفُ والعَرُوف والعَرُوفةُ: الصابر. ونَفْس عَروف: حامِلة صَبُور إِذا حُمِلَتْ على أَمر احتَمَلَتْه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي: فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ،
عَوارِفَ بَعْدَ كِنٍّ وابْتِجاحِ
أَراد أَنَّهن أَقْرَرْن بالذلّ بعد النعْمةِ، ويروى وابْتِحاح من البُحبُوحةِ، وهذا رواه ابن الأَعرابي. ويقال: نزلت به مُصِيبة فوُجِد صَبوراً عَروفاً؛ قال الأَزهري: ونفسه عارِفة بالهاء مثله؛ قال عَنْترة: وعَلِمْتُ أَن مَنِيَّتي إنْ تَأْتِني،
لا يُنْجِني منها الفِرارُ الأَسْرَعُ
فصَبَرْتُ عارِفةً لذلك حُرَّةً،
تَرْسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ
تَرْسو: تَثْبُتُ ولا تَطلَّع إلى الخَلْق كنفْس الجبان؛ يقول: حَبَسْتُ نَفْساً عارِفةً أَي صابرة؛ ومنه قوله تعالى: وبَلَغَتِ القُلوبُ الحَناجِر؛ وأَنشد ابن بري لمُزاحِم العُقَيْلي:
وقفْتُ بها حتى تَعالَتْ بيَ الضُّحى،
ومَلَّ الوقوفَ المُبْرَياتُ العَوارِفُ
المُّبرياتُ: التي في أُنوفِها البُرة، والعَوارِفُ: الصُّبُر. ويقال: اعْترف فلان إذا ذَلَّ وانْقاد؛ وأَنشد الفراء:
أَتَضْجَرينَ والمَطِيُّ مُعْتَرِفْ
أَي تَعْرِف وتصْبر، وذكَّر معترف لأَن لفظ المطيّ مذكر.
وعرَف بذَنْبه عُرْفاً واعْتَرَف: أَقَرَّ. وعرَف له: أَقر؛ أَنشد ثعلب: عَرَفَ الحِسانُ لها غُلَيِّمةً،
تَسْعى مع الأَتْرابِ في إتْبِ
وقال أعرابي: ما أَعْرِفُ لأَحد يَصْرَعُني أَي لا أُقِرُّ به. وفي حديث عمر: أَطْرَدْنا المعترِفين؛ هم الذين يُقِرُّون على أَنفسهم بما يجب عليهم فيه الحدّ والتعْزيز. يقال: أَطْرَدَه السلطان وطَرَّده إذا أَخرجه عن بلده، وطرَدَه إذا أَبْعَده؛ ويروى: اطْرُدُوا المعترفين كأَنه كره لهم ذلك وأَحبّ أَن يستروه على أَنفسهم. والعُرْفُ: الاسم من الاعْتِرافِ؛ ومنه قولهم: له عليّ أَلْفٌ عُرْفاً أَي اعتِرافاً، وهو توكيد. ويقال: أَتَيْتُ مُتنكِّراً ثم اسْتَعْرَفْتُ أَي عرَّفْته من أَنا؛ قال مُزاحِمٌ العُقَيْلي:
فاسْتَعْرِفا ثم قُولا: إنَّ ذا رَحِمٍ
هَيْمان كَلَّفَنا من شأْنِكُم عَسِرا
فإنْ بَغَتْ آيةً تَسْتَعْرِفانِ بها،
يوماً، فقُولا لها العُودُ الذي اخْتُضِرا
والمَعْرُوف: ضدُّ المُنْكَر. والعُرْفُ: ضدّ النُّكْر. يقال: أَوْلاه عُرفاً أَي مَعْروفاً. والمَعْروف والعارفةُ: خلاف النُّكر. والعُرْفُ والمعروف: الجُود، وقيل: هو اسم ما تبْذُلُه وتُسْديه؛ وحرَّك الشاعر ثانيه فقال:
إنّ ابنَ زَيْدٍ لا زالَ مُسْتَعْمِلاً
للخَيْرِ، يُفْشِي في مِصْرِه العُرُفا
والمَعْروف: كالعُرْف. وقوله تعالى: وصاحِبْهما في الدنيا معروفاً، أَي مصاحباً معروفاً؛ قال الزجاج: المعروف هنا ما يُستحسن من الأَفعال. وقوله تعالى: وأْتَمِرُوا بينكم بمعروف، قيل في التفسير: المعروف الكسْوة والدِّثار، وأَن لا يقصّر الرجل في نفقة المرأَة التي تُرْضع ولده إذا كانت والدته، لأَن الوالدة أَرْأَفُ بولدها من غيرها، وحقُّ كل واحد منهما أَن يأْتمر في الولد بمعروف. وقوله عز وجل: والمُرْسَلات عُرْفاً؛ قال بعض المفسرين فيها: إنها أُرْسِلَت بالعُرف والإحسان، وقيل: يعني الملائكة أُرسلوا للمعروف والإحسان. والعُرْفُ والعارِفة والمَعروفُ واحد: ضد النكر، وهو كلُّ ما تَعْرِفه النفس من الخيْر وتَبْسَأُ به وتَطمئنّ إليه، وقيل: هي الملائكة أُرسلت مُتتابعة. يقال: هو مُستعار من عُرْف الفرس أَي يتتابَعون كعُرْف الفرس. وفي حديث كعْب بن عُجْرةَ: جاؤوا كأَنَّهم عُرْف أَي يتْبَع بعضهم بعضاً، وقرئت عُرْفاً وعُرُفاً والمعنى واحد، وقيل: المرسلات هي الرسل. وقد تكرَّر ذكر المعروف في الحديث، وهو اسم جامع لكل ما عُرف ما طاعة اللّه والتقرّب إليه والإحسان إلى الناس، وكل ما ندَب إليه الشرعُ ونهى عنه من المُحَسَّنات والمُقَبَّحات وهو من الصفات الغالبة أَي أَمْر مَعْروف بين الناس إذا رأَوْه لا يُنكرونه. والمعروف: النَّصَفةُ وحُسْن الصُّحْبةِ مع الأَهل وغيرهم من الناس، والمُنكَر: ضدّ ذلك جميعه. وفي الحديث: أَهل المعروف في الدنيا هم أَهل المعروف في الآخرة أَي مَن بذل معروفه للناس في الدنيا آتاه اللّه جزاء مَعروفه في الآخرة، وقيل: أَراد مَن بذل جاهَه لأَصحاب الجَرائم التي لا تبلُغ الحُدود فيَشفع فيهم شفَّعه اللّه في أَهل التوحيد في الآخرة. وروي عن ابن عباس، رضي اللّه عنهما، في معناه قال: يأْتي أَصحاب المعروف في الدنيا يوم القيامة فيُغْفر لهم بمعروفهم وتَبْقى حسناتُهم جامّة، فيُعطونها لمن زادت سيئاته على حسناته فيغفر له ويدخل الجنة فيجتمع لهم الإحسان إلى الناس في الدنيا والآخرة؛ وقوله أَنشده ثعلب:
وما خَيْرُ مَعْرُوفِ الفَتَى في شَبابِه،
إذا لم يَزِدْه الشَّيْبُ، حِينَ يَشِيبُ
قال ابن سيده: قد يكون من المعروف الذي هو ضِد المنكر ومن المعروف الذي هو الجود. ويقال للرجل إذا ولَّى عنك بِوده: قد هاجت مَعارِفُ فلان؛ ومَعارِفُه: ما كنت تَعْرِفُه من ضَنِّه بك، ومعنى هاجت أَي يبِست كما يَهيج النبات إذا يبس. والعَرْفُ: الرّيح، طيّبة كانت أَو خبيثة. يقال: ما أَطْيَبَ عَرْفَه وفي المثل: لا يعْجِز مَسْكُ السَّوْء عن عَرْفِ السَّوْء؛ قال ابن سيده: العَرف الرائحة الطيبة والمُنْتِنة؛ قال:
ثَناء كعَرْفِ الطِّيبِ يُهْدَى لأَهْلِه،
وليس له إلا بني خالِدٍ أَهْلُ
وقال البُرَيق الهُذلي في النَّتن:
فَلَعَمْرُ عَرْفِك ذي الصُّماحِ، كما
عَصَبَ السِّفارُ بغَضْبَةِ اللِّهْمِ
وعَرَّفَه: طَيَّبَه وزَيَّنَه. والتعْرِيفُ: التطْييبُ من العَرْف. وقوله تعالى: ويُدخِلهم الجنة عرَّفها لهم، أَي طَيَّبها؛ قال الشاعر يمدح رجلاً:
عَرُفْتَ كإتْبٍ عَرَّفَتْه اللطائمُ
يقول: كما عَرُفَ الإتْبُ وهو البقِيرُ. قال الفراء: يعرفون مَنازِلهم إذا دخلوها حتى يكون أَحدهم أَعْرَف بمنزله إذا رجع من الجمعة إلى أَهله؛ قال الأَزهري: هذا قول جماعة من المفسرين، وقد قال بعض اللغويين عرَّفها لهم أَي طيَّبها. يقال: طعام معرَّف أَي مُطيَّب؛ قال الأَصمعي في قول الأَسود ابن يَعْفُرَ يَهْجُوَ عقال بن محمد بن سُفين:
فتُدْخلُ أَيْدٍ في حَناجِرَ أُقْنِعَتْ
لِعادَتِها من الخَزِيرِ المُعَرَّفِ
قال: أُقْنِعَتْ أَي مُدَّت ورُفِعَت للفم، قال وقال بعضهم في قوله: عَرَّفها لهم؛ قال: هو وضعك الطعام بعضَه على بعض. ابن الأَعرابي: عَرُف الرجلُ إذا أَكثر من الطِّيب، وعَرِفَ إذا ترَكَ الطِّيب. وفي الحديث: من فعل كذا وكذا لم يجد عَرْف الجنة أَي ريحَها الطيِّبة. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه: حبَّذا أَرض الكوفة أَرضٌ سَواء سَهلة معروفة أَي طيّبة العَرْفِ، فأَما الذي ورد في الحديث: تَعَرَّفْ إلى اللّه في الرَّخاء يَعْرِفْك في الشدَّة، فإنَّ معناه أَي اجعله يَعْرِفُكَ بطاعتِه والعَمَلِ فيما أَوْلاك من نِعمته، فإنه يُجازِيك عند الشدَّة والحاجة إليه في الدنيا والآخرة.
وعرَّف طَعامه: أَكثر أُدْمَه. وعرَّف رأْسه بالدُّهْن: رَوَّاه. وطارَ القَطا عُرْفاً عُرْفاً: بعضُها خلْف بعض. وعُرْف الدِّيك والفَرَس والدابة وغيرها: مَنْبِتُ الشعر والرِّيش من العُنق، واستعمله الأَصمعي في الإنسان فقال: جاء فلان مُبْرَئلاً للشَّرِّ أَي نافِشاً عُرفه، والجمع أَعْراف وعُروف. والمَعْرَفة، بالفتح: مَنْبِت عُرْف الفرس من الناصية إلى المِنْسَج، وقيل: هو اللحم الذي ينبت عليه العُرْف. وأَعْرَفَ الفَرسُ: طال عُرفه، واعْرَورَفَ: صار ذا عُرف. وعَرَفْتُ الفرس: جزَزْتُ عُرْفَه. وفي حديث ابن جُبَير: ما أَكلت لحماً أَطيَبَ من مَعْرَفة البِرْذَوْن أَي مَنْبت عُرْفه من رَقَبته. وسَنام أَعْرَفُ: طويل ذو عُرْف؛ قال يزيد بن الأَعور الشني:
مُسْتَحْملاً أَعْرَفَ قد تَبَنَّى
وناقة عَرْفاء: مُشْرِفةُ السَّنام. وناقة عرفاء إذا كانت مذكَّرة تُشبه الجمال، وقيل لها عَرْفاء لطُول عُرْفها. والضَّبُع يقال لها عَرْفاء لطول عُرفها وكثرة شعرها؛ وأَنشد ابن بري للشنْفَرَى:
ولي دُونكم أَهْلون سِيدٌ عَمَلَّسٌ،
وأَرْقَطُ زُهْلُولٌ وعَرْفاء جَيأَلُ
وقال الكميت:
لها راعِيا سُوءٍ مُضِيعانِ منهما:
أَبو جَعْدةَ العادِي، وعَرْفاء جَيْأَلُ
وضَبُع عَرفاء: ذات عُرْف، وقيل: كثيرة شعر العرف. وشيء أَعْرَفُ: له عُرْف. واعْرَوْرَفَ البحرُ والسيْلُ: تراكَم مَوْجُه وارْتَفع فصار له كالعُرف. واعْرَوْرَفَ الدَّمُ إذا صار له من الزبَد شبه العرف؛ قال الهذلي يصف طَعْنَة فارتْ بدم غالب:
مُسْتَنَّة سَنَنَ الفُلُوّ مرِشّة،
تَنْفِي التُّرابَ بقاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ
(* قوله «الفلوّ» بالفاء المهر، ووقع في مادتي قحز ورشّ بالغين.) واعْرَوْرَفَ فلان للشرّ كقولك اجْثَأَلَّ وتَشَذَّرَ أَي تهيَّاَ. وعُرْف الرمْل والجبَل وكلّ عالٍ ظهره وأَعاليه، والجمع أَعْراف وعِرَفَة (*
قوله «وعرفة» كذا ضبط في الأصل بكسر ففتح.) وقوله تعالى: وعلى الأَعْراف رِجال؛ الأَعراف في اللغة: جمع عُرْف وهو كل عال مرتفع؛ قال الزجاج: الأَعْرافُ أَعالي السُّور؛ قال بعض المفسرين: الأعراف أَعالي سُور بين أَهل الجنة وأَهل النار، واختلف في أَصحاب الأَعراف فقيل: هم قوم استوت حسناتهم وسيئاتهم فلم يستحقوا الجنة بالحسنات ولا النار بالسيئات، فكانوا على الحِجاب الذي بين الجنة والنار، قال: ويجوز أَن يكون معناه، واللّه أَعلم، على الأَعراف على معرفة أَهل الجنة وأَهل النار هؤلاء الرجال، فقال قوم: ما ذكرنا أَن اللّه تعالى يدخلهم الجنة، وقيل: أَصحاب الأعراف أَنبياء، وقيل: ملائكة ومعرفتهم كلاً بسيماهم أَنهم يعرفون أَصحاب الجنة بأَن سيماهم إسفار الوجُوه والضحك والاستبشار كما قال تعالى: وجوه يومئذ مُسْفرة ضاحكة مُستبشرة؛ ويعرِفون أَصحاب النار بسيماهم، وسيماهم سواد الوجوه وغُبرتها كما قال تعالى: يوم تبيضُّ وجوه وتسودّ وجوه ووجوه يومئذ عليها غَبَرة ترهَقها قترة؛ قال أَبو إسحق: ويجوز أَن يكون جمعه على الأَعراف على أَهل الجنة وأَهل النار. وجبَل أَعْرَفُ: له كالعُرْف. وعُرْفُ الأَرض: ما ارتفع منها، والجمع أَعراف. وأَعراف الرِّياح والسحاب: أَوائلها وأَعاليها، واحدها عُرْفٌ. وحَزْنٌ أَعْرَفُ: مرتفع. والأَعرافُ: الحَرْث الذي يكون على الفُلْجانِ والقَوائدِ.
والعَرْفةُ: قُرحة تخرج في بياض الكف. وقد عُرِف، وهو مَعْروف: أَصابته العَرْفةُ.
والعُرْفُ: شجر الأُتْرُجّ. والعُرف: النخل إذا بلغ الإطْعام، وقيل: النخلة أَوَّل ما تطعم. والعُرْفُ والعُرَفُ: ضرب من النخل بالبحرَيْن. والأعراف: ضرب من النخل أَيضاً، وهو البُرْشُوم؛ وأَنشد بعضهم: نَغْرِسُ فيها الزَّادَ والأَعْرافا،
والنائحي مسْدفاً اسُدافا
(* قوله «والنائحي إلخ» كذا بالأصل.)
وقال أَبو عمرو: إذا كانت النخلة باكوراً فهي عُرْف. والعَرْفُ: نَبْت ليس بحمض ولا عِضاه، وهو الثُّمام.
والعُرُفَّانُ والعِرِفَّانُ: دُوَيْبّةٌ صغيرة تكون في الرَّمْل، رمْلِ عالِج أَو رمال الدَّهْناء. وقال أَبو حنيفة: العُرُفَّان جُنْدَب ضخم مثل الجَرادة له عُرف، ولا يكون إلا في رِمْثةٍ أَو عُنْظُوانةٍ. وعُرُفَّانُ: جبل. وعِرِفَّان والعِرِفَّانُ: اسم. وعَرَفةُ وعَرَفاتٌ: موضع بمكة، معرفة كأَنهم جعلوا كل موضع منها عرفةَ، ويومُ عرفةَ غير منوّن ولا يقال العَرفةُ، ولا تدخله الأَلف واللام. قال سيبويه: عَرفاتٌ مصروفة في كتاب اللّه تعالى وهي معرفة، والدليل على ذلك قول العرب: هذه عَرفاتٌ مُبارَكاً فيها، وهذه عرفات حسَنةً، قال: ويدلك على معرفتها أَنك لا تُدخل فيها أَلفاً ولاماً وإنما عرفات بمنزلة أَبانَيْنِ وبمنزلة جمع، ولو كانت عرفاتٌ نكرة لكانت إذاً عرفاتٌ في غير موضع، قيل: سمي عَرفةَ لأَن الناس يتعارفون به، وقيل: سمي عَرفةَ لأَن جبريل، عليه السلام، طاف بإبراهيم، عليه السلام، فكان يريه المَشاهِد فيقول له: أَعرفْتَ أَعرفت؟ فيقول إبراهيم: عرفت عرفت، وقيل: لأَنّ آدم، صلى اللّه على نبينا وعليه السلام، لما هبط من الجنة وكان من فراقه حوَّاء ما كان فلقيها في ذلك الموضع عَرَفها وعرَفَتْه. والتعْريفُ: الوقوف بعرفات؛ ومنه قول ابن دُرَيْد: ثم أَتى التعْريفَ يَقْرُو مُخْبِتاً
تقديره ثم أَتى موضع التعريف فحذف المضاف وأَقام المضاف إليه مقامه. وعَرَّف القومُ: وقفوا بعرفة؛ قال أَوْسُ بن مَغْراء:
ولا يَريمون للتعْرِيفِ مَوْقِفَهم
حتى يُقال: أَجيزُوا آلَ صَفْوانا
(* قوله «صفوانا» هو هكذا في الأصل، واستصوبه المجد في مادة صوف راداً على الجوهري.)
وهو المُعَرَّفُ للمَوْقِف بعَرَفات. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه عنهما: ثم مَحِلُّها إلى البيت العتيق وذلك بعد المُعَرَّفِ، يريد بعد الوُقوف بعرفةَ. والمُعَرَّفُ في الأَصل: موضع التعْريف ويكون بمعنى المفعول. قال الجوهري: وعَرَفات موضع بِمنًى وهو اسم في لفظ الجمع فلا يُجْمع، قال الفراء: ولا واحد له بصحة، وقول الناس: نزلنا بعَرفة شَبيه بمولَّد، وليس بعربي مَحْض، وهي مَعْرِفة وإن كان جمعاً لأَن الأَماكن لا تزول فصار كالشيء الواحد، وخالف الزيدِين، تقول: هؤلاء عرفاتٌ حسَنةً، تَنْصِب النعتَ لأَنه نكِرة وهي مصروفة، قال اللّه تعالى: فإذا أَفَضْتُم من عَرفاتٍ؛ قال الأَخفش: إنما صرفت لأَن التاء صارت بمنزلة الياء والواو في مُسلِمين ومسلمون لأنه تذكيره، وصار التنوين بمنزلة النون، فلما سمي به تُرِك على حاله كما تُرِك مسلمون إذا سمي به على حاله، وكذلك القول في أَذْرِعاتٍ وعاناتٍ وعُرَيْتِنات
والعُرَفُ: مَواضِع منها عُرفةُ ساقٍ وعُرْفةُ الأَملَحِ وعُرْفةُ صارةَ. والعُرُفُ: موضع، وقيل جبل؛ قال الكميت:
أَهاجَكَ بالعُرُفِ المَنْزِلُ،
وما أَنْتَ والطَّلَلُ المُحْوِلُ؟
(* قوله «أهاجك» في الصحاح ومعجم ياقوت أأبكاك.)
واستشهد الجوهري بهذا البيت على قوله العُرْف. والعُرُفُ: الرمل المرتفع؛ قال: وهو مثل عُسْر وعُسُر، وكذلك العُرفةُ، والجمع عُرَف وأَعْراف. والعُرْفَتانِ: ببلاد بني أَسد؛ وأَما قوله أَنشده يعقوب في البدل: وما كنْت ممّنْ عَرَّفَ الشَّرَّ بينهم،
ولا حين جَدّ الجِدُّ ممّن تَغَيَّبا
فليس عرَّف فيه من هذا الباب إنما أَراد أَرَّث، فأَبدل الأَلف لمكان الهمزة عيْناً وأَبدل الثاء فاء. ومَعْروف: اسم فرس الزُّبَيْر بن العوّام شهد عليه حُنَيْناً. ومعروف أَيضاً: اسم فرس سلمةَ بن هِند الغاضِريّ من بني أَسد؛ وفيه يقول:
أُكَفِّئُ مَعْرُوفاً عليهم كأَنه،
إذا ازْوَرَّ من وَقْعِ الأَسِنَّةِ أَحْرَدُ
ومَعْرُوف: وادٍ لهم؛ أَنشد أَبو حنيفة:
وحتى سَرَتْ بَعْدَ الكَرى في لَوِيِّهِ
أَساريعُ مَعْروفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ
وذكر في ترجمة عزف: أَن جاريتين كانتا تُغَنِّيان بما تَعازَفَت الأَنصار يوم بُعاث، قال: وتروى بالراء المهملة أَي تَفاخَرَتْ.

##### Türkçe

**العِرفانُ**: ilim; İbn Sîde dedi: ve ikisi, bu mekâna yakışmayan bir tahdîd ile ayrılırlar. **عَرَفه يَعْرِفُه**: **عِرْفة** ve **عِرْفاناً** ve **عِرِفَّاناً** ve **مَعْرِفةً** (olarak); ve **اعْتَرَفَه**. Ebû Züeyb, bir bulutu vasfederken dedi:
مَرَتْه النُّعامَى، فلم يَعْتَرِفْ
خِلافَ النُّعامَى من الشامِ رِيحا

Ve **رجل عَرُوفٌ** ve **عَرُوفة**: **عارِفٌ**; işleri bilir ve bir kere gördüğü hiç kimseyi inkâr etmez; ve **عَرُوفة**’deki **الهاء** mübalağa içindir. Ve **العَريف** ile **العارِفُ** mânâca (bir)dir; tıpkı **عَلِيم** ve **عالم** gibi; Tarîf b. Mâlik el-Anberî dedi, ve “Tarîf b. Amr” denildi:
أَوَكُلّما ورَدَت عُكاظَ قَبيلةٌ،
بَعَثُوا إليَّ عَرِيفَهُمْ يَتَوَسَّمُ؟

Yani: onların **عارِف**’i; Sîbeveyh dedi: o, “fâil mânâsında **فَعِيل**”dir; onların “**ضَرِيبُ قِداح**” demeleri gibi; cem‘i **عُرَفاء**’dır. Ve **أَمر عَرِيفٌ** ve **عارِف**: **مَعروف**; “mef‘ûl mânâsında fâil”dir; Ezherî dedi: Lays’tan başkası için “**أَمْرٌ عارف** yani **معروف**” işitmedim; imamlardan elde ettiğimiz ise: **رجل عارِف** yani sabırlı; bunu Ebû Ubeyde ve başkaları söyledi.

Ve **العِرْف** (kesre ile): onların “**ما عَرَفَ عِرْفي إلا بأَخَرةٍ**” sözündendir; yani: beni ancak en sonunda tanıdı.

Ve denilir: **أَعْرَفَ** falan, falanı ve **عرَّفه**: onu günahı üzerine vakıf kıldı, sonra ondan affetti. Ve **عرَّفه الأَمرَ**: onu ona bildirdi. Ve **عرَّفه بيتَه**: onu onun yeriyle bilgilendirdi. Ve **عرَّفه به**: onu damgaladı/nişanladı; Sîbeveyh dedi: “**عَرَّفْتُه زيداً**”; böylece, şeddeli **عرّفت**’in iki mef‘ûle ta‘diyesine gitti; yani sen “**عرَفت زيداً**” dersin de birine ta‘addi eder; sonra **العين**’i şeddelersin de iki mef‘ûle ta‘addi eder; dedi: “**وأَما عرَّفته بزيد**”e gelince, sen ancak “onu bu alâmetle tanıttım ve onunla açıkladım”ı kastedersin; bu ise birinci mânânın dışındadır; ve ancak “**عرَّفته بزيد**”, senin “**سمَّيته بزيد**” demen gibidir. Ve onun sözü de: nahivden yahut lugatten bir şeyi bir şeye üstün kılmak istediğinde: “**والأَول أَعْرَف**”; İbn Sîde dedi: bence o, **عَرُفَ** vehmi üzerinedir; çünkü şey ancak **مَعْروف**tur, **عارف** değil; ve taaccüb sîgası ancak fâilden olur, mef‘ûlden değil; hâlbuki Sîbeveyh rivayet etti: “**ما أَبْغَضه إليَّ**” yani o **مُبْغَض**’dır; böylece fâilden taaccüb edildiği gibi mef‘ûlden de taaccüb etti; hatta dedi: “**ما أَبْغضَني له**”; buna göre burada **أَعرف**’in, mef‘ûl olan **المعروف**tan bir mufâdala ve taaccüb olması uygun olur. Ve **التعريفُ**: bildirmedir. Ve **التَّعريف** ayrıca: kaybı ilan etmektir. Ve **عرَّفَ الضالَّة**: onu ilan etti.

Ve **اعترَفَ القومَ**: onlara sordu; ve “onu bilmek için bir haber hakkında onlara sordu” denildi; Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
أَسائِلةٌ عُمَيرَةُ عن أَبيها،
خِلالَ الجَيْش، تَعْترِفُ الرِّكابا؟

İbn Berrî dedi: **تَعرَّف** de **اعْترَف** mânâsına gelir; Tarîf el-Anberî dedi:
تَعَرَّفوني أَنَّني أَنا ذاكُمُ،
شاكٍ سِلاحي، في الفوارِس، مُعْلَمُ

Ve bazen **اعتَرَفَ**’ı **عرَف** yerine koydular; tıpkı **عرَف**’ı **اعترف** yerine koydukları gibi. Ve Ebû Züeyb’in, bulutu vasfeden beytini inşad etti; ve o, tercemenin başında geçti; yani: güneyden başkasını bilmedi; çünkü o, rüzgârların en ıslak ve en nemlisidir. Ve “**تعرَّفت ما عند فلان**” yani: aradım/istemeye koyuldum, nihayet bildim. Ve dersin: “Falanın yanına git de ona **فاسْتَعْرِفْ إليه**; ta ki seni tanısın.” Ve kavim **تَعارَفَ** etti; yani: birbirlerini tanıdılar. **اللُّقَطةِ** hadîsinde gelen “**فإن جاء من يَعْتَرِفُها**”ya gelince: mânâsı, onu vasfıyla ona tanıtmasıdır; elinde görmemiş olsa bile. Denilir: “Falan **عرَّف** kaybı”; yani onu zikretti ve onu tanıyacak kimseyi istedi; derken bir adam geldi, onu **يعترفها**; yani onu, onun sahibi olduğunu bildiren bir vasıfla vasfeder. İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Onlara denilir: ‘Rabbinizi **هل تَعْرِفون**?’ Derler ki: ‘Bize **اعْترَف** ederse onu tanırız’”; yani: kendisini, onunla onu tahkik edeceğimiz bir vasıfla vasfederse onu tanırız. Ve **استَعرَف إليه**: ona nisbet etti ki onu tanısın. Ve **تَعرَّفه المكانَ** ve onda: onu onunla teemmül etti; Sîbeveyh inşad etti:
وقالوا: تَعَرَّفْها المَنازِلَ مِن مِنًى،
وما كلُّ مَنْ وافَى مِنًى أَنا عارِفُ

Ve Aziz ve Celil olanın sözü: “Ve hani Peygamber, zevcelerinden birine bir söz gizlemişti; o da onu haber verince ve Allah onu ona izhar edince, onun bir kısmını **عرَّف** etti ve bir kısmından yüz çevirdi”; ve “**عرَفَ بعضه**” (tahfîf ile) diye de okundu. Ferrâ dedi: şeddeli “**عرَّف**” okuyan kimseye göre mânâ: Hafsa’ya hadîsin bir kısmını tanıttı, bir kısmını bıraktı. Dedi: sanki tahfîf ile okuyan kimse, bundan dolayı öfkelendi ve ona karşılık verdi mânâsını murad etti; tıpkı sana kötülük eden adama “Vallahi sana bunu **لأَعْرِفنَّ**” demen gibi. Dedi: ve ömrüme yemin olsun ki Hafsa’yı boşamasıyla cezalandırdı. Ferrâ dedi: bu güzel bir veçhedir; bunu Ebû Abdurrahman es-Sülemî okudu. Ezherî dedi: Kisâî ve A‘meş, Ebû Bekr’den, Âsım’dan “**عرَف بعضَه**” (hafif) okudu; Hamza, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir el-Yahsubî “**عرَّف بعضه**” (şeddeli) okudu. Avf b. Mâlik hadîsinde: “Onu mutlaka geri vereceksin; yoksa Resûlullah katında sana onu mutlaka **لأُعَرِّفَنَّكَها**”; yani: onunla seni mutlaka cezalandıracağım ki kötü işini bilesin; bu, tehdit ve vaîd sırasında söylenen bir kelimedir.

Ve **الحازِي**’ye **عَرَّافٌ**, **القُناقِن**’e **عَرَّاف**, **الطَبيب**’e **عَرَّاف** denilir; her birinin kendi ilmiyle bilmesi sebebiyle. Ve **العرّافُ**: kâhin; Urve b. Hizâm dedi:
فقلت لعَرّافِ اليَمامة: داوِني،
فإنَّكَ، إن أَبرأْتَني، لَطبِيبُ

Hadîste: “Kim bir **عَرَّافاً** yahut **كاهِناً**’a gelirse, Muhammed’e indirilen şeyi inkâr etmiş olur”; Allah’ın ilmiyle kendine has kıldığı gayb ilmini iddia eden **المُنَجِّم** yahut **الحازِي** kastedildi.

Ve **المَعارِفُ**: yüzler. Ve **المَعْروف**: yüzdür; çünkü insan onunla tanınır; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi:
مُتَكَوِّرِين على المَعارِفِ، بَيْنَهم
ضَرْبٌ كَتَعْطاطِ المَزادِ الأَثْجَلِ

Ve **المِعْراف** onun tekilidir. Ve **المَعارِف**: yüzün güzellikleridir; o da bundandır. Ve “**امرأَة حَسَنةُ المعارِف**”: yani yüz ve ondan görünen şey; onun tekili **مَعْرَف**’tir; er-Râ‘î dedi:
مُتَلفِّمِين على مَعارِفِنا،
نَثْني لَهُنَّ حَواشِيَ العَصْبِ

Ve **معارفُ الأَرض**: onun yüzleri ve ondan bilinen şeylerdir.

Ve **عَرِيفُ القوم**: onların efendisidir. Ve **العَريفُ**: kavmin siyasetini bilmesi sebebiyle, gözetici ve efendidir; Tarîf el-Anberî’nin beytini, ki geçti, bazıları bununla tefsir etti. Ve onların üzerine **عَرَفَ** eder: **يَعْرُف**; **عِرافة** (olarak). Ve **العَريفُ**: **النَّقِيب**tir; o, reisten aşağıdır. Cem‘i **عُرَفاء**’dır. Ondan dersin: falan **عَرُف** (damme ile) **عَرافة**; tıpkı “**خَطُب خَطابة**” gibi; yani: arîf oldu. Ve onun bunu işlediğini murad edersen: “Falan, yıllarca bizim üzerimize **عَرف** etti; **يعرُف عِرافة**”; “**كتَب يكتُب كِتابة**” misali.

Hadîste: “**العِرافةُ** haktır; ve **العُرفاء** ateştedir.” İbnü’l-Esîr dedi: **العُرفاء**, **عريف**’in cem‘idir; o, kabile yahut insan topluluğunun işlerine bakan, onların işlerini üstlenen kimsedir; emir, onların hallerini ondan öğrenir; “fâil mânâsında **فَعِيل**”dir; **العِرافةُ** onun işidir. Ve “**العِرافة حقّ**” sözü: yani onda insanlar için maslahat ve onların işlerinde ve hallerinde bir yumuşaklık vardır. Ve “**العرفاء في النار**” sözü: bununla, riyasete maruz kalmaktan sakındırma vardır; çünkü onda fitne vardır; zira hakkını yerine getirmezse günaha girer ve cezayı hak eder. Bundan, Tâvûs hadîsi: İbn Abbâs’a, Allah ikisinden de razı olsun, sordu: insanların “**أَهْلُ القرآن عُرفاء أَهل الجنة**” sözünün mânâsı nedir? Dedi ki: cennet ehlinin reisleri. Ve Alkame b. Abde dedi:
بل كلُّ حيّ، وإن عَزُّوا وإن كَرُموا،
عَرِيفُهم بأَثافي الشَّرِّ مَرْجُومُ

Ve **العُرْف** (ötre ile) ve **العِرْف** (esre ile): sabırdır; Ebû Dehbel el-Cumahî dedi:

İbn Kays’a, er-Rukayyât’ın kardeşine söyle:
Musibetlerde **العُِرْف** ne güzeldir!

Ve **عرَفَ** bir iş için ve **اعْتَرَفَ**: sabretti; Kays b. Zerîh dedi:

Ey kalp, gördüğüne sabır ve **اعْتِرافاً** (sabır) (göster),
Ey onun sevgisi, içine düştüğün şeye düş (kal)!

Ve **العارِفُ** ve **العَرُوف** ve **العَرُوفةُ**: sabreden. Ve **نَفْس عَروف**: yük taşıyan, çok sabırlı; bir işe yüklendiği zaman onu yüklenir; İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

Kadınlarla, arkaya bindirilmiş olarak döndüler,
Örtünme ve **ابْتِجاحِ**’tan sonra **عَوارِفَ** (sabırlılar) olarak.

Onların nimetten sonra zilleti ikrar ettiklerini kastetti; ve **ابْتِحاح** diye de rivayet edilir, **البُحبُوحةِ**’den; bunu İbnü’l-A‘râbî rivayet etti. Ve denir: Ona bir musibet indi de sabırlı, **عَروفاً** bulunmuş; Ezherî dedi: Ve onun nefsi **عارِفة** (ه ile) de bunun gibidir; ‘Antere dedi:

Ve bildim ki ölümüm eğer bana gelirse,
Ondan en hızlı kaçış beni kurtarmaz.

Bunun için sabrettim, **عارِفةً** (sabırlı) bir hür olarak,
Korkak nefsinin göz diktiği yerde o yerleşir.

**تَرْسو**: sabit durur ve korkağın nefsi gibi halka göz dikmez; der ki: **نَفْساً عارِفةً** (yani sabırlı) bir nefsi hapsettim; bundan (da) Yüce Allah’ın sözü: “Ve kalpler hançerelere ulaştı”; İbn Berrî, Muzâhim el-‘Ukaylî için inşâd etti:

Onun yanında durdum, ta ki kuşluk benimle yükseldi,
Ve burunlarında **البُرة** bulunanlar, sabırlı **العَوارِفُ** durmayı bıktı.

**المُّبرياتُ**: burunlarında **البُرة** olanlar; ve **العَوارِفُ**: sabırlılar. Ve denir: **اعْترف** falan kimse, zelil olduğu ve boyun eğdiği zaman; Ferrâ inşâd etti:

Sızlanır mısın, hâlbuki binekler **مُعْتَرِفْ** (boyun eğmiş/sabırlı)?

Yani: bilir ve sabreder; **معترف**’i müzekker getirdi, çünkü **المطيّ** lafzı müzekkerdir.

Ve **عرَف** günahını **عُرْفاً** ve **اعْتَرَف**: ikrar etti. Ve **عرَف له**: ikrar etti; Sa‘leb inşâd etti:

Güzeller, onun için bir küçük cariyeyi ikrar etti,
Akranlarla birlikte **إتْبِ** içinde koşar.

Ve bir bedevî dedi: “Beni yere seren birine karşı ben **أَعْرِفُ** değilim”; yani onu ikrar etmem. Ve Ömer’in hadisinde: “**المعترِفين**’i kovduk”; onlar, üzerlerine had ve ta‘zîr gereken şeyi kendi nefisleri aleyhine ikrar edenlerdir. Denir: Sultan onu **أَطْرَدَه** ve **طَرَّده**: onu beldesinden çıkardığı zaman; ve **طرَدَه**: onu uzaklaştırdığı zaman; ve “**اطْرُدُوا المعترفين**” diye de rivayet edilir; sanki bunu onlar için kerih gördü ve onu kendi nefisleri üzerine örtmelerini sevdi. Ve **العُرْفُ**: **الاعْتِرافِ**’ın ismidir; bundan onların sözü: “Benim üzerimde ona bin (dirhem) **عُرْفاً**”; yani ikrar olarak; ve bu, te’kiddir.

Ve denir: “Mütenecciren geldim, sonra **اسْتَعْرَفْتُ**”; yani “Ben kimim diye onu tanıttım”; Muzâhim el-‘Ukaylî dedi:

Öyleyse **فاسْتَعْرِفا** (tanıtın) sonra deyin: Şüphesiz bu bir rahim sahibidir,
Heymân, sizin işinizden bize zor olanı yükledi.

Eğer bir gün, onunla **تَسْتَعْرِفانِ** (tanıyacağınız) bir alâmet isterse,
Ona deyin: Boyanan şu değnektir.

Ve **المَعْرُوف**: **المُنْكَر**’in zıddıdır. Ve **العُرْفُ**: **النُّكْر**’ün zıddıdır. Denir: Ona **عُرفاً** verdi; yani **مَعْروفاً**. Ve **المَعْروف** ve **العارفةُ**: **النُّكر**’ün hilâfıdır. Ve **العُرْفُ** ve **المعروف**: cömertliktir; ve denildi: Senin verdiğin ve ulaştırdığın şeyin adıdır; şair ikincisini harekeledi de dedi:

Şüphesiz İbn Zeyd, hayrı kullanmayı sürdürür,
Mısr’ında **العُرُفا** (iyilikleri) yayar.

Ve **المَعْروف**: **العُرْف** gibidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve ikisiyle dünyada **معروفاً** (marufça) arkadaşlık et”; yani maruf bir arkadaşlıkla; Zeccâc dedi: Buradaki **المعروف**, fiillerden güzel görülen şeydir. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Aranızda **بمعروف** ile danışın”; tefsirde denildi: **المعروف** elbise ve örtüdür; ve erkeğin, çocuğunu emziren kadının nafakasında eksik etmemesidir, eğer o (kadın) onun annesi ise; çünkü anne, çocuğuna başkasından daha şefkatlidir; ve ikisinden her birinin hakkı, çocuk hakkında **بمعروف** ile danışmasıdır. Ve Aziz ve Celîl’in sözü: “Ve **المُرْسَلات عُرْفاً**”; bazı müfessirler onda dedi: Şüphesiz onlar **بالعُرف** ve ihsan ile gönderildi; ve denildi: Yani melekler, maruf ve ihsan için gönderildi. Ve **العُرْفُ** ve **العارِفة** ve **المَعْروفُ** birdir: **النكر**’ün zıddıdır; ve o, nefsin hayırdan tanıdığı, onunla ferahladığı ve ona itminan bulduğu her şeydir; ve denildi: Onlar, peş peşe gönderilmiş meleklerdir. Denir: O, atın **عُرْف**’undan ödünç alınmıştır; yani atın **عُرْف**’u gibi peş peşe gelirler. Ve Ka‘b b. ‘Ucra’nın hadisinde: “Geldiler, sanki onlar **عُرْف**”; yani bazısı bazısını takip eder; ve **عُرْفاً** ve **عُرُفاً** diye okunmuştur, mana birdir; ve denildi: **المرسلات** resullerdir. Hadiste **المعروف** zikri tekrar etmiştir; o, Allah’a itaat ve O’na yakınlaşma ve insanlara ihsan olarak bilinen her şeyi, ve şeriatın teşvik ettiği ve yasakladığı güzellikler ve çirkinliklerden her şeyi toplayan bir isimdir; ve o, galip sıfatlardandır; yani insanlar arasında bilinen bir iş; onu gördükleri zaman inkâr etmezler. Ve **المعروف**: insaf ve aile ile ve diğer insanlarla güzel arkadaşlıktır; ve **المُنكَر**: bütün bunların zıddıdır.

Ve hadiste: “Dünyada **أَهل المعروف** olanlar, ahirette de **أَهل المعروف**’tur”; yani dünyada insanlara marufunu veren kimseye Allah, ahirette marufunun karşılığını verir; ve denildi: Haddlere ulaşmayan suç sahipleri için makamını ortaya koyup onlara şefaat eden kimseyi kastetti; Allah da ahirette tevhid ehli hakkında onun şefaatini kabul eder. İbn Abbâs’tan, Allah ikisinden razı olsun, bunun manasında rivayet edildi; dedi: Dünyada **أَصحاب المعروف** kıyamet günü gelir de marufları sebebiyle onlara mağfiret edilir ve hasenatları tam olarak kalır; sonra hasenatı üzerine seyyiatı artan kimseye onları verirler; böylece ona mağfiret edilir ve cennete girer; böylece onlara, dünyada ve ahirette insanlara ihsan bir araya gelir; ve Sa‘leb’in inşâd ettiği sözü:

Gencin gençliğindeki **مَعْرُوف**’unun hayrı nedir,
İhtiyarlık, ihtiyarladığı zaman ona artırmazsa?

İbn Sîde dedi: **المعروف**’tan olabilir; o da **المنكر**’ün zıddıdır; ve **المعروف**’tan olabilir; o da cömertliktir. Ve bir adama, senden sevgisiyle yüz çevirdiği zaman denir: “Falanın **مَعارِفُ**’i kabardı”; ve onun **مَعارِفُه**: sana karşı cimriliğinden bildiğin şeylerdir; ve **هاجت**’in manası: kurudu; bitki kuruduğu zaman kabarması gibi.

Ve **العَرْفُ**: rüzgârdır; hoş da olsa kötü de olsa. Denir: Onun **عَرْفَه** ne hoştur. Ve meselde: “Kötülük misk’i, kötülüğün **عَرْفِ**’undan âciz kalmaz”; İbn Sîde dedi: **العَرف** hoş ve pis kokudur; dedi:

Övgü, ehline hediye edilen güzel kokunun **عَرْفِ**’u gibidir,
Onun ehli, Hâlid oğullarından başkası değildir.

Ve el-Burayk el-Huzelî, pis koku hakkında dedi:

Ömrüne yemin olsun, senin **عَرْفِ**’un, şu **الصُّماحِ** sahibinin (kokusunun) gibi,
Yol azığı, etin **غَضْبَةِ**’sine bağlandığı gibi.

Ve **عَرَّفَه**: onu güzel kokulandırdı ve süsledi. Ve **التعْرِيفُ**: **العَرْف**’tan (gelen) güzel kokulandırmadır. Ve Yüce Allah’ın sözü: “Ve onları cennete sokar, onu onlar için **عرَّفها**”; yani onu güzel kokulandırdı; bir adamı öven şair dedi:

Sen, tokatların onu **عَرَّفَتْه** (kokusunu çıkardığı) **إتْبٍ** gibi **عَرُفْتَ**.

Der ki: **الإتْبُ** (o da **البقِيرُ**’dur) nasıl **عَرُفَ** ise. Ferrâ dedi: Onlar, ona girdikleri zaman menzillerini bilirler; ta ki onlardan biri, cumadan ailesine döndüğü zaman menzilini bilmesinden daha **أَعْرَف** (daha iyi bilen) olsun; Ezherî dedi: Bu, müfessirlerden bir cemaatin sözüdür; ve bazı lugatçılar dedi: “**عرَّفها لهم**” yani onu güzel kokulandırdı. Denir: **طعام معرَّف**; yani güzel kokulandırılmış; Asma‘î, el-Esved b. Ya‘fur’un, ‘Ikâl b. Muhammed b. Sufyân’ı hicvettiği sözünde dedi:

Eller, boğazlara sokulur; (eller) ağza doğru uzatılıp kaldırılmıştır,
Güzel kokulandırılmış **الخَزِيرِ**’e alışkanlığından dolayı.

Dedi: **أُقْنِعَتْ** yani uzatıldı ve ağza doğru kaldırıldı; dedi ve bazıları, “**عَرَّفها لهم**” sözünde dedi: O, yemeği bir kısmını bir kısmı üzerine koymandır. İbnü’l-A‘râbî: **عَرُف**…

**الرجلُ**: adam; **إذا أَكثر من الطِّيب**: koku sürmeyi çoğalttığı zaman; ve **عَرِفَ**: koku saldı; **إذا ترَكَ الطِّيب**: kokuyu bıraktığı zaman. Ve hadiste: “Kim şunu şunu yaparsa **عَرْف الجنة**’yi, yani onun hoş kokusunu, bulmaz.” Ve Ali hadîsinde, Allah ondan razı olsun: “Ne güzel Kûfe toprağı; düz, kolay, **معروفة** (yani **طيّبة العَرْفِ**: kokusu hoş) bir topraktır.” Şu ki hadiste vârid olan: “**تَعَرَّفْ إلى اللّه في الرَّخاء يَعْرِفْك في الشدَّة**”; bunun mânası: yani O’nu, sana nimetinden verdiği şeylerde O’na itaat ve amel ile seni tanır kıl; çünkü O, dünyada ve âhirette sıkıntı ve O’na ihtiyaç anında sana karşılığını verir.

Ve **عرَّف طَعامه**: katığını çoğalttı. Ve **عرَّف رأْسه بالدُّهْن**: onu yağ ile suladı. Ve **وطارَ القَطا عُرْفاً عُرْفاً**: bir kısmı bir kısmının arkasında (uçtu). Ve **عُرْف الدِّيك والفَرَس والدابة وغيرها**: boyundan kılların ve tüylerin bittiği yer; el-Asma‘î bunu insanda kullanıp şöyle dedi: “Falan, şerre karşı **مُبْرَئلاً** geldi”; yani **نافِشاً عُرفه**: yelesini kabartmış olarak. Çoğulu **أَعْراف** ve **عُروف**tur. Ve **المَعْرَفة** (fetha ile): atın **عُرْف**’unun perçemden **المِنْسَج**’e kadar bittiği yer; ve denildi ki: **العُرْف**’un üzerinde bittiği ettir. Ve **أَعْرَفَ الفَرسُ**: **عُرف**’u uzadı; ve **اعْرَورَفَ**: **عُرف** sahibi oldu. Ve **عَرَفْتُ الفرس**: onun **عُرْف**’unu kırptım. İbn Cübeyr hadîsinde: “**مَعْرَفة البِرْذَوْن**’dan (yani boynundan **عُرْف**’unun bittiği yerden) daha hoş et yemedim.” Ve **سَنام أَعْرَفُ**: uzun, **عُرْف** sahibi (hörgüç); Yezîd b. el-A‘ver eş-Şenî şöyle dedi:
مُسْتَحْملاً أَعْرَفَ قد تَبَنَّى
Ve **ناقة عَرْفاء**: hörgücü yüksek olan. Ve deve **عرفاء** olur: eğer erkekleşmiş olup develere benzerse; ve ona **عَرْفاء** denildi: **عُرْف**’unun uzunluğundan dolayı. Ve sırtlana **عَرْفاء** denir: **عُرْف**’unun uzunluğu ve kılının çokluğu sebebiyle; İbn Berrî eş-Şenferâ’dan şu beyti okudu:
ولي دُونكم أَهْلون سِيدٌ عَمَلَّسٌ،
وأَرْقَطُ زُهْلُولٌ وعَرْفاء جَيأَلُ
Ve el-Kumeyt dedi:
لها راعِيا سُوءٍ مُضِيعانِ منهما:
أَبو جَعْدةَ العادِي، وعَرْفاء جَيْأَلُ
Ve **وضَبُع عَرفاء**: **عُرْف** sahibi; ve denildi ki: **العرف** kılı çok olan. Ve **شيء أَعْرَفُ**: onun **عُرْف**’u vardır. Ve **اعْرَوْرَفَ البحرُ والسيْلُ**: dalgası yığıldı ve yükseldi de ona **العُرف** gibi oldu. Ve **اعْرَوْرَفَ الدَّمُ**: köpükten ona **العرف** benzeri olduğu zaman; el-Huzelî, Gâlib’in kanıyla fışkıran bir mızrak darbesini tasvir ederek dedi:
مُسْتَنَّة سَنَنَ الفُلُوّ مرِشّة،
تَنْفِي التُّرابَ بقاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ
(* “**الفلوّ**” sözü: **الفاء** ile, taydır; **قحز** ve **رشّ** maddelerinde **الغين** ile vâki olmuştur.)
Ve **اعْرَوْرَفَ فلان للشرّ**: “**اجْثَأَلَّ** ve **تَشَذَّرَ**” demen gibi; yani hazırlandı.

Ve **عُرْف الرمْل والجبَل وكلّ عالٍ**: sırtı ve üst kısımları; çoğulu **أَعْراف** ve **عِرَفَة**’dir.
(* “**وعرفة**” sözü: asılda kesre sonra fetha ile böyle ضبط edilmiştir.) Ve O’nun sözü: “**وعلى الأَعْراف رِجال**”; **الأَعْراف** lugatte: **عُرْف**’un çoğuludur ve o, her yüksek, yükselmiş şeydir; ez-Zeccâc dedi: **الأَعْرافُ** surun üst kısımlarıdır. Bazı müfessirler dedi: **الأعراف** cennet ehli ile cehennem ehli arasında bir surun üst kısımlarıdır. **أَصحاب الأَعراف** hakkında ihtilaf edildi: denildi ki, onlar, haseneleri ve seyyieleri eşit olan bir kavimdir; hasenelerle cenneti hak etmediler, seyyielerle de ateşi hak etmediler; bu yüzden cennet ile ateş arasındaki perde üzerinde oldular. Dedi ki: ve caizdir ki mânası—Allah daha iyi bilir—**على الأَعْراف**: cennet ehli ve cehennem ehlinin tanınması üzerinde bu erkekler (bulunsun). Bir kavim dedi: zikrettiğimiz üzere Allah Teâlâ onları cennete sokar. Ve denildi ki: **أَصحاب الأعراف** peygamberlerdir. Ve denildi ki: meleklerdir; ve onların her birini simalarıyla tanımaları: cennet ehlinin simalarının yüzlerin aydınlanması, gülme ve sevinç olmasıyla tanımalarıdır; Allah Teâlâ’nın dediği gibi: “**وجوه يومئذ مُسْفرة ضاحكة مُستبشرة**”. Ve cehennem ehlini simalarıyla tanırlar; simaları yüzlerin kararması ve tozlanmasıdır; Allah Teâlâ’nın dediği gibi: “**يوم تبيضُّ وجوه وتسودّ وجوه**” ve “**ووجوه يومئذ عليها غَبَرة ترهَقها قترة**”. Ebû İshâk dedi: ve caizdir ki onun “**على الأَعْراف**” üzere çoğulu, cennet ehli ve cehennem ehli üzerine (olsun). Ve **جبَل أَعْرَفُ**: onda **العُرْف** gibi (bir şey) vardır. Ve **عُرْفُ الأَرض**: ondan yükselen şey; çoğulu **أَعراف**. Ve **أَعراف الرِّياح والسحاب**: onların evvelleri ve üst kısımları; tekili **عُرْفٌ**tur. Ve **حَزْنٌ أَعْرَفُ**: yüksek. Ve **الأَعرافُ**: **الفُلْجانِ** ve **القَوائدِ** üzerinde olan ekindir.

Ve **العَرْفةُ**: avuç içinin beyazında çıkan bir çıbandır. Ve **قد عُرِف، وهو مَعْروف**: **العَرْفةُ** ona isabet etti.

Ve **العُرْفُ**: turunç ağacı. Ve **العُرف**: yemiş vermeye ulaştığı zaman hurma; ve denildi ki: hurma ağacı ilk yemiş verdiği zaman. Ve **العُرْفُ** ve **العُرَفُ**: Bahreyn’de hurmadan bir tür. Ve **الأعراف**: hurmadan bir tür daha; o da **البُرْشُوم**dur; bazısı şöyle inşad etti:
نَغْرِسُ فيها الزَّادَ والأَعْرافا،
والنائحي مسْدفاً اسُدافا
(* “**والنائحي إلخ**” sözü: asılda böyledir.)
Ebû Amr dedi: hurma ağacı erkenci olursa o **عُرْف**tur. Ve **العَرْفُ**: ne ekşi (tuzlu-çorak bitki) ne de **عِضاه** olan bir bitkidir; o **الثُّمام**dır.

Ve **العُرُفَّانُ** ve **العِرِفَّانُ**: kumda bulunan küçük bir canlı; **عالِج** kumu yahut **الدَّهْناء** kumları. Ebû Hanîfe dedi: **العُرُفَّان** iri bir çekirgedir; çekirge gibidir, onun **عُرف**’u vardır; ancak **رِمْثةٍ** yahut **عُنْظُوانةٍ** içinde olur.

Ve **عُرُفَّانُ**: bir dağdır. Ve **عِرِفَّان** ve **العِرِفَّانُ**: bir isimdir. Ve **عَرَفةُ** ve **عَرَفاتٌ**: Mekke’de bir yerdir; marifedir; sanki onun her yerini bir **عرفةَ** kılmışlar. Ve **يومُ عرفةَ** tenvinsizdir; **العَرفةُ** denmez; ona **الأَلف واللام** girmez. Sîbeveyh dedi: Allah Teâlâ’nın kitabında **عَرفاتٌ** sarf olunmuştur ve o marifedir; bunun delili Arapların sözü: “Bu **عَرفاتٌ** içinde mübarek olarak” ve “Bu **عرفات** güzel olarak”; dedi ki: onun marife oluşuna seni delalet ettiren: ona **أَلفاً ولاماً** sokmaman; ancak **عرفات** **أَبانَيْنِ** menzilesindedir ve bir cem‘ menzilesindedir. Eğer **عرفاتٌ** nekre olsaydı, o hâlde başka bir yerde **عرفاتٌ** olurdu. Denildi ki: **عَرفةَ** diye adlandırıldı; çünkü insanlar orada birbirlerini tanırlar. Ve denildi ki: **عَرفةَ** diye adlandırıldı; çünkü Cebrâil, عليه السلام, İbrâhim’i, عليه السلام, dolaştırdı; ona meşâhidi gösteriyor ve ona: “**أَعرفْتَ أَعرفت؟**” diyordu; İbrâhim de: “**عرفت عرفت**” diyordu. Ve denildi ki: çünkü Âdem, nebîmize ve ona selâm olsun, cennetten indiğinde Havvâ’dan ayrılığından olan şey oldu da o yerde onunla karşılaştı; onu **عَرَفها** (tanıdı) ve o da onu **وعرَفَتْه** (tanıdı). Ve **التعْريفُ**: **عرفات**’ta vakfedir; İbn Düreyd’in sözü de bundandır:
ثم أَتى التعْريفَ يَقْرُو مُخْبِتاً
Takdiri: sonra **التعْريف** yerinə geldi; muzâfı hazfetti ve muzâfun ileyhi onun yerine ikame etti.

Ve **عَرَّف القومُ**: **عرفة**’da vakfe ettiler; Evs b. Mağrâ dedi:
ولا يَريمون للتعْرِيفِ مَوْقِفَهم
حتى يُقال: أَجيزُوا آلَ صَفْوانا
(* “**صفوانا**” sözü: asılda böyledir; mecd bunu **صوف** maddesinde Cevherî’ye reddederek uygun görmüştür.)
Ve o, **المُعَرَّفُ**tur: **عَرَفات**’ta vakfe için. İbn Abbâs’ın, Allah ikisinden razı olsun, hadîsinde: “Sonra onun mahalli Beyt-i Atîk’e kadardır; bu da **المُعَرَّفِ**’den sonradır”; yani **عرفةَ**’da vakfeden sonra. Ve **المُعَرَّفُ** aslında: **التعْريف** yeridir; ve mef‘ûl mânasında olur. el-Cevherî dedi: **عَرَفات** Minâ’da bir yerdir; cem‘ lafzında bir isimdir; bu yüzden cem‘ edilmez. el-Ferrâ dedi: sahih olarak onun bir teki yoktur; insanların “**بعَرفة** indik” sözü, müvelled gibidir; saf Arapça değildir. Ve o, cem‘ olsa da marifedir; çünkü mekânlar zail olmaz, böylece tek bir şey gibi olur. Zeydîler muhalefet etti: “Bunlar **عرفاتٌ** güzel olarak” dersin; sıfatı nasb edersin; çünkü o nekredir ve sarf olunmuştur. Allah Teâlâ dedi: “**فإذا أَفَضْتُم من عَرفاتٍ**”;

قال الأَخفش: Sadece şu sebeple i‘rablı kılındı: çünkü **التاء** **مُسلِمين** ve **مسلمون**’da **الياء** ve **الواو** menzilesinde oldu; çünkü o, onun müzekkerliğidir. Ve tenvin **النون** menzilesinde oldu; onunla adlandırılınca, **مسلمون** onunla adlandırılınca hâli üzere bırakıldığı gibi, hâli üzere bırakıldı. Söz, **أَذْرِعاتٍ** ve **عاناتٍ** ve **عُرَيْتِنات** hakkında da böyledir.

والعُرَفُ: Ondan (yani ondan olan) yerlerdir: **عُرفةُ ساقٍ** ve **عُرْفةُ الأَملَحِ** ve **عُرْفةُ صارةَ**. Ve **العُرُفُ**: bir yerdir; “dağ” denildi. **الكميت** dedi:
أَهاجَكَ بالعُرُفِ المَنْزِلُ،
وما أَنْتَ والطَّلَلُ المُحْوِلُ؟
(* “**أهاجك**” sözü **الصحاح**’ta ve **معجم ياقوت**’ta: **أأبكاك**.)

**الجوهري** bu beyti, **العُرْف** sözü üzerine delil getirdi. Ve **العُرُفُ**: yükselmiş kumdur; dedi ki: o, **عُسْر** ve **عُسُر** gibidir; **العُرفةُ** da böyledir; cem‘i **عُرَف** ve **أَعْراف**’tır.

Ve **العُرْفَتانِ**: **ببلاد بني أَسد**’dedir. Ve onun sözüne gelince; **يعقوب**’un **البدل**’de inşad ettiği:
وما كنْت ممّنْ عَرَّفَ الشَّرَّ بينهم،
ولا حين جَدّ الجِدُّ ممّن تَغَيَّبا
Buradaki **عرَّف** bu bâbdan değildir; ancak **أَرَّث**’i murad etti; hemzenin yeri için elifi ayn’a bedel etti ve **الثاء**’yı **فاء**’ya bedel etti.

Ve **مَعْروف**: **الزُّبَيْر بن العوّام**’ın atının adıdır; **حُنَيْناً**’da onun üzerinde bulundu (ona katıldı). Ve **معروف** ayrıca: **بني أَسد**’den **سلمةَ بن هِند الغاضِريّ**’nin atının adıdır; onda şöyle der:
أُكَفِّئُ مَعْرُوفاً عليهم كأَنه،
إذا ازْوَرَّ من وَقْعِ الأَسِنَّةِ أَحْرَدُ

Ve **مَعْرُوف**: onların bir vadisidir; **أَبو حنيفة** inşad etti:
وحتى سَرَتْ بَعْدَ الكَرى في لَوِيِّهِ
أَساريعُ مَعْروفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ

Ve **عزف** tercümesinde zikretti: iki câriyenin, **بُعاث** günü **الأَنصار**’ın **تَعازَفَت** ettiği şeyle şarkı söylediklerini; dedi ki: **الراء** المهملة ile de rivayet olunur; yani **تَفاخَرَتْ**.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ر ف * * عَرَفَهُ * يعرفه بالكسر * مَعْرِفةً * و * عِرْفاناً * بالكسر و * العَرْفُ * الريح طيبة كانت أو منتنة و * المَعْرُوفُ * ضد المنكر و * العُرْفُ * ضد النكر يقال أولاه عرفا أي معروفا والعُرْف أيضا الاسم من الإعتراف والعُرْفُ أيضا عُرْف الفرس وقوله تعالى ﴿والمرسلات عُرْفا﴾ قيل هو مستعار من عرف الفرس أي يتتابعون كعرف الفرس وقيل أُرسلْتُ بالعُرْف أي بالمعروف و * المَعْرَفَةُ * بفتح الراء الموضع الذي ينبت عليه العرف و * الأَعْرَافُ * الذي في القرآن قيل هو سور بين الجنة والنار ويقال يوم * عَرَفَةَ * غير منون ولا تدخله الألف واللام و * عَرَفَاتٌ * موضع بمنى وهو اسم في لفظ الجمع فلا يجمع قال الفراء لا واحد له بصحة وقول الناس نزلنا عَرَفة شبيه بمولد وليس بعربي محض وهو معرفة وإن كان جمعا لأن الأماكن لا تزول فصار كالشيء الواحد وخالف الزيدين تقول هؤلاء عرفات حسنة بنصب النعت لأنه نكرة وهي مصروفة قال الله تعالى ﴿فإذا أفضتم من عرفات﴾ قال الأخفش إنما صرفت لأن التاء صارت بمنزلة الياء والواو في مسلمين ومسلمون لأنه تذكيره وصار التنوين بمنزلة النون فلما سمي به تُرك على حاله كما يترك مسلمون على حاله إذا سمي به وكذا القول في أذرعات وعانات وعريتنات و * العَارِفَةُ * المعروف و * العَرِيفُ * و * العَارِفُ * بمعنى كالعليم والعالم و * العَرِيفُ * أيضا النقيب وهو دون الرئيس والجمع * عُرَفاءُ * وبابه ظرف إذا صار عريفا وإذا باشر ذلك مدة قلت * عَرَف * مثل كتب و * التَّعْرِيفُ * أيضا الوقوف بعرفات و * المُعَرَّفُ * الموقف و * الاعْتِرَافُ * بالذنب الإقرار به وربما وضعوا * اعْتَرَفَ * موضع * عَرَف * وبالعكس و * تَعَ { َّفَ } ما عند فلان أي طلبه حتى عرفه و * تَعَارَفَ * القوم عرف بعضهم بعضا

##### Türkçe

* ع ر ف * **عَرَفَهُ** onu bildi; **يعرفه** kesre ile; **مَعْرِفةً** ve kesre ile **عِرْفاناً**; ve **العَرْفُ** rüzgârdır; hoş kokulu da olsa, kötü kokulu da olsa. Ve **المَعْرُوفُ** münkerin zıddıdır. Ve **العُرْفُ** nükürün zıddıdır; “ona **عرفا** verdi” denir; yani “**معروفا**”. Ve **العُرْفُ** ayrıca **الإعتراف**’tan olan isimdir. Ve **العُرْفُ** ayrıca atın yelesidir. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿**والمرسلات عُرْفا**﴾; denildi ki: o, atın yelesinden ödünç alınmıştır; yani atın yelesi gibi peş peşe gelirler. Ve denildi ki: “**بالعُرْف** ile gönderildim” yani “**بالمعروف** ile”. Ve **المَعْرَفَةُ** (ر’nin fethasıyla) yelenin üzerinde bittiği yerdir. Ve **الأَعْرَافُ** Kur’an’daki olandır; denildi ki: o, cennet ile ateş arasında bir surdur. Ve **عَرَفَةَ** günü denir; tenvinlenmez ve ona **الألف واللام** girmez. Ve **عَرَفَاتٌ** Minâ’da bir yerdir; cem‘ lafzında bir isimdir; bu yüzden cem‘ edilmez. el-Ferrâ dedi ki: sahih olarak onun bir teki yoktur. Ve insanların “**عَرَفة**’ye indik” sözü, “**مَوْلِد**”e benzer; hâlis Arapça değildir; ve o, cem‘ olsa da marifedir; çünkü mekânlar zevâl bulmaz; böylece tek bir şey gibi oldu. Ve Zeydîler muhalefet etti: “bunlar güzel **عرفات**” dersin; sıfatı nasb ile (getirirsin); çünkü o nekredir ve o sarf olunur. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**فإذا أفضتم من عرفات**﴾. el-Ahfeş dedi ki: ancak sarf olundu; çünkü **التاء** “**مسلمين**” ve “**مسلمون**”daki **الياء** ve **الواو** menzilesine geçti; çünkü o, onun müzekkeridir; ve tenvin **النون** menzilesine geçti; onunla isimlendirilince, onun hâli üzere bırakıldı; tıpkı onunla isimlendirilince “**مسلمون**”un hâli üzere bırakılması gibi. Ve söz bunun gibidir: **أذرعات** ve **عانات** ve **عريتنات** hakkında da. Ve **العَارِفَةُ** ma‘rûftur. Ve **العَرِيفُ** ve **العَارِفُ** “**العليم**” ve “**العالم**” gibi, mânâca. Ve **العَرِيفُ** ayrıca nakîbdir; o, reîsin altındadır. Cem‘i **عُرَفاءُ**’dır. Ve onun bâbı “zarf”tır; **عريفا** olduğu zaman. Ve bunu bir müddet bizzat yaptığı zaman **عَرَف** dersin; “**كتب**” gibi. Ve **التَّعْرِيفُ** ayrıca **عرفات**’ta vakfedir. Ve **المُعَرَّفُ** mevkiftir. Ve **الاعْتِرَافُ** günahla, onunla ikrardır. Ve bazen **اعْتَرَفَ**’ı **عَرَف**’ın yerine koyarlar; ve tersini de. Ve **تَعَ { َّفَ }** falanın yanındakini; yani onu isteyip durdu, ta ki onu bildi. Ve **تَعَارَفَ** kavim: birbirlerini bildiler.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عرفه يعرفه معرفة، وعرفانا وعرفة بالكسر فيهما وعرفانا، بكسرتين مشددة الفاء: علمه واقتصر الجوهري على الأولين، قال ابن سيده: وينفصلان بتحديد لا يليق بهذا المكان. وقال الراغب: المعرفة والعرفان: إدراك الشيء بتفكر وتدبر لأثره، فهي أخص من العلم، ويضاده الإنكار، ويقال: فلان يعرف الله ورسوله، ولا يقال: يعلم الله متعديا إلى مفعول واحد لما كان معرفة البشر لله تعالى هو تدبر آثاره دون إدراك ذاته، ويقال: الله يعلم كذا، ولا يقال: يعرف كذا؛ لما كانت المعرفة تستعمل في العلم القاصر المتوصل إليه بتفكر، وأصله من عرفته، أي: أصبت عرفه: أي رائحته، أو من أصبت عرفه أي خده فهو عارف، وعريف، وعروفة يعرف الأمور.ولا ينكر أحدا رآه مرة، والهاء في عروفة للمبالغة، قال طريف ابن مالك:
  أو كلما وردت عكاظ قبيلة                      بعثوا إلي عريفهم يتوسم أي: عارفهم، قال سيبويه: هو فعيل بمعنى فاعل، كقولهم: ضريب قداح. وعرف الفرس عرفا، بالفتح وذكر الفتح مستدرك: جز عرفه يقال: هو يعرف الخيل: إذا كان يجز أعرافها، نقله الزمخشري، والجوهري وابن القطاع.
 وعرف بذنبه، وكذا عرف له: إذا أقر به، وأنشد ثعلب:
  عرف الحسان لها غلـيمة                      تسعى مع الأتراب في إتب

  وقال أعرابي: ما أعرف لأحد يصرعني: أي لا أقر به. وعرف فلانا: جازاه، وقرأ الكسائي قوله عز وجل:  وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا فلما نبأت به وأظهره الله عليه عرف بعضه وأعرض عن بعض  أي جازى حفصة رضي الله تعالى عنها ببعض ما فعلت قال الفراء: من قرأ عرف بالتشديد، فمعناه أنه عرف حفصة بعض الحديث وترك بعضا، ومن قرأ بالتخفيف، أراد غضب من ذلك، وجازى عليه، قال: ولعمري جازى حفصة بطلاقها، قال: وهو وجه حسن، قرأ بذلك أبو عبد الرحمن السلمي. أو معناه: أقر ببعضه وأعرض عن بعض، ومنه قولهم: أنا أعرف للمحسن والمسيء: أي لا يخفى علي ذلك ولا مقابلته بما يوافقه وفي حديث عوف بن مالك:  لتردنه أو لأعرفنكها عند رسول الله صلى الله عليه وسلم  أي لأجازينك بها حتى تعرف سوء صنيعك، وهو كلمة تقال عند التهديد والوعيد، وقال الأزهري: قرأ الكسائي والأعمش عن أبي بكر عن عاصم  عرف بعضه  خفيفة، وقرأ حمزة ونافع وابن كثير وأبو عمرو وابن عامر اليحصبي بالتشديد. والعرف الريح طيبة كانت أو منتنة يقال: ما أطيب عرفه كما في الصحاح، وأنشد ابن سيده:
  ثناء كعرف الطيب يهدى لأهله                      وليسى له إلا بني خالد أهـل وقال البريق الهذلي في النتن:
  فلعمر عرفك ذي الصماخ كما                      عصب السفاد بغضبة اللهـم وأكثر استعماله في الطيبة ومنه الحديث: من فعل كذا وكذا لم يجد عرف الجنة أي: ريحها الطيبة. وفي المثل:  لا يعجز مسك السوء عهن عرف السوء كما في الصحاح، قال الصاغاني: يضرب للئيم الذي لا ينفك عن قبح فعله، شبه بجلد لم يصلح للدباغ فنبذ جانبا، فأنتن. والعرف: نبات، أو الثمام، أو نبت ليس بحمض ولا عضاه من الثمام كذا في المحيط واللسان. والعرفة بهاء: الريح. والعرفة: اسم من اعترفهم اعترافا: إذا سألهم عن خبر ليعرفه، ومنه قول بشر بن أبي خازم:
  أسائلة عميرة عـن أبـيهـا                      خلال الجيش تعترف الركابا ويكسر.
 والعرفة أيضا: قرحة تخرج في بياض الكف نقله الجوهري عن ابن السكيت. ويقال: عرف الرجل كعني عرفا، بالفتح وفي بعض النسخ عرفانا بالكسر، فهو معروف: خرجت به تلك القرحة، ما في الصحاح. والمعروف: ضد المنكر قال الله تعالى:  وأمر بالمعروف  وفي الحديث: صنائع المعروف تقي مصارع السوء  . وقال الراغب: المعروف: اسم لكل فعل يعرف بالعقرل والشرع حسنه، والمنكر: ما ينكر بهما، قال تعالى:  تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر  وقال تعالى:  وقلن قولا معروفا  ومن هذا قيل للاقتصاد في الجود: معروف، لما كان ذلك مستحسنا في العقول، وبالشرع نحو:  ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف  وقوله:  وللمطلقات متاع بالمعروف  أي بالاقتصاد، والإحسان، وقوله:  قول معروف ومغفرة خير من صدقة يتبعها أذى أي: رد بالجميل ودعاء خير من صدقة هكذا.
 ومعروف: فرس سلمة بن هند الغاضري من بني أسد، وفيه يقول:
  أكفئ معروفا عليهـم كـأنـه                      إذا ازور من وقع الأسنة أحرد

  ومعروف بن مسكان: باني المكعبة شرفها الله تعالى، أبو الوليد المكي، صدوق مقريء مشهور، مات سنة 165 ومسكان كعثمان، وقيل بالكسر، هكذا هو بالسين المهملة، والصواب بالمعجمة. ومعروف بن سويد الجذامي: أبو سلمة البصري، روى له أبو داود والنسائي. ومعروف بن خربوذ المكي: محدثان وقد تقدم ضبط خربوذ في موضعه، قال الحافظ بن حجر: تابعي صغير، وليس له في البخاري غير موضع واحد، وفي كتاب الثقات لابن حبان، يروى عن أبي الطفيل، قال: وكان ابن عيينة يقول: هو معروف ابن مشكان، روى عنه ابن المبارك، ومروان بن معاوية الفزاري. وأبو محفوظ معروف بن فيروزان الكرخي قدس الله روحه من أجلة الأولياء، وقبره الترياق المجرب ببغداد لقضاء الحاجات، قال الصاغاني: عرضت لي حاجة أعيتني وحيرتني في سنة خمس عشرة وستمائة، فأتيت قبره، وذكرت له حاجتي، كما تذكر للأحياء معتقدا أن أولياء الله لا يموتون، ولكن ينقلون من دار إلى دار، وانصرفت، فقضيت الحاجة قبل أن أصل إلى مسكني. قلت: وفاته ممن اسمه معروف جماعة من المحدثين منهم: معروف بن محمد أبو المشهور عن أبي سعيد بن الأعرابي، ومعروف بن أبي معروف البلخي، ومعروف بن هذيل الغساني، ومعروف بن سهيل: محدثون، وهؤلاء قد تكلم فيهم. ومعروف الأزدي الخياط، أبو الخطاب مولى بني أمية، ومعروف بن بشير أبو أسماء، وهؤلاء من ثقات التابعين. ومعروفة بهاء: فرس الزبير ابن العوام القرشي الأسدي، هكذا في سائر النسخ، وهو غلط، والصواب أن اسم فرسه معروف بغير هاء، وهي التي شهد عليها حنينا، ومثله في اللسان والعباب، وأنشد الصاغاني ليحيى ابن عروة بن الزبير:
  أب لي آبي الخسف قد تعلمونه                      وصاحب معروف سمام الكتائب وقد تقدم ذلك في خ س ف. ويوم عرفة: التاسع من ذي الحجة. تقول: هذا يوم عرفة غير منون، ولا تدخله الألف واللام، كما في الصحاح.
 وعرفات: موقف الحاج ذلك اليوم، على اثنى عشر ميلا من مكة، على ما حققه المتكلمون على أسماء المواضع، وغلط الجوهري فقال: موضع بمنى وكذا قول غيره: موضع بمكة، وإن أريد بذلك قرب منى ومكة فلا غلط، قال ابن فارس: أما عرفات فقال قوم: سميت بذلك لأن آدم وحواء عليهما السلام تعارفا بها، بعد نزولهما من الجنة. أو لقول جبريل لإبراهيم عليهما السلام، لما علمه المناسك وأراه المشاهد: أعرفت? أعرفت? قال عرفت عرفت. أو لأنها مقدسة معظمة، كأنها عرفت؛ أي طيبت. وقيل: لأن الناس يتعارفون بها. زاد الراغب: وقيل: لتعرف العباد فيها إلى الله تعالى بالعبادات والأدعية.

  قال الجوهري: وهو اسم في لفظ الجمع، فلا يجمع كأنهم جعلوا كل جزء منها عرفة، ونقل الجوهري عن الفراء أنه قال: لا واحد له بصحة وهي معرفة وإن كان جمعا، لأن الأماكن لا تزول، فصارت كالشيء الواحد وخالف الزيدين، تقول: هؤلاء عرفات حسنة، تنصب النعت لأنه نكرة، وهي مصروفة قال سيبويه: والدليل على ذلك قول العرب: هذه عرفات مباركا فيها، وهذه عرفات حسنة، قال: ويدلك على كونها معرفة أنك لا تدخل فيها ألفا ولاما، وإنما عرفات بمنزلة أبانين، وبمنزلة جمع، ولو كانت عرفات نكرة لكانت إذن عرفات في غير موضع، وقال الأخفش: وإنما صرفت عرفات لأن التاء بمنزلة الياء والواو في مسلمين ومسلمون لأنه تذكيره، وصار التنوين بمنزلة النون، فلما سمي به ترك على حاله، كما يترك مسلمون إذا سمي به على حاله، وكذلك القول في أذرعات، وعانات، وعريتنات، كما في الصحاح. والنسبة عرفي محركة.
 وزنفل بن شداد العرفي من أتباع التابعين، روى عن ابن أبي مليكة سكنها فنسب إليها ذكره الصاغاني والحافظ.
 قال الجوهري: وقولهم: نزلنا عرفة شبيه مولد وليس بعربي محض. والعارف، والعروف: الصبور يقال: أصيب فلان فوجد عارفا. والعارفة : المعروف، كالعرف بالضم يقال: أولاه عارفة: أي معروفا، كما في الصحاح ج: عوارف ومنه سمى السهروردي كتابه عوارف المعارف. والعراف كشداد: الكاهن. أو الطبيب كما هو نص الصحاح ومن الأول الحديث:  من أتى عرافا فسأله عن شيء لم يقبل منه صلاة أربعين ليلة  . ومن الثاني قول عروة بن حزام العذري:
  وقلت لعراف اليمامة داونـي                      فإنك إ، أبرأتني لـطـبـيب
  فما بي من سقم ولا طيف جنة                      ولكن عمي الحميري كذوب هكذا فصله الصاغاني، وفي حديث آخر:  من أتى عرافا أو كاهنا فقد كفر بما أنزل على محمد رسول الله صلى الله عليه وسلم  قال ابن الأثير: العراف: المنجم، أو الحازي الذي يدعي علم الغيب الذي استأثر الله بعلمه، وقال الراغب: العراف: كالكاهن، إلا أن العراف يخص بمن يخبر بالأحوال المستقبلة، والكاهن يخبر بالأحوال الماضية. وعراف: اسم. وقال الليث: يقال: أمر عارف: أي معروف فهو فاعل بمعنى مفعول، وأنكره الأزهري، وقال: لم أسمعه لغير الليث، والذي حصلناه للأئمة: رجل عارف: أي صبور، قاله أبو عبيدة وغيره. وقال ابن الأعرابي: عرف الرجل، كسمع: إذا أكثر من الطيب. والعرف، بالضم: الجود. وقيل: هو اسم ما تبذله وتعطيه. والعرف: موج البحر وهو مجاز. والعرف: ضد النكر وهذا فقد تقدم له، فهو تكرار، ومنه قول النابغة الذبياني يعتذر إلى النعمان ابن المنذر:
  أبـى الـلـه إلا عـدرلـه ووفـاءه                      فلا النكر معروف، ولا العرف ضائع والعرف: اسم من الاعتراف الذي هو بمعنى الإقرار، تقول: له علي ألف عرفا: أي اعترافا وهو توكيد، نقله الجوهري. والعرف: شعر عنق الفرس وقيل: هو منبت الشعر والريش من العنق، واستعمله الأصمعي في الإنسان، فقال: جاء فلان مبرئلا للشر: أي نافشا عرفه، جمعه أعراف وعروف، قال امرؤ القيس:
  نمش بأعراف الجياد أكـفـنـا                      إذا نحن قمنا عن شواء مضهب

  ويضم راؤه كعسر، وعسر، والعرف: ع، قال الحطيئة:
  أدار سليمى بالدوانك فـالـعـرف                      أقامت على الأرواح والديم الوطف وفي المعجم: في ديار كلاب به مليحة: ماءة من أطيب المياه بنجد، يخرج من صفا صلد. والعرف: علم. والعرف: الرمل والمكان المرتفعان، ويضم راؤه وفي الصحاح: العرف الرمل المرتفع، قال الكميت:
  أهاجك بالعرف المـنـزل                      وما أنت والطلل المحول? وقال غيره: العرف هنا: موضع أو جبل، كالعرفة بالضم، ج: كصرد، وجمع العرف: أعراف، مثل أقفال. والعرف: ضرب من النخل قال الأصمعي: في كلام أهل البحرين. وقال ابن دريد: الأعراف: ضرب من النخل، وأنشد:
  يغرس فيها الزاذ والأعرافا
  والنابجي مسدفا إسـدافـا أو هي: أول ما تطعم وقيل: إذا بلغت الإطعام. أو هي: نخلة بالبحرين تسمى البرشوم وهو بعينه الذي نقله الأصمعي وابن دريد. والعرف: شجر الأترج نقله الجوهري، كأنه لرائحته. والعرف من الرملة ظهرها المشرف وكذا من الجبل، وكل عال. والعرف: جمع عروف كصبور للصابر. والعرف: جمع العرفاء من الإبل والضباع ويقال: ناقة عرفاء: أي مشرفة السنام، وقيل: ناقة عرفاء: إذا كانت مذكرة تشبه الجمال، وقيل لها: عرفاء لطول عرفها، وأما العرفاء من الضباع فسيأتي للمصنف فيما بعد. والعرف: جمع الأعرف من الخيل والحيات يقال: فرس أعرف: كثير شعر المعرفة، وكذا حية? أعرف. ويقال: طار القطا عرفا بالضم: أي متتابعة بعضها خلف بعض، ويقال: جاء القوم عرفا عرفا أي متتابعة كذلك ومنه حديث كعب بن عجرة: جاءوا كأنهم عرف أي يتبع بعضهم بعضا، قيل: ومنه قوله تعالى:  والمرسلات عرفا  وهي الملائكة أرسلت متتابعة، مستعار من عرف الفرس. أو أراد أنها ترسل بالمعروف والإحسان، وقرئت: عرفا، وعرفا. وذو العرف، بالضم: ربيعة بن وائل ذي طواف الحضرمي وقد تقدم ذكر أبيه في ط و ف من ولده الصحابي ربيعة بن عيدان بن ربيعة ذي العرف الحضرمي. ويقال: الكندي رضي الله عنه شهد فتح مصر، قاله ابن يونس، وهو الذي خاصم إلى النبي صلى الله عليه وسلم في أرض، وتقدم الاختلاف في ضبط اسم أبيه، هل هو عيدان، أو عبدان. والعرف كعنق: ماء لبني أسد من أحلى المياه. وأيضا: ع وبه فسر غير الجوهري قول الكميت السابق. والمعلى بن عرفان بن سلمة الأسدي الكوفي بالضم: من أتباع التابعين ضبطه الصاغاني هكذا. قلت: وهو أخو ابن أبي وائل شقيق ابن سلمة، يروي عن عمه، قال يحيى وأبو زرعة والدارقطني: ضعيف، وقال البخاري وأبو حاتم: منكر الحديث، وقال النسائي والأزدي: متروك الحديث وقال ابن حبان: يروي الموضوعات عن الأثبات، لا حل الاحتجاج به، قاله ابن الجوزي والذهبي. مشددة، وبكسرتين مشددة وفيه لف ونشر مرتب، قال أبو حنيفة: جندب ضخم كالجرادة له عرف، لا يكون إلا في رمثة، أو عنظوانة وقد اقتصر على الضبط الأول. أو دويبة صغيرة تكون برمل عالج أو رمال الدهناء وقال ابن دريد: العرفان بالضبط الأول: جبل أو دويبة. والعرفان، بكسرتين مشددة فقط: اسم رجل، وهو صاحب الراعي الشاعر الذي يقول فيه:

  كفاني عرفان الكرى وكفيته                      كلوء النجوم والنعاس معانقه
  فبات يريه عرسه وبـنـات                      وبت أريه النجم أين مخافقه وقال ثعلب: العرفان هنا: الرجل المعترف بالشيء الدال عليه وهذا صفة، وذكر سيبويه أنه لا يعرفه وصفا ويضم مع التشديد، وهكذا رواه سيبويه، جعله منقولا عن اسم عين. وعرفان، كعتبان: مغنية مشهورة نقله الصاغاني. والعرفة، بالضم: أرض بارزة مستطيلة تنبت. والعرفة أيضا: الحد بين الشيئين كالأرفة ج: عرف كصرد. والعرف: ثلاثة عشر موضعا في بلاد العرب، منها: عرفة صارة، وعرفة القنان، وعرفة ساق وهذا يقال له: ساق الفروين وفيه يقول الكميت:
  رأيت بعرفة الفروين نارا                      تشب ودوني الفلوجتـان وعرفة الأملح، وعرفة خجا، وعرفة نباط، وغير ذلك ويقال: العرف في بلاد ثعلبة بن سعد، وهم رهط الكميت، وفي اللسان العرفتان ببلاد بني أسد. والأعراف: ضرب من النخل عن ابن دريد، وخصه الأصمعي بالبحرين، وقد تقدم شاهده. والأعراف: سور بين الجنة والنار وبه فسر قوله تعالى:  ونادى أصحاب الأعراف  وقال الزجاج: الأعراف: أعالي السور، واختلف في أصحاب الأعراف، فقيل: هم قوم استوت حسناتهم وسيئاتهم، فلم يستحقوا الجنة بالحسنات، ولا النار بالسيئات، فكانوا على الحجاب الذي بين الجنة والنار، قال: ويجوز أن يكون معناه والله أعلم: على الأعراف: على معرفة أهل الجنة وأهل النار هؤلاء الرجال، وقيل: أصحاب الأعراف: أنبياء، وقيل: ملائكة على ما هو مبين في كتب التفاسير. والأعراف من الرياح: أعاليها وأوائلها، وكذلك من السحاب والضباب، وهو مجاز. وأعراف: نخل وهضاب وفي بعض النسخ وهو الصواب وأعراف نخل: هضاب حمر لبني سهلة هكذا في النسخ، وهو غلط، صوابه حمر في أرض سهلة، كما هو نص المعجم لياقوت، وأنشد:
  يا من لثور لهق طواف
  أعين مشاء على الأعراف ويوم الأعراف: من أيامهم. وقال أبو زياد: في بلاد العرب بلدان كثيرة تسمى الأعراف، منها: أعراف لبنى، وأعراف غمرة وغيرهما، وهي مواضع في بلاد العرب، قال طفيل الغنوي:
  جلبنا من الأعراف أعراف غمرةوأعراف لبنى الخيل من كل مجلب
  عرابا وحوا مشرفا حجباتها                      بنـات حـصـان قــد تـــخـــير مـــنـــجـــب
  بنـــات الأغـــر والـــوجـــــيه ولاحـــــــق                      وأعـوج ينـمـي نـســبة الـــمـــتـــنـــســـب

  والعريف، كأمير: م، يعرف أصحابه، ج: عرفاء ومنه الحديث:  فارجعوا حتى يرفع إلينا عرفاؤكم أمركم  . وعرف الرجل، ككرم وضرب عرافة مصدر الأول، واقتصر الصاغاني والجوهري على الباب الأول، أي: صار عريفا، ويقال أيضا عرف فلان علينا سنين، يعرف عرافة ككتب كتابة: إذا عمل العرافة نقله الجوهري. والعريف رئيس القوم وسيدهم سمي به، لأنه عرف بذلك أو لمعرفته بسياسة القوم. أو النقيب، وهو دون الرئيس وفي الحديث:  العرافة حق، والعرفاء في النار  وقال ابن الأثير: العرفاء جمع عريف، وهو القيم بأمور القبيلة أو الجماعة من الناس، يلي أمورهم، ويتعرف الأمير منه أحوالهم، فعيل بمعنى فاعل، وقوله: العرافة حق: أي فيها مصلحة للناس، ورفق في أمورهم وأحوالهم، وقوله: والعرفاء في النار: تحذير من التعرض للرياسة؛ لما في ذلك من الفتنة؛ فإنه إذا لم يقم بحقه أثم، واستحق العقوبة، ومنه حديث طاوس: أنه سأل ابن عباس: ما معنى قول الناس:  أهل القرآن عرفاء أهل الجنة? فقال: رؤساؤهم  وقال علقمة بن عبدة:
  بل كل حي وإن عزوا وإن كرموا                      عريفهم بأثافي الشر مـرجـوم وعريف بن سريع، وابن مازن: تابعيان أما الأول فإنه مصري يروي عن عبد الله بن عمرو وعنه توبة بن نمر، ذكره ابن حبان في الثقات، وأما الثاني، فإنه حكى عن علي ابن عاصم، قاله الحافظ. وعريف بن جشم: شاعر فارس وهو من أجداد دريد بن الصمة وغيره من الجشميين. وابن العريف: أبو القاسم الحسين ابن الوليد القرطبي الأندلسي: نحوي شاعر. وفاته: أبو العباس بن العريف: معروف، نقله الحافظ. قلت: وهو أبو العباس أحمد بن محمد بن موسى ابن عطاء الله الصنهاجي الطنجي نزيل المرية، والمتوفى بمراكش سنة 536 أخذ عن أبي بكر عبد الباقي بن محمد ابن بريال الأنصاري، تلميذ أبي عمرو العربي، وغيره، كما ذكرناه في رسالتنا: إتحاف الأصفياء بسلاك الأولياء. وكزبير: عريف بن درهم أبو هريرة الكوفي عن الشعبي. وعريف بن إبراهيم يروي حديثه يعقوب بن محمد الزهري. وعريف بن مدرك وغير هؤلاء: محدثون. والحارث بن مالك بن قيس بن عريف: صحابي، لم أجد ذكره في المعاجم. وعريف بن آبد كأحمد في نسب حضرموت من اليمن. وفي الصحاح: العرف، بالكسر، من قولهم: ما عرف عرفي إلا بأخرة: أي ما عرفني إلا أخيرا. والعرفة، بالكسر: المعرفة وهذا تقدم ذكره في أول المادة، عند سرده مصادر عرف. وقال ابن الأعرابي: العرف بالكسر الصبر وأنشد لأبي دهبل الجمحي
  قل لابن قيس أخي الـرقـيات                      ما أحسن العرف في المصيبات وقد عرف للأمر يعرف من حد ضرب، واعترف أي: صبر، قال قيس بن ذريح:
  فيا قلب صبرا واعترافا لما ترى                      ويا حبها قع بالذي أنت واقـع والمعرفة، كمرحلة: موضع العرف من الفرس من الناصية إلى المنسج، وقيل: هو اللحم الذي ينبت عليه العرف. والأعرف من الأشياء: ما له عرف قال:
  عنجرد تحلف حن أحـلـف
  كمثل شيطان الحماط أعرف والعرفاء: الضبع، لكثرة شعر رقبتها وقيل: لطول عرفها، وأنشد ابن بري للشنفري:

  ولي دونكم أهلون سيد عملس                      وأرقط زهلول وعرفاء جيأل وقال الكميت:
  لها راعيا سوء مضيعان منهما                      أبو جعدة العادي وعرفاء جيأل ويقال: امرأة حسنة المعارف: أي الوجه وما يظهر منها، واحدها معرف، كمقعد سمي به لأن الإنسان يعرف به، قال الراعي:
  متلثمين على معـارفـنـا                      نثني لهن حواشي العصب وقيل: المعارف: محاسن الوجه. ويقال: هو من المعارف: أي المعروفين كأنه يراد به من ذوي المعارف، أي: ذوي الوجوه. ومن سجعات المقامات الحريرية: حيا الله المعارف وإن لم يكن معارف: أي حيا الله الوجوه. وأعرف الفرس: طال عرفه. والتعريف: الإعلام يقال: عرفه الأمر: أعلمه إياه، وعرفه بيته: أعلمه بمكانه، قال سيبويه: عرفته زيدا، فذهب إلى تعدية عرفت بالتثقيل إلى مفعولين، يعني أنك تقول: عرفت زيدا، فيتعدى إلى واحد، ثم تثقل العين، فيتعدى إلى مفعولين، قال: وأما عرفته بزيد، فإنما تريد عرفته بهذه العلامة وأوضحته بها، فهو سوى المعنى الأول، وإنما عرفته بزيد، كقولك سميته بزيد. والتعريف: ضد التنكير وبه فسر قوله تعالى:  عرف بعضه وأعرض عن بعض  على قراءة من قرأ بالتشديد. والتعريف: الوقوف بعرفات يقال: عرف الناس: إذا شهدوا عرفات، قال أوس بن مغراء:
  ولا يريمون للتعريف موقفهم                      حتى يقال: أجيزوا آل صفوانا وهو المعرف، كمعظم: الموقف بعرفات وفي حديث ابن عباس:  ثم محلها إلى البيت العتيق  وذلك بعد المعرف يريد بعد الوقوف بعرفة، وهو في الأصل موضع التعريف، ويكون بمعنى المفعول. ومن المجاز: اعرورف الرجل: إذا تهيأ للشر واشرأب له. ومن المجاز أيضا: اعرورف البحر: إذا ارتفعت أمواجه كالعرف. وكذلك اعرورف السيل: إذا تراكم وارتفع. ومن المجاز أيضا: اعرورف النخل: إذا كثف والتف كأنه عرف الضبع قال أحيحة بن الجلاح يصف عطن إبله:
  معرورف أسبل جبـاره                      بحافتيه الشوع والغريف واعرورف الدم: صار له زبد مثل العرف، قال أبو كبير الهذلي:
  مستنة سنن الفـلـو مـرشة                      تنفي التراب بقاحز معرورف واعرورف الرجل الفرس: إذا علا على عرفه نقله الصاغاني. وقال ابن عباد: اعرورف الرجل: ارتفع على الأعراف. ويقال: اعترف الرجل به أي بذنبه: أقر به، ومنه حديث عمر رضي الله عنه: اطردوا المعترفين، وهم الذين يقرون على أنفسهم بما يجب عليهم فيه الحد والتعزير، كأنه كره لهم ذلك، وأحب أن يستروه. واعترف فلانا: إذا سأله عن خبر ليعرفه والاسم العرفة، بالكسر، وقد تقدم شاهده من قول بشر. واعترف الشيء: عرفه قال أبو ذؤيب يصف سحابا:
  مرته النعامى فلـم يعـتـرف                      خلاف النعامى من الشأم ريحا وربما وضعوا اعترف موضع عرف، كما وضعوا عرف موضع اعترف. وقال ابن الأعرابي: اعترف فلان: إذ ذل وانقاد وأنشد الفراء في نوادره:
  مالك ترغين ولا يرغو الخلف
  وتجزعين والمطي يعتـرف أي: ينقاد بالعمل، وفي كتاب يافع ويفعة: والمطي معترف.

  واعترف إلي: أخبرني باسمه وشأنه كأنه أعلمه به. وتعرفت ما عندك: أي تطلبت حتى عرفت ومنه الحديث:  تعرف إلى الله في الرخاء يعرفك في الشدة  . ويقال: ائته فاستعرف إليه حتى يعرفك وفي اللسان: أتيت متنكرا ثم استعرفت: أي عرفته من أنا، قال مزاحم العقيلي:
  فاستعرفا ثـم قـولا: إن ذا رحـم                      هيمان كلفنا من شأنكـم عـسـرا
  فإن بغت آية تستعـرفـان بـهـا                      يوما فقولا لها: العود الذي اختضرا وتعارفوا: عرف بعضهم بعضا ومنه قوله تعالى:  وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا  . وسموا عرفة محركة، ومعروفا، وكزبير، وأمير، وشداد، وقفل وما عدا الأول فقد ذكرهم المصنف آنفا، فهو تكرار، فتأمل. ومما يستدرك عليه: أمر عريف: معروف، فعيل بمعنى مفعول. وأعرف فلان فلانا، وعرفه: إذا وقفه على ذنبه، ثم عفا عنه. وعرضفه به: وسمه. وهذا أعرف من هذا، كذا في كتاب سيبويه، قال ابن سيده: عندي أنه على توهم عرف، لأن الشيء إنما هو معروف لا عارف، وصيغة التعجب إنما هي من الفاعل دون المفعول، وقد حكى سيبويهك ما أبغضه إلي: أي أنه مبغض، فتعجب من المفعول كما يتعجب من الفاعل، حتى قال: ما ابغضني له، فعلى هذا يصلح أن يكون أعرف هنا مفاضلة وتعجبا من المفعول الذي هو المعروف. والتعريف: إنشاد الضالة، نقله الجوهري.

  وتعرفوني إننـي أنـا ذاكـمـو                      شاك سلاحي في الفوارس معلم واعترف اللقطة: عرفها بصفتها وإن لم يرها في يد الرجل، يقال: عرف فلان الضالة: أي ذكرها وطلب من يعرفها، فجاء رجل يعترفها: أي يصفها بصفة يعلم أنه صاحبها. واعترف له: وصف نفسه بصفة يحققه بها. واستعرف إليه: انتسب له. وتعرفه المكان، وفيه: تأمله به وأنشد سيبويه:
  وقالوا تعرفها المنازل من منـى                      وما كل من وافى منى أنا عارف ومعارف الأرض: أوجهها وما عرف منها. ونفس عروف: حاملة صبور إذا حملت على أمر احتملته. قال الأزهري ونفس عارفة، بالهاء مثله، قال عنترة:
  فصبرت عارفة لذلك حرة                      ترسو إذا نفس الجبان تطلع يقول: حبست نفسا عارفة، أي: صابرة. والعوارف: النوق الصبر، وأنشد ابن بري لمزاحم العقيلي:
  وقفت بها حتى تعالت بي الضحى                      ومل الوقوف المبريات العوارف المبريات: التي في أنوفها البرة. والعرف، بضمتين: الجود، لغة في العرف بالضم، قال الشاعر:
  إن ابن زيد لا زال مستعـمـلا                      بالخير يفشي في مصره العرفا والمعروف: الجود إذا كان باقتصاد، وبه فسر ابن سيده ما أنشده ثعلب:
  وما خير معروف الفتى في شبابه                      إذا لم يزيده الشيب حين يشـيب

  والمعروف: النصح، وحسن الصحبة مع الأهل وغيرهم من الناس، وهو من الصفات الغالبة. ويقال للرجل - إذا ولى عنك بوده -: قد هاجت معارف فلان، وهي ما كنت تعرفه من ضنه بك، ومعنى هاجت: يبست، كما يهيج النبات إذا يبس. والتعريف: التطييب والتزيين، وبه فسر قوله تعالى:  ويدخلهم الجنة عرفها لهم  أي: طيبها، قال الأزهري: هذا قول بعض أئمة اللغة، يقال: طعام معرف: أي مطيب، وقال الفراء: معناه يعرفون منازلهم حتى يكون أحدهم أعرف بمنزله في الجنة منه بمنزله إذا رجع من الجمعة إلى أهله، وقال الراغب: عرفها لهم بأن وصفها وشوقهم إليها. وطعام معرف: وضع بعضه على بعض. وعرف الرجل، ككرم: طاب ريحه. وعرف، كعلم: إذا ترك الطيب، عن ابن الأعرابي: وأرض معروفة: طيبة العرف. وتعرف إليه: جعله يعرفه.
 وعرف طعامه: أكثر إدامه. وعرف رأسه بالدهن: رواه.
 واعرورف الفرس: صار ذا عرف. وسنام أعرف: أي طويل ذو عرف. د وناقة عرفاء: مشرفة السنام، وقيل: إذا كانت مذكرة تشبه الجمال. وجبل أعرف: له كالعرف. وعرف الأرض، بالضم: ما ارتفع منها، وحزن أعرف: مرتفع. والأعراف: الحرث الذي يكون على الفلجان والقوائد. وعرف الشر بينهم: أرثه، أبدلت الألف لمكان الهمزة عينا، وأبدل الثاء فاء، قاله يعقوب في المبدل، وأنشد:
  وما كنت ممن عرف الشر بينهم                      ولا حين جد الجد ممن تغيبـا أي أرث ومعروف: واد لهم أنشد أبو حنيفة:
  وحتى سرت بعد الكرى في لويه                      أساريع معروف وصرت جنادبه وتعارفوا: تفاخروا: ويروى بالزاي أيضا، وبهما فسر ما في الحديث: أن جاريتين كانتا تغنيان بما تعارفت الأنصار يوم بعاث. وتقول لمن فيه جريرة: ما هو إلا عريرف. وقلة عرفاء: مرتفعة، وهو مجاز. وعرفته: أصبت عرفه، أي: خده. والعارف في تعارف القوم: هو المختص بمعرفة الله، ومعرفة ملكوته، وحسن معاملته. وقال ابن عباد: عرف: استخذى. وقد عرف عند المصيبة: إذا صبر. وعرف ككرم عرافة: طاب ريحه. وأعرف الطعام: طاب عرفه، أي رائحته. والأعارف: جبال اليمامة، عن الحفصي. والأعرف: اسم جبل مشرف على قعيقعان بمكة. والأعيرف: جبل لطيئ، لهم فيه نخل، يقال له: الأفيق. وعرف، محركة: من قرى الشحر باليمن. وعبد الله بن محمد بن حجر العرافي بالفتح مع التشديد روى عن شيخ يكنى أبا الحسن، وعنه حسن بن يزداد.

##### Türkçe

**عرفه** **يعرفه** **معرفة**، ve **عرفانا** ve **عرفة** (ikisinde de kesre ile) ve **عرفانا**; ve **عرفانا** (iki kesre ile, **الفاء** şeddeli): ona bildirdi. Cevherî yalnız ilk ikisiyle yetindi. İbn Sîde dedi ki: “İkisi, bu mekâna yakışmayan bir tahditle ayrılır.” Râgıb dedi ki: **المعرفة** ve **العرفان**: bir şeyin, eserine dair düşünme ve tedebbür ile idrak edilmesidir; o, ilimden daha özeldir; onun zıddı **الإنكار**’dır. Ve denir: “Falan Allah’ı ve Resulünü **يعرف**”; ve “Allah’ı **يعلم**” denmez, tek mef’ûle müteaddî olarak; çünkü beşerin Allah Teâlâ’yı bilmesi, zâtını idrak etmeksizin, eserlerini tedebbürdür. Ve denir: “Allah şunu **يعلم**”; “şunu **يعرف**” denmez; çünkü **المعرفة**, düşünme ile ulaşılan kısır ilimde kullanılır. Aslı **عرفته**’dendir; yani: onun **عرفه**’ini tuttum; yani kokusunu. Yahut “onun **عرفه**’ini tuttum”dandır; yani yanağını; o hâlde o **عارف**’tır, ve **عريف**’tir, ve **عروفة**’dır; işleri **يعرف**. Ve bir kere gördüğü hiç kimseyi inkâr etmez. **عروفة**’daki **الهاء** mübalağa içindir. Tarîf b. Mâlik dedi ki:
  أو كلما وردت عكاظ قبيلة                      بعثوا إلي عريفهم يتوسم
yani: onların **عارف**’ı. Sîbeveyh dedi ki: O, fâil mânasında **فعيل**’dir; onların “**ضريب** قداح” demeleri gibi. Ve atın **عرف**’unu **عرفا** (fetha ile) (ve fethanın zikri müstedrektir): onun **عرف**’unu kesti. Denir: “O, **يعرف** الخيل” (atları **يعرف**): eğer onların **أعراف**’ını kesiyor ise. Bunu Zemahşerî, Cevherî ve İbnü’l-Kattâ‘ nakletti.

Ve günahını **عرف**; ve yine ona **عرف**: eğer onu ikrar ettiyse. Sa‘leb şu beyti okudu:
  عرف الحسان لها غلـيمة                      تسعى مع الأتراب في إتب

Ve bir bedevî dedi ki: “Beni yere seren bir kimse için **أعرف** değilim”: yani onu ikrar etmem. Ve falanı **عرف**: onu mükâfatlandırdı. Kisâî, Aziz ve Celil olanın şu sözünü okudu:  **وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا فلما نبأت به وأظهره الله عليه عرف بعضه وأعرض عن بعض**  yani Hafsa (Allah Teâlâ ondan razı olsun)’ı, yaptığı şeyin bir kısmıyla mükâfatlandırdı. Ferrâ dedi ki: Kim **عرف**’u teşdîd ile okursa, mânası: Hafsa’ya hadisin bir kısmını bildirdi ve bir kısmını bıraktı. Kim tahfîf ile okursa, ondan dolayı öfkelendi ve onunla cezalandırdı. Dedi ki: “Canıma yemin olsun, Hafsa’yı boşamasıyla cezalandırdı.” Dedi ki: “Bu güzel bir veçhedir.” Ebû Abdurrahman es-Sülemî bununla okudu. Yahut mânası: onun bir kısmını ikrar etti ve bir kısmından yüz çevirdi. Ve ondan onların sözü: “Ben, iyilik edeni ve kötülük edeni **أعرف**”: yani bu bana gizli değildir; ve ona uygun olanla karşılık vermek de (gizli değildir). Avf b. Mâlik hadîsinde:  **لتردنه أو لأعرفنكها عند رسول الله صلى الله عليه وسلم**  yani seni onunla cezalandıracağım ki kötü işini bilesin. O, tehdit ve vaîd sırasında söylenen bir kelimedir. Ezherî dedi ki: Kisâî ve A‘meş, Ebû Bekir’den, Âsım’dan  **عرف بعضه**  (hafif) okudu; Hamza, Nâfi‘, İbn Kesîr, Ebû Amr ve İbn Âmir el-Yahsubî ise teşdîd ile okudu. **العرف** rüzgârdır; hoş da olsa, pis de olsa. Denir: “Onun **عرفه** ne kadar hoştur”; **الصحاح**’ta olduğu gibi. İbn Sîde şu beyti okudu:
  ثناء كعرف الطيب يهدى لأهله                      وليسى له إلا بني خالد أهـل
Ve Berîk el-Hüzelî pis koku hakkında dedi ki:
  فلعمر عرفك ذي الصماخ كما                      عصب السفاد بغضبة اللهـم
Onun kullanımı daha çok hoş kokudadır. Ondan hadîs: “Kim şunu şunu yaparsa cennetin **عرف**’unu bulmaz”; yani onun hoş kokusunu. Meselde:  **لا يعجز مسك السوء عهن عرف السوء**  **الصحاح**’ta olduğu gibi. Sâgânî dedi ki: Bu, fiilinin çirkinliğinden ayrılmayan alçağa darb-ı meseldir; tabaklamaya elverişli olmayan bir deriye benzetildi; kenara atıldı da kokuştu. Ve **العرف**: bir bitkidir; yahut **الثمام**; yahut **الثمام**’dan, ne **حمض** olan ne de **عضاه** olan bir bitkidir; **المحيط** ve **اللسان**’da böyle. Ve **العرفة** (sonunda **هاء** ile): rüzgâr. Ve **العرفة**: **اعترفهم**’dan (onu **اعترافا** ile) bir isimdir: eğer onu bilmek için onlara haber sorduyse. Ondan Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
  أسائلة عميرة عـن أبـيهـا                      خلال الجيش تعترف الركابا
Ve kesre ile de okunur.

Ve **العرفة** ayrıca: avuç içinin beyazında çıkan bir yaradır; Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti. Ve denir: “Adam **عرف** oldu; **كعني** **عرفا**” (fetha ile); bazı nüshalarda kesre ile **عرفانا**; o hâlde o **معروف**’tur: o yara onda çıktı; **الصحاح**’taki gibidir. Ve **المعروف**: **المنكر**’in zıddıdır. Allah Teâlâ dedi ki:  **وأمر بالمعروف**  Ve hadîste:  **صنائع المعروف تقي مصارع السوء**  . Râgıb dedi ki: **المعروف**: akıl ve şeriat ile güzelliği bilinen her fiilin adıdır; **المنكر**: ikisiyle inkâr edilendir. Allah Teâlâ dedi ki:  **تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر**  Ve dedi ki:  **وقلن قولا معروفا**  Bundan dolayı cömertlikte iktisada **معروف** denildi; çünkü o, akıllarda beğenilendir. Ve şeriat ile de; şu söz gibi:  **ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف**  Ve şu sözü:  **وللمطلقات متاع بالمعروف**  yani iktisat ile ve ihsan ile. Ve şu sözü:  **قول معروف ومغفرة خير من صدقة يتبعها أذى**  yani güzelce geri çevirme ve dua, sadakadan daha hayırlıdır; böyle.

Ve **معروف**: Benî Esed’den Seleme b. Hind el-Gâdırî’nin atıdır; onda şöyle der:
  أكفئ معروفا عليهـم كـأنـه                      إذا ازور من وقع الأسنة أحرد

Ve **معروف بن مسكان**: Kâbe’yi (Allah Teâlâ onu şereflendirsin) bina eden; Ebü’l-Velîd el-Mekkî; doğru sözlü, meşhur bir kurrâ; 165 yılında öldü. Ve **مسكان** **عثمان** gibi; kesre ile de denildi. Bu, ihmâl edilmiş **السين** iledir; doğrusu mu‘ceme ile olandır. Ve **معروف بن سويد الجذامي**: Ebû Seleme el-Basrî; Ebû Dâvûd ve Nesâî ona rivayet etti. Ve **معروف بن خربوذ المكي**: iki muhaddistir; **خربوذ**’un ضبط’ı yerinde daha önce geçti. Hâfız İbn Hacer dedi ki: küçük tâbiîdir; Buhârî’de onun için bir tek yerden başka yoktur. İbn Hibbân’ın **الثقات** kitabında (da vardır); Ebü’t-Tufeyl’den rivayet eder. Dedi ki: İbn Uyeyne şöyle derdi: “O, **معروف ابن مشكان**’dır.” Ondan İbnü’l-Mübârek ve Mervân b. Muâviye el-Fezârî rivayet etti. Ve Ebû Mahfûz **معروف بن فيروزان الكرخي** (Allah ruhunu takdis etsin) büyük velîlerdendir; kabri Bağdat’ta hacetlerin görülmesi için tecrübe edilmiş tiryaktır. Sâgânî dedi ki: “Bana 615 yılında beni aciz bırakan ve şaşırtan bir ihtiyaç arız oldu; kabrine geldim; ihtiyacımı ona zikrettim; dirilere zikredildiği gibi; Allah’ın velîlerinin ölmediklerine, fakat bir diyardan bir diyara nakledildiklerine inanarak. Döndüm; meskenime varmadan ihtiyaç görüldü.” Dedim ki: Adı **معروف** olanlardan vefat eden muhaddislerden bir cemaat vardır; onlardan: **معروف بن محمد** Ebü’l-Meşhûr, Ebû Saîd b. el-A‘râbî’den; ve **معروف بن أبي معروف البلخي**; ve **معروف بن هذيل الغساني**; ve **معروف بن سهيل**: muhaddislerdir; ve bunlar hakkında konuşulmuştur. Ve **معروف الأزدي الخياط**: Ebü’l-Hattâb, Benî Ümeyye’nin mevlâsı. Ve **معروف بن بشير** Ebû Esmâ; ve bunlar tâbiînin sika olanlarındandır. Ve **معروفة** (sonunda **هاء** ile): Zübeyr b. el-Avvâm el-Kureşî el-Esedî’nin atıdır; diğer bütün nüshalarda böyledir; o ise yanlıştır. Doğrusu, atının adının **معروف** ( **هاء**sız) olmasıdır; ve o, Huneyn’e onun üzerinde şahit oldu. **اللسان** ve **العباب**’da da böyledir. Sâgânî, Yahyâ b. Urve b. ez-Zübeyr için şu beyti okudu:
  أب لي آبي الخسف قد تعلمونه                      وصاحب معروف سمام الكتائب
Bu, **خ س ف**’te daha önce geçti. Ve **يوم عرفة**: Zilhicce’nin dokuzuncusudur. Dersin ki: “Bu, **يوم عرفة**’dir”; tenvinsiz; ve ona **الألف واللام** girmez; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **عرفات**: o gün hacının durduğu yerdir; Mekke’den on iki mil üzeredir; yer adları üzerine konuşanların tahkik ettiği üzere. Cevherî yanıldı da “Minâ’da bir yerdir” dedi; başkasının “Mekke’de bir yerdir” sözü de böyledir. Eğer bununla Minâ ve Mekke’ye yakınlık kastedilmişse, yanılma yoktur. İbn Fâris dedi ki: **عرفات**’a gelince, bir kavim dedi ki: Âdem ve Havvâ (ikisine selâm) cennetten inişlerinden sonra orada birbirlerini tanıdıkları için onunla adlandırıldı. Yahut Cebrâil’in İbrâhim’e (ikisine selâm), menâsiki öğrettiğinde ve meşâhidi gösterdiğinde söylemesi içindir: “**أعرفت? أعرفت?**” O da dedi: “**عرفت** **عرفت**.” Yahut o, mukaddes ve muazzam olduğu içindir; sanki o **عُرِّفَت**; yani hoş kılındı. Ve denildi ki: İnsanlar orada birbirlerini tanıdıkları içindir. Râgıb ekledi: Ve denildi ki: Kulların orada ibadetler ve dualarla Allah Teâlâ’ya kendilerini tanıtmaları içindir.

قال الجوهري: O, lafız bakımından cem‘ (çoğul) sigasında bir isimdir; bu yüzden cem‘ yapılmaz; sanki onlar onun her bir parçasını **عرفة** kılmışlardır. Ve el-Cevherî, el-Ferrâ’dan nakletti ki o şöyle dedi: “Onun sahih bir müfredi yoktur; o bir ma‘rifedir, her ne kadar cem‘ olsa da; çünkü mekânlar zevâl bulmaz; böylece tek bir şey gibi oldu.” Ve Zeydîler muhalefet etti; dersin ki: “هؤلاء **عرفات** حسنة”; sıfatı nasb edersin; çünkü o nekredir; ve o munsarıftır. Sîbeveyh dedi: “Bunun delili Arapların şu sözüdür: ‘هذه **عرفات** مباركا فيها’ ve ‘هذه **عرفات** حسنة’.” Dedi: “Onun ma‘rife oluşuna seni delâlet ettiren şudur ki sen ona **ألف** ve **لام** dâhil etmezsin; ancak **عرفات**, **أبانين** menzilesindedir ve bir cem‘ menzilesindedir. Eğer **عرفات** nekre olsaydı, o hâlde **عرفات** başka bir mevzide olurdu.” El-Ahfeş dedi: “**عرفات** ancak sarf olundu; çünkü **التاء**, **مسلمين** ve **مسلمون**’daki **الياء** ve **الواو** menzilesindedir; çünkü onun tezkîridir; ve tenvîn **النون** menzilesinde oldu; onunla isimlendirilince hâli üzere bırakıldı; tıpkı **مسلمون** onunla isimlendirilince hâli üzere bırakıldığı gibi. Ve söz **أذرعات** ve **عانات** ve **عريتنات** hakkında da böyledir; **الصحاح**’ta olduğu gibi.” Nisbet: **عرفي**; harekeli.

Ve **زنفل بن شداد العرفي**, tâbiînin tâbiîlerinden idi; İbn Ebî Muleyke’den rivayet etti; orada iskân etti de ona nisbet olundu; onu es-Sâğânî ve el-Hâfız zikretti.

El-Cevherî dedi: “Onların ‘نزلنا **عرفة**’ sözleri, benzeri müvelleddir; saf Arapça değildir.” Ve **العارف** ve **العروف**: sabırlı; denir ki: “Falân musîbete uğradı da **عارفا** buldu.” Ve **العارفة**: **المعروف**; **العرف** (zamm ile) gibi; denir ki: “أولاه **عارفة**”: yani bir **معروف**; **الصحاح**’ta olduğu gibi; cemi: **عوارف**. Ve ondan dolayı es-Sühreverdî kitabını **عوارف المعارف** diye isimlendirdi. Ve **العراف** (Şeddâd vezninde): kâhin. Yahut tabip; **الصحاح**’ın nassı böyledir. Birinciden hadis: “من أتى **عرافا** فسأله عن شيء لم يقبل منه صلاة أربعين ليلة”. İkinciden, Urve b. Hizâm el-Uzrî’nin sözü:

  وقلت لعراف اليمامة داونـي                      فإنك إ، أبرأتني لـطـبـيب
  فما بي من سقم ولا طيف جنة                      ولكن عمي الحميري كذوب

Es-Sâğânî onu böyle fasletti. Ve başka bir hadiste: “من أتى **عرافا** أو **كاهنا** فقد كفر بما أنزل على محمد رسول الله صلى الله عليه وسلم”. İbnü’l-Esîr dedi: **العراف**: müneccim; yahut Allah’ın ilmine has kıldığı gayb ilmini iddia eden **الحازي**. Râgıb dedi: **العراف**, **الكاهن** gibidir; ancak **العراف**, gelecekteki hâllerden haber veren kimseye tahsis olunur; **الكاهن** ise geçmiş hâllerden haber verir. Ve **عراف**: bir isimdir. Leys dedi: denir ki: “أمر **عارف**”: yani **معروف**; o hâlde fâil, mef‘ûl mânâsınadır. Ezherî onu inkâr etti ve dedi: “Onu Leys’ten başkası için işitmedim.” İmamlara dair elde ettiğimiz: “رجل **عارف**”: yani sabırlı; Ebû Ubeyde ve başkaları söyledi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **عرف** الرجل, **سمع** gibi: eğer güzel kokuyu çokça kullanırsa. Ve **العرف** (zamm ile): cömertlik. Ve denildi ki: o, senin bezlettiğin ve verdiğin şeyin ismidir. Ve **العرف**: denizin dalgasıdır; o mecazdır. Ve **العرف**: **النكر**’in zıddıdır; bu daha önce geçti; o hâlde tekrardır. Ondan, en-Nâbiga ez-Zübyânî’nin Nu‘mân b. Münzir’e özür beyan ederken sözü:

  أبـى الـلـه إلا عـدرلـه ووفـاءه                      فلا النكر معروف، ولا العرف ضائع

Ve **العرف**: **الاعتراف**’tan bir isimdir; o da ikrâr mânâsınadır; dersin ki: “له علي ألف **عرفا**”: yani bir **اعتراف**; o bir te’kîddir; el-Cevherî onu nakletti. Ve **العرف**: atın boynunun kılıdır; ve denildi ki: o, boyundan kılın ve tüyün bittiği yerdir. El-Asma‘î onu insanda kullandı; şöyle dedi: “جاء فلان مبرئلا للشر”: yani **عرفه**’ni kabartmış. Cemi: **أعراف** ve **عروف**. İmruü’l-Kays dedi:

  نمش بأعراف الجياد أكـفـنـا                      إذا نحن قمنا عن شواء مضهب

Ve onun **راء**’sı, **عسر** ve **عسر** gibi zamm edilir. Ve **العرف**: **ع**. El-Hutay’e dedi:

  أدار سليمى بالدوانك فـالـعـرف                      أقامت على الأرواح والديم الوطف

Ve **المعجم**’de: Kilâb diyarında, onda **مليحة** vardır: Necd’de suların en hoşlarından bir su; sert bir kayadan çıkar. Ve **العرف**: bir alâmettir. Ve **العرف**: kum ve yüksek yer; ve onun **راء**’sı zamm edilir. Ve **الصحاح**’ta: **العرف** yüksek kumdur. El-Kumeyt dedi:

  أهاجك بالعرف المـنـزل                      وما أنت والطلل المحول?

Başkası dedi: burada **العرف**: bir mevki yahut bir dağdır; zamm ile **العرفة** gibi; cemi: **كصرد**; ve **العرف**’un cemi: **أعراف**, **أقفال** gibi. Ve **العرف**: hurmanın bir türüdür; el-Asma‘î dedi: Bahreyn ehlinin sözünde. İbn Düreyd dedi: **الأعراف**: hurmanın bir türüdür; ve şu beyti şâhid getirdi:

  يغرس فيها الزاذ والأعرافا
  والنابجي مسدفا إسـدافـا

Yahut o: ilk yedirilendir; ve denildi ki: yedirme çağına ulaştığında. Yahut o: Bahreyn’de “**البرشوم**” diye adlandırılan bir hurmadır; o, el-Asma‘î ve İbn Düreyd’in naklettiğinin aynısıdır. Ve **العرف**: turunç ağacıdır; el-Cevherî onu nakletti; sanki kokusundan dolayı. Ve **العرف**, kumdan onun yüksek, çıkıntılı sırtıdır; dağdan da böyledir; ve her yüksek olan. Ve **العرف**: sabırlı için **صبور** gibi, **الصابر**’in cem‘i olan **عروف**’un cem‘idir. Ve **العرف**: develerden ve sırtlanlardan **العرفاء**’nın cem‘idir. Ve denir ki: “ناقة **عرفاء**”: yani hörgücü yüksek. Ve denildi ki: “ناقة **عرفاء**”: eğer müzekker olup develere benzerse. Ve ona, **عرف**’unun uzunluğundan dolayı **عرفاء** denildi. Sırtlanlardan **العرفاء** ise, musannif için sonra gelecektir. Ve **العرف**: atlardan ve yılanlardan **الأعرف**’in cem‘idir. Denir ki: “فرس **أعرف**”: **المعرفة**’nin kılı çok olan. Ve yine: “حية **أعرف**”. Ve denir ki: “طار القطا **عرفا**” (zamm ile): yani ardı ardına, bir kısmı bir kısmının arkasında. Ve denir ki: “جاء القوم **عرفا عرفا**”: yani böylece ardı ardına. Ondan, Ka‘b b. Ucre’nin hadisi: “جاءوا كأنهم **عرف**”: yani bir kısmı bir kısmını takip eder. Denildi ki: ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: “والمرسلات **عرفا**”; onlar meleklerdir; ardı ardına gönderildiler; atın **عرف**’undan istiâre edilmiştir. Yahut murad etti ki: onlar **المعروف** ve ihsan ile gönderilir. Ve “**عرفا**” ve “**عرفا**” diye kıraat olundu. Ve **ذو العرف** (zamm ile): Hadramî **ربيعة بن وائل**’dir; **ذي طواف**; babasının zikri **ط و ف**’ta geçti. Onun evlâdından sahâbî: Hadramî **ربيعة بن عيدان بن ربيعة ذي العرف**. Ve denir ki: el-Kindî (Allah ondan razı olsun) Mısır’ın fethine şahit oldu; İbn Yûnus söyledi. Ve o, bir arazi hakkında Nebî صلى الله عليه وسلم’e muhâkeme oldu. Ve babasının adının ضبطı hakkında ihtilâf geçti: **عيدان** mı, yoksa **عبدان** mı? Ve **العرف** ( **عنق** gibi): Benî Esed’e ait, suların en tatlılarından bir sudur. Ve ayrıca: **ع**; bununla, el-Kumeyt’in önceki sözünü el-Cevherî’den başkası tefsir etti. Ve **المعلى بن عرفان بن سلمة الأسدي الكوفي** (zamm ile): tâbiînin tâbiîlerindendir; es-Sâğânî onu böyle ضبط etti. Dedim: o, İbn Ebî Vâil’in kardeşidir: Şakîk b. Seleme. Amcasından rivayet eder. Yahyâ ve Ebû Zur‘a ve ed-Dârakutnî dedi: zayıftır. Buhârî ve Ebû Hâtim dedi: münkerü’l-hadîstir. Nesâî ve el-Ezdî dedi: metrûkü’l-hadîstir. İbn Hibbân dedi: sika râvilerden mevzû‘lar rivayet eder; onunla ihticâc helâl değildir. İbnü’l-Cevzî ve ez-Zehebî onu söyledi. Şeddeli; ve iki kesre ile şeddeli. Ve onda tertipli **لف** ve **نشر** vardır. Ebû Hanîfe dedi: büyük bir **جندب**; çekirge gibidir; onun **عرف**’u vardır; ancak **رمثة**’de yahut **عنظوانة**’de olur. Ve o, birinci zabt ile iktifa etti. Yahut küçük bir dâbbe; **عالج** kumunda yahut **رمال الدهناء**’da olur. İbn Düreyd dedi: **العرفان** (birinci zabt ile): bir dağ yahut bir dâbbe. Ve **العرفان** (yalnızca iki kesre ile şeddeli): bir adam adıdır; ve o, şu beyti hakkında söylediği şair er-Râ‘î’nin sahibidir:

  كفاني عرفان الكرى وكفيته                      كلوء النجوم والنعاس معانقه
  فبات يريه عرسه وبـنـات                      وبت أريه النجم أين مخافقه

Sa‘leb dedi: burada **العرفان**: şeyle itiraf eden, ona delâlet eden adamdır; bu bir sıfattır. Sîbeveyh zikretti ki onu sıfat olarak bilmez. Ve şedde ile birlikte zamm edilir; Sîbeveyh onu böyle rivayet etti; onu bir ayn isminin nakli kıldı. Ve **عرفان** ( **عتبان** gibi): meşhur bir şarkıcı kadın; es-Sâğânî onu nakletti. Ve **العرفة** (zamm ile): uzunlamasına belirgin bir arazidir; biter. Ve **العرفة** ayrıca: iki şey arasındaki sınırdır; **الأرفة** gibi; cemi: **عرف** ( **صرد** gibi). Ve **العرف**: Arap beldelerinde on üç mevzidir; onlardan: **عرفة صارة** ve **عرفة القنان** ve **عرفة ساق**; buna “**ساق الفروين**” denir. El-Kumeyt onda şöyle der:

  رأيت بعرفة الفروين نارا                      تشب ودوني الفلوجتـان

Ve **عرفة الأملح** ve **عرفة خجا** ve **عرفة نباط** ve bunun dışındakiler. Ve denir ki: **العرف**, Sa‘d b. Sa‘lebe beldelerindedir; onlar el-Kumeyt’in kavmidir. Ve **اللسان**’da: **العرفتان**, Benî Esed beldelerindedir. Ve **الأعراف**: hurmanın bir türüdür; İbn Düreyd’den. El-Asma‘î onu Bahreyn’e tahsis etti; şâhidi geçti. Ve **الأعراف**: cennet ile ateş arasında bir surdur; onunla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir olundu: “ونادى أصحاب **الأعراف**”. Zeccâc dedi: **الأعراف**: surun yükseklikleridir. Ve **أصحاب الأعراف** hakkında ihtilâf edildi: denildi ki: onlar, hasenâtları ve seyyiâtları eşit olan bir kavimdir; hasenât ile cenneti hak etmediler, seyyiât ile ateşi de hak etmediler; böylece cennet ile ateş arasındaki hicâb üzerinde oldular. Dedi: ve mânâsı (Allah daha iyi bilir) câizdir: “على **الأعراف**”: cennet ehli ve ateş ehlinin hâllerini bilme üzerine; bu adamlar. Ve denildi ki: **أصحاب الأعراف**: peygamberlerdir. Ve denildi ki: tefsir kitaplarında beyan olunduğu üzere meleklerdir. Ve rüzgârlardan **الأعراف**: onların yükseklikleri ve evvelleridir; buluttan ve dumandan da böyledir; o mecazdır. Ve **أعراف**: hurmalar ve tepeler. Ve bazı nüshalarda—ki doğru olan odur—“Ve **أعراف نخل**: Benî Sehle’ye ait kızıl tepeler” (nüshalarda böyle); bu yanlıştır; doğrusu: “**حمر** (kızıllar) **في أرض سهلة**”dir; Yâkût’un **المعجم**’indeki nass böyledir. Ve şu beyti şâhid getirdi:

  يا من لثور لهق طواف
  أعين مشاء على الأعراف

Ve “يوم **الأعراف**”: onların günlerindendir. Ebû Ziyâd dedi: Arap beldelerinde **الأعراف** diye adlandırılan birçok belde vardır; onlardan: **أعراف لبنى** ve **أعراف غمرة** ve başkaları; onlar Arap beldelerinde mevzilerdir. Tufeyl el-Ganevî dedi:

  جلبنا من الأعراف أعراف غمرةوأعراف لبنى الخيل من كل مجلب
  عرابا وحوا مشرفا حجباتها                      بنـات حـصـان قــد تـــخـــير مـــنـــجـــب
  بنـــات الأغـــر والـــوجـــــيه ولاحـــــــق                      وأعـوج ينـمـي نـســبة الـــمـــتـــنـــســـب

Ve **العريف**, **أمير** gibi: müzekker; arkadaşlarını tanır; cem‘i: **عرفاء**. Ondan hadis: “Öyleyse dönün; ta ki **عرفاؤكم** işinizi bize yükseltsinler.”. Ve **عرف** adam, **كرم** ve **ضرب** gibi: birincinin masdarı olarak **عرافة**. Ve **الصاغاني** ile **الجوهري** birinci bâbla yetindiler; yani: **عريفا** oldu. Ve ayrıca denir: **عرف** falan kimse bizim üzerimizde yıllar, **يعرف عرافة** **كتب كتابة** gibi: eğer **العرافة** işini yaptıysa; bunu **الجوهري** nakletti. Ve **العريف** kavmin reisi ve efendisidir; bununla adlandırıldı; çünkü bununla bilindiğinden yahut kavmi idare etmeyi bilmesinden dolayı. Yahut **النقيب**; o, reisten aşağıdır. Ve hadiste: “**العرافة** haktır; ve **العرفاء** ateştedir.”. Ve **ابن الأثير** dedi: **العرفاء**, **عريف**’in cem‘idir; o, kabile yahut insan topluluğunun işlerine bakan kimsedir; onların işlerini üstlenir; emir ondan onların hallerini öğrenir; **فعيل** mânâca **فاعل** demektir. Ve onun sözü: “**العرافة** haktır”: yani onda insanlar için maslahat ve onların işlerinde ve hallerinde yumuşaklık vardır. Ve onun sözü: “ve **العرفاء** ateştedir”: riyasete girişmekten sakındırmadır; onda fitne bulunduğu için; çünkü hakkını yerine getirmezse günahkâr olur ve cezayı hak eder. Ondan **طاوس** hadisi: İbn Abbas’a sordu: insanların sözü “**أهل القرآن عرفاء أهل الجنة**” ne demektir? dedi. O dedi: “Onların reisleri.”. Ve **علقمة بن عبدة** dedi:
  “Bilakis her mahalle—aziz olsalar da, kerim olsalar da—
  onların **عريف**’i, şerrin ocak taşlarıyla taşlanmıştır.”

Ve **عريف بن سريع** ve **ابن مازن**: iki tâbiîdir. Birincisine gelince: o Mısırlıdır; **عبد الله بن عمرو**’dan rivayet eder; ondan da **توبة بن نمر** rivayet eder; **ابن حبان** onu **الثقات**’ta zikretti. İkincisine gelince: **علي ابن عاصم**’dan nakletti; bunu **الحافظ** söyledi. Ve **عريف بن جشم**: şair, süvaridir; o, **دريد بن الصمة** ve diğer **الجشميين**’in atalarındandır. Ve **ابن العريف**: **أبو القاسم الحسين ابن الوليد القرطبي الأندلسي**: nahivci, şair. Vefatı: **أبو العباس بن العريف**: meşhur; bunu **الحافظ** nakletti. Dedim: o, **أبو العباس أحمد بن محمد بن موسى ابن عطاء الله الصنهاجي الطنجي**’dir; **المرية**’de ikamet eden; 536 senesinde **مراكش**’te vefat eden. **أبو بكر عبد الباقي بن محمد ابن بريال الأنصاري**’den—**أبي عمرو العربي**’nin talebesi—ve başkalarından aldı; nitekim risalemizde zikrettik: **إتحاف الأصفياء بسلاك الأولياء**. Ve **زبير** gibi: **عريف بن درهم أبو هريرة الكوفي** **الشعبي**’den. Ve **عريف بن إبراهيم**; hadisini **يعقوب بن محمد الزهري** rivayet eder. Ve **عريف بن مدرك** ve bunlardan başkaları: muhaddislerdir. Ve **الحارث بن مالك بن قيس بن عريف**: sahabî; onu mu‘cemlerde zikredilmiş bulmadım. Ve **عريف بن آبد** **أحمد** gibi: Yemen’den **حضرموت** nesebinde. Ve **الصحاح**’ta: **العرف**, kesre ile, onların sözü: “**ما عرف عرفي إلا بأخرة**”: yani beni ancak en sonunda tanıdı. Ve **العرفة**, kesre ile: **المعرفة**; bu, maddenin başında, **عرف**’un masdarlarını sayarken geçti. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **العرف** kesre ile sabırdır. Ve **أبي دهبل الجمحي**’den şu beyit okundu:
  “**ابن قيس**’e, **الرقـيات**’ın kardeşine söyle:
  musibetlerde **العرف** ne güzeldir!”

Ve **عرف** iş için **يعرف** **حد ضرب**’dan; ve **اعترف** yani: sabretti. **قيس بن ذريح** dedi:
  “Ey kalp, gördüğüne sabır ve **اعتراف** (sabretme) göster;
  ve ey onun sevgisi, senin içine düştüğün şeye düş.”

Ve **المعرفة**, **مرحلة** gibi: atın **العرف**’unun yeri; perçemden **المنسج**’e kadar. Ve denildi: o, **العرف**’un üzerinde bittiği ettir. Ve eşyadan **الأعرف**: **عرف**’u olan şeydir. Dedi:
  “**عنجرد** yemin eder; ben de yemin ederim:
  **الحماط** şeytanı gibi, **أعرف**.”

Ve **العرفاء**: sırtlan; boynunun kılının çokluğundan. Ve denildi: **عرف**’unun uzunluğundan. Ve **ابن بري** **الشنفري** için okudu:

  “Sizin dışınızda benim ehlim vardır: pürüzsüz bir efendi,
  ve benekli bir **زهلول**, ve **عرفاء** **جيأل**.”

Ve **الكميت** dedi:
  “Onun iki kötü çobanı vardır; ikisi de zayi edicidir:
  **أبو جعدة العادي** ve **عرفاء** **جيأل**.”

Ve denir: kadın **حسنة المعارف**: yani yüz ve ondan görünen. Tekili **معرف**’tir; **مقعد** gibi. Bununla adlandırıldı; çünkü insan onunla tanınır. **الراعي** dedi:
  “Bizim **معـارفـنـا** üzerinde peçeliler;
  onlara **العصب**’un kenarlarını ikiye katlarız.”

Ve denildi: **المعارف**: yüzün güzellikleridir. Ve denir: o, **المعارف**’tendir: yani tanınanlardandır; sanki onunla **ذوي المعارف** kastedilir; yani yüz sahipleri. Ve **المقامات الحريرية**’nin secilerinden: “Allah **المعارف**’i yaşatsın; **معارف** olmasa da”: yani Allah yüzleri yaşatsın. Ve **أعرف** at: **عرف**’u uzadı. Ve **التعريف**: bildirmedir; denir: **عرفه الأمر**: onu ona bildirdi; ve **عرفه بيته**: onu evinin yerine bildirdi. **سيبويه** dedi: **عرفته زيدا**; böylece **عرفت**’in şeddeli kılınarak iki mef‘ûle geçişli olmasına gitti; yani sen **عرفت زيدا** dersin; birine geçişli olur; sonra ayn şeddelenir; iki mef‘ûle geçişli olur. Dedi: **وأما عرفته بزيد** ise, ancak “onu bu alametle tanıttım ve onunla açıkladım” demek istersin; o, birinci mânânın dışındadır. Ve ancak **عرفته بزيد**, senin “**سميته بزيد**” demen gibidir. Ve **التعريف**: **التنكير**’in zıddıdır; bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**عرف بعضه وأعرض عن بعض**” şeddeli okuyan kimsenin kıraatinde. Ve **التعريف**: **عرفات**’ta durmaktır; denir: **عرف الناس**: **عرفات**’ı şahit oldularsa. **أوس بن مغراء** dedi:
  “Onlar, **التعريف** için durdukları yerden ayrılmazlar;
  ta ki ‘**أجيزوا آل صفوانا**’ denilsin.”

Ve o, **المعرف**, **معظم** gibi: **عرفات**’taki durma yeridir. Ve **ابن عباس** hadîsinde: “Sonra onun mahalli **البيت العتيق**’e kadardır.”; bu, **المعرف**’ten sonradır; yani **عرفة**’de duruştan sonra demek ister. Ve o, aslında **التعريف** yeridir; ve mef‘ûl mânâsında olur. Ve mecazdan: **اعرورف** adam: şerre hazırlandıysa ve ona boyun uzattıysa. Ve mecazdan da: **اعرورف البحر**: dalgaları **العرف** gibi yükseldiyse. Ve aynı şekilde **اعرورف السيل**: biriktiyse ve yükseldiyse. Ve mecazdan da: **اعرورف النخل**: sıklaştıysa ve dolaştıysa; sanki sırtlanın **عرف**’u gibi. **أحيحة بن الجلاح** develerinin su içme yerini vasfederken dedi:
  “**معرورف**; **جبـاره**’sını salmış;
  iki kenarında **الشوع** ve **الغريف**.”

Ve **اعرورف الدم**: **العرف** gibi köpüğü oldu. **أبو كبير الهذلي** dedi:
  “**مستنة**; **الفـلـو**’nun yolunu izleyen, serpilmiş;
  toprağı, **قاحز** ile, **معرورف** olarak savurur.”

Ve **اعرورف** adam atın **العرف**’una çıktıysa; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **ابن عباد** dedi: **اعرورف** adam: **الأعراف** üzerine yükseldi. Ve denir: **اعترف** adam onunla, yani günahıyla: onu ikrar etti. Ondan **عمر** رضى الله عنه hadisi: “**المعترفين**’i kovun”; onlar, üzerlerine had ve ta‘zîr gereken şeyi nefisleri aleyhine ikrar edenlerdir; sanki bunu onlara kerih gördü ve onu örtmelerini sevdi. Ve **اعترف** falanı: onu bilmek için bir haberden sorduysa. İsim **العرفة**’dır, kesre ile; ve onun şahidi **بشر** sözünden geçti. Ve **اعترف** şey: onu bildi. **أبو ذؤيب** bir bulutu vasfederken dedi:
  “**النعامى** onu geçirdi; fakat **يعـتـرف** etmedi;
  Şam’dan **النعامى**’ya aykırı bir rüzgâr.”

Ve bazen **اعترف**’u **عرف** yerine koydular; nitekim **عرف**’u **اعترف** yerine koydular. Ve **ابن الأعرابي** dedi: **اعترف** falan: zelil oldu ve boyun eğdi. Ve **الفراء** **نوادر**’inde okudu:
  “Sana ne oluyor; kişnemiyorsun ve arka (deve) böğürmüyor;
  ve sen sızlanıyorsun; oysa binekler **يعتـرف** eder.”

Yani: iş ile boyun eğer. Ve **يافع** ve **يفعة** kitabında: “ve binekler **معترف**.”.

  Ve **اعترف إلي**: bana adıyla ve haliyle haber verdi; sanki onu bana onunla bildirdi. Ve **تعرفت** sende olanı: yani aradım da bildim. Ondan hadis: “Bollukta Allah’a **تعرف** et; darlıkta seni tanısın.”. Ve denir: ona git; ona **استعرف** et; ta ki seni tanısın. Ve **اللسان**’da: gizlenmiş olarak geldim, sonra **استعرفت**: yani ona ben kimim bildirdim. **مزاحم العقيلي** dedi:
  “İkisi **استعرفا** etsin, sonra desinler: ‘Bu, bir rahimdir;
  şaşkın bir âşık; sizin işinizden bize zorluk yükledi.’
  Eğer bir gün onunla **تستعـرفـان** edeceğiniz bir alamet isterse,
  ona deyin: ‘Yeşerttiği **العود**.’”

Ve **تعارفوا**: birbirlerini tanıdılar. Ondan Allah Teâlâ’nın sözü: “**وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا**”. Ve **عرفة**’yi harekeli, ve **معروفا**, ve **زبير** gibi, ve **أمير**, ve **شداد**, ve **قفل** diye adlandırdılar; birincisi dışında olanları musannif az önce zikretti; o, tekrardır; düşün. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أمر عريف**: meşhur; **فعيل** mânâca **مفعول**. Ve **أعرف** falan falanı, ve **عرفه**: onu günahı üzerine durdurduysa, sonra onu affetti. Ve **عرضفه به**: onu onunla dağladı. Ve “Bu, bundan daha **أعرف**” — **سيبويه** kitabında böyledir. **ابن سيده** dedi: bende o, **عرف** vehmi üzerinedir; çünkü şey ancak **معروف**tur, **عارف** değil. Ve taaccüb sigası ancak fâilden olur, mef‘ûlden değil. Ve **سيبويه** “**ما أبغضه إلي**”yi rivayet etti: yani o, buğzedilmiştir; böylece fâilden taaccüb edildiği gibi mef‘ûlden de taaccüb edildi; hatta “**ما ابغضني له**” dedi. Buna göre burada **أعرف**’in, **المعروف** olan mef‘ûlden tafdîl ve taaccüb olması uygun olur. Ve **التعريف**: kayıp hayvanı ilan etmektir; bunu **الجوهري** nakletti.

  “Beni tanıyın; çünkü ben işte oyum;
  silahı şakır; süvariler içinde nişanlı.”

Ve **اعترف اللقطة**: onu vasfıyla tanıttı; adamın elinde görmese bile. Denir: **عرف** falan **الضالة**: yani onu zikretti ve onu tanıyacak olanı aradı. Sonra bir adam geldi, onu **يعترفها**: yani onu, sahibinin kendisi olduğunu bildiği bir sıfatla vasfeder. Ve **اعترف له**: kendisini, onunla onu doğrulayacağı bir sıfatla vasfetti. Ve **استعرف إليه**: ona nisbet etti. Ve **تعرفه المكان**; onda: onu onunla teemmül etti. Ve **سيبويه** şu beyiti okudu:
  “Dediler: ‘Menzilleri **منى**’dan tanı’;
  ve **منى**’ya gelen herkes ben **عارف** değilim.”

Ve **معارف الأرض**: onun yüzleri ve ondan bilinen şey. Ve **نفس عروف**: yük taşıyan, sabırlı; bir işe yüklendiğinde onu taşır. **الأزهري** dedi: ve **نفس عارفة**, **الهاء** ile, onun gibidir. **عنترة** dedi:
  “Bunun için hür bir **عارفة** olarak sabrettim;
  korkağın nefsi yükseldiğinde o, yerleşir.”

Der ki: **عارفة** bir nefsi hapsettim; yani sabırlı. Ve **العوارف**: sabırlı dişi develer. Ve **ابن بري** **مزاحم العقيلي**’den okudu:
  “Onun yanında durdum; ta ki kuşluk benimle yükseldi;
  ve burunlarında **البرة** olan **المبريات العوارف** durmaktan usandı.”

**المبريات**: burunlarında **البرة** olanlar. Ve **العرف**, iki damme ile: cömertlik; damme ile **العرف**’ta bir dildir. Şair dedi:
  “**ابن زيد** hâlâ kullanır;
  hayırla; şehrinde **العرفا**’yı yayar.”

Ve **المعروف**: iktisatla olursa cömertliktir. Bununla **ابن سيده**, **ثعلب**’in okuduğu şu beyti tefsir etti:
  “Gencin gençliğinde **معروف** olan hayrı nedir,
  eğer ihtiyarlık, ihtiyarladığında ona artırmazsa?”

  Ve **المعروف**: nasihat ve aile ile ve diğer insanlarla güzel arkadaşlıktır; ve o, galip sıfatlardandır. Ve adama—sana sevgisiyle yüz çevirdiğinde—denir: “Falanın **معارف**’i kabardı”; o, senin onun sana karşı cimriliğinden bildiğin şeylerdir. Ve **هاجت**’in mânâsı: kurudu; nitekim bitki kuruduğunda kabarır. Ve **التعريف**: güzel koku sürme ve süslemedir. Bununla Allah Teâlâ’nın sözü tefsir edildi: “**ويدخلهم الجنة عرفها لهم**” yani: onu güzel kokulandırdı. **الأزهري** dedi: bu, dil imamlarından bazısının sözüdür. Denir: **طعام معرف**: yani güzel kokulandırılmış. Ve **الفراء** dedi: mânâsı, menzillerini tanırlar; ta ki onlardan biri, cennetteki menzilini, cumadan dönüp ehline gittiğinde menzilinden daha iyi tanır olsun. Ve **الراغب** dedi: onu onlara, onu vasfederek ve onları ona özendirerek tanıttı. Ve **طعام معرف**: bazısı bazısı üzerine konulmuş. Ve **عرف** adam, **كرم** gibi: kokusu güzel oldu. Ve **عرف**, **علم** gibi: güzel kokuyu terk ettiyse; **ابن الأعرابي**’den. Ve **أرض معروفة**: **العرف**’u hoş. Ve **تعرف إليه**: onu kendisini tanır kıldı.
 Ve **عرف** yemeğini: katığını çoğalttı. Ve **عرف** başını yağ ile: onu yağladı; rivayet etti.
 Ve **اعرورف** at: **عرف** sahibi oldu. Ve **سنام أعرف**: yani uzun, **عرف** sahibi. **د** ve **ناقة عرفاء**: hörgücü yüksek; ve denildi: erkekleşmiş olup develere benzerse. Ve **جبل أعرف**: onda **العرف** gibi bir şey vardır. Ve **عرف الأرض**, damme ile: ondan yükselen şey. Ve **حزن أعرف**: yüksek. Ve **الأعراف**: **الفلجان** ve **القوائد** üzerinde olan ekindir. Ve **عرف الشر بينهم**: onu aralarına miras bıraktı; **يعقوب** bunu **المبدل**’de söyledi: hemzenin yeri için elif **ع**’a çevrildi ve **الثاء** **فاء**’ya çevrildi. Ve şu beyiti okudu:
  “Ben, şerri aralarında **عرف** edenlerden değildim;
  ve iş ciddileştiğinde de kaybolanlardan değildim.”

Yani: miras bıraktı. Ve **معروف**: onlara ait bir vadidir. **أبو حنيفة** okudu:
  “Uykudan sonra onun kıvrımında yürüdüm;
  **معروف**’un kertenkeleleri; ve onun çekirgeleri oldum.”

Ve **تعارفوا**: övündüler; **الزاي** ile de rivayet edilir. Ve hadiste olan bununla ve onunla tefsir edildi: Ensar’ın **بعاث** gününde **تعارفت** ettikleri şeyle iki cariye şarkı söylüyordu. Ve içinde suç olan kimseye dersin: “O, ancak **عريرف**’tir.”. Ve **قلة عرفاء**: yüksek; ve o mecazdır. Ve **عرفته**: onun **عرف**’unu vurdum; yani yanağını. Ve kavmin **تعارف**’ında **العارف**: Allah’ı bilmeye, O’nun melekûtunu bilmeye ve O’nunla muameleyi güzel yapmaya mahsus kimsedir. Ve **ابن عباد** dedi: **عرف**: korkaklaştı. Ve musibette **عرف** etti: sabrettiğinde. Ve **عرف** **كرم** gibi **عرافة**: kokusu güzel oldu. Ve **أعرف الطعام**: **عرف**’u, yani kokusu güzel oldu. Ve **الأعارف**: **اليمامة** dağları; **الحفصي**’den. Ve **الأعرف**: Mekke’de **قعيقعان** üzerine nazır bir dağın adıdır. Ve **الأعيرف**: **طيئ**’e ait bir dağdır; onda hurmaları vardır; ona **الأفيق** denir. Ve **عرف**, harekeli: Yemen’de **الشحر** köylerindendir. Ve **عبد الله بن محمد بن حجر العرافي**—fetha ile, şedde ile—**أبا الحسن** künyeli bir şeyhten rivayet etti; ondan da **حسن بن يزداد** rivayet etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَرَفَهُ
1 عَرَفَهُ ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) aor. عَرِفَ , (O, K,) inf. n. مَعْرِفَةٌ (S, O, K) and عِرْفَانٌ (S, O, Msb, K) and عِرِفَّانٌ (K) and عِرْفَةٌ, (Msb, K,) or مَعْرِفَةٌ is a simple subst., (Msb,) He knew it; he had cognition of it; or he was, or became, acquainted with it; syn. عَلِمَهُ: (K:) or he knew it (عَلِمَهُ) by means of any of the five senses; (Msb;) [and also, by mental perception:] Er-Rلghib says, المَعْرِفَةُ is the perceiving a thing by reflection, and by consideration of the effect thereof [upon the mind or sense], so that it has a more special meaning than العِلْمُ, and its contr. is الاـِنْكَارُ; and one says, فُلَانٌ يَعْرِفُ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ [Such a one knows God and his apostle], but one does not say يَعْلَمُ اللّٰهَ, making the verb [thus] to have a single objective complement, since man's مَعْرِفَة [or knowledge] of God is [the result of] the consideration of his effects, without the perception of his essence; and one says, اَللّٰهُ يَعْلَمُ كَذَا, but not يَعْرِفُ كذا, since المَعْرِفَةُ is used in relation to عِلْم [or knowledge] which is defective, to which one attains by reflection: it is from عَرَفْتُهُ meaning I found, or experienced, its عَرْف i. e. odour; or as meaning I attained its عُرْف i. e. limit: (TA:) it is said in the B that المَعْرِفَةُ differs from العِلْمُ, in meaning, in several ways: the former concerns the thing itself [which is its object;] whereas the latter concerns the states, or conditions, or qualities, thereof: also the former generally denotes the perceiving a thing as a thing that has been absent from the mind, thus differing from the latter; therefore the contr. of the former is الاـِنْكَارُ, and the contr. of the latter is الجَهْلُ; and the former is the knowing a thing itself as distinguished from other things; whereas the latter concerns a thing collectively with other things: (TA in art. علم:) and sometimes they put ↓ اعترف in the place of عَرَفَ; (S, O;) [i. e.] اعترف الشَّىْءَ signifies عَرَفَهُ: (Mgh, K:) and so, sometimes, does ↓ استعرفُه. (Har p. 486.) ― -b2- And عَرَفَ is also used in the place of اعترف [in the first of the senses assigned to the latter below]. (S, O.) See the latter verb, in four places. ― -b3- عَرَفَهُ also signifies He requited him. (O, K.) Ks read, (O, K,) and so five others, (Az, TA,) in the Kur [lxvi. 3], (O,) عَرَفَ بَعْضَهُ, meaning He requited her, namely, Hafsah, for part [thereof, i. e.] of what she had done: (Fr, O, K:) and he did so indeed by divorcing her: (Fr, TA:) or it means he acknowledged part thereof: (K:) but others read بَعْضَهُ ↓ عَرَّفَ, which, likewise, has the former of the two meanings expl. above: (Bd:) or this means he told Hafsah part thereof. (Fr, O, Bd, * TA. [See also 2.]) As first expl. above, this phrase is like the saying to him who does good or who does evil, أَنَا أَعْرِفُ لأَهْلِ الاـِحْسَانِ وَأَعْرِفُ لِأَهْلِ الاـِسَآءَةِ, (O,) or لِلْمُحْسِنِ وَالمُسِىْءِ, (K,) [I know how to requite the doer of good and the doer of evil,] i. e. the case of the doer of good and that of the doer of evil are not hidden from me nor is the suitable requital of him. (O, K.) لَأَعْرِفَنَّكَهَا عَنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ occurs in a trad., meaning I will assuredly requite thee for it in the presence of the Apostle of God so that he shall know thy evil-doing: and is used in threatening. (TA.) -A2- عَرَفَ الفَرَسَ, (S, O, K,) aor. عَرِفَ , (O,) inf. n. عَرْفٌ, (O, K,) He clipped the عُرْف [i. e. mane] of the horse. (S, O, K.) -A3- عَرَفْتُ عَلَى القَوْمِ, aor. عَرُفَ , inf. n. عِرَافَةٌ, I was, or became, عَرِيف over the people, or party; i. e., manager, or orderer, of their affairs; as also عَرُفْتُ عَلَيْهِمْ: (Msb:) or عَرُفَ, inf. n. عَرَاعَةٌ, signifies he was, or became, an عَرِيف; (S, O, K;) as also عَرَفَ, aor. عَرِفَ ; (K;) i. e., a نَقِيب: (S, O:) and when you mean that he acted as an عَرِيف, you say, عَرَفَ عَلَيْنَا سِنِينَ, aor. عَرُفَ , inf. n. عِرَافَةٌ, [he acted over us as an عريف during some years,] like كَتَبَ, aor. يَكْتُبُ, inf. n. كِتَابَةٌ. (S, O, K. *) -A4- عَرَفَ لِلْأَمْرِ, aor. عَرِفَ , He was patient in relation to the affair, or event; (K;) as also ↓ اعترف, (O, K,) as some say. (O.) And عُرِفَ عِنْدَ المُصِيبَةِ He was patient on the occasion of the affliction, or misfortune. (TA.) ― -b2- And عَرَفَ He was, or became, submissive, or tractable; (Ibn-'Abbلd, O, TA;) and so ↓ اعترف, (IAar, O, K,) said of a man, (IAar, O,) and of a beast that one rides. (O.) -A5- عَرُفَ, inf. n. عَرَافَةٌ, He (a man) was, or became, pleasant, or sweet, in his odour. (TA.) And ↓ اعرف, said of food, It was sweet in its عَرْف, i. e. odour. (TA.) ― -b2- عَرِفَ He (a man, TA) made much use of perfume. (IAar, O, K.) ― -b3- And He relinquished, or abstained from, perfume. (IAar, O.) -A6- عُرِفَ, (S, O, K,) inf. n. عَرْفٌ, (K, TA,) accord. to one or more of the copies of the K عِرْفَانٌ, (TA,) He (a man, S, O) had a purulent pustule, termed عَرْفَة, come forth in the whiteness [or palm] of his hand. (S, O, K.)

تَعْرِيفٌ
2 تَعْرِيفٌ ذ signifies The making to know; syn. اـِعْلَامٌ: (S, O, K, TA:) [or rather it has a more restricted signification than the latter word, as is indicated in the preceding paragraph:] and in this sense its verb may have two objective complements: one says, عرّفهُ الأَمْرَ He made him to know the affair, or case; syn. أَعْلَمَهُ اـِيَّاهُ: [or he acquainted him with it; or told him of it:] and عرّفهُ بَيْتَهُ He made him to know, or acquainted him with, the place of his house, or tent; syn. أَعْلَمَهُ بِمَكَانِهِ: (TA:) [and] one says عَرَّفْتُهُ بِهِ, meaning I made him to know it by means of any of the five senses [or by mental perception; as also عَرَّفْتُهُ اـِيَّاهُ]. (Msb.) See also 1, former half. And see 4. ― -b2- Also The making known; contr. of تَنْكِيرٌ. (O, K.) عَرَّفَ بَعْضَهُ, in the Kur [lxvi. 3], has been expl. as meaning He made known part thereof. (TA. [For other explanations, see 1.]) And عَرَّفْتُهُ بِزَيْدٍ means I made him known by the name of Zeyd; like the phrase سَمَّيْتُهُ بِزَيْدٍ. (Sb, TA.) ― -b3- [Hence, The explaining a term: and an explanation thereof: thus used, its pl. is تَعْرِيفَاتٌ: it has a less restricted meaning than حَدٌّ, which signifies the “ defining, ” and “ a definition. ” ― -b4- And The making a noun, or a nominal proposition, determinate. ― -b5- Hence also,] The crying a stray-beast, or a beast or some other thing that has been lost; (S, TA;) the mentioning it [and describing it] and seeking to find him who had knowledge of it. (TA.) ― -b6- And [hence likewise,] عرّفهُ بِذَنْبِهِ He branded him, or stigmatized him, with his misdeed. (TA.) -A2- Also The rendering [a thing] fragrant; (S, O, * K, * TA;) from العَرْفُ: (S:) and the adorning [it], decorating [it], or embellishing [it]. (TA.) عَرَّفَهَا لَهُمْ, in the Kur [xlvii. 7], is said to mean He hath rendered it fragrant [i. e. Paradise (الجَنَّة)] for them: (S, O:) or it means He hath described it to them so that, when they enter it, they shall know it by that description, or so that they shall know their places of abode therein: (O:) or He hath described it to them, and made them desirous of it: (Er-Rلghib, TA:) [and the like is said by Bd:] or He hath defined it for them so that there shall be for every one a distinct paradise. (Bd.) ― -b2- One says also, عرّف رَأْسَهُ بِالدُّهْنِ He moistened the hair of his head abundantly with oil, or with the oil; syn. رَوَّاهُ. (TA.) ― -b3- And عرّف طَعَامَهُ He made his food to have much seasoning, or condiment. (TA.) -A3- Also The halting [of the pilgrims] at 'Arafلt. (S, O, K.) You say, عرّفوا, (S, Mgh, O, Msb,) inf. n. as above, They halted at 'Arafلt; (Mgh, Msb;) or they were present at 'Arafلt; (S, O.) And [hence], in a postclassical sense, They imitated the people of 'Arafلt, in some other place, by going forth to the desert and there praying, and humbling themselves, or offering earnest supplication; (Mgh;) or by assembling in their mosques to pray and to beg forgiveness: (Har p. 672:) the first who did this was Ibn-'Abbلs, at El-Basrah. (Mgh, and Har ubi suprل.) And عرّف بِالهَدْىِ He brought the animal for sacrifice to 'Arafلt. (Mgh.) -A4- عرّف الشَّرَّ بَيْنَهُمْ He excited evil, or mischief, between them, or among them: the verb in this phrase being formed by permutation from أَ َّ ثَ. (Yaakoob, TA.)

اعرف فُلَانًا
4 اعرف فُلَانًا ذ He told such a one of his misdeed, then forgave him; and so ↓ عرّفهُ. (TA.) -A2- اعرف (said of a horse, S, O) He had a long عُرْف [or mane]. (S, O, K.) -A3- See also 1, near the end.

تعرّف
5 تعرّف ذ It was, or became, known. (Har p. 6.) ― -b2- And تعرّف اـِلَيْهِ He made himself known to him; (TA;) [and so ↓ استعرف; for] you say, أَتَيْتُ مُتَنَكِّرًا ثُمَّ اسْتَعْرَفْتُ i. e. [I came disguising myself, or assuming an unknown appearance, then] I made known who I was: (L:) and اِئْتِ فُلَانًا فَاسْتَعْرِفْ اـِلَيْهِ حَتَّى يَعْرِفَكَ [Come thou to such a one and make thyself known to him, that he may know thee]. (S, O, K. *) [See also 8.] ― -b3- [Hence,] one says, تعرّف اـِلَى اللّٰهِ بِالعِبَادَاتِ وَالأَدْعِيَةِ [He made himself known to God by religious services and prayers]. (Er-Rلghib, TA.) And تَعَرَّفْ اـِلَى اللّٰهِ فِى الرَّخَآءِ يَعْرِفْكَ فِى الشِّدَّةَ, occurring in a saying of the Prophet to Ibn-'Abbلs, [may be rendered Make thyself known to God by obedience in ampleness of circumstances, then He will acknowledge thee in straitness: or] means render thou obedience to God [&c., then] He will requite thee [&c.]. (O.) -A2- تعرّفهُ [He acquainted himself, or made himself acquainted, with it, or him; informed himself of it; learned it; and discovered it: often used in these senses: for an instance of the last, see تَفَرَّسَ: it is similar to تَعَلَّمَهُ, but more restricted in meaning. ― -b2- And] He sought the knowledge of it: (Har p. 6:) [or he did so leisurely, or repeatedly, and effectually:] you say, تَعَرَّفْتُ مَا عِنْدَ فُلَانٍ I sought leisurely, or repeatedly, after the knowledge of what such a one possessed until I knew it. (S, O, K. *) ― -b3- And تعرّفهُ المَكَانَ, and فِى المَكَانِ, He looked at it, endeavouring to obtain a clear knowledge thereof, in the place; syn. تَأَمَّلَهُ بِهِ. (TA.) -A3- [تَعَرُّفٌ is also expl. in the KL by the Pers. words بعرف كارى كردن, app. meaning The acting with عُرْف i. e. goodness, &c.: but Golius has hence rendered the verb “ convenienter opus fecit. ”]

تعارفوا
6 تعارفوا ذ They knew, or were acquainted with, one another. (S, O, K.) ― -b2- And i. q. تَفَاخَرُوا [i. e. They vied, competed, or contended for superiority, in glorying, or boasting, or in glory, &c.; or simply they vied, one with another]: it occurs in a trad., or, as some relate it, with ز; and both are expl. as having this meaning. (TA.)

اعترف بِهِ
8 اعترف بِهِ ذ He acknowledged it, or confessed it, (S, Mgh, O, Msb, K,) namely, a misdeed, (S, O,) or a thing; (Mgh, Msb;) and so به ↓ عَرَفَ and لَهُ, namely, his misdeed [&c.]; (K;) [for] sometimes they put عَرَفَ in the place of اعترف; (O;) and so ↓ عَرَفَهُ: (Ksh and Bd and Jel in xvi. 85:) [الاـِحْسَانِ ↓ عِرْفَانُ (occurring in the K voce شُكْرٌ &c.) means The acknowledgment, or confession, of beneficence; thankfulness, or gratitude:] and one says, لأَِحَدٍ يَصْرَعُنِى ↓ مَا أَعْرِفُ (S, O, TA) i. e. ما أَعْتَرِفُ, (S, O,) meaning I do not acknowledge [any one that will throw me down]: this was said by an Arab of the desert. (TA.) ― -b2- اعترف اـِلَىَّ He acquainted me with his name and condition. (K.) And اعترف لَهُ He described himself to him in such a manner as that he would certify himself of him thereby. (TA.) [See also 5.] ― -b3- اعترف also signifies He described a thing that had been picked up, and a stray-beast, in such a manner as that he would be known to be its owner. (TA.) ― -b4- And you say, اِعْتَرَفْتُ القَوْمَ, (S, O,) or فُلَانًا, (K,) I asked the people, or party, (S, O,) or such a one, (K,) respecting a subject of information, in order that I might know it. (S, O, K.) ― -b5- See also 1, former half. -A2- And see 1, last quarter, in two places.

استعرف
10 استعرف ذ [He sought, or desired, knowledge; or asked if any had knowledge; of a person or thing: a meaning clearly shown in the M by an explanation of a verse cited in art. بلو, conj. 8, q. v.]. ― -b2- استعرف اـِلَيْهِ: see 5. Also He mentioned his relationship, lineage, or genealogy, to him. (TA.) ― -b3- استعرفهُ: see 1, former half.

اِعْرَوْرَفَ
12 اِعْرَوْرَفَ ذ He (a horse, TA) had a mane (عُرْف). (S, O, TA.) ― -b2- اعرورف الفَرَسَ He (a man, O) mounted upon the mane (عُرْف) of the horse. (O, K. [In the CK, والفَرَسُ عَلا عُرْفُهُ is erroneously put for وَالفَرَسَ عَلَا عَلَى عُرْفِهِ.]) ― -b3- And اعرورف (said of a man, K) (assumed tropical:) He rose upon the أَعْرَاف [pl. of عُرْفٌ, and app. here meaning the wall between Paradise and Hell: (see the Kur vii. 44:) probably used in this sense in a trad.]. (Ibn-'Abbلd, O, K.) ― -b4- Said of the sea, (tropical:) Its waves became high, (S, O, K, TA,) like the عُرْف [or mane]: and in like manner said of the torrent, (tropical:) It became heapy and high. (TA.) ― -b5- Said of blood, (assumed tropical:) It had froth (O, K) like the عُرْف [or mane]. (O.) ― -b6- Said of palm-trees (نَخْل), (tropical:) They became dense, and luxuriant, or abundant, or thickly intermixed, like the عُرْف [or mane] of the hyena. (O, K, TA.) ― -b7- And, said of a man, (tropical:) He prepared himself for evil, or mischief, (S, O, K, TA,) and raised his head, or stretched forth his neck, for that purpose. (TA.) [See also 12 in art. عزف.]

عَرْفٌ
عَرْفٌ ذ An odour, whether fragrant or fetid, (S, O, K, TA,) in most instances the former, (K, TA,) as when it is used in relation to Paradise: (TA:) and ↓ عَرْفَةٌ signifies [the same, i. e.] رِيحٌ (K, TK) and رَائِحَةٌ. (TK.) One says, ما أَطْيَبَ عَرْفَهُ [How fragrant is its odour!]. (S, O.) And لَا يَعْجِزُ مَسْكُ السَّوْءِ عَنْ عَرْفِ السَّوْءِ [The bad hide will not lack the fetid odour]; (S, O, K;) a prov.; (S, O;) applied to the low, ignoble, mean, or sordid, who will not cease from his evil doing; he being likened to the hide that is not fit for being tanned; (O, K;) wherefore it is cast aside, and becomes fetid. (O.) And some read, in the Kur [lxxvii. 1], وَالْمُرْسَلَاتِ عَرْفًا, [as meaning By the winds that are sent forth with fragrance,] instead of عُرْفًا. (TA.) -A2- Also A certain plant: or the ثُمَام [or panic grass]: (K:) or a certain plant, not of the [kind called] حَمْض, nor of the [kind called] عِضَاه; (Ibn-'Abbلd, O, L, K;) of the [kind called] ثُمَام. (Ibn-'Abbلd, O, L.)

عُرْفٌ
عُرْفٌ ذ [Acknowledgment, or confession;] a subst. from الاِعْتِرَافُ, (S, O, K, TA,) as meaning الاـِقْرَارُ. (TA.) Hence, (S, O,) you say, (K,) لَهُ عَلَىَّ أَلْفٌ عُرْفًا, meaning اِعْتِرَافًا [i. e. A thousand is due to him on my part by acknowlegment, or confession]; (S, O, * K;) the last word being a corroborative. (S, O.) ― -b2- Also i. q. ↓ مَعْرُوفٌ; (S, O, Msb, K;) as also ↓ عَارِفَةٌ, (S, O, K,) of which the pl. is عَوَارِفُ; (O, K;) عُرْفٌ being contr. of نُكْرٌ, (S, O, K,) and ↓ مَعْرُوفٌ being contr. of مُنْكَرٌ [as syn. with نُكْرٌ]; (S, Mgh, O, K;) i. e. Goodness, or a good quality or action; and gentleness, or lenity; and beneficence, [favour, kindness, or bounty,] or a benefit, a benefaction, or an act of beneficence [or favour or kindness]: (Msb:) عُرْفٌ is also expl. as signifying liberality, or bounty; (K, TA;) and so ↓ عُرُفٌ, which is a dial. var. thereof: (TA:) and a thing liberally, or freely, bestowed; or given: (K:) and ↓ مَعْرُوفٌ is expl. as signifying liberality, or bounty, when it is with moderation, or with a right and just aim: [and sometimes it means simply moderation:] and sincere, or honest, advice or counsel or action: and good fellowship with one's family and with others of mankind: it is an epithet in which the quality of a subst. predominates: (TA:) and signifies any action, or deed, of which the goodness is known by reason and by the law; and مُنْكَرٌ signifies the contr. thereof. (Er-Rلghib, TA.) It is said in the Kur [vii. 198], وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ, (O,) meaning [And enjoin thou goodness, &c., or] what is deemed good, or approved, of actions. (Bd.) And you say, أَوْلَاهُ عُرْفًا, (S, O,) or ↓ عَارِفَةً, (TA,) meaning ↓ مَعْرُوفًا [i. e. He did to him, or conferred upon him, a benefit, &c.]. (S, O, TA.) وَلِلْمُطَلَّقَاتِ ↓ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ [in the Kur ii. 242] means [And for the divorced women there shall be a provision of necessaries] with moderation, or right and just aim, and beneficence. (TA.) And ↓ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى [in the same, ii. 265,] means Refusal with pleasing [or gracious] speech, (Bd, Jel, TA,) and prayer [expressed to the beggar, that God may sustain him,] (TA,) and forgiveness granted to the beggar for his importunity (Bd, Jel) or obtained by such refusal from God or from the beggar, (Bd,) are better than an alms which annoyance follows (TA) by reproach for a benefit conferred and for begging. (Jel.) And مَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ ↓ بِالْمَعْرُوفِ [in the same, iv. 6,] means [And such as is poor, let him take for himself (lit. eat)] according to what is approved by reason and by the law, (TA,) or according to his need (Bd) and the recompense of his labour. (Bd, Jel.) ― -b3- [العُرْفُ, in lexicology, signifies The commonly-known, commonly-received, or common conventional, language; common parlance, or common usage: mostly meaning that of a whole people; in which case, the epithet العَامُّ is sometimes added: but often meaning that of a particular class; as, for instance, of the lawyers. Hence the terms حَقِيقَةٌ عُرْفًا and مَجَازٌ عُرْفًا, expl. in arts. حق and جوز. See also مُتَعَارَفٌ: and see عَادَةٌ.] -A2- Also The عُرْف of the horse; (S, O;) [i. e. the mane;] the hair (Mgh, Msb, K) that grows on the ridge (Msb) of the neck of the horse (Mgh, Msb, K) or similar beast; (Msb;) as also ↓ عُرُفٌ: (K:) [see also مَعْرَفَةٌ:] or the part, of the neck, which is the place of growth of the hair: [see again مَعْرَفَةٌ:] and the part, of the neck [of a bird], which is the place of growth of the feathers: (TA:) [or the feathers themselves of the neck; used in this sense in the K and TA in art. برل, as is shown by the context therein:] and the [comb or] elongated piece of flesh on the upper part of the head of a cock; to which the بَظْر of a girl is likened: (Msb:) pl. أَعْرَافٌ [properly a pl. of pauc.] (O, TA) and عُرُوفٌ. (TA.) As used it in relation to a man, explaining the phrase جَآءَ فُلَانٌ مُبْرَثِلًّا لِلشَّرِّ as meaning نَافِشًا عُرْفَهُ [i. e. (assumed tropical:) Such a one came as though ruffling the feathers of his neck to do evil, or mischief]. (TA.) And [hence] it is said in a trad., جَاؤُوا كَأَنَّهُمْ عُرُفٌ (assumed tropical:) [They came as though they were a mane], meaning, following one another. (TA.) And one says, جَآء القَوْمُ عُرْفًا عُرْفًا (assumed tropical:) [The people, or party, came] one after another: like the saying, طَارَ القَطَا عُرْفًا (assumed tropical:) [The sand-grouse flew] one after another. (K.) And hence, وَالْمُرْسَلَاتِ عُرْفًا, (S, O, K,) in the Kur [lxxvii. 1], a metaphorical phrase, from the عُرْف of the horse, meaning (tropical:) [By the angels, or the winds, that are sent forth] consecutively, like [the several portions of] the عُرْف [or mane] of the horse: (S, O:) or the meaning is, sent forth بِالْمَعْرُوفِ, (S, O, K, TA,) i. e. with beneficence, or benefit: (TA:) [for further explanations, see the expositions of Z and Bd or others: and see also art. رسل:] some read عَرْفًا [expl. in the next preceding paragraph]. (TA.) ― -b2- [Hence also,] (tropical:) The waves of the sea. (K, TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) Elevated sand; as also ↓ عُرُفٌ and ↓ عُرْفَةٌ: pl. (of the last, TA) عُرَفٌ and (of the first, TA) أَعْرَافٌ: (S, O, K:) and all signify likewise (assumed tropical:) an elevated place: (K:) and the first, (assumed tropical:) the elevated, or overtopping, back of a portion of sand, (K, TA,) and of a mountain, and of anything high: and (assumed tropical:) an elevated portion of the earth or ground: and [the pl.] أَعْرَافٌ (assumed tropical:) the حَرْث [meaning land ploughed, or prepared, for sowing] that is upon the [channels for irrigation that are called] فُلْجَان [pl. of فَلَجٌ] and قَوَائِد [pl. of قَائِدٌ]. (TA.) ― -b4- [The pl.] الأَعْرَافُ, (S, O, K,) mentioned in the Kur [vii. 44 and 46], (S, O,) is applied to (assumed tropical:) A wall between Paradise and Hell: (S, O, K:) so it is said: (S, O:) or the upper parts of the wall: or by عَلَى الأَعْرَافِ may be there meant عَلَى مَعْرِفَةِ أَهْلِ الجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ [i. e., app., and possessing knowledge of the people of Paradise and of the people of Hell: for it seems that مُحْتَوُونَ, or the like, is to be understood before على]. (Zj, TA.) [And hence it is the name of The Seventh Chapter of the Kur-لn.] By أَصْحَابُ الأَعْرَافِ [The occupants of the اعراف], there mentioned, are said to be meant persons whose good and evil works have been equal, so that they shall not have merited Paradise by the former nor Hell by the latter: or prophets: or angels. (Zj, TA.) ― -b5- See also عُرْفَةٌ. ― -b6- [The pl.] أَعْرَافٌ also signifies (tropical:) The higher, or highest, (K, TA,) and first, or foremost, (TA,) of winds; (K, TA;) and likewise of clouds, and of mists. (TA.) ― -b7- And عُرْفٌ signifies also, (As, O, K,) in the speech of the people of El-Bahreyn, (As, O,) A species [or variety] of palm-trees; (As, O, K;) and so [the pl.] أَعْرَافٌ (O, K) is expl. by IDrd: (O:) or when they first yield fruit, or edible fruit, or ripe fruit; (K, TA;) or when they attain to doing so: (TA:) or a [sort of] palmtree in El-Bahreyn, also called بُرْشُوم; (K, TA;) but this is what is meant by As and IDrd. (TA.) ― -b8- And The tree of the أُتْرُجّ [i. e. citrus medica, or citron]. (K.) -A3- Also pl. of عَرُوفٌ: ― -b2- and of أَعْرَفُ and عَرْفَآءُ. (K.)

عِرْفٌ
عِرْفٌ ذ , with kesr, is from the saying, مَا عَرَفَ عِرْفِى اـِلَّا بِأَخَرَةٍ, (S, O,) which means He did not know me save at the last, or lastly, or latterly. (S, O, K.) -A2- And it signifies Patience. (IAar, O, K.) A poet says, (namely Aboo-Dahbal ElJumahee, TA,)
قُلْ لِابْنِ قَيْسٍ أَخِى الرُّقَيَّاتِ
مَا أَحْسَنَ العِرْفَ فِى المُصِيبَاتِ
[Say thou to the son of Keys, the brother of Er-Rukeiyat, How good is patience in afflictions!]. (IAar, O, TA.)

عُرُفٌ
عُرُفٌ ذ : see عُرْفٌ, in three places.

عَرْفَةٌ
عَرْفَةٌ ذ A question, or questioning, respecting a subject of information, in order to know it; (K, * TA;) as also ↓ عِرْفَةٌ. (K, TA.) -A2- See also عَرْفٌ. -A3- Also A purulent pustule that comes forth in the whiteness [or palm] of the hand. (ISk, S, O, K.)

عُرْفَةٌ
عُرْفَةٌ ذ : see عُرْفٌ, latter half. ― -b2- Also An open, elongated, tract of land, producing plants, or herbage. (O, K.) ― -b3- Also, (O, K,) and ↓ عُرْفٌ, (TA,) A limit (O, K, TA) between two things: (K:) [like أُرْفَةٌ:] pl. of the former عُرَفٌ. (O, K, TA.)

عِرْفَةٌ
عِرْفَةٌ ذ [an inf. n.] I. q. مَعْرِفَةٌ. (O, K. [See 1, first sentence. In the O, it seems to be regarded as a simple subst.]) ― -b2- See also عَرْفَةٌ.

يَوْمُ عَرَفَهَ
يَوْمُ عَرَفَهَ ذ The ninth day of [the month] ذُو الحِجَّة [when the pilgrims halt at عَرَفَات]: (S, Mgh, O, Msb, K:) the latter word being without tenween, (S, O,) imperfectly decl., because it is of the fem. gender and a proper name, (Msb,) and not admitting the art. ال. (S, O, Msb.) ― -b2- See also the next paragraph.

عَرَفَاتٌ
عَرَفَاتٌ ذ The place [or mountain] where the pilgrims halt (Mgh, O, Msb, K) on the day of عَرَفَة [above mentioned], (O, K,) [described by Burckhardt as a granite hill, about a mile, or a mile and a half, in circuit, with sloping sides, rising nearly two hundred feet above the level of the adjacent plain,] said to be nine miles, (Msb,) or twelve miles, (K,) from Mekkeh; (Msb, K;) said by J to be a place in, or at, Minè, but incorrectly, (K, TA,) unless thereby be meant near Minè; (TA;) also called by some ↓ عَرَفَةُ; (Mgh, Msb;) but the saying نَزَلْنَا عَرَفَةَ, (S, O, K,) or نَزَلْتُ بِعَرَفَةَ, (Msb,) [We, or I, alighted at عَرَفَة,] is like a post-classical phrase, (S, O, K,) and (S, O) it is said to be (Msb) not genuine Arabic: (S, O, Msb:) عَرَفَاتٌ is a [proper] name in the pl. form, and therefore is not itself pluralized: (S, O, K:) it is as though the term عَرَفَةٌ applied to every distinct portion thereof: (TA:) as Fr says, it has, correctly, no sing.; (S, O;) and it is determinate as denoting a particular place; (Sb, S, O, K, TA;) and therefore not admitting the article ال; (Sb, TA;) differing from الزَّيْدُونَ [because this is a proper name common to a number of persons]: you say, هٰؤُلَآءِ عَرَفَاتٌ حَسَنَةً [lit. These are 'Arafلt, in a good state], putting the epithet in the accus. case because it is indeterminate [as a denotative of state, like مُصَدِّقًا in the saying وَهُوَ الحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ, in the Kur ii. 85]: (S, O:) it is decl. (مَصْرُوفَةٌ [more properly مُعْرَبَةٌ]) because the ت is equivalent to the ى and و in مُسْلِمِينَ and مُسْلِمُونَ, (S, O, K,) the tenween becoming equivalent to the ن, therefore, being used as a proper name, it is left in its original state, like as is مُسْلِمُونَ when used as a proper name: (Akh, S, O, K:) [i. e.,] it is decl. in the manner of مُسْلِمَاتٌ and مُؤْمِنَاتٌ, the tenween being like that which corresponds to the masc. pl. termination ن, not the tenween of perfect declinability, because it is a proper name and of the fem. gender, wherefore it does not admit the article ال. (Msb.) عَرَفَاتٌ was thus named because Adam and Eve knew each other (تَعَارَفَا) there (IF, O, K, TA) after their descent from Paradise: (TA:) or because Gabriel, when he taught Abraham the rites and ceremonies of the pilgrimage, said to him “ Hast thou known? ” (أَعَرَفْتَ), (O, K,) and he replied “ I have known ” (عَرَفْتُ): (K:) or because it is a place sanctified and magnified, as though it were rendered fragrant (عُرِّفَ i. e. طُيِّبَ): (O, K:) or because the people know one another (يَتَعَارَفُونَ) there: or, accord. to Er-Rلghib, because of men's making themselves known (نِتَعَرُّفِ العِبَادِ) there by religious services and prayers. (TA.)

عُرْفِىٌّ
[ عُرْفِىٌّ ذ Of, or relating to, العُرْفُ as meaning the commonly-known or commonly-received or conventional language, or common parlance, or common usage. Hence حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ and مَجَازٌ عُرْفِىٌّ, expl. in arts. حق and جوز.]

عَرَفِىٌّ
عَرَفِىٌّ ذ Of, or relating to, عَرَفَات. (O, K.)

عِرِفَّانٌ
عِرِفَّانٌ ذ , (O, K,) accord. to Th, A man (O) who acknowledges, or confesses, a thing, and directs to it, or indicates it; (O, K;) thus expl. as an epithet, though Sb mentions his not knowing it as an epithet; (O;) occurring in a poem of Er-Rل'ee, and expl. by some as the name of a companion of his: (O, K: *) and عُرُفَّانٌ signifies the same; (K;) but this is said by Sb to be a word transferred from the category of proper names. (O.) -A2- Also the latter, (O,) or both, (K,) A small creeping thing that is found in the sands of 'ءlij and of Ed-Dahnà: (O, K:) or a large [sort of locust, or the like, such as is termed] جُنْدَب, resembling the جَرَادَة, (AHn, K, TA,) having a crest (لَهُ عُرْفٌ), (AHn, TA,) not found save upon [one or the other of two species of plants, i. e.] a رِمْثَة or an عُنْظُوَانَة: (AHn, K, TA:) but AHn mentions only the latter form of the word, عُرُفَّانٌ. (TA.)

عَرُوفٌ
عَرُوفٌ ذ : see عَارِفٌ, in two places.

عَرِيفٌ
عَرِيفٌ ذ : see عَارِفٌ, first sentence. ― -b2- [Hence,] One who knows his companions: pl. عُرَفَآءُ. (O, K.) The chief, or head, (Mgh, K, TA,) of a people, or party; (K, TA;) because he knows the states, or conditions, of those over whom he acts as such; (Mgh;) or because he is known as such [so that it is from the same word in the last of the senses assigned to it in this paragraph]; (K;) or because of his acquaintance with the ordering, or management, of them: (TA:) or the نَقِيب [or intendant, superintendent, overseer, or inspector, who takes cognizance of, and is responsible for, the actions of a people], who is below the رَئِيس: (S, O, K:) or the manager and superintendent of the affairs, who acquaints himself with the circumstances, or a tribe, or of a company of men; of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ: (IAth, TA:) or the orderer, or manager, of the affairs of a people, or party; as also ↓ عَارِفٌ: (Msb:) pl. as above: (S, IAth, Msb:) it is said that he is over a few persons, and the مَنْكِب is over five عُرَقَآء, then the أَمِير is over these. (Msb.) It is said in a trad. that the عُرَفَآء are in Hell, as a caution against undertaking the office of chief, or head, on account of the trial that is therein; for when one does not perform the duty thereof, he sins, and deserves punishment. (TA.) ― -b3- [It is now used as meaning A monitor in a school, who hears the lessons of the other scholars.] -A2- See also مَعْرُوفٌ, with which it is syn.

عِرَافَةٌ
عِرَافَةٌ ذ The holding, and the exercising, of the office of عَرِيف. (S, Mgh, * O, Msb, * K. [An inf. n.: see 1, in the middle of the latter half.])

عَرُوفَةٌ
عَرُوفَةٌ ذ : see عَارِفٌ, in two places.

عَرَّافٌ
عَرَّافٌ ذ A كَاهِن [or diviner]: (S, O, Msb, K:) or the former is one who informs of the past, and the latter is one who informs of the past and of the future: (Msb:) or, accord. to Er-Rلghib, [but the converse of his explanation seems to be that which is correct,] the former is one who informs of future events, and the latter is one who informs of past events. (TA.) Hence the saying of the Prophet, that whoso comes to an عرّاف and asks him respecting a thing, prayer of forty nights will not be accepted from him. (O.) ― -b2- And (Msb) An astrologer, (IAth, Mgh, Msb,) who lays claim to the knowledge of hidden, or invisible, things, (IAth, Mgh,) which God has made to belong exclusively to Himself: (IAth:) and this is [said to be] meant in the trad. above mentioned. (Mgh.) ― -b3- And A physician. (S, O, K.) ― -b4- And One who smells [for يسم I read يَشُمُّ] the ground, and thus knows the places of water, and knows in what country, or district, he is. (ISh, in TA, art. حزى.)

عَارِفٌ
عَارِفٌ ذ and ↓ عَرِيفٌ are syn., (S, O, K,) like عَالِمٌ and عَلِيمٌ, (S, O,) signifying Knowing; [&c., agreeably with the explanations of the verb in the first quarter of the first paragraph of this art.;] as also ↓ عَرُوفَةٌ, (S, O, K,) but in an intensive sense, which is denoted by the ة, (S, O, TA,) meaning [knowing, &c., much, or well; or] knowing, or acquainted with, affairs, and not failing to know [or recognise] one that has been seen once; (TA;) as in the phrase, بِالأُمُوِر ↓ رَجُلٌ عَرُوفَةٌ [A man much, or well, acquainted with affairs]. (S, O.) ― -b2- For the first, see also عَرِيفٌ. ― -b3- It also signifies particularly [Skilled in divine things;] possessing knowledge of God, and of his kingdom, and of the way of dealing well with Him. (TA.) ― -b4- See also مَعْرُوفٌ. -A2- Also, the first, [Patient; or] very patient, or having much patience; syn. صَبُورٌ; (AO, S, O, K;) and so ↓ عَرُوفٌ; (S, O, K;) of which latter the pl. is عُرْفٌ. (K.) One says, أُصِيبَ فُلَانٌ فَوُجِدَ عَارِفًا [Such a one was smitten, or afflicted, and was found to be patient]. (S, O.) And حَبَسْتُ نَفْسًا عَارِفَةً, meaning صَابِرَةً [i. e. I restrained a patient soul, or mind]: (O, TA:) like the phrase صَبَرْتُ عَارِفَةً in a verse of 'Antarah [cited in the first paragraph of art. صبر]. (S, * O.) And ↓ نَفْسٌ عَرُوفٌ means [A soul, or mind,] enduring; very patient; that endures an event, or a case, when made to experience it. (TA.) عَوَارِفُ [is pl. of عَارِفَةٌ, and] means Patient she-camels. (IB, TA.)

عَارِفَةٌ
عَارِفَةٌ ذ as a subst.; pl. عَوَارِفُ: see عُرْفٌ, first quarter, in two places.

عُوَيْرِفٌ
عُوَيْرِفٌ ذ [dim. of عَارِفٌ, i. e. signifying One possessing little knowledge &c.]. One says of him in whom is a sin, or crime, مَا هُوَ اـِلَّا عُوَيْرِفٌ [He is none other than one possessing little knowledge]. (TA.)

أَعْرَفَ
أَعْرَفَ ذ is mentioned in “ the Book ” of Sb as used in the phrase هٰذَا أَعْرَفَ مِنْ هٰذَا [meaning This is more known than this]: irregularly formed from مَعْرُوفٌ, not from عَارِفٌ. (ISd, TA.) -A2- Also A thing having what is termed عُرْف [i. e. a mane, or the like]: (S, O, K:) fem. عَرْفَآءُ: pl., masc. and fem., عُرْفٌ. (K.) It is applied to a horse, (Mgh, K, TA,) meaning Having a full mane, or much hair of the mane. (Mgh, TA.) And to a serpent (O, K) such as is termed شَيْطَان [which is described as having an عُرْف]. (O.) And the fem. is applied to a she-camel, (K, TA,) meaning High in the hump: or resembling the male: or long in her عُرْف [or mane]: (TA:) or having what resembles the عُرْف by reason of her fatness: or having, upon her neck, fur like the عُرْف. (Ham p. 611.) ― -b2- The fem. is also used as meaning The ضَبُع [i. e. hyena, or female hyena], because of the abundance of its hair (S, O, K, TA) of the neck, (O, K, TA,) or because of the length of its عُرْف. (TA.) ― -b3- And one says سَنَامٌ أَعْرَفُ A long, or tall, camel's hump, having an عُرْف. (TA.) And جَبَلٌ أَعْرَفُ (assumed tropical:) A mountain having what resembles the عُرْف. (TA.) And قُلَّةٌ عَرْفَآءُ (tropical:) A high mountain-top. (TA.) And حَزْنٌ أَعْرَفُ (assumed tropical:) High rugged ground. (TA.)

مَعْرَفٌ
مَعْرَفٌ ذ (S, O, K [in one of my copies of the S written مُعَرَّفٌ]) and مَعْرِفٌ also (Ham p. 47) sing. of مَعَارِفُ, which means The face [and faces], and any part thereof that appears; as in the saying اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ المَعَارِفِ [A woman beautiful in the face, or in the parts thereof that appear]; (S, O, K;) because the person is known thereby: (TA:) or, as some say, no sing. of it is known: (Har p. 146:) and some say that it signifies the beauties, or beautiful parts, of the face. (TA.) Er-Rل'ee says,
مُتَلَفِّمِينَ عَلَى مَعَارِفِنَا
نَثْنِى لَهُنَّ حَوَاشِىَ العَصْبِ
[Muffling our faces, or the parts thereof that appeared, we fold, or folding, to them the selvages of the عَصْب (a sort of garment).] (S, O: but the latter has مُتَلَثِّمِينَ.) And one says, حَيَّا اللّٰهُ المَعَارِفَ, meaning [May God preserve] the faces. (O, K.) And قَدْ هَاجَتْ مَعَارِفُ فُلَانٍ The features of such a one, whereby he was known to me, have withered, like as the plant withers: said of a man who has turned away, from the speaker, his love, or affection. (TA.) And هُوَ مِنَ المَعَارِفِ He is of those who are known; [or of those who are acquaintances;] (O, K;) as though meaning مِنْ ذَوِى المَعَارِفِ, i. e. of those having faces [whereby they are known]: (O:) or مَعَارِفُ الرَّجُلِ means Those who are entitled to the man's love, or affection, and with whom he has acquaintance; [and simply the acquaintances of the man;] and is pl. of ↓ مَعْرِفَةٌ. (Har p. 146.) مَعَارِفُ الأَرْضِ means The faces, and known parts, of the land. (TA.)

مَعْرَفَةٌ
مَعْرَفَةٌ ذ The place [or part] upon which grows the عُرْف [or mane]; (S, Mgh;) the place of the عُرْف of the horse, (O, K, TA,) from the forelock to the withers: or the flesh upon which grows the عُرْف. (TA.) But the phrase الأَخْذُ مِنْ مَعْرَفَةِ الدَّابَّةِ means The cutting [or taking] of somewhat from the عُرْف of the beast. (Mgh.)

مَعْرِفَةٌ
مَعْرِفَةٌ ذ a subst. [signifying Knowledge, cognition, cognizance, or acquaintance; &c.: as such having for its pl. مَعَارِفُ, meaning sorts of knowledge:] from عَرَفَهُ signifying as expl. in the beginning of this art.: (Msb:) or an inf. n. therefrom. (S, O, K.) ― -b2- See also مَعْرَفٌ, last sentence but one. ― -b3- [In grammar, A determinate noun; opposed to نَكِرَةٌ.]

مُعَرَّفٌ
مُعَرَّفٌ ذ [pass. part. n. of 2, q. v. -A2- ] Food rendered fragrant. (TA.) -A3- And Food put part upon part [app. so that the uppermost portion resembles a mane or the like (عُرْف)]. (TA.) [Golius, as on the authority of J, and hence Freytag, assign to it a meaning belonging to مُعَرَّقٌ.] -A4- Also The place of halting [of the pilgrims] at عَرَفَات. (S, O, K.) ― -b2- And in a trad. of I'Ab, the phrase بَعْدَ المُعَرَّفِ occurs as meaning After the halting at عَرَفَة [or rather عَرَفَات]. (TA.)

مَعْرُوفٌ
مَعْرُوفٌ ذ [Known: and particularly well, or commonly, known]. أَمْرٌ مَعْرُوفٌ and ↓ عَارِفٌ, (O, Msb, K, TA,) accord. to Lth, but the latter is disapproved by Az, having not been heard by him on any other authority than that of Lth, (O, TA,) [though there are other similar instances well known, (see أَمْرٌ, and دَافِقٌ,)] signify the same [i. e. A known affair or event &c.]; (O, Msb, K, TA;) as also ↓ عَرِيفٌ. (Msb, TA,) ― -b2- [Hence, in grammar, The active voice; opposed to مَجْهُولٌ.] ― -b3- See also عُرْفٌ, former half, in seven places. -A2- أَرْضٌ مَعْرُوفَهٌ Land having a fragrant عَرْف [or odour]. (TA.) -A3- رَجُلٌ مَعْرُوفٌ A man having a purulent pustule, termed عَرْفَة, come forth in the whiteness [or palm] of his hand. (S.)

مُعْتَرِفٌ
مُعْتَرِفٌ ذ [part. n. of 8, q. v.]. 'Omar is related to have said, اُطْرُدُوا المُعْتَرِفِينَ, meaning [Drive ye away] those who inform against themselves [or confess or acknowledge the commission] of something for which castigation is due to them; as though he disliked their doing so, and desired that people should protect them. (TA.)

مُتَعَارَفٌ
مُتَعَارَفٌ ذ [applied to language, or a phrase, or word, means Known by common conventional usage]. One says, هُوَ مُتَعَارَفٌ بَيْنَهُمْ It is known [by common conventional usage] among them. (MA. See also عُرْفٌ.])

##### Türkçe

عَرَفَهُ
1 **عَرَفَهُ** ذ , (S, O, Msb, K, &c.,) muzâri‘i **عَرِفَ** , (O, K,) mastarı **مَعْرِفَةٌ** (S, O, K) ve **عِرْفَانٌ** (S, O, Msb, K) ve **عِرِفَّانٌ** (K) ve **عِرْفَةٌ**, (Msb, K,) yahut **مَعْرِفَةٌ** basit bir isimdir, (Msb,) Onu bildi; onun idrakine sahip oldu; yahut onunla tanışık oldu veya tanışık hâle geldi; eş anlamlısı **عَلِمَهُ**: (K:) yahut onu (**عَلِمَهُ**) beş duyudan herhangi biri vasıtasıyla bildi; (Msb;) [ve ayrıca, zihnî idrak ile:] Er-Râgıb der ki: **المَعْرِفَةُ**, bir şeyi tefekkür ile ve onun eserinin [zihin veya duyu üzerindeki] etkisini dikkate almakla idrak etmektir; böylece **العِلْمُ**’den daha hususî bir mânâya sahiptir; ve onun zıddı **الاـِنْكَارُ**’dır; ve şöyle denir: **فُلَانٌ يَعْرِفُ اللّٰهَ وَرَسُولَهُ** [Falanca Allah’ı ve resulünü bilir]; fakat **يَعْلَمُ اللّٰهَ** denmez; fiil [bu şekilde] tek bir mef‘ûl alır kılınarak; çünkü insanın Allah’a dair **مَعْرِفَة**’si [yahut bilgisi], onun eserlerinin dikkate alınmasının [sonucu]dur; onun zâtının idraki olmaksızın; ve şöyle denir: **اَللّٰهُ يَعْلَمُ كَذَا**, fakat **يَعْرِفُ كذا** denmez; çünkü **المَعْرِفَةُ**, tefekkür ile ulaşılan, noksan olan **عِلْم** [yahut bilgi] ile ilgili olarak kullanılır: o, **عَرَفْتُهُ**’dan olup “onun **عَرْف**’ünü yani kokusunu buldum yahut tecrübe ettim” mânâsındadır; yahut “onun **عُرْف**’üne yani sınırına ulaştım” mânâsındadır: (TA:) B’de denilmiştir ki **المَعْرِفَةُ**, mânâ bakımından **العِلْمُ**’den birkaç yönden ayrılır: birincisi, ilkinin, şeyin kendisine [ki o onun mef‘ûlüdür] taalluk etmesi; hâlbuki ikincisinin, onun hâllerine, yahut şartlarına, yahut sıfatlarına taalluk etmesidir: yine birincisi, genellikle, zihinden gaip olmuş bir şeyi, bir şey olarak idrak etmeyi ifade eder; böylece ikinciden ayrılır; bu sebeple ilkinin zıddı **الاـِنْكَارُ**, ikincinin zıddı ise **الجَهْلُ**’dür; ve birincisi, bir şeyi bizzat kendisi olarak, diğer şeylerden ayırt ederek bilmektir; hâlbuki ikincisi, bir şeyi diğer şeylerle birlikte topluca ele alır: (TA, madde **علم**’de:) ve bazen **اعترف**’u **عَرَفَ**’ın yerine koyarlar; (S, O;) [yani] **اعترف الشَّىْءَ**, **عَرَفَهُ** mânâsına gelir: (Mgh, K:) ve bazen ↓ **استعرفُه** da böyledir. (Har s. 486.) ― -b2- Ve **عَرَفَ**, ayrıca, **اعترف**’un yerine de kullanılır [aşağıda ikincisine verilen mânâlardan birincisinde]. (S, O.) Sonraki fiile, dört yerde bak. ― -b3- **عَرَفَهُ** ayrıca “ona karşılık verdi/karşılığını verdi” mânâsına gelir. (O, K.) Ks okudu, (O, K,) ve beş kişi daha, (Az, TA,) Kur’ân’da [lxvi. 3], (O,) **عَرَفَ بَعْضَهُ**, “Onu, yani Hafsa’yı, bir kısmı sebebiyle [yani] onun yaptığı şeyin bir kısmı sebebiyle karşılıklandırdı” mânâsında: (Fr, O, K:) ve gerçekten bunu onu boşamakla yaptı: (Fr, TA:) yahut “onun bir kısmını ikrar etti” mânâsınadır: (K:) fakat diğerleri **بَعْضَهُ** ↓ **عَرَّفَ** okudu; bu da, yukarıda açıklanan iki mânâdan ilkinin aynısına sahiptir: (Bd:) yahut bu, “Hafsa’ya onun bir kısmını bildirdi” mânâsınadır. (Fr, O, Bd, * TA. [Bk. ayrıca 2.]) Yukarıda ilk açıklanan mânâya göre, bu ibare, iyilik yapan yahut kötülük yapan kimseye söylenen şu söze benzer: **أَنَا أَعْرِفُ لأَهْلِ الاـِحْسَانِ وَأَعْرِفُ لِأَهْلِ الاـِسَآءَةِ**, (O,) yahut **لِلْمُحْسِنِ وَالمُسِىْءِ**, (K,) [İyilik yapanı da kötülük yapanı da nasıl karşılıklandıracağımı bilirim,] yani iyilik yapanın hâli ve kötülük yapanın hâli benden gizli değildir; onun uygun karşılığı da [gizli değildir]. (O, K.) Bir hadiste **لَأَعْرِفَنَّكَهَا عَنْدَ رَسُولِ اللّٰهِ** geçer; mânâsı: “Allah’ın Resulü’nün huzurunda onu sana mutlaka karşılıklandıracağım ki o senin kötülüğünü bilsin”; ve tehditte kullanılır. (TA.)

-A2- **عَرَفَ الفَرَسَ**, (S, O, K,) muzâri‘i **عَرِفَ** , (O,) mastarı **عَرْفٌ**, (O, K,) Atın **عُرْف**’ünü [yani yelesini] kesti. (S, O, K.)

-A3- **عَرَفْتُ عَلَى القَوْمِ**, muzâri‘i **عَرُفَ** , mastarı **عِرَافَةٌ**, Kavim yahut topluluk üzerinde **عَرِيف** oldum veya **عَرِيف** hâline geldim; yani işlerinin idarecisi yahut düzenleyicisi; bunun gibi **عَرُفْتُ عَلَيْهِمْ** de vardır: (Msb:) yahut **عَرُفَ**, mastarı **عَرَاعَةٌ**, “o, bir **عَرِيف** oldu veya **عَرِيف** hâline geldi” mânâsına gelir; (S, O, K;) bunun gibi **عَرَفَ**, muzâri‘i **عَرِفَ**; (K;) yani bir **نَقِيب**: (S, O:) ve onun bir **عَرِيف** olarak iş gördüğünü kastettiğinde şöyle dersin: **عَرَفَ عَلَيْنَا سِنِينَ**, muzâri‘i **عَرُفَ** , mastarı **عِرَافَةٌ**, [bazı yıllar boyunca üzerimizde bir **عَرِيف** olarak iş gördü,] **كَتَبَ**, muzâri‘i **يَكْتُبُ**, mastarı **كِتَابَةٌ** gibi. (S, O, K. *)

-A4- **عَرَفَ لِلْأَمْرِ**, muzâri‘i **عَرِفَ** , O iş/olay hakkında sabırlı oldu; (K;) bazılarına göre (O) bunun gibi ↓ **اعترف** da vardır. (O, K.) Ve **عُرِفَ عِنْدَ المُصِيبَةِ**: musibet yahut felaket anında sabırlı oldu. (TA.) ― -b2- Ve **عَرَفَ**: boyun eğici oldu yahut uysal oldu; (Ibn-‘Abbâd, O, TA;) ve bunun gibi ↓ **اعترف** da vardır; (IAar, O, K,) bir adam hakkında (IAar, O) ve binilen bir hayvan hakkında söylenir. (O.)

-A5- **عَرُفَ**, mastarı **عَرَافَةٌ**, O (adam) kokusunda hoş oldu yahut tatlı oldu. (TA.) Ve ↓ **اعرف**, yiyecek hakkında söylenir: onun **عَرْف**’ünde, yani kokusunda tatlı oldu. (TA.) ― -b2- **عَرِفَ**: O (adam, TA) çokça koku kullandı. (IAar, O, K.) ― -b3- Ve: kokuyu terk etti yahut kokudan kaçındı. (IAar, O.)

-A6- **عُرِفَ**, (S, O, K,) mastarı **عَرْفٌ**, (K, TA,) K’nin nüshalarından birine yahut birkaçına göre **عِرْفَانٌ**, (TA,) O (adam, S, O) elinin beyazlığında [yahut avucunda] **عَرْفَة** denilen irinli bir çıban çıktı. (S, O, K.)

**تَعْرِيفٌ**

2 **تَعْرِيفٌ**: bildirme; eşanlamlısı **اـِعْلَامٌ**: (S, O, K, TA:) [daha doğrusu, önceki paragrafta işaret edildiği üzere, bunun anlamı sonrakinden daha sınırlıdır:] ve bu anlamda fiili iki mef‘ûl alabilir: şöyle denir, **عرّفهُ الأَمْرَ** O, ona işi yahut hâli bildirdi; eşanlamlısı **أَعْلَمَهُ اـِيَّاهُ**: [yahut onu bununla tanıştırdı; yahut ona bunu haber verdi:] ve **عرّفهُ بَيْتَهُ** O, ona evinin yahut çadırının yerini bildirdi, yahut onu bununla tanıştırdı; eşanlamlısı **أَعْلَمَهُ بِمَكَانِهِ**: (TA:) [ve] şöyle denir **عَرَّفْتُهُ بِهِ**, yani ben onu, beş duyudan herhangi biri vasıtasıyla [yahut zihnî idrak ile; ayrıca **عَرَّفْتُهُ اـِيَّاهُ** da böyledir] ona bildirdim. (Msb.) Yine 1’e, ilk yarıya bak. Ve 4’e bak. ― -b2- Ayrıca: bildirme; zıddı **تَنْكِيرٌ**. (O, K.) Kur’ân’da [lxvi. 3] **عَرَّفَ بَعْضَهُ**, “onun bir kısmını bildirdi” diye açıklanmıştır. (TA. [Diğer açıklamalar için 1’e bak.]) Ve **عَرَّفْتُهُ بِزَيْدٍ** “Ben onu Zeyd adıyla bildirdim” demektir; **سَمَّيْتُهُ بِزَيْدٍ** ibaresi gibidir. (Sb, TA.) ― -b3- [Bundan: bir terimi açıklama; ve onun açıklaması: bu şekilde kullanıldığında çoğulu **تَعْرِيفَاتٌ**’tır: bunun anlamı, “tanımlama” ve “tanım” mânasına gelen **حَدٌّ**’dan daha az sınırlıdır. ― -b4- Ve: bir ismi yahut isim cümlesini belirli kılma. ― -b5- Bundan ayrıca:] kaybolmuş bir hayvanı, yahut kaybolmuş bir hayvanı veya başka bir şeyi ilan ederek arama; (S, TA;) onu anma [ve vasfetme] ve onun hakkında bilgisi olanı bulmayı isteme. (TA.) ― -b6- Ve [bundan yine,] **عرّفهُ بِذَنْبِهِ** O, onu günahıyla dağladı, yahut damgaladı. (TA.) -A2- Ayrıca: [bir şeyi] kokulu kılma; (S, O, * K, * TA;) **العَرْفُ**’tan: (S:) ve onu süsleme, bezeme yahut güzelleştirme. (TA.) Kur’ân’da [xlvii. 7] **عَرَّفَهَا لَهُمْ**’un, “onu (yani Cennet’i **الجَنَّة**) onlar için kokulu kıldı” demek olduğu söylenmiştir: (S, O:) yahut “onu onlara vasfetti; böylece ona girdiklerinde o vasıf ile onu bilecekler, yahut oradaki ikamet yerlerini bilecekler” demektir: (O:) yahut “onu onlara vasfetti ve onları ona rağbet ettirdi” demektir: (Er-Rلghib, TA:) [ve benzeri Bd tarafından da söylenir:] yahut “onu onlar için belirledi; böylece herkes için ayrı bir cennet olsun” demektir. (Bd.) ― -b2- Şöyle de denir, **عرّف رَأْسَهُ بِالدُّهْنِ** O, başının saçını yağ ile yahut yağ ile bolca ıslattı; eşanlamlısı **رَوَّاهُ**. (TA.) ― -b3- Ve **عرّف طَعَامَهُ** O, yemeğini çok baharatlı/katıklı yaptı. (TA.) -A3- Ayrıca: hacıların Arafat’ta durması. (S, O, K.) Sen dersin, **عرّفوا**, (S, Mgh, O, Msb,) masdarı yukarıdaki gibi, onlar Arafat’ta durdular; (Mgh, Msb;) yahut Arafat’ta hazır bulundular; (S, O.) Ve [bundan], müteahhir bir anlamda, başka bir yerde, çöle çıkarak orada namaz kılmak ve tevazu göstermek yahut içten dua etmek suretiyle Arafat ehline benzediler; (Mgh;) yahut namaz kılmak ve bağışlanma dilemek için mescitlerinde toplandılar: (Har s. 672:) bunu ilk yapan İbn-‘Abbâs idi, Basra’da. (Mgh, ve Har mezkûr yerde.) Ve **عرّف بِالهَدْىِ** O, kurbanlık hayvanı Arafat’a getirdi. (Mgh.) -A4- **عرّف الشَّرَّ بَيْنَهُمْ** O, aralarında kötülüğü yahut fesadı kışkırttı: bu ibaredeki fiil, **أَ َّ ثَ**’dan taklib ile yapılmıştır. (Yaakoob, TA.)

**اعرف فُلَانًا**
4 **اعرف فُلَانًا**: O, falancaya günahını söyledi, sonra onu bağışladı; ve bunun gibi ↓ **عرّفهُ**. (TA.) -A2- **اعرف** (bir at hakkında söylenir, S, O) O, uzun bir **عُرْف** [yahut yele] sahibi oldu. (S, O, K.) -A3- Yine 1’e, sona yakın yere bak.

**تعرّف**
5 **تعرّف**: bilindi, yahut bilinir oldu. (Har s. 6.) ― -b2- Ve **تعرّف اـِلَيْهِ** O, kendini ona tanıttı; (TA;) [ve bunun gibi ↓ **استعرف**; zira] sen dersin, **أَتَيْتُ مُتَنَكِّرًا ثُمَّ اسْتَعْرَفْتُ** yani [ben gizlenerek yahut tanınmaz bir görünüş takınarak geldim, sonra] kim olduğumu bildirdim: (L:) ve **اِئْتِ فُلَانًا فَاسْتَعْرِفْ اـِلَيْهِ حَتَّى يَعْرِفَكَ** [falancaya git ve ona kendini tanıt ki seni bilsin]. (S, O, K. *) [8’e de bak.] ― -b3- [Bundan,] şöyle denir, **تعرّف اـِلَى اللّٰهِ بِالعِبَادَاتِ وَالأَدْعِيَةِ** [O, ibadetler ve dualar ile Allah’a kendini tanıttı]. (Er-Rلghib, TA.) Ve İbn-‘Abbâs’a Peygamber’in bir sözünde geçen **تَعَرَّفْ اـِلَى اللّٰهِ فِى الرَّخَآءِ يَعْرِفْكَ فِى الشِّدَّةَ**, [“genişlik hâlinde Allah’a itaat ile kendini tanıt, sonra O seni darlıkta tanır” diye tercüme edilebilir: yahut] “Allah’a itaat et [&c., sonra] O sana karşılığını verir [&c.]” demektir. (O.) -A2- **تعرّفهُ**: O, onunla yahut onu tanıştı, yahut kendini ona/ona dair tanıttı; ondan haberdar oldu; onu öğrendi; ve onu keşfetti: çoğu kez bu anlamlarda kullanılır: sonuncusuna bir örnek için **تَفَرَّسَ**’e bak: **تَعَلَّمَهُ**’ye benzer, fakat anlamca daha sınırlıdır. ― -b2- Ve] onun bilgisini aradı: (Har s. 6:) [yahut bunu ağır ağır, yahut tekrar tekrar ve etkili biçimde yaptı:] sen dersin, **تَعَرَّفْتُ مَا عِنْدَ فُلَانٍ** Ben, falancanın yanında olan şeyin bilgisini, onu bilinceye kadar ağır ağır yahut tekrar tekrar aradım. (S, O, K. *) ― -b3- Ve **تعرّفهُ المَكَانَ**, ve **فِى المَكَانِ**, O, o yerde, onu açıkça bilmeye çalışarak ona baktı; eşanlamlısı **تَأَمَّلَهُ بِهِ**. (TA.) -A3- [**تَعَرُّفٌ**, KL’de Farsça بعرف كارى كردن sözleriyle de açıklanmıştır; görünüşe göre “**عُرْف** ile, yani iyilik vb. ile davranmak” demektir: fakat Golius buradan fiili “convenienter opus fecit” diye tercüme etmiştir.]

**تعارفوا**

6 **تعارفوا** ذ Birbirlerini bildiler, yahut birbirleriyle tanış oldular. (S, O, K.) ― -b2- Ve **تَفَاخَرُوا** ile aynı mânâdadır [yani: övünmede, yahut böbürlenmede, yahut şan ve şerefte vb. üstünlük için yarıştılar; yahut sadece birbirleriyle yarıştılar]: bir rivayette vârid olmuştur; yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere **ز** ile; ve ikisi de bu mânâya sahip olmak üzere açıklanır. (TA.)

**اعترف بِهِ**
8 **اعترف بِهِ** ذ Onu ikrar etti, yahut itiraf etti, (S, Mgh, O, Msb, K,) yani bir kötülüğü, (S, O,) yahut bir şeyi; (Mgh, Msb;) ve كذلك **عَرَفَ** (aşağıda) **به** ve **لَهُ**, yani onun kötülüğünü [&c.]; (K;) çünkü bazen **عَرَفَ**’ı **اعترف**’ın yerine koyarlar; (O;) ve كذلك **عَرَفَهُ** (aşağıda): (Ksh ve Bd ve Jel, xvi. 85’te:) [**عِرْفَانُ** (aşağıda) **الاـِحْسَانِ** (K’da **شُكْرٌ** maddesinde vb. geçen) iyiliğin ikrarı yahut itirafı; şükretme yahut minnettarlık demektir:] ve şöyle denir: **مَا أَعْرِفُ** (aşağıda) **لأَِحَدٍ يَصْرَعُنِى** (S, O, TA) yani **ما أَعْتَرِفُ**, (S, O,) “beni yere serecek herhangi bir kimseyi tanımıyorum/ikrar etmiyorum” mânâsında: bunu bir bedevî söylemiştir. (TA.) ― -b2- **اعترف اـِلَىَّ** Bana adını ve hâlini bildirdi. (K.) Ve **اعترف لَهُ** Kendisi hakkında ona, bununla onun kendisini onunla tanıyıp kesinleştireceği bir tarzda vasıflandırdı. (TA.) [Bkz. ayrıca 5.] ― -b3- **اعترف** ayrıca, bulunmuş bir şeyi ve başıboş bir hayvanı, bunun sahibi olduğu bilinecek bir tarzda vasıflandırdı, mânâsına gelir. (TA.) ― -b4- Ve dersin ki: **اِعْتَرَفْتُ القَوْمَ**, (S, O,) yahut **فُلَانًا**, (K,) bir bilgi konusu hakkında, onu bileyim diye, kavme yahut topluluğa, (S, O,) yahut falana, (K,) sordum. (S, O, K.) ― -b5- Bkz. ayrıca 1, ilk yarı. -A2- Ve bkz. 1, son çeyrek, iki yerde.

**استعرف**
10 **استعرف** ذ [Bir kişi yahut şey hakkında bilgi aradı yahut istedi; yahut herhangi birinin bilgi sahibi olup olmadığını sordu: M’de, بلو maddesinde, 8. bâb, bkz., zikredilen bir beytin açıklamasıyla açıkça gösterilen bir mânâ]. ― -b2- **استعرف اـِلَيْهِ**: bkz. 5. Ayrıca ona akrabalığını, nesebini yahut soy kütüğünü zikretti. (TA.) ― -b3- **استعرفهُ**: bkz. 1, ilk yarı.

**اِعْرَوْرَفَ**
12 **اِعْرَوْرَفَ** ذ O (bir at, TA) yeleye (**عُرْف**) sahip oldu. (S, O, TA.) ― -b2- **اعرورف الفَرَسَ** O (bir adam, O) atın yelesine (**عُرْف**) bindi. (O, K. [CK’de, **والفَرَسُ عَلا عُرْفُهُ** yanlışlıkla **وَالفَرَسَ عَلَا عَلَى عُرْفِهِ** yerine konmuştur.]) ― -b3- Ve **اعرورف** (bir adam hakkında söylenir, K) (mecaz kabul edilerek:) **أَعْرَاف** üzerine yükseldi [**عُرْفٌ**’un çoğulu; ve burada görünüşe göre Cennet ile Cehennem arasındaki duvar mânâsındadır: (Kur’ân vii. 44’e bkz:) muhtemelen bir rivayette bu mânâda kullanılmıştır]. (Ibn-‘Abbād, O, K.) ― -b4- Deniz hakkında söylenir, (mecaz:) Dalgaları yükseldi, (S, O, K, TA,) **عُرْف** [yahut yele] gibi: ve aynı şekilde sel hakkında söylenir, (mecaz:) Yığınlaştı ve yükseldi. (TA.) ― -b5- Kan hakkında söylenir, (mecaz kabul edilerek:) **عُرْف** [yahut yele] gibi köpüğü oldu. (O, K) (O.) ― -b6- Hurma ağaçları (**نَخْل**) hakkında söylenir, (mecaz:) Sıklaştılar ve gürleştiler, yahut çoğaldılar, yahut kalın kalın birbirine karıştılar; sırtlanın **عُرْف**’u [yahut yelesi] gibi. (O, K, TA.) ― -b7- Ve, bir adam hakkında söylenir, (mecaz:) Kötülüğe yahut fesada hazırlandı, (S, O, K, TA,) ve bunun için başını kaldırdı, yahut boynunu uzattı. (TA.) [Bkz. ayrıca عزف maddesinde 12.]

**عَرْفٌ**
**عَرْفٌ** ذ Bir koku; hoş yahut kötü, (S, O, K, TA,) çoğu durumda birincisi, (K, TA,) Cennet ile ilgili olarak kullanıldığı vakit olduğu gibi: (TA:) ve **عَرْفَةٌ** (aşağıda) [aynısını, yani] **رِيحٌ** (K, TK) ve **رَائِحَةٌ** mânâsına gelir. (TK.) Şöyle denir: **ما أَطْيَبَ عَرْفَهُ** [Onun kokusu ne kadar hoştur!]. (S, O.) Ve **لَا يَعْجِزُ مَسْكُ السَّوْءِ عَنْ عَرْفِ السَّوْءِ** [Kötü deri, kötü kokudan âciz kalmaz (yani kötü koku eksik olmaz)]; (S, O, K;) bir darb-ı meseldir; (S, O;) alçak, soysuz, bayağı yahut pis olana uygulanır; kötülük yapmaktan vazgeçmeyecek olana; onun, tabaklanmaya elverişli olmayan deriye benzetilmesiyle; (O, K;) bu sebeple o bir kenara atılır ve kokar. (O.) Ve bazıları Kur’ân’da [lxxvii. 1] **وَالْمُرْسَلَاتِ عَرْفًا** okur, **عُرْفًا** yerine. (TA.) -A2- Ayrıca belirli bir bitki: yahut **ثُمَام** [yahut panic grass]: (K:) yahut **حَمْض** denilen türden de değil, **عِضَاه** denilen türden de olmayan belirli bir bitki; (Ibn-‘Abbād, O, L, K;) **ثُمَام** türünden. (Ibn-‘Abbād, O, L.)

**عُرْفٌ**

**عُرْفٌ**: **ذ** [kabul etme yahut itiraf;] **الاِعْتِرَافُ**’tan bir isimdir, (S, O, K, TA,) **الاِقْرَارُ** mânâsında. (TA.) Bundan dolayı, (S, O,) şöyle dersin, (K,) لَهُ عَلَىَّ أَلْفٌ **عُرْفًا**, mânâsı **اِعْتِرَافًا** [yani: Ona benim üzerimde, kabul etme yahut itiraf yoluyla, bin (borç) vardır]; (S, O, * K;) son kelime pekiştiricidir. (S, O.) ― -b2- Ayrıca ↓ **مَعْرُوفٌ** ile aynı mânâdadır; (S, O, Msb, K;) ve yine ↓ **عَارِفَةٌ** dahi (S, O, K,) ki bunun çoğulu عَوَارِفُ’dir; (O, K;) **عُرْفٌ**, **نُكْرٌ**’ün zıddıdır, (S, O, K,) ve ↓ **مَعْرُوفٌ**, **مُنْكَرٌ**’ün zıddıdır [**نُكْرٌ** ile eş anlamlı olarak]; (S, Mgh, O, K;) yani: iyilik; yahut iyi bir vasıf veya fiil; ve yumuşaklık yahut müsamaha; ve ihsan, [lütuf, nezaket, yahut cömertçe verme,] yahut bir fayda, bir ihsan, yahut bir ihsan fiili [yahut lütuf veya nezaket]: (Msb:) **عُرْفٌ** ayrıca cömertlik yahut cömertçe verme diye açıklanır; (K, TA;) ve yine ↓ **عُرُفٌ** dahi; ki bu onun bir lehçe varyantıdır: (TA:) ve cömertçe yahut karşılıksız bağışlanan; yahut verilen bir şey: (K:) ve ↓ **مَعْرُوفٌ**, ölçülülükle yahut doğru ve adil bir gaye ile olduğunda, cömertlik yahut cömertçe verme diye açıklanır: [ve bazen sırf ölçülülük mânâsına gelir:] ve samimi yahut dürüst öğüt yahut danışma yahut fiil: ve kişinin ailesiyle ve insanlardan başkalarıyla iyi geçinmesi: o, bir isim niteliğinin baskın geldiği bir sıfattır: (TA:) ve akıl ve şeriat sebebiyle iyiliği bilinen her fiil yahut amel mânâsına gelir; ve **مُنْكَرٌ** onun zıddını ifade eder. (Er-Rلghib, TA.) Kur’ân’da [vii. 198], وَأْمُرْ بِالْعُرْفِ, (O,) denilmiştir; mânâsı [ve sen iyiliği, vb., emret; yahut] fiillerden iyi görülen yahut uygun bulunan şeyi. (Bd.) Ve dersin ki, أَوْلَاهُ **عُرْفًا**, (S, O,) yahut ↓ **عَارِفَةً**, (TA,) mânâsı ↓ **مَعْرُوفًا** [yani: Ona bir fayda, vb., yaptı; yahut ona bir fayda, vb., ihsan etti]. (S, O, TA.) وَلِلْمُطَلَّقَاتِ ↓ مَتَاعٌ بِالْمَعْرُوفِ [Kur’ân’da ii. 242] mânâsı: [boşanmış kadınlar için bir geçimlik (verilecek)] ölçülülükle, yahut doğru ve adil gaye ile, ve ihsan ile. (TA.) Ve ↓ قَوْلٌ مَعْرُوفٌ وَمَغْفِرَةٌ خَيْرٌ مِنْ صَدَقَةٍ يَتْبَعُهَا أَذًى [aynı yerde, ii. 265,] mânâsı: hoş [yahut lütufkâr] sözle reddetme, (Bd, Jel, TA,) ve dua [dilenciye ifade edilerek, Allah’ın onu rızıklandırması], (TA,) ve dilencinin ısrarı sebebiyle ona bağışlama verilmesi (Bd, Jel) yahut böyle bir reddetme ile Allah’tan veya dilenciden elde edilen bağışlama, (Bd,) ihsan edilen bir fayda ve dilenme sebebiyle ayıplama ile (Jel.) ardından eziyet gelen bir sadakadan daha hayırlıdır. (TA.) Ve مَنْ كَانَ فَقِيرًا فَلْيَأْكُلْ ↓ بِالْمَعْرُوفِ [aynı yerde, iv. 6,] mânâsı: [ve kim fakir ise, kendisi için alsın (lafzen: yesin)] akıl ve şeriatça uygun görülen şeye göre, (TA,) yahut ihtiyacına göre (Bd) ve emeğinin karşılığına göre. (Bd, Jel.) ― -b3- [**العُرْفُ**, lugat ilminde, herkesçe bilinen, herkesçe kabul edilen, yahut umumî örfî dil; umumî konuşma, yahut umumî kullanım mânâsına gelir: çoğunlukla bir bütün halkınkini ifade eder; bu durumda bazen **العَامُّ** sıfatı eklenir: fakat çoğu kez belirli bir sınıfınkini ifade eder; meselâ hukukçularınkini. Bundan dolayı **حَقِيقَةٌ عُرْفًا** ve **مَجَازٌ عُرْفًا** terimleri; **حق** ve **جوز** maddelerinde açıklanmıştır. Ayrıca **مُتَعَارَفٌ**’a bak: ve **عَادَةٌ**’ye bak.] -A2- Ayrıca atın **عُرْف**’u; (S, O;) [yani yelesi;] atın boynunun (Mgh, Msb, K) sırtında (Msb) biten kıl; (Mgh, Msb, K) yahut benzeri bir hayvanın; (Msb;) ve yine ↓ **عُرُفٌ** dahi: (K:) [ayrıca **مَعْرَفَةٌ**’ye bak:] yahut kılın bittiği yer olan boynun kısmı: [yine **مَعْرَفَةٌ**’ye bak:] ve tüylerin bittiği yer olan boynun kısmı [bir kuşun boynu]: (TA:) [yahut boynun tüylerinin kendisi; bu mânâda K ve TA’da **برل** maddesinde kullanılmıştır; oradaki bağlamın gösterdiği üzere:] ve bir horozun başının üst kısmındaki [ibik yahut] uzamış et parçası; ki bir kızın **بَظْر**’ine benzetilir: (Msb:) çoğulu أَعْرَافٌ [aslında azlık çoğulu] (O, TA) ve عُرُوفٌ’dir. (TA.) Bir adamla ilgili olarak kullanıldığı hâli: جَآءَ فُلَانٌ مُبْرَثِلًّا لِلشَّرِّ ibaresini **نَافِشًا عُرْفَهُ** diye açıklaması [yani: (mecaz kabul edilen:) Filân, kötülük yapmak yahut fesat çıkarmak için boynunun tüylerini kabartır gibi geldi]. (TA.) Ve [bundan dolayı] bir hadiste şöyle denir: جَاؤُوا كَأَنَّهُمْ **عُرُفٌ** (mecaz kabul edilen:) [sanki bir yele imişler gibi geldiler], mânâsı: birbirini takip ederek. (TA.) Ve kişi der ki: جَآء القَوْمُ **عُرْفًا عُرْفًا** (mecaz kabul edilen:) [kavim yahut topluluk geldi] birbiri ardınca: şu söz gibi: طَارَ القَطَا **عُرْفًا** (mecaz kabul edilen:) [kum kekliği uçtu] birbiri ardınca. (K.) Ve bundan dolayı, وَالْمُرْسَلَاتِ **عُرْفًا**, (S, O, K,) Kur’ân’da [lxxvii. 1], atın **عُرْف**’undan alınmış mecazî bir ibaredir; mânâsı (mecaz): [melekler yahut rüzgârlar üzerine yemin olsun ki, gönderilenler] ard arda, atın **عُرْف**’unun [yahut yelesinin] [çeşitli kısımları] gibi: (S, O:) yahut mânâsı: **بِالْمَعْرُوفِ** ile gönderilmiş, (S, O, K, TA,) yani ihsan ile yahut fayda ile: (TA:) [daha fazla açıklamalar için Z ve Bd’nin yahut başkalarının tefsirlerine bak: ve ayrıca **رسل** maddesine bak:] bazıları **عَرْفًا** okur [bir önceki paragrafta açıklanmıştır]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] (mecaz:) denizin dalgaları. (K, TA.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilen:) yükselmiş kum; ve yine ↓ **عُرُفٌ** ve ↓ **عُرْفَةٌ** dahi: çoğulu:

(sonuncunun, TA) **عُرَفٌ** ve (birincinin, TA) **أَعْرَافٌ**: (S, O, K:) ve hepsi aynı şekilde şunu da ifade eder (mecaz kabul edilerek:) yüksek bir yer: (K:) ve birincisi, (mecaz kabul edilerek:) kumun bir parçasının yüksek, yahut aşan sırtı, (K, TA,) ve bir dağın, ve yüksek olan herhangi bir şeyin: ve (mecaz kabul edilerek:) yerin yahut zeminin yüksek bir kısmı: ve [çoğul] **أَعْرَافٌ** (mecaz kabul edilerek:) **حَرْث** [ekim için sürülmüş, yahut hazırlanmış, arazi anlamında] ki [**فَلَجٌ**’un çoğulu olan] **فُلْجَان** ve [**قَائِدٌ**’in çoğulu olan] **قَوَائِد** diye adlandırılan [sulama için] kanalların üzerindedir. (TA.) ― -b4- [Çoğul] **الأَعْرَافُ**, (S, O, K,) Kur’da [vii. 44 ve 46] zikredilen, (S, O,) (mecaz kabul edilerek:) Cennet ile Cehennem arasında bir duvara uygulanır: (S, O, K:) böyle denilmiştir: (S, O:) yahut duvarın üst kısımları: yahut **عَلَى الأَعْرَافِ** ile orada **عَلَى مَعْرِفَةِ أَهْلِ الجَنَّةِ وَأَهْلِ النَّارِ** [yani, görünüşe göre, Cennet ehlinin ve Cehennem ehlinin bilgisi üzerinde, ve onların bilgisine sahip olarak: zira **على**’dan önce **مُحْتَوُونَ**, yahut benzeri, anlaşılmaktadır] kastedilmiş olabilir. (Zj, TA.) [Ve bundan dolayı Kur-لn’ın Yedinci Sûresinin adıdır.] Orada zikredilen **أَصْحَابُ الأَعْرَافِ** [اعراف’ın sakinleri] ile, iyi ve kötü amelleri eşit olan kimselerin kastedildiği söylenir; öyle ki birincilerle Cenneti hak etmiş olmayacaklar, ikincilerle de Cehennemi: yahut peygamberler: yahut melekler. (Zj, TA.) ― -b5- Ayrıca **عُرْفَةٌ**’ye bak. ― -b6- [Çoğul] **أَعْرَافٌ** ayrıca (mecaz:) rüzgârların daha yüksek, yahut en yüksek, (K, TA,) ve ilk, yahut önde gelen, (TA,) olanını da ifade eder; (K, TA;) ve aynı şekilde bulutların ve sislerin. (TA.) ― -b7- Ve **عُرْفٌ** ayrıca, (As, O, K,) El-Bahreyn halkının sözünde, (As, O,) hurma ağaçlarının bir türünü [yahut çeşidini] ifade eder; (As, O, K;) ve böylece [çoğul] **أَعْرَافٌ** (O, K) IDrd tarafından şöyle açıklanır: (O:) yahut ilk meyve verdiklerinde, yahut yenilebilir meyve, yahut olgun meyve; (K, TA;) yahut buna ulaşınca: (TA:) yahut El-Bahreyn’de bir [çeşit] hurma ağacı; ayrıca **بُرْشُوم** diye de adlandırılır; (K, TA;) fakat bu, As ve IDrd ile kastedilendir. (TA.) ― -b8- Ve **أُتْرُجّ** ağacı [yani citrus medica, yahut turunç]. (K.) -A3- Ayrıca **عَرُوفٌ**’un çoğuludur: ― -b2- ve **أَعْرَفُ** ve **عَرْفَآءُ**’ın. (K.)

عِرْفٌ
عِرْفٌ ذ , kesr ile, şu sözden gelir: **مَا عَرَفَ عِرْفِى اـِلَّا بِأَخَرَةٍ**, (S, O,) ki bunun mânâsı: O, beni ancak en sonda, yahut son olarak, yahut sonraları bildi. (S, O, K.) -A2- Ve Sabır mânâsına gelir. (IAar, O, K.) Bir şair der ki, (yani Aboo-Dahbal ElJumahee, TA,)
قُلْ لِابْنِ قَيْسٍ أَخِى الرُّقَيَّاتِ
مَا أَحْسَنَ العِرْفَ فِى المُصِيبَاتِ
[Sen, Keys’in oğluna, Er-Rukeiyat’ın kardeşine de ki: Musibetlerde sabır ne güzeldir!]. (IAar, O, TA.)

عُرُفٌ
عُرُفٌ ذ : üç yerde **عُرْفٌ**’e bak.

عَرْفَةٌ
عَرْفَةٌ ذ Bir bilgi konusu hakkında, onu bilmek için, bir soru, yahut soru sorma; (K, * TA;) bunun gibi ↓ **عِرْفَةٌ** da. (K, TA.) -A2- **عَرْفٌ**’e de bak. -A3- Ayrıca, elin beyazlığında [yahut avucunda] çıkan irinli bir çıbandır. (ISk, S, O, K.)

عُرْفَةٌ
عُرْفَةٌ ذ : **عُرْفٌ**’ün son yarısına bak. ― -b2- Ayrıca, bitkiler yahut otlar bitiren, açık, uzamış bir arazi parçasıdır. (O, K.) ― -b3- Ayrıca, (O, K,) ve ↓ **عُرْفٌ**, (TA,) iki şey arasında bir sınırdır (O, K, TA): (K:) [**أُرْفَةٌ** gibi:] ilkinin çoğulu **عُرَفٌ**’dur. (O, K, TA.)

عِرْفَةٌ
عِrْفَةٌ ذ [bir mastar ismi] I. q. **مَعْرِفَةٌ**. (O, K. [1’in ilk cümlesine bak. O’da, basit bir isim olarak görüldüğü anlaşılıyor.]) ― -b2- **عَرْفَةٌ**’e de bak.

يَوْمُ عَرَفَهَ
يَوْمُ عَرَفَهَ ذ [ayın] **ذُو الحِجَّة**’nin dokuzuncu günüdür [hacıların **عَرَفَات**’ta durdukları gün]: (S, Mgh, O, Msb, K:) son kelime tenvinsizdir, (S, O,) i‘rabı noksandır, çünkü müennes cinstendir ve özel addır, (Msb,) ve **ال** tarifini kabul etmez. (S, O, Msb.) ― -b2- Sonraki paragrafa da bak.

عَرَفَاتٌ
عَرَفَاتٌ ذ Hacıların (Mgh, O, Msb, K) yukarıda zikredilen **عَرَفَة** gününde (O, K) durdukları yerdir [yahut dağdır]; Mekke’den (Msb, K;) dokuz mil, (Msb,) yahut on iki mil, (K,) olduğu söylenir; J tarafından Minè’de yahut Minè yanında bir yer olduğu söylenmiştir, fakat yanlış olarak, (K, TA,) meğer ki bununla Minè’ye yakın kastedilmiş ola; (TA;) bazılarınca ↓ **عَرَفَةُ** diye de adlandırılır; (Mgh, Msb;) fakat **نَزَلْنَا عَرَفَةَ**, (S, O, K,) yahut **نَزَلْتُ بِعَرَفَةَ**, (Msb,) [Biz, yahut ben, **عَرَفَة**’de konakladık,] sonradan-ortaya-çıkmış bir ibare gibidir, (S, O, K,) ve (S, O) bunun (Msb) sahih Arapça olmadığı söylenir: (S, O, Msb:) **عَرَفَاتٌ** çoğul şekilli bir [özel] addır; bu sebeple kendisi çoğullaştırılmaz: (S, O, K:) sanki **عَرَفَةٌ** terimi onun her bir ayrı parçasına uygulanmış gibidir: (TA:) Fr’nin dediği gibi, doğru olarak onun müfredi yoktur; (S, O;) ve belirli bir yeri gösterdiği için belirlenmiştir; (Sb, S, O, K, TA;) bu yüzden **ال** artiklini kabul etmez; (Sb, TA;) **الزَّيْدُونَ**’dan farklıdır [çünkü bu, birden çok kişiye ortak bir özel addır]: sen, **هٰؤُلَآءِ عَرَفَاتٌ حَسَنَةً** dersin [lafzen: Bunlar, iyi bir hâl üzere ‘Arafât’tır], sıfatı mansub kılarsın; çünkü o, belirsizdir [hâli bildiren bir gösteren olarak, Kur’ân ii. 85’teki **وَهُوَ الحَقُّ مُصَدِّقًا لِمَا مَعَهُمْ** sözünde **مُصَدِّقًا** gibi]: (S, O:) o, i‘rablıdır ( **مَصْرُوفَةٌ** [daha doğru olarak **مُعْرَبَةٌ**]) çünkü **ت**, **مُسْلِمِينَ** ve **مُسْلِمُونَ**’daki **ى** ve **و**’ya denktir, (S, O, K,) tenvin de **ن**’e denk olur; bu sebeple, özel ad olarak kullanıldığında, **مُسْلِمُونَ** özel ad olarak kullanıldığında olduğu gibi, aslî hâli üzere bırakılır: (Akh, S, O, K:) [yani,] **مُسْلِمَاتٌ** ve **مُؤْمِنَاتٌ** tarzında i‘rablanır; tenvin, müzekker çoğul sonu **ن**’e karşılık gelen gibidir, tam i‘rablanabilirliğin tenvini değildir; çünkü o, özel addır ve müennes cinstendir; bundan dolayı **ال** artiklini kabul etmez. (Msb.) **عَرَفَاتٌ**, Âdem ile Havvâ’nın Cennet’ten inişlerinden sonra orada birbirlerini bilmeleri (**تَعَارَفَا**) sebebiyle böyle adlandırılmıştır: (IF, O, K, TA) (TA:) yahut Cebrâil, İbrâhim’e haccın menâsik ve merâsimini öğrettiğinde ona “Biliyor musun?” (**أَعَرَفْتَ**) demiş, (O, K,) o da “Bildim” (**عَرَفْتُ**) diye cevap vermiştir: (K:) yahut o, mukaddes kılınmış ve yüceltilmiş bir yer olduğu için, sanki güzel kokulu kılınmış (**عُرِّفَ** yani **طُيِّبَ**) gibidir: (O, K:) yahut insanlar orada birbirlerini bilirler (**يَتَعَارَفُونَ**): yahut Er-Râghib’e göre, kulların orada ibadetler ve dualarla kendilerini tanıtmaları (**نِتَعَرُّفِ العِبَادِ**) sebebiyledir. (TA.)

عُرْفِىٌّ
[ **عُرْفِىٌّ** ذ, **العُرْفُ**’un, yaygınca bilinen yahut yaygınca kabul edilen yahut örfî dil, yahut umumî konuşma, yahut umumî kullanım mânâsına göre; ona ait, yahut onunla ilgili. Bundan dolayı **حَقِيقَةٌ عُرْفِيَّةٌ** ve **مَجَازٌ عُرْفِىٌّ**, **حق** ve **جوز** maddelerinde açıklanmıştır.]

عَرَفِىٌّ
عَرَفِىٌّ ذ **عَرَفَات**’a ait, yahut onunla ilgili. (O, K.)

عِرِفَّانٌ

**عِرِفَّانٌ** ذ , (O, K,) Th’ye göre, Bir şey’i ikrar eden yahut itiraf eden, ve ona yönlendiren yahut ona işaret eden bir adam; (O, K;) böylece bir sıfat olarak açıklanmıştır; hâlbuki Sb, onu sıfat olarak bilmediğini zikreder; (O;) Er-Rل'ee’nin bir şiirinde vârid olmuş, ve bazılarınca onun bir arkadaşının adı olarak açıklanmıştır: (O, K: *) ve **عُرُفَّانٌ** da aynı mânâya delâlet eder; (K;) lâkin bunun, Sb tarafından, özel adlar kategorisinden aktarılmış bir kelime olduğu söylenir. (O.) -A2- Yine ikincisi, (O,) yahut ikisi birden, (K,) 'ءlij ve Ed-Dahnà kumlarında bulunan küçük bir sürünen şey: (O, K:) yahut büyük bir [çekirge türü, yahut benzeri, **جُنْدَب** diye adlandırılan] şey; **جَرَادَة**’ye benzeyen, (AHn, K, TA,) bir ibiği bulunan (لَهُ عُرْفٌ), (AHn, TA,) [iki bitki türünden birinin yahut diğerinin] üzerinde olmaksızın bulunmayan; yani bir **رِمْثَة** yahut bir **عُنْظُوَانَة**: (AHn, K, TA:) lâkin AHn, kelimenin yalnız ikinci şeklini, **عُرُفَّانٌ**’ı zikreder. (TA.)

**عَرُوفٌ**
**عَرُوفٌ** ذ : iki yerde **عَارِفٌ**’e bak.

**عَرِيفٌ**
**عَرِيفٌ** ذ : ilk cümlede **عَارِفٌ**’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] arkadaşlarını bilen kimse: çoğulu **عُرَفَآءُ**. (O, K.) Bir kavmin yahut bir zümrenin reisi yahut başı; (Mgh, K, TA,) (K, TA;) çünkü o, üzerinde bu sıfatla tasarrufta bulunduğu kimselerin hâllerini yahut durumlarını bilir; (Mgh;) yahut çünkü o, bu şekilde bilinir [böylece bu paragrafta ona verilen mânâların sonuncusundaki kelimedendir]; (K;) yahut onların tanzimine yahut idaresine vukufundan dolayı: (TA:) yahut **نَقِيب** [yahut bir kavmin fiillerini gözeten ve onlardan sorumlu olan müfettiş, nâzır, gözetmen], ki **رَئِيس**’in altındadır: (S, O, K:) yahut işlerin idarecisi ve nâzırı; bir kabilenin yahut bir erkekler topluluğunun ahvâline vâkıf olan; vezni **فَعِيلٌ** olup vezni **فَاعِلٌ** mânâsındadır: (IAth, TA:) yahut bir kavmin yahut bir zümrenin işlerini tanzim eden yahut idare eden; bunun gibi ↓ **عَارِفٌ** da: (Msb:) çoğulu yukarıdaki gibidir: (S, IAth, Msb:) denilmiştir ki o, birkaç kişi üzerinedir; **مَنْكِب** beş **عُرَقَآء** üzerinedir; sonra **أَمِير** bunların üzerinedir. (Msb.) Bir rivayette, **عُرَفَآء**’ın Cehennemde olduğu söylenmiştir; bu, içinde bulunan imtihan sebebiyle reislik yahut başlık vazifesini üstlenmeye karşı bir sakındırmadır; zira kişi onun görevini yerine getirmezse günah işler ve cezayı hak eder. (TA.) ― -b3- [Şimdi, bir mektepte diğer talebelerin derslerini dinleyen bir gözetmen mânâsında kullanılır.] -A2- Kendisiyle eşanlamlı olan **مَعْرُوفٌ**’a da bak.

**عِرَافَةٌ**
**عِرَافَةٌ** ذ **عَرِيف**’lik vazifesini üstlenme ve icra etme. (S, Mgh, * O, Msb, * K. [Bir mastar ismi: 1’e bak; bunun ikinci yarısının ortasında.])

**عَرُوفَةٌ**
**عَرُوفَةٌ** ذ : iki yerde **عَارِفٌ**’e bak.

**عَرَّافٌ**
**عَرَّافٌ** ذ Bir **كَاهِن** [yahut kâhin]: (S, O, Msb, K:) yahut birincisi geçmişten haber veren, ikincisi ise geçmişten ve gelecekten haber verendir: (Msb:) yahut Er-Rلghib’e göre, [fakat onun açıklamasının tersinin doğru olan olduğu görülür,] birincisi gelecek olaylardan haber veren, ikincisi geçmiş olaylardan haber verendir. (TA.) Buradan Peygamber’in sözü: her kim bir **عرّاف**’a gelir ve ona bir şey hakkında sorarsa, kırk gecenin namazı ondan kabul olunmaz. (O.) ― -b2- Ve (Msb) Bir müneccim; (IAth, Mgh, Msb,) Allah’ın yalnız Kendisine mahsus kıldığı gizli yahut görünmez şeylerin bilgisine sahip olduğunu iddia eden; (IAth, Mgh,) (IAth:) ve bunun, yukarıda zikredilen rivayette kastedilen olduğu [söylenir]. (Mgh.) ― -b3- Ve Bir tabip. (S, O, K.) ― -b4- Ve yeri koklayan [**يسم** için **يَشُمُّ** okurum] ve böylece su yerlerini bilen, ve hangi memlekette yahut bölgede olduğunu bilen kimse. (ISh, TA’da, md. حزى.)

**عَارِفٌ**
**عَارِفٌ** ذ ve ↓ **عَرِيفٌ** eşanlamlıdır, (S, O, K,) **عَالِمٌ** ve **عَلِيمٌ** gibi, (S, O,) “bilen” mânâsına gelir; [&c., bu maddenin ilk paragrafının ilk çeyreğinde fiilin açıklamalarına uygun olarak;] bunun gibi ↓ **عَرُوفَةٌ** da, (S, O, K,) fakat şiddet (mübalağa) mânâsında; bunu da ة gösterir; (S, O, TA,) [çok yahut iyi bilen; yahut] işleri bilen yahut işlere âşina olan, ve bir defa görülmüş olanı bilmekte [yahut tanımakta] kusur etmeyen; (TA;) **بِالأُمُوِر ↓ رَجُلٌ عَرُوفَةٌ** ibaresinde olduğu gibi [işlere çok yahut iyi âşina bir adam]. (S, O.) ― -b2- Birincisi için, **عَرِيفٌ**’e de bak. ― -b3- Ayrıca özellikle [ilâhî şeylerde mahir;] Allah’ı, O’nun mülkünü, ve O’nunla iyi muamele etmenin yolunu bilmeye sahip olan mânâsına gelir. (TA.) ― -b4- **مَعْرُوفٌ**’a da bak. -A2- Yine, birincisi, [sabırlı; yahut] çok sabırlı, yahut çok sabrı olan; eşanlamlısı **صَبُورٌ**; (AO, S, O, K;) ve ↓ **عَرُوفٌ** da böyledir; (S, O, K;) bunun (yani ikincisinin) çoğulu **عُرْفٌ**’tur. (K.) Şöyle denir: **أُصِيبَ فُلَانٌ فَوُجِدَ عَارِفًا** [falanca musibete uğratıldı yahut belâya çarpıldı da sabırlı bulundu]. (S, O.) Ve **حَبَسْتُ نَفْسًا عَارِفَةً**, **صَابِرَةً** mânâsında [yani sabırlı bir nefsi yahut zihni tuttum]: (O, TA:) 'Antarah’ın bir beytinde **صَبَرْتُ عَارِفَةً** ibaresi gibi [md. **صبر**’in ilk paragrafında nakledilmiştir]. (S, * O.) Ve ↓ **نَفْسٌ عَرُوفٌ** [bir nefis yahut zihin] tahammül eden; çok sabırlı; kendisine tattırıldığında bir olaya yahut bir hâle tahammül eden mânâsına gelir. (TA.) **عَوَارِفُ** [**عَارِفَةٌ**’nin çoğuludur, ve] sabırlı dişi develer demektir. (IB, TA.)

**عَارِفَةٌ**
**عَارِفَةٌ** ذ isim olarak; çoğulu **عَوَارِفُ**: iki yerde, ilk çeyrekte **عُرْفٌ**’a bak.

**عُوَيْرِفٌ**

**عُوَيْرِفٌ** ذ [**عَارِفٌ**’in küçültmesi; yani “az bilgi sahibi olan” vb. mânâsında]. İçinde bir günah yahut suç bulunan kimse hakkında şöyle denir: **مَا هُوَ اـِلَّا عُوَيْرِفٌ** [O, az bilgi sahibi olandan başka bir şey değildir]. (TA.)

**أَعْرَفَ**
**أَعْرَفَ** ذ, Sb’nin “Kitap”ında **هٰذَا أَعْرَفَ مِنْ هٰذَا** ibaresinde kullanılmış olarak zikredilmiştir [mânâsı: Bu, bundan daha bilinir]: düzensiz olarak **مَعْرُوفٌ**’dan türetilmiştir, **عَارِفٌ**’dan değil. (ISd, TA.) -A2- Ayrıca, kendisinde **عُرْف** denilen şey bulunan bir şey [yani yele yahut benzeri]: (S, O, K:) müennesi **عَرْفَآءُ**; çoğulu, müzekker ve müennes için, **عُرْفٌ**. (K.) Ata uygulanır, (Mgh, K, TA,) mânâsı: yelesi dolu olan yahut yele kılı çok olan. (Mgh, TA.) Ve yılana da (O, K) **شَيْطَان** denilen türden olana [**عُرْف**’u olduğu diye vasfedilen]. (O.) Ve müennesi dişi deveye uygulanır, (K, TA,) mânâsı: hörgücü yüksek olan: yahut erkeğe benzeyen: yahut **عُرْف**’unda [yahut yelesinde] uzun olan: (TA:) yahut şişmanlığı sebebiyle **عُرْف**’a benzeyen şeye sahip olan: yahut boynunda **عُرْف** gibi kürk bulunan. (Ham p. 611.) ― -b2- Müennes ayrıca **الضَبُع** [yani sırtlan yahut dişi sırtlan] mânâsında da kullanılır; boyun kıllarının (O, K, TA) çokluğundan dolayı, (S, O, K, TA,) yahut **عُرْف**’unun uzunluğundan dolayı. (TA.) ― -b3- Ve şöyle denir: **سَنَامٌ أَعْرَفُ**: **عُرْف**’u olan uzun yahut yüksek bir devenin hörgücü. (TA.) Ve **جَبَلٌ أَعْرَفُ** (mecaz olduğu varsayılan:) **عُرْف**’a benzeyen şeyi bulunan bir dağ. (TA.) Ve **قُلَّةٌ عَرْفَآءُ** (mecaz:) yüksek bir dağ tepesi. (TA.) Ve **حَزْنٌ أَعْرَفُ** (mecaz olduğu varsayılan:) yüksek engebeli yer. (TA.)

**مَعْرَفٌ**
**مَعْرَفٌ** ذ (S, O, K [S’nin nüshalarımın birinde **مُعَرَّفٌ** yazılmıştır]) ve **مَعْرِفٌ** da (Ham p. 47), **مَعَارِفُ**’un tekilidir; o da “yüz [ve yüzler]” ve onun görünen herhangi bir kısmı mânâsınadır; **اِمْرَأَةٌ حَسَنَةُ المَعَارِفِ** sözünde olduğu gibi [yüzü yahut onun görünen kısımları güzel bir kadın]; (S, O, K;) çünkü kişi onunla bilinir: (TA:) yahut bazılarına göre onun tekili bilinmez: (Har p. 146:) ve bazıları onun yüzün güzellikleri yahut güzel kısımları mânâsına geldiğini söyler. (TA.) Er-Rل'ee der ki,
مُتَلَفِّمِينَ عَلَى مَعَارِفِنَا
نَثْنِى لَهُنَّ حَوَاشِىَ العَصْبِ
[Yüzlerimizi yahut görünen kısımlarını bürünmüş olarak, onlara **عَصْب**’ın (bir çeşit elbise) kenarlarını katlarız / katlayarak.] (S, O: fakat ikincisinde **مُتَلَثِّمِينَ** vardır.) Ve şöyle denir: **حَيَّا اللّٰهُ المَعَارِفَ**, mânâsı: [Allah korusun] yüzleri. (O, K.) Ve **قَدْ هَاجَتْ مَعَارِفُ فُلَانٍ**: bana onunla bilinir olan falanın simaları, bitkinin solması gibi soldu: konuşana karşı sevgisini yahut muhabbetini çevirmiş bir adam hakkında söylenir. (TA.) Ve **هُوَ مِنَ المَعَارِفِ**: o, bilinenlerdendir; [yahut tanışıklardan]; (O, K;) sanki **مِنْ ذَوِى المَعَارِفِ** mânâsında, yani yüzleri [onlarla bilinir] olanlardan: (O:) yahut **مَعَارِفُ الرَّجُلِ**: adamın sevgisine yahut muhabbetine hak sahibi olan ve kendisiyle tanışıklığı bulunan kimseler; [ve sırf adamın tanışıkları]; ve bu, ↓ **مَعْرِفَةٌ**’nın çoğuludur. (Har p. 146.) **مَعَارِفُ الأَرْضِ**: yerin yüzleri ve bilinen kısımları demektir. (TA.)

**مَعْرَفَةٌ**
**مَعْرَفَةٌ** ذ: üzerinde **عُرْف** [yahut yele] biten yer [yahut kısım]; (S, Mgh;) atın **عُرْف**’unun yeri, (O, K, TA,) perçemden cidagoya kadar: yahut üzerinde **عُرْف** biten et. (TA.) Fakat **الأَخْذُ مِنْ مَعْرَفَةِ الدَّابَّةِ** ibaresi, hayvanın **عُرْف**’undan bir miktar kesmek [yahut almak] demektir. (Mgh.)

**مَعْرِفَةٌ**
**مَعْرِفَةٌ** ذ bir isimdir [“bilgi, biliş, idrak yahut tanışıklık” vb. mânâsında; bu sıfatla onun çoğulu **مَعَارِفُ** olup “bilgi türleri” demektir:] başında bu sanatın başlangıcında açıklandığı üzere **عَرَفَهُ**’dan; (Msb:) yahut ondan bir mastardır. (S, O, K.) ― -b2- Ayrıca **مَعْرَفٌ**’a bak, sondan bir önceki cümle. ― -b3- [Nahivde, belirli isim; **نَكِرَةٌ**’nin karşıtı.]

**مُعَرَّفٌ**
**مُعَرَّفٌ** ذ [2’nin mef’ûl ism-i fâili, ona bak. -A2- ] kokulandırılmış yiyecek. (TA.) -A3- Ve parça parça üst üste konmuş yiyecek [görünüşe göre en üstteki kısım bir yele yahut benzeri (**عُرْف**) gibi olacak şekilde]. (TA.) [Golius, J’nin otoritesine dayanarak ve bundan dolayı Freytag, ona **مُعَرَّقٌ**’a ait bir mânâ nisbet eder.] -A4- Ayrıca **عَرَفَات**’ta [hacıların] konaklama yeri. (S, O, K.) ― -b2- Ve İ’Ab’dan bir rivayette **بَعْدَ المُعَرَّفِ** ibaresi, **عَرَفَة**’de [daha doğrusu **عَرَفَات**’ta] konaklamadan sonra mânâsında vârid olmuştur. (TA.)

**مَعْرُوفٌ**
**مَعْرُوفٌ** ذ [bilinen; ve özellikle iyi yahut yaygın olarak bilinen]. **أَمْرٌ مَعْرُوفٌ** ve ↓ **عَارِفٌ**, (O, Msb, K, TA,) Lth’ye göre; fakat ikincisi Az tarafından hoş görülmez; zira onu Lth’nin rivayetinden başka bir otoriteyle işitmemiştir, (O, TA,) [gerçi buna benzer başka örnekler iyi bilinir, (**أَمْرٌ**’e ve **دَافِقٌ**’a bakınız,)] aynı şeyi ifade eder [yani bilinen bir iş yahut olay vb.]; (O, Msb, K, TA;) ↓ **عَرِيفٌ** de böyledir. (Msb, TA,) ― -b2- [Bundan dolayı, nahivde, ma‘lûm (etken) fiil; **مَجْهُولٌ**’ün karşıtı.] ― -b3- Ayrıca **عُرْفٌ**’a bak, önceki yarı, yedi yerde. -A2- **أَرْضٌ مَعْرُوفَهٌ**: kokulu bir **عَرْف** [yahut koku] sahibi arazi. (TA.) -A3- **رَجُلٌ مَعْرُوفٌ**: elinin beyazlığında [yahut avucunda] **عَرْفَة** denilen irinli bir çıban çıkmış adam. (S.)

**مُعْتَرِفٌ**
**مُعْتَرِفٌ** ذ [8’in ism-i fâili, ona bak.]. ‘Omar’ın şöyle dediği rivayet olunur: **اُطْرُدُوا المُعْتَرِفِينَ**, mânâsı: kendileri aleyhine, kendilerine ceza gerektiren bir şeyi haber verenleri [yahut işlediğini itiraf edenleri yahut ikrar edenleri] kovunuz; sanki o, onların bunu yapmasını hoş görmemiş ve insanların onları örtmesini istemiştir. (TA.)

**مُتَعَارَفٌ**

**مُتَعَارَفٌ** ذ [dile, yahut bir ibareye, yahut bir kelimeye uygulandığında, ortak örfî kullanımla bilinen demektir]. Şöyle denir: هُوَ **مُتَعَارَفٌ** بَيْنَهُمْ O, onların arasında [ortak örfî kullanımla] bilinir. (MA. Ayrıca **عُرْفٌ**’a da bak.])

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَرَفَ
عَرَفَ I ( n. ac. عِرْفَة 2t ,  مَعْرِفَة 18t ,  عِرَاْف 23 ),
a.  Knew, was acquainted with.

b.  [ Bi &  La ], Acknowledged, confessed, avowed ( a fault ) to.

c.  [ La ], Bore patiently, supported, suffered, endured.

d.  U ( n. ac. عِرَاْفَة 23t ) [ 'Ala ], Ruled, governed; managed, directed.

عَرِفَ
عَرِفَ A ( n. ac. عَرَف 4 ),
a.  Was scented, perfumed.

عَرُفَ
عَرُفَ U ( n. ac. عَرَاْفَة 22t ),
a.  Was chief, head; was a prince &c.

عَرَّفَ
عَرَّفَ II ,
a.  Acquainted with, informed of; taught.

b.  Defined; made definite, used the definite article with ( noun ).

c.  [ coll. ], Confessed, heard the confession of ( priest ).

d.  Perfumed, scented.

أَعْرَفَ
أَعْرَفَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Had a long mane ( horse ); had a fine comb ( cock ).

تَعَرَّفَ
تَعَرَّفَ V ,
a.  Was, became known; made himself known.

b.  Asked, inquired about.

c.  [ Bi ], Was known to, was an acquaintance of.

d.  Was defined, determined; was used with the definite article ( noun ).

تَعَاْرَفَ
تَعَاْرَفَ VI ,
a.  Knew one   another, were acquainted.

b.  Recognized each other.

اِعْتَرَفَ
اِعْتَرَفَ VIII ,
a.  Knew; learnt; was, became acquainted with.

b.  [ Bi ], Acknowledged, confessed, avowed, owned; professed ( faith ).

c.  Questioned, interrogated.

d.  Was humble, submissive.

e.  see I (c) .

f.  [ coll. ], Went to confession, confessed.

اِسْتَعْرَفَ
اِسْتَعْرَفَ X ,
a.  Wanted to know; inquired, asked about.

b.  Made himself known to.

عَرْف
عَرْف 1 ,
a.  Odour; scent, perfume, fragrance.

عَرْفَة
عَرْفَة 1t ,
a.  Wind.

b.  Boil on the hand.

c.  see 2t .

عِرْف
عِرْف 2 ,
a.  Patience.

عِرْفَة
عِرْفَة 2t ,
a.  Question, demand, inquiry.

عُرْف
عُرْف 3 ,
a.  Avowal, acknowledgment; confession.

b.  Kindness; favour; benefit; boon.

c.  Mane ( horse ); comb ( cock ).

d.  Height, elevation, eminence.

عُرْفَة
عُرْفَة 3t , ( pl. عُرَف 9 ),
a.  see 3 (d) .

b.  Limit, boundary.

عُرْفِيّ
عُرْفِيّ 3yi ,
a.  Commonly received; in common usage, usual.

b.  Conventional.

عُرْفِيَّة
عُرْفِيَّة 3yit ,
a.  Aphorism; truism. - مَعْرَف 17 ,  مَعْرِف 18 , ( pl. مَعَاْرِفُ 44 ), Face, visage; feature.

مَعْرِفَة
مَعْرِفَة 18t , ( pl. مَعَاْرِفُ 44 ),
a.  Knowledge; cognizance, cognition.

b.  Determinate ( noun ).

عَاْرِف
عَاْرِف 21 , ( pl. عَرَفَة 4t ),
a.  Known, wellknown.

b.  Patient.

عَاْرِفَة
عَاْرِفَة 21t , ( pl. عَوَاْرِفُ 41 ),
a.  fem. of عَاْرِف 21 .

b.  Kindness; favour; benefit, boon; gift.

عِرَاْفَة
عِرَاْفَة 23t ,
a.  Divination, soothsaying.

عَرِيْف
عَرِيْف 25 , ( pl. عُرَفَآءُ 43 ),
a.  Well-informed.

b.  Chief.

c.  Inspector, superintendent, overseer.

d.  Known ( thing ).

عَرُوْف
عَرُوْف 26 , ( pl. عُرْف 3 ),
a.  Patient; persevering.

عَرُوْفَة
عَرُوْفَة 26t ,
a.  Expert; intelligent; well-informed, cultured.

عَرَّاْف
عَرَّاْف 28 ,
a.  Diviner, soothsayer.

عِرْفَاْن
عِرْفَاْن 34 ,
a.  Knowledge; information, instruction; culture.

b.  Kindness; favour.

مَعَاْرِفُ
مَعَاْرِفُ 44 ,
a.  Acquaintances, friends.

عَرڤفَ
N. P. عَرڤفَ I ,
a.  Known, commonly known.

b.  Active voice.

c.  Favour; kindness.

عَرَّفَ
N. Ag. عَرَّفَ II
a.  [ coll. ], Father confessor.

عَرَّفَ
N. P. عَرَّفَ II ,
a.  Definite, determinate.

عَرَّفَ
N. Ac. عَرَّفَ II , ( pl. تَعَاْرِيْف 64 &
a.  تَعَرِيْفَات ), Definition; explanation.

b.  Tariff.

اِعْتَرَفَ
N. Ag. اِعْتَرَفَ VIII ,
a.  Confessor.

اِعْتَرَفَ
N. Ac. اِعْتَرَفَ VIII ,
a.  Acknowledgment, avowal.

b.  [ coll. ], Confession.

عَرَفَات
عَرَفَات
a.  Small mountain near Mecca.

عُرْفًا
عُرْفًا
a.  Consecutively.

حَرْف التَّعْرِيْف
حَرْف التَّعْرِيْف
a.  The definite article ( اَل ).

اِعْرَوْرَفَ
اِعْرَوْرَفَ
a.  Had a flowing mane ( horse ).

b.  Was luxuriant, abundant.

c.  Prepared for mischief.

عُرْف الدِّيْك
عُرْف الدِّيْك
a.  Cockscomb ( plant ).

عَرْفَج
عَرْفَج
a.  A certain thorny plant.

##### Türkçe

**عَرَفَ**
**عَرَفَ** I (mastar: **عِرْفَة** 2t, **مَعْرِفَة** 18t, **عِرَاْف** 23),
a. Bildi; tanıdı, aşina oldu.

b. [ **بِ** & **لِ** ], (bir kusuru) kabul etti, itiraf etti, ikrar etti.

c. [ **لِ** ], Sabırla taşıdı; katlandı, çekti, tahammül etti.

d. U (mastar: **عِرَاْفَة** 23t) [ **عَلَى** ], Hükmetti, yönetti; idare etti, sevk etti.

**عَرِفَ**
**عَرِفَ** A (mastar: **عَرَف** 4),
a. Kokulandı, güzel kokulandı.

**عَرُفَ**
**عَرُفَ** U (mastar: **عَرَاْفَة** 22t),
a. Reis oldu, baş oldu; bir emir vb. oldu.

**عَرَّفَ**
**عَرَّفَ** II,
a. Tanıştırdı; haberdar etti; öğretti.

b. Tarif etti; belirli kıldı, (isme) belirli artikel getirdi.

c. [ toplu ], İtiraf ettirdi; (rahibin) itirafını dinledi.

d. Kokulandırdı.

**أَعْرَفَ**
**أَعْرَفَ** IV,
a. II (a)’ya bak.

b. Uzun yeleli oldu (at); güzel ibikli oldu (horoz).

**تَعَرَّفَ**
**تَعَرَّفَ** V,
a. Bilindi, bilinir oldu; kendini tanıttı.

b. Sordu, hakkında soruşturdu.

c. [ **بِ** ], Ona tanıdık oldu; onun tanıdığı oldu.

d. Tarif edildi, belirlendi; (isim) belirli artikel ile kullanıldı.

**تَعَاْرَفَ**
**تَعَاْرَفَ** VI,
a. Birbirini tanıdı; tanıştı.

b. Birbirini tanıdı (teşhis etti).

**اِعْتَرَفَ**
**اِعْتَرَفَ** VIII,
a. Bildi; öğrendi; tanıdı, aşina oldu.

b. [ **بِ** ], Kabul etti, itiraf etti, ikrar etti, sahiplendi; (imanı) ikrar etti.

c. Sorguya çekti, sorguladı.

d. Alçakgönüllü oldu, boyun eğdi.

e. I (c)’ye bak.

f. [ toplu ], İtirafa gitti; itiraf etti.

**اِسْتَعْرَفَ**
**اِسْتَعْرَفَ** X,
a. Bilmek istedi; soruşturdu, sordu.

b. Kendini ona tanıttı.

**عَرْف**
**عَرْف** 1,
a. Koku; rayiha, parfüm, hoş koku.

**عَرْفَة**
**عَرْفَة** 1t,
a. Rüzgâr.

b. Elde çıkan çıban.

c. 2t’ye bak.

**عِرْف**
**عِرْف** 2,
a. Sabır.

**عِرْفَة**
**عِرْفَة** 2t,
a. Soru, talep, sorgu.

**عُرْف**
**عُرْف** 3,
a. İkrar, kabul; itiraf.

b. İyilik; lütuf; fayda; ihsan.

c. Yele (at); ibik (horoz).

d. Yükseklik, yücelik, mevki.

**عُرْفَة**
**عُرْفَة** 3t, (çoğ. **عُرَف** 9),
a. 3 (d)’ye bak.

b. Sınır, hudut.

**عُرْفِيّ**
**عُرْفِيّ** 3yi,
a. Umumen kabul edilmiş; yaygın kullanımda, alışılmış.

b. Örfî, teamülî.

**عُرْفِيَّة**
**عُرْفِيَّة** 3yit,
a. Vecize; apaçık doğru. - **مَعْرَف** 17, **مَعْرِف** 18, (çoğ. **مَعَاْرِفُ** 44), Yüz, çehre; yüz çizgisi.

**مَعْرِفَة**
**مَعْرِفَة** 18t, (çoğ. **مَعَاْرِفُ** 44),
a. Bilgi; bilme, biliş.

b. Belirli (isim).

**عَاْرِف**
**عَاْرِف** 21, (çoğ. **عَرَفَة** 4t),
a. Bilinen, meşhur.

b. Sabırlı.

**عَاْرِفَة**
**عَاْرِفَة** 21t, (çoğ. **عَوَاْرِفُ** 41),
a. **عَاْرِف** 21’in müennesi.

b. İyilik; lütuf; fayda, ihsan; hediye.

**عِرَاْفَة**
**عِرَاْفَة** 23t,
a. Kehanet, falcılık.

**عَرِيْف**
**عَرِيْف** 25, (çoğ. **عُرَفَآءُ** 43),
a. İyi bilgili.

b. Reis.

c. Müfettiş, amir, nezaretçi.

d. Bilinen (şey).

**عَرُوْف**
**عَرُوْف** 26, (çoğ. **عُرْف** 3),
a. Sabırlı; sebatkâr.

**عَرُوْفَة**
**عَرُوْفَة** 26t,
a. Uzman; zeki; iyi bilgili, kültürlü.

**عَرَّاْف**
**عَرَّاْف** 28,
a. Kâhin, falcı.

**عِرْفَاْن**
**عِرْفَاْن** 34,
a. Bilgi; malumat, öğretim; kültür.

b. İyilik; lütuf.

**مَعَاْرِفُ**
**مَعَاْرِفُ** 44,
a. Tanıdıklar, dostlar.

**عَرڤفَ**
İsm-i mef‘ûl: **عَرڤفَ** I,
a. Bilinen, umumca bilinen.

b. Etken çatı.

c. Lütuf; iyilik.

**عَرَّفَ**
İsm-i fâil: **عَرَّفَ** II
a. [ toplu ], İtiraf dinleyen rahip.

**عَرَّفَ**
İsm-i mef‘ûl: **عَرَّفَ** II,
a. Belirli, muayyen.

**عَرَّفَ**
Mastar: **عَرَّفَ** II, (çoğ. **تَعَاْرِيْف** 64 &
a. **تَعَرِيْفَات**), Tarif; açıklama.

b. Tarife.

**اِعْتَرَفَ**
İsm-i fâil: **اِعْتَرَفَ** VIII,
a. İtirafçı.

**اِعْتَرَفَ**
Mastar: **اِعْتَرَفَ** VIII,
a. Kabul, ikrar.

b. [ toplu ], İtiraf.

**عَرَفَات**
**عَرَفَات**
a. Mekke yakınında küçük dağ.

**عُرْفًا**
**عُرْفًا**
a. Peş peşe.

**حَرْف التَّعْرِيْف**
**حَرْف التَّعْرِيْف**
a. Belirli artikel ( **اَل** ).

**اِعْرَوْرَفَ**
**اِعْرَوْرَفَ**
a. Akıcı yeleli oldu (at).

b. Gür, bol oldu.

c. Yaramazlığa hazırlandı.

**عُرْف الدِّيْك**
**عُرْف الدِّيْك**
a. Horozibiği (bitki).

**عَرْفَج**
**عَرْفَج**
a. Belli bir dikenli bitki.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عرف
عَرَفَ- يَعْرِفُ- عُرْف- عُرْفاً- مَعْرُوْف- بالمَعْرُوْف- عَرَف- أَعْرَاف- الأعْرَاف- عَرَفَة- عَرَفَات - عَرَّفَ - يُعَرِّفُ - اعْتَرَفَ - يَعْتَرِفُ - عَارَف - يُعَارِفُ - تَعَارَفَ - يَتَعَارَفُ
عَرَفَ - يَعْرِفُ + كائن + كائناً أو شيئاً: يتعرف عليه فيعلمه ويتبينه: يقرر أن هذا الأمر هو نفسه تماماً أو شبيه بـ أو مختلف عن  شيء معلوم مسبقاً ومحفوظ في الذاكرة: بعد الحصول على معلومات عن شيء أو قضية، عبر الحواس من النظر والرؤية والبصر والسمع والفؤاد، يجري الكائن عملياتٍ عقلية فيعرف: أي يقرر أن هذا الأمر هو نفسه تماماً، أو شبيه بـ، أو مختلف، عن  شيء معلوم مسبقاً ومحفوط في الذاكرة
عُرْف: اسم فعل بمعنى مفعول من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": ما هو معروف بوضوح وجلاء للجميع
عُرْفَاً: حال من " عُرْف ": بشكل معروف
مَعْرُوْف: اسم مفعول من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": شيء أو قضية سبق أن تم الحصول على معلوماتها مسبقاً ومسجلة في الذاكرة: وهو اصطلاحاً: المقبول والشائع من الأحكام في أمر أو شأن أو خلاف، والذي رآه الناس عموماً أنه الأفضل، لم ينزلها الله، ويقبل الناس الالتزام بها طوعاً
بالمَعْروْف: بالطريقة والأسلوب المعروف لديكم: وفق العرف بينكم: وفق ما تقررونه من أنه مجرب ومقبول لديكم: أحكام وشروط يضعها الناس في ما بينهم لم ينزلها الله ويقبلون الالتزام بها طوعاً
عَرَف: على وزن " فَعَل": اسم فعل من " عَرَفَ- يَعْرِفُ": اسم مكان منه: مكان يتم فيه التعرف والتعارف
أَعْرَاف - الأعْرَاف: جمع " عَرَف ": الأمكنة المخصصة للتعارف: وهي اصطلاحاً الأمكنة بين الجنة والنار يتعارف فيها بعض أهل الجنة مع بعض أهل النار
عَرَفَة: اسم فعل بمعنى مفعول للمرة المتكررة من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": وهي اصطلاحاً مكان التعارف في الحج الذي يتم بين الناس، وتتكرر العملية كل عام: المكان الذي يتم فيه عدد كبير من التعارف
عَرَفَات: جمع " عَرَفَة "
عَرَّفَ - يُعَرِّفُ + كائن + شيئاً + لكائن: على وزن " فعَّل " من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": جعله " يَعْرِفُ " على وجه التكرار والشدة: يبين تفاصيل معلومات عن شيء أو قضية لتحفظ في الذاكرة
اعْتَرَف - يَعْتَرِفُ: على وزن " افتعل " من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": يقوم بفعل " عَرَفَ- يَعْرِفُ " بشكل ذاتي: يَعْرِفُ بنفسه لنفسه أو للآخرين: يجعل نفسه أو آخرين يعرفون شيئاً لديه مخفياً عنهم بإرادته الذاتية
عَارَف - يُعَارِفُ: على وزن " فاعل " من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": يبادل آخر فعل " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": يجعل كل من الكائنين الآخر يعرف شيئاً يعرفه هو
تَعارَفَ - يَتَعارَفُ: على وزن " تفاعل " من " عَرَفَ- يَعْرِفُ ": يقوم بفعل " عارَفَ - يُعارِف "  بإرادة ذاتية: يتبادل كائنان فعل " عَرَفَ- يَعْرِفُ " بشكل ذاتي: يعطي فردان أو كائنان، كل منهما للآخر، معلومات عن نفسه ليجعل نفسه معروفاً لديه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " التذكر والعلم والتعرف والدراية "، وهي:
خَبَرَ - يَخْبَرُ، عَلِمَ - يَعْلَمُ، عَرَفَ - يَعْرِفُ، دَرَى - يَدْرِيْ، ذَكَرَ - يَذْكُرُ، أذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي)
عَرَفَ - يَعْرِفُ - يعرفون
1 - الأشخاص والوجوه
فرد من آخر	﴿الذين آتيناهم الكتاب يعرفونه كما يعرفون أبناءهم وإن فريقا منهم ليكتمون الحق وهم يعلمون(146)﴾ البقرة { الذين آتيناهم الكتاب يعرفونه كما يعرفون أبناءهم الذين خسروا أنفسهم فهم لا يؤمنون(20)  الأنعام
 	﴿وجاء إخوة يوسف فدخلوا عليه فعرفهم وهم له منكرون(58)﴾ يوسف ﴿ياأيها النبي قل لأزواجك وبناتك ونساء المؤمنين يدنين عليهن من جلابيبهن ذلك أدنى أن يعرفن فلا يؤذين وكان الله غفورا رحيما(59)﴾ الأحزاب
فقير أم غني	﴿للفقراء الذين أحصروا في سبيل الله لا يستطيعون ضربا في الأرض يحسبهم الجاهل أغنياء من التعفف تعرفهم بسيماهم لا يسألون الناس إلحافا وما تنفقوا من خير فإن الله به عليم(273)﴾ البقرة
منافق أو مجرم	﴿ولو نشاء لأريناكهم فلعرفتهم بسيماهم ولتعرفنهم في لحن القول والله يعلم أعمالكم(30)﴾ محمد ﴿يعرف المجرمون بسيماهم فيؤخذ بالنواصي والأقدام(41)﴾ الرحمن
مسرور أم غضبان	﴿تعرف في وجوههم نضرة النعيم(24)﴾ المطففين ﴿وإذا تتلى عليهم آياتنا بينات تعرف في وجوه الذين كفروا المنكر يكادون يسطون بالذين يتلون عليهم آياتنا قل أفأنبئكم بشر من ذلكم النار وعدها الله الذين كفروا وبئس المصير(72)﴾ الحج
2 - الأشياء
بضاعة﴿وقال لفتيانه اجعلوا بضاعتهم في رحالهم لعلهم يعرفونها إذا انقلبوا إلى أهلهم لعلهم يرجعون(62)﴾ يوسف
3 - حقيقة قضية
 ﴿ولما جاءهم كتاب من عند الله مصدق لما معهم وكانوا من قبل يستفتحون على الذين كفروا فلما جاءهم ما عرفوا كفروا بهفلعنة الله  على الكافرين(89)﴾ البقرة ﴿وإذا سمعوا ما أنزل إلى الرسول ترى أعينهم تفيض من الدمع مما عرفوا من الحق يقولون ربنا آمنا فاكتبنا مع الشاهدين(83)﴾ المائدة
آياته	﴿وقل الحمد لله سيريكم آياته فتعرفونها وما ربك بغافل عما تعملون(93)﴾ النمل
حقيقة الرسالة	﴿يعرفون نعمة الله ثم ينكرونها وأكثرهم الكافرون(83)﴾ النحل ﴿أم لم يعرفوا رسولهم فهم له منكرون(69)﴾ المؤمنون
عُرْف - عرفا
 ﴿خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلين(199)﴾ الأعراف ﴿والمرسلات عرفا(1)﴾ المرسلات
معروف
الوالدين﴿وإن جاهداك على أن تشرك بي ما ليس لك به علم فلا تطعهما وصاحبهما في الدنيا معروفا واتبع سبيل من أناب إلي ثم إلي مرجعكم فأنبئكم بما كنتم تعملون(15)﴾ لقمان ﴿أسكنوهن من حيث سكنتم من وجدكم ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن وإن كن أولات حمل فأنفقوا عليهن حتى يضعن حملهن فإن أرضعن لكم فآتوهن أجورهنوأتمروا بينكم بمعروف وإن تعاسرتم فسترضع له أخرى(6)﴾ الطلاق
خطبة النساء	﴿ولا جناح عليكم فيما عرضتم به من خطبة النساء أو أكننتم في أنفسكم علم الله أنكم ستذكرونهن ولكن لا تواعدوهن سرا إلا أن تقولوا قولا معروفا ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ الكتاب أجله واعلموا أن الله يعلم ما في أنفسكم فاحذروه واعلموا أن الله غفور حليم(235)﴾ البقرة ﴿يانساء النبي لستن كأحد من النساء إن اتقيتن فلا تخضعن بالقول فيطمع الذي في قلبه مرض وقلن قولا معروفا(32)﴾ الأحزاب
الإيتاء القول	﴿ولا تؤتوا السفهاء أموالكم التي جعل الله لكم قياما وارزقوهم فيها واكسوهم وقولوا لهم قولا معروفا(5)﴾ النساء ﴿وإذا حضر القسمة أولوا القربى واليتامى والمساكين فارزقوهم منه وقولوا لهم قولا معروفا(8)﴾ النساء
الصدقة	﴿قول معروف ومغفرة خير من صدقة يتبعها أذى والله غني حليم(263)﴾ البقرة
الطاعة	﴿وأقسموا بالله جهد أيمانهم لئن أمرتهم ليخرجن قل لا تقسموا طاعة معروفة إن الله خبير بما تعملون(53)﴾ النور ﴿طاعة وقول معروف فإذا عزم الأمر فلو صدقوا الله لكان خيرا لهم(21)﴾ محمد
 	﴿ياأيها النبي إذا جاءك المؤمنات يبايعنك على أن لا يشركن بالله شيئا ولا يسرقن ولا يزنين ولا يقتلن أولادهن ولا يأتين ببهتان يفترينه بين أيديهن وأرجلهن ولا يعصينك في معروف فبايعهن واستغفر لهن الله إن الله غفور رحيم(12)﴾ الممتحنة
الزينة	﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا وصية لأزواجهم متاعا إلى الحول غير إخراج فإن خرجن فلا جناح عليكم في ما فعلن في أنفسهن من معروف والله عزيز حكيم(240)﴾ البقرة
بالمعروف
وفق العرف بينكم: وفق ما تقررونه من أنه مقبول لديكم: أحكام وشروط يضعها الناس في ما بينهم لم ينزلها الله ويقبلون الالتزام بها طواعية
1 - في العائلة والوالدين
في الزينة والاختلاط والخطبة﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا يتربصن بأنفسهن أربعة أشهر وعشرا فإذا بلغن أجلهن فلا جناح عليكم فيما فعلن في أنفسهن بالمعروف والله بما تعملون خبير(234)﴾ البقرة ﴿والذين يتوفون منكم ويذرون أزواجا وصية لأزواجهم متاعا إلى الحول غير إخراج فإن خرجن فلا جناح عليكم في ما فعلن في أنفسهن من معروف والله عزيز حكيم(240)﴾ البقرة
في شروط النفقة في العائلة	﴿والوالدات يرضعن أولادهن حولين كاملين لمن أراد أن يتم الرضاعة وعلى المولود له رزقهن وكسوتهن بالمعروف لا تكلف نفس إلا وسعها لا تضار والدة بولدها ولا مولود له بولده وعلى الوارث مثل ذلك فإن أرادا فصالا عن تراض منهما وتشاور فلا جناح عليهما وإن أردتم أن تسترضعوا أولادكم فلا جناح عليكم إذا سلمتم ما آتيتم بالمعروف واتقوا الله واعلموا أن الله بما تعملون بصير(233)﴾ البقرة
في العشرة ضمن العائلة	﴿والمطلقات يتربصن بأنفسهن ثلاثة قروء ولا يحل لهن أن يكتمن ما خلق الله في أرحامهن إن كن يؤمن بالله واليوم الآخر وبعولتهن أحق بردهن في ذلك إن أرادوا إصلاحا ولهن مثل الذي عليهن بالمعروف وللرجال عليهن درجة والله عزيز حكيم(228)﴾ البقرة ﴿ياأيها الذين آمنوا لا يحل لكم أن ترثوا النساء كرها ولا تعضلوهن لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن إلا أن يأتين بفاحشة مبينة وعاشروهن بالمعروف فإن كرهتموهن فعسى أن تكرهوا شيئا ويجعل الله فيه خيرا كثيرا(19)﴾ النساء
في أجور نكاح ملك اليمين	﴿ومن لم يستطع منكم طولا أن ينكح المحصنات المؤمنات فمن ما ملكت أيمانكم من فتياتكم المؤمنات والله أعلم بإيمانكم بعضكم من بعض فانكحوهن بإذن أهلهن وآتوهن أجورهن بالمعروف محصنات غير مسافحات ولا متخذات أخدان فإذا أحصن فإن أتين بفاحشة فعليهن نصف ما على المحصنات من العذاب ذلك لمن خشي العنت منكم وأن تصبروا خير لكم والله غفور رحيم(25)﴾ النساء
في إمساك الزوجة	﴿الطلاق مرتان فإمساك بمعروف أو تسريح بإحسان ولا يحل لكم أن تأخذوا مما آتيتموهن شيئا إلا أن يخافا ألا يقيما حدود الله فإن خفتم ألا يقيما حدود الله فلا جناح عليهما فيما افتدت به تلك حدود الله فلا تعتدوها ومن يتعد حدود الله فأولئك هم الظالمون(229)﴾ البقرة ﴿فإذا بلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف وأشهدوا ذوى عدل منكم وأقيموا الشهادة لله ذلكم يوعظ به من كان يؤمن بالله واليوم الآخر ومن يتق الله يجعل له مخرجا(2)﴾ الطلاق
في طلاق الزوجة	﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فلا تعضلوهن أن ينكحن أزواجهن إذا تراضوا بينهم بالمعروف ذلك يوعظ به من كان منكم يؤمن بالله واليوم الآخر ذلكم أزكى لكم وأطهر والله يعلم وأنتم لا تعلمون(232)﴾ البقرة ﴿وإذا طلقتم النساء فبلغن أجلهن فأمسكوهن بمعروف أو سرحوهن بمعروف ولا تمسكوهن ضرارا لتعتدوا ومن يفعل ذلك فقد ظلم نفسه ولا تتخذوا آيات الله هزوا واذكروا نعمة الله عليكم وما أنزل عليكم من الكتاب والحكمة يعظكم به واتقوا الله واعلموا أن الله بكل شيء عليم(231)﴾ البقرة
في متعة المطلقات	﴿لا جناح عليكم إن طلقتم النساء ما لم تمسوهن أو تفرضوا لهن فريضة ومتعوهن على الموسع قدره وعلى المقتر قدره متاعا بالمعروف حقا على المحسنين(236)﴾ البقرة ﴿وللمطلقات متاع بالمعروف حقا على المتقين(241)﴾ البقرة
 	﴿أسكنوهن من حيث سكنتم من وجدكم ولا تضاروهن لتضيقوا عليهن وإن كن أولات حمل فأنفقوا عليهن حتى يضعن حملهن فإن أرضعن لكم فآتوهن أجورهن وأتمروا بينكم بمعروف وإن تعاسرتم فسترضع له أخرى(6)﴾ الطلاق
2- في المال والنفقة
في مقدار ما يحق لولي اليتامى من أكل من أموال اليتيم﴿وابتلوا اليتامى حتى إذا بلغوا النكاح فإن آنستم منهم رشدا فادفعوا إليهم أموالهم ولا تأكلوها إسرافا وبدارا أن يكبروا ومن كان غنيا فليستعفف ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف فإذا دفعتم إليهم أموالهم فأشهدوا عليهم وكفى بالله حسيبا(6)﴾ النساء ﴿النبي أولى بالمؤمنين من أنفسهم وأزواجه أمهاتهم وأولو الأرحام بعضهم أولى ببعض في كتاب الله من المؤمنين والمهاجرين إلا أن تفعلوا إلى أوليائكم معروفاكان ذلك في الكتاب مسطورا(6)﴾ الأحزاب
في الوصية	﴿كتب عليكم إذا حضر أحدكم الموت إن ترك خيرا الوصية للوالدين والأقربين بالمعروف حقا على المتقين(180)﴾ البقرة
3 - في القصاص
 ﴿ياأيها الذين آمنوا كتب عليكم القصاص في القتلى الحر بالحر والعبد بالعبد والأنثى بالأنثى فمن عفي له من أخيه شيء فاتباع بالمعروف وأداء إليه بإحسان ذلك تخفيف من ربكم ورحمة فمن اعتدى بعد ذلك فله عذاب أليم(178)﴾ البقرة
الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر
وجوب الأمر بالمعروف فور التمكين للمؤمنين بالأرض واختيار أمة منهم للقيام بذلك﴿الذين إن مكناهم في الأرض أقاموا الصلاة وآتوا الزكاة وأمروا بالمعروف ونهوا عن المنكر ولله عاقبة الأمور(41)﴾ الحج ﴿ولتكن منكم أمة يدعون إلى الخير ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكروأولئك هم المفلحون(104)﴾ آل عمران
لمن يجب أن يعهد بذلك ؟
الرسول ومن يرسلهم نيابة عنه﴿خذ العفو وأمر بالعرف وأعرض عن الجاهلين(199)﴾ الأعراف ﴿والمرسلات عرفا(1)﴾ المرسلات
الرسول قام بذلك	﴿الذين يتبعون الرسول النبي الأمي الذي يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة والإنجيل يأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكرويحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث ويضع عنهم إصرهم والأغلال التي كانت عليهم فالذين آمنوا به وعزروه ونصروه واتبعوا النور الذي أنزل معه أولئك هم المفلحون(157)﴾ الأعراف
والمؤمنون فقط وليس المنافقين يقومون بذلك  بعضهم بالولاية عن الآخرين ( جماعة تولى هذه المهمة نيابة عن الآخرين)	﴿المنافقون والمنافقات بعضهم من بعض يأمرون بالمنكر وينهون عن المعروف ويقبضون أيديهم نسوا الله فنسيهم إن المنافقين هم الفاسقون(67)﴾ التوبة ﴿والمؤمنون والمؤمنات بعضهم أولياء بعض يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر ويقيمون الصلاة ويؤتون الزكاة ويطيعون الله ورسوله أولئك سيرحمهم الله إن الله عزيز حكيم(71)﴾ التوبة
ويشمل ذلك مؤمني أهل الكتاب	﴿ليسوا سواء من أهل الكتاب أمة قائمة يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون (113) يؤمنون بالله واليوم الآخر ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر ويسارعون في الخيرات وأولئك من الصالحين(114)﴾ آل عمران ﴿كنتم خير أمة أخرجت للناس تأمرون بالمعروف وتنهون عن المنكر وتؤمنون بالله ولو آمن أهل الكتاب لكان خيرا لهم منهم المؤمنون وأكثرهم الفاسقون(110)﴾ آل عمران
وجماعات النجوى ( المنتديات)	﴿لا خير في كثير من نجواهم إلا من أمر بصدقة أو معروف أو إصلاح بين الناس ومن يفعل ذلك ابتغاء مرضاة الله فسوف نؤتيه أجرا عظيما(114)﴾ النساء
والأفراد	﴿يابني أقم الصلاة وأمر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور(17)﴾ لقمان
شروط وصفات من يوكل إليهم الولاية للأمر بالمعروف والنهي عن المنكر
التائبون العابدون الحامدون السائحون الراكعون الساجدون والحافظون لحدود الله﴿التائبون العابدون الحامدون السائحون الراكعون الساجدون الآمرون بالمعروف والناهون عن المنكر والحافظون لحدود الله وبشر المؤمنين(112)﴾ التوبة
يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون	﴿ليسوا سواء من أهل الكتاب أمة قائمة يتلون آيات الله آناء الليل وهم يسجدون(113) يؤمنون بالله واليوم الآخر ويأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر ويسارعون في الخيرات وأولئك من الصالحين(114)﴾ آل عمران
عَرَّفَ
 ﴿وإذ أسر النبي إلى بعض أزواجه حديثا فلما نبأت به وأظهره الله عليه عرف بعضه وأعرض عن بعض فلما نبأها به قالت من أنبأك هذا قال نبأني العليم الخبير(3)﴾ التحريم
 	﴿ويدخلهم الجنة عرفها لهم(6)﴾ محمد
تعارف - يتعارف - يتعارفون
 ﴿ويوم يحشرهم كأن لم يلبثوا إلا ساعة من النهار يتعارفون بينهم قد خسر الذين كذبوا بلقاء الله وما كانوا مهتدين(45 )﴾ يونس ﴿ياأيها الناس إنا خلقناكم من ذكر وأنثى وجعلناكم شعوبا وقبائل لتعارفوا إن أكرمكم عند الله أتقاكم إن الله عليم خبير(13)﴾ الحجرات
الأعراف
 ﴿وبينهما حجاب وعلى الأعراف رجال يعرفون كلا بسيماهم ونادوا أصحاب الجنة أن سلام عليكم لم يدخلوها وهم يطمعون(46)﴾ الأعراف ﴿ونادى أصحاب الأعراف رجالا يعرفونهم بسيماهم قالوا ما أغنى عنكم جمعكم وما كنتم تستكبرون(48)﴾ الأعراف
عرفات
 ﴿ليس عليكم جناح أن تبتغوا فضلا من ربكم فإذا أفضتم من عرفات فاذكروا الله عند المشعر الحرام واذكروه كما هداكم وإن كنتم من قبله لمن الضالين(198)﴾ البقرة
اعترف - اعترفوا
 ﴿وآخرون اعترفوا بذنوبهم خلطوا عملا صالحا وآخر سيئا عسى الله أن يتوب عليهم إن الله غفور رحيم(102)﴾ التوبة
 	﴿فاعترفوا بذنبهم فسحقا لأصحاب السعير(11)﴾ الملك ﴿قالوا ربنا أمتنا اثنتين وأحييتنا اثنتين فاعترفنا بذنوبنا فهل إلى خروج من سبيل(11)﴾ غافر
مختار الصحاح
● [عرف] ع ر ف: عَرَفَهُ يعرفه بالكسر مَعْرِفةً و عِرْفاناً بالكسر و العَرْفُ الريح طيبة كانت أو منتنة و المَعْرُوفُ ضد المنكر و العُرْفُ ضد النكر يقال أولاه عرفا أي معروفا والعُرْف أيضا الاسم من الإعتراف والعُرْفُ أيضا عُرْف الفرس وقوله تعالى ﴿والمرسلات عُرْفا﴾ قيل هو مستعار من عرف الفرس أي يتتابعون كعرف الفرس وقيل أُرسلْتُ بالعُرْف أي بالمعروف و المَعْرَفَةُ بفتح الراء الموضع الذي ينبت عليه العرف و الأَعْرَافُ الذي في القرآن قيل هو سور بين الجنة والنار ويقال يوم عَرَفَةَ غير منون ولا تدخله الألف واللام و عَرَفَاتٌ موضع بمنى وهو اسم في لفظ الجمع فلا يجمع قال الفراء لا واحد له بصحة وقول الناس نزلنا عَرَفة شبيه بمولد وليس بعربي محض وهو معرفة وإن كان جمعا لأن الأماكن لا تزول فصار كالشيء الواحد وخالف الزيدين تقول هؤلاء عرفات حسنة بنصب النعت لأنه نكرة وهي مصروفة قال الله تعالى ﴿فإذا أفضتم من عرفات﴾ قال الأخفش إنما صرفت لأن التاء صارت بمنزلة الياء والواو في مسلمين ومسلمون لأنه تذكيره وصار التنوين بمنزلة النون فلما سمي به تُرك على حاله كما يترك مسلمون على حاله إذا سمي به وكذا القول في أذرعات وعانات وعريتنات و العَارِفَةُ المعروف و العَرِيفُ و العَارِفُ بمعنى كالعليم والعالم و العَرِيفُ أيضا النقيب وهو دون الرئيس والجمع عُرَفاءُ وبابه ظرف إذا صار عريفا وإذا باشر ذلك مدة قلت عَرَف مثل كتب و التَّعْرِيفُ أيضا الوقوف بعرفات و المُعَرَّفُ الموقف و الاعْتِرَافُ بالذنب الإقرار به وربما وضعوا اعْتَرَفَ موضع عَرَف وبالعكس و تَعَ {َّفَ ما عند فلان أي طلبه حتى عرفه و تَعَارَفَ القوم عرف بعضهم بعضا
الراغب
عرف
- المعرفة والعرفان: إدراك الشيء بتفكر وتدبر لأثره، وهو أخص من العلم، ويضاده الإنكار، ويقال: فلان يعرف الله ولا يقال: يعلم الله متعديا إلى مفعول واحد، لما كان معرفة البشر لله هي بتدبر آثاره دون إدراك ذاته، ويقال: الله يعلم كذا، ولا يقال: يعرف كذا، لما كانت المعرفة تستعمل في العلم القاصر المتوصل به بتفكر، وأصله من: عرفت. أي: أصبت عرفه. أي: رائحته، أو من أصبت عرفه. أي: خده، يقال عرفت كذا. قال تعالى: }فلما جاءهم ما عرفوا﴿[البقرة/89]،﴾فعرفهم وهم له منكرون﴿[يوسف/58]،﴾فلعرفتهم بسيماهم﴿[محمد/30]،﴾يعرفونه كما يعرفون أبناءهم{ [البقرة/146].
ويضاد المعرفة الإنكار، والعلم الجهل. قال: }يعرفون نعمة الله ثم ينكرونها﴿[النحل/83]، والعارف في تعارف قوم: هو المختص بمعرفة الله، ومعرفة ملكوته، وحسن معاملته تعالى، يقال: عرفه كذا. قال تعالى:﴾عرف بعضه وأعرض عن بعض﴿[التحريم/3]، وتعارفوا: عرف بعضهم بعضا. قال:﴾لتعارفوا﴿[الحجرات/13]، وقال:﴾يتعارفون بينهم﴿[يونس/45]، وعرفه: جعل له عرفا. أي: ريحا طيبا. قال في الجنة:﴾عرفها لهم{ [محمد/6]، أي: طيبها زينها (انظر وضح البرهان بتحقيقنا 2/235) لهم، وقيل: عرفها لهم بأن وصفها لهم، وشوقهم إليها وهداهم.
وقوله: }فإذا أفضتم من عرفات﴿[البقرة/198]، فاسم لبقعة مخصوصة، وقيل: سميت بذلك لوقوع المعرفة فيها بين آدم وحواء (وهذا قول الضحاك: انظر: شفاء الغرام بأخبار البلد الحرام 1/306)، وقيل: بل لتعرف العباد إلى الله تعالى بالعبادات والأدعية. والمعروف: اسم لكل فعل يعرف بالعقل أو الشرع حسنه، والمنكر: ما ينكر بهما. قال:﴾يأمرون بالمعروف وينهون عن المنكر﴿[آل عمران/104]، وقال تعالى:﴾وأمر بالمعروف وانه عن المنكر﴿[القمان/17]،﴾وقلن قولا معروفا﴿[الأحزاب/32]، ولهذا قيل للاقتصاد في الجود: معروف؛ لما كان ذلك مستحسنا في العقول وبالشرع. نحو:﴾ومن كان فقيرا فليأكل بالمعروف﴿[النساء/6]،﴾إلا من أمر بصدقة أو معروف﴿[النساء/114]،﴾وللمطلقات متاع بالمعروف﴿[البقرة/241]، أي: بالاقتصاد والإحسان، وقوله:﴾فأمسكوهن بمعروف أو فارقوهن بمعروف﴿[الطلاق/2]، وقوله:﴾قول معروف ومغفرة خير من صدقة﴿[البقرة/263]، أي: رد بالجميل ودعاء خير من صدقة كذلك، والعرف: المعروف من الإحسان، وقال:﴾وأمر بالعرف﴿[الأعراف/199]. وعرف الفرس والديك معروف، وجاء القطا عرفا. أي: متتابعة. قال تعالى:﴾والمرسلات عرفا{ [المرسلات/1]، والعراف كاكاهن إلا أن العراف يختص بمن يخبر بالأحوال المستقبلة، والكاهن بمن يخبر بالأحوال الماضية، والعريف بمن يعرف الناس ويعرفهم، قال الشاعر:
- 316 - بعثوا إلي عريفهم يتوسم
(هذا عجز بيت، وشطره:
أو كلما وردت عكاظ قبيلة
والبيت لطريف بن تميم العنبري، وهو في اللسان (عرف) ؛ وكتاب سيبويه 2/378؛ وشرح الأبيات لابن السيرافي 2/389)
وقد عرف فلان عرافة: إذا صار مختصا بذلك، فالعريف: السيد المعروف قال الشاعر:
- 317 - بل كل قوم وإن عزوا وإن كثروا * عريفهم بأثافي الشر مرجوم
(البيت لعلقمة بن عبدة، وهو في ديوانه ص 64؛ والمفضليات ص 401؛ واللسان (عرف) )
ويوم عرفة يوم الوقوف بها، وقوله: }وعلى الأعراف رجال﴿[الأعراف/ 46]، فإنه سور بين الجنة والنار، والاعتراف: الإقرار، وأصله: إظهار معرفة الذنب، وذلك ضد الجحود. قال تعالى:﴾فاعترفوا بذنبهم﴿[الملك/11]،﴾فاعترفنا بذنوبنا{ [غافر/11].
ملخص اللسان:
1.     عَرَفه يَعْرِفُه: العِرفانُ: العلم؛ وعرَّفه الأَمرَ: أَعلمه إياه. والتعريفُ: الإعْلامُ.
2.     والتَّعريف أَيضاً: إنشاد الضالة.
3.      وقد تَعارَفَ القومُ أَي عرف بعضهُم بعضاً. وتَعرَّفه المكانَ وفيه: تأَمَّله به؛
4.     والعرّافُ: الكاهن؛
5.     والمَعارِفُ: الوجُوه.
6.     والمَعْروف: الوجه لأَن الإنسان يُعرف به؛
7.     والعَريفُ: القيّم والسيد لمعرفته بسياسة القوم،
8.     العُرْف، بالضم، والعِرْف، بالكسر: الصبْرُ؛
9.      اعْترف فلان إذا ذَلَّ وانْقاد؛
10.                        والمَعْرُوف: ضدُّ المُنْكَر. والعُرْفُ: ضدّ النُّكْر. والعُرْفُ والعارِفة والمَعروفُ واحد: ضد النكر،وهو كلُّ ما تَعْرِفه النفس من الخيْر وتَبْسَأُ به وتَطمئنّ إليه،
11.                        والمعروف: الجُود، وقيل: هو اسم ما تبْذُلُه وتُسْديه؛
12.                        والمعروف: النَّصَفةُ وحُسْن الصُّحْبةِ مع الأَهل وغيرهم من الناس،
13.                         والعَرْفُ: الرّيح، طيّبة كانت أَو خبيثة.
14.                        وعرَّف طَعامه: أَكثر أُدْمَه.
15.                        وعرَّف رأْسه بالدُّهْن: رَوَّاه.
16.                           الأَعْرافُ أَعالي السُّور
17.                         وعَرَفةُ وعَرَفاتٌ: موضع بمكة،
لسان العرب
● - عرف: العِرفانُ: العلم؛ قال ابن سيده: ويَنْفَصِلانِ بتَحْديد لا يَليق   بهذا المكان، عَرَفه يَعْرِفُه عِرْفة وعِرْفاناً وعِرِفَّاناً   ومَعْرِفةً واعْتَرَفَه؛ قال أَبو ذؤيب يصف سَحاباً:   مَرَتْه النُّعامَى، فلم يَعْتَرِفْ   خِلافَ النُّعامَى من الشامِ رِيحا   ورجل عَرُوفٌ وعَرُوفة: عارِفٌ يَعْرِفُ الأَُمور ولا يُنكِر أَحداً رآه   مرة، والهاء في عَرُوفة للمبالغة. والعَريف والعارِفُ بمعنًى مثل عَلِيم   وعالم؛ قال طَرِيف بن مالك العَنْبري، وقيل طريف بن عمرو:   أَوَكُلّما ورَدَت عُكاظَ قَبيلةٌ،   بَعَثُوا إليَّ عَرِيفَهُمْ يَتَوَسَّمُ؟   أَي عارِفَهم؛ قال سيبويه: هو فَعِيل بمعنى فاعل كقولهم ضَرِيبُ قِداح،   والجمع عُرَفاء. وأَمر عَرِيفٌ وعارِف: مَعروف، فاعل بمعنى مفعول؛ قال   الأَزهري: لم أَسمع أَمْرٌ عارف أَي معروف لغير الليث، والذي حصَّلناه   للأَئمة رجل عارِف أَي صَبور؛ قاله أَبو عبيدة وغيره.   والعِرْف، بالكسر: من قولهم ما عَرَفَ عِرْفي إلا بأَخَرةٍ أَي ما   عَرَفَني إلا أَخيراً.   ويقال: أَعْرَفَ فلان فلاناً وعرَّفه إذا وقَّفَه على ذنبه ثم عفا عنه.   وعرَّفه الأَمرَ: أَعلمه إياه. وعرَّفه بيتَه: أَعلمه بمكانه. وعرَّفه   به: وسَمه؛ قال سيبويه: عَرَّفْتُه زيداً، فذهَب إلى تعدية عرّفت بالتثقيل   إلى مفعولين، يعني أَنك تقول عرَفت زيداً فيتعدَّى إلى واحد ثم تثقل   العين فيتعدَّى إلى مفعولين، قال: وأَما عرَّفته بزيد فإنما تريد عرَّفته   بهذه العلامة وأَوضَحته بها فهو سِوى المعنى الأَوَّل، وإنما عرَّفته بزيد   كقولك سمَّيته بزيد، وقوله أَيضاً إذا أَراد أَن يُفضِّل شيئاً من النحْو   أَو اللغة على شيء: والأَول أَعْرَف؛ قال ابن سيده: عندي أَنه على توهم   عَرُفَ لأَن الشيء إنما هو مَعْروف لا عارف، وصيغة التعجب إنما هي من   الفاعل دون المفعول، وقد حكى سيبويه: ما أَبْغَضه إليَّ أَي أَنه مُبْغَض،   فتعَجَّب من المفعول كما يُتعجّب من الفاعل حتى قال: ما أَبْغضَني له، فعلى   هذا يصْلُح أَن يكون أَعرف هنا مُفاضلة وتعَجُّباً من المفعول الذي هو   المعروف. والتعريفُ: الإعْلامُ. والتَّعريف أَيضاً: إنشاد الضالة. وعرَّفَ   الضالَّة: نَشَدها.   واعترَفَ القومَ: سأَلهم، وقيل: سأَلهم عن خَبر ليعرفه؛ قال بشر بن أَبي   خازِم:   أَسائِلةٌ عُمَيرَةُ عن أَبيها،   خِلالَ الجَيْش، تَعْترِفُ الرِّكابا؟   قال ابن بري: ويأْتي تَعرَّف بمعنى اعْترَف؛ قال طَرِيفٌ العَنْبريُّ:   تَعَرَّفوني أَنَّني أَنا ذاكُمُ،   شاكٍ سِلاحي، في الفوارِس، مُعْلَمُ   وربما وضعوا اعتَرَفَ موضع عرَف كما وضعوا عرَف موضع اعترف، وأَنشد بيت   أَبي ذؤيب يصف السحاب وقد تقدَّم في أَوَّل الترجمة أَي لم يعرف غير   الجَنُوب لأَنها أَبَلُّ الرِّياح وأَرْطَبُها. وتعرَّفت ما عند فلان أَي   تَطلَّبْت حتى عرَفت. وتقول: ائْتِ فلاناً فاسْتَعْرِفْ إليه حتى   يَعْرِفَكَ. وقد تَعارَفَ القومُ أَي عرف بعضهُم بعضاً. وأَما الذي جاء في حديث   اللُّقَطةِ: فإن جاء من يَعْتَرِفُها فمعناه معرفتُه إياها بصفتها وإن لم   يرَها في يدك. يقال: عرَّف فلان الضالَّة أَي ذكرَها وطلبَ من يَعْرِفها   فجاء رجل يعترفها أَي يصفها بصفة يُعْلِم أَنه صاحبها. وفي حديث ابن مسعود:   فيقال لهم هل تَعْرِفون ربَّكم؟ فيقولون: إذا اعْترَف لنا عرَفناه أَي   إذا وصَف نفسه بصفة نُحَقِّقُه بها عرفناه. واستَعرَف إليه: انتسب له   ليَعْرِفَه. وتَعرَّفه المكانَ وفيه: تأَمَّله به؛ أَنشد سيبويه:   وقالوا: تَعَرَّفْها المَنازِلَ مِن مِنًى،   وما كلُّ مَنْ وافَى مِنًى أَنا عارِفُ   وقوله عز وجل: وإذ أَسَرَّ النبيُّ إلى بعض أَزواجه حديثاً فلما   نبَّأَتْ به وأَظهره اللّه عليه عرَّف بعضَه وأَعرض عن بعض، وقرئ: عرَفَ بعضه،   بالتخفيف، قال الفراء: من قرأَ عرَّف بالتشديد فمعناه أَنه عرّف حَفْصةَ   بعْضَ الحديث وترَك بعضاً، قال: وكأَنَّ من قرأَ بالتخفيف أَراد غَضِبَ   من ذلك وجازى عليه كما تقول للرجل يُسيء إليك: واللّه لأَعْرِفنَّ لك ذلك،   قال: وقد لعَمْري جازَى حفصةَ بطلاقِها، وقال الفرَّاء: وهو وجه حسن،   قرأَ بذلك أَبو عبد الرحمن السُّلَمِيّ، قال الأَزهري: وقرأَ الكسائي   والأَعمش عن أَبي بكر عن عاصم عرَف بعضَه، خفيفة، وقرأَ حمزة ونافع وابن كثير   وأَبو عمرو وابن عامر اليَحْصُبي عرَّف بعضه، بالتشديد؛ وفي حديث عَوْف   بن مالك: لتَرُدَّنّه أَو لأُعَرِّفَنَّكَها عند رسول اللّه، صلى اللّه   عليه وسلم، أَي لأُجازِينَّك بها حتى تَعرِف سوء صنيعك، وهي كلمة تقال عند   التهديد والوعيد.   ويقال للحازِي عَرَّافٌ وللقُناقِن عَرَّاف وللطَبيب عَرَّاف لمعرفة كل   منهم بعلْمِه. والعرّافُ: الكاهن؛ قال عُرْوة بن حِزام:   فقلت لعَرّافِ اليَمامة: داوِني،   فإنَّكَ، إن أَبرأْتَني، لَطبِيبُ   وفي الحديث: من أَتى عَرَّافاً أَو كاهِناً فقد كفَر بما أُنزل على   محمد، صلى اللّه عليه وسلم؛ أَراد بالعَرَّاف المُنَجِّم أَو الحازِيَ الذي   يدَّعي علم الغيب الذي استأْثر اللّه بعلمه.   والمَعارِفُ: الوجُوه. والمَعْروف: الوجه لأَن الإنسان يُعرف به؛ قال   أَبو كبير الهذلي:   مُتَكَوِّرِين على المَعارِفِ، بَيْنَهم   ضَرْبٌ كَتَعْطاطِ المَزادِ الأَثْجَلِ   والمِعْراف واحد. والمَعارِف: محاسن الوجه، وهو من ذلك. وامرأَة حَسَنةُ   المعارِف أَي الوجه وما يظهر منها، واحدها مَعْرَف؛ قال الراعي:   مُتَلفِّمِين على مَعارِفِنا،   نَثْني لَهُنَّ حَواشِيَ العَصْبِ   ومعارفُ الأَرض: أَوجُهها وما عُرِفَ منها.   وعَرِيفُ القوم: سيّدهم. والعَريفُ: القيّم والسيد لمعرفته بسياسة   القوم، وبه فسر بعضهم بيت طَرِيف العَنْبري، وقد تقدَّم، وقد عَرَفَ عليهم   يَعْرُف عِرافة. والعَريفُ: النَّقِيب وهو دون الرئيس، والجمع عُرَفاء، تقول   منه: عَرُف فلان، بالضم، عَرافة مثل خَطُب خَطابة أَي صار عريفاً، وإذا   أَردت أَنه عَمِلَ ذلك قلت: عَرف فلان علينا سِنين يعرُف عِرافة مثال   كتَب يكتُب كِتابة.   وفي الحديث: العِرافةُ حَقٌّ والعُرفاء في النار؛ قال ابن الأَثير:   العُرفاء جمع عريف وهو القَيِّم بأُمور القبيلة أَو الجماعة من الناس يَلي   أُمورهم ويتعرَّف الأَميرُ منه أَحوالَهُم، فَعِيل بمعنى فاعل، والعِرافةُ   عَملُه، وقوله العِرافة حقّ أَي فيها مَصلحة للناس ورِفْق في أُمورهم   وأَحوالهم، وقوله العرفاء في النار تحذير من التعرُّض للرِّياسة لما ذلك من   الفتنة، فإنه إذا لم يقم بحقه أَثمَ واستحق العقوبة، ومنه حديث طاووس:   أنه سأَل ابن عباس، رضي اللّه عنهما: ما معنى قول الناس: أَهْلُ القرآن   عُرفاء أَهل الجنة؟ فقال: رُؤساء أَهل الجنة؛ وقال علقمة بن عَبْدَة:   بل كلُّ حيّ، وإن عَزُّوا وإن كَرُموا،   عَرِيفُهم بأَثافي الشَّرِّ مَرْجُومُ   والعُرْف، بالضم، والعِرْف، بالكسر: الصبْرُ؛ قال أَبو دَهْبَل   الجُمَحِيُّ:   قل لابْن قَيْسٍ أَخي الرُّقَيَّاتِ:   ما أَحْسَنَ العُِرْفَ في المُصِيباتِ   وعرَفَ للأَمر واعْتَرَفَ: صَبَر؛ قال قيس بن ذَرِيح:   فيا قَلْبُ صَبْراً واعْتِرافاً لِما تَرى،   ويا حُبَّها قَعْ بالذي أَنْتَ واقِعُ   والعارِفُ والعَرُوف والعَرُوفةُ: الصابر. ونَفْس عَروف: حامِلة صَبُور   إِذا حُمِلَتْ على أَمر احتَمَلَتْه؛ وأَنشد ابن الأَعرابي:   فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ،   عَوارِفَ بَعْدَ كِنٍّ وابْتِجاحِ   أَراد أَنَّهن أَقْرَرْن بالذلّ بعد النعْمةِ، ويروى وابْتِحاح من   البُحبُوحةِ، وهذا رواه ابن الأَعرابي. ويقال: نزلت به مُصِيبة فوُجِد صَبوراً   عَروفاً؛ قال الأَزهري: ونفسه عارِفة بالهاء مثله؛ قال عَنْترة:   وعَلِمْتُ أَن مَنِيَّتي إنْ تَأْتِني،   لا يُنْجِني منها الفِرارُ الأَسْرَعُ   فصَبَرْتُ عارِفةً لذلك حُرَّةً،   تَرْسُو إذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ   تَرْسو: تَثْبُتُ ولا تَطلَّع إلى الخَلْق كنفْس الجبان؛ يقول: حَبَسْتُ   نَفْساً عارِفةً أَي صابرة؛ ومنه قوله تعالى: وبَلَغَتِ القُلوبُ   الحَناجِر؛ وأَنشد ابن بري لمُزاحِم العُقَيْلي:   وقفْتُ بها حتى تَعالَتْ بيَ الضُّحى،   ومَلَّ الوقوفَ المُبْرَياتُ العَوارِفُ   المُّبرياتُ: التي في أُنوفِها البُرة، والعَوارِفُ: الصُّبُر. ويقال:   اعْترف فلان إذا ذَلَّ وانْقاد؛ وأَنشد الفراء:   أَتَضْجَرينَ والمَطِيُّ مُعْتَرِفْ   أَي تَعْرِف وتصْبر، وذكَّر معترف لأَن لفظ المطيّ مذكر.   وعرَف بذَنْبه عُرْفاً واعْتَرَف: أَقَرَّ. وعرَف له: أَقر؛ أَنشد ثعلب:   عَرَفَ الحِسانُ لها غُلَيِّمةً،   تَسْعى مع الأَتْرابِ في إتْبِ   وقال أعرابي: ما أَعْرِفُ لأَحد يَصْرَعُني أَي لا أُقِرُّ به. وفي حديث   عمر: أَطْرَدْنا المعترِفين؛ هم الذين يُقِرُّون على أَنفسهم بما يجب   عليهم فيه الحدّ والتعْزيز. يقال: أَطْرَدَه السلطان وطَرَّده إذا أَخرجه   عن بلده، وطرَدَه إذا أَبْعَده؛ ويروى: اطْرُدُوا المعترفين كأَنه كره لهم   ذلك وأَحبّ أَن يستروه على أَنفسهم. والعُرْفُ: الاسم من الاعْتِرافِ؛   ومنه قولهم: له عليّ أَلْفٌ عُرْفاً أَي اعتِرافاً، وهو توكيد.   ويقال: أَتَيْتُ مُتنكِّراً ثم اسْتَعْرَفْتُ أَي عرَّفْته من أَنا؛ قال   مُزاحِمٌ العُقَيْلي:   فاسْتَعْرِفا ثم قُولا: إنَّ ذا رَحِمٍ   هَيْمان كَلَّفَنا من شأْنِكُم عَسِرا   فإنْ بَغَتْ آيةً تَسْتَعْرِفانِ بها،   يوماً، فقُولا لها العُودُ الذي اخْتُضِرا   والمَعْرُوف: ضدُّ المُنْكَر. والعُرْفُ: ضدّ النُّكْر. يقال: أَوْلاه   عُرفاً أَي مَعْروفاً. والمَعْروف والعارفةُ: خلاف النُّكر. والعُرْفُ   والمعروف: الجُود، وقيل: هو اسم ما تبْذُلُه وتُسْديه؛ وحرَّك الشاعر ثانيه   فقال:   إنّ ابنَ زَيْدٍ لا زالَ مُسْتَعْمِلاً   للخَيْرِ، يُفْشِي في مِصْرِه العُرُفا   والمَعْروف: كالعُرْف. وقوله تعالى: وصاحِبْهما في الدنيا معروفاً، أَي   مصاحباً معروفاً؛ قال الزجاج: المعروف هنا ما يُستحسن من الأَفعال. وقوله   تعالى: وأْتَمِرُوا بينكم بمعروف، قيل في التفسير: المعروف الكسْوة   والدِّثار، وأَن لا يقصّر الرجل في نفقة المرأَة التي تُرْضع ولده إذا كانت   والدته، لأَن الوالدة أَرْأَفُ بولدها من غيرها، وحقُّ كل واحد منهما أَن   يأْتمر في الولد بمعروف. وقوله عز وجل: والمُرْسَلات عُرْفاً؛ قال بعض   المفسرين فيها: إنها أُرْسِلَت بالعُرف والإحسان، وقيل: يعني الملائكة   أُرسلوا للمعروف والإحسان. والعُرْفُ والعارِفة والمَعروفُ واحد: ضد النكر،   وهو كلُّ ما تَعْرِفه النفس من الخيْر وتَبْسَأُ به وتَطمئنّ إليه، وقيل:   هي الملائكة أُرسلت مُتتابعة. يقال: هو مُستعار من عُرْف الفرس أَي   يتتابَعون كعُرْف الفرس. وفي حديث كعْب بن عُجْرةَ: جاؤوا كأَنَّهم عُرْف أَي   يتْبَع بعضهم بعضاً، وقرئت عُرْفاً وعُرُفاً والمعنى واحد، وقيل:   المرسلات هي الرسل. وقد تكرَّر ذكر المعروف في الحديث، وهو اسم جامع لكل ما عُرف   ما طاعة اللّه والتقرّب إليه والإحسان إلى الناس، وكل ما ندَب إليه   الشرعُ ونهى عنه من المُحَسَّنات والمُقَبَّحات وهو من الصفات الغالبة أَي   أَمْر مَعْروف بين الناس إذا رأَوْه لا يُنكرونه. والمعروف: النَّصَفةُ   وحُسْن الصُّحْبةِ مع الأَهل وغيرهم من الناس، والمُنكَر: ضدّ ذلك جميعه.   وفي الحديث: أَهل المعروف في الدنيا هم أَهل المعروف في الآخرة أَي مَن بذل   معروفه للناس في الدنيا آتاه اللّه جزاء مَعروفه في الآخرة، وقيل: أَراد   مَن بذل جاهَه لأَصحاب الجَرائم التي لا تبلُغ الحُدود فيَشفع فيهم   شفَّعه اللّه في أَهل التوحيد في الآخرة. وروي عن ابن عباس، رضي اللّه عنهما،   في معناه قال: يأْتي أَصحاب المعروف في الدنيا يوم القيامة فيُغْفر لهم   بمعروفهم وتَبْقى حسناتُهم جامّة، فيُعطونها لمن زادت سيئاته على حسناته   فيغفر له ويدخل الجنة فيجتمع لهم الإحسان إلى الناس في الدنيا والآخرة؛   وقوله أَنشده ثعلب:   وما خَيْرُ مَعْرُوفِ الفَتَى في شَبابِه،   إذا لم يَزِدْه الشَّيْبُ، حِينَ يَشِيبُ   قال ابن سيده: قد يكون من المعروف الذي هو ضِد المنكر ومن المعروف الذي   هو الجود. ويقال للرجل إذا ولَّى عنك بِوده: قد هاجت مَعارِفُ فلان؛   ومَعارِفُه: ما كنت تَعْرِفُه من ضَنِّه بك، ومعنى هاجت أَي يبِست كما يَهيج   النبات إذا يبس. والعَرْفُ: الرّيح، طيّبة كانت أَو خبيثة. يقال: ما   أَطْيَبَ عَرْفَه وفي المثل: لا يعْجِز مَسْكُ السَّوْء عن عَرْفِ السَّوْء؛   قال ابن سيده: العَرف الرائحة الطيبة والمُنْتِنة؛ قال:   ثَناء كعَرْفِ الطِّيبِ يُهْدَى لأَهْلِه،   وليس له إلا بني خالِدٍ أَهْلُ   وقال البُرَيق الهُذلي في النَّتن:   فَلَعَمْرُ عَرْفِك ذي الصُّماحِ، كما   عَصَبَ السِّفارُ بغَضْبَةِ اللِّهْمِ   وعَرَّفَه: طَيَّبَه وزَيَّنَه. والتعْرِيفُ: التطْييبُ من العَرْف.   وقوله تعالى: ويُدخِلهم الجنة عرَّفها لهم، أَي طَيَّبها؛ قال الشاعر يمدح   رجلاً:   عَرُفْتَ كإتْبٍ عَرَّفَتْه اللطائمُ   يقول: كما عَرُفَ الإتْبُ وهو البقِيرُ. قال الفراء: يعرفون مَنازِلهم   إذا دخلوها حتى يكون أَحدهم أَعْرَف بمنزله إذا رجع من الجمعة إلى أَهله؛   قال الأَزهري: هذا قول جماعة من المفسرين، وقد قال بعض اللغويين عرَّفها   لهم أَي طيَّبها. يقال: طعام معرَّف أَي مُطيَّب؛ قال الأَصمعي في قول   الأَسود ابن يَعْفُرَ يَهْجُوَ عقال بن محمد بن سُفين:   فتُدْخلُ أَيْدٍ في حَناجِرَ أُقْنِعَتْ   لِعادَتِها من الخَزِيرِ المُعَرَّفِ   قال: أُقْنِعَتْ أَي مُدَّت ورُفِعَت للفم، قال وقال بعضهم في قوله:   عَرَّفها لهم؛ قال: هو وضعك الطعام بعضَه على بعض. ابن الأَعرابي: عَرُف   الرجلُ إذا أَكثر من الطِّيب، وعَرِفَ إذا ترَكَ الطِّيب. وفي الحديث: من   فعل كذا وكذا لم يجد عَرْف الجنة أَي ريحَها الطيِّبة. وفي حديث عليّ، رضي   اللّه عنه: حبَّذا أَرض الكوفة أَرضٌ سَواء سَهلة معروفة أَي طيّبة   العَرْفِ، فأَما الذي ورد في الحديث: تَعَرَّفْ إلى اللّه في الرَّخاء   يَعْرِفْك في الشدَّة، فإنَّ معناه أَي اجعله يَعْرِفُكَ بطاعتِه والعَمَلِ فيما   أَوْلاك من نِعمته، فإنه يُجازِيك عند الشدَّة والحاجة إليه في الدنيا   والآخرة.   وعرَّف طَعامه: أَكثر أُدْمَه. وعرَّف رأْسه بالدُّهْن: رَوَّاه.   وطارَ القَطا عُرْفاً عُرْفاً: بعضُها خلْف بعض. وعُرْف الدِّيك   والفَرَس والدابة وغيرها: مَنْبِتُ الشعر والرِّيش من العُنق، واستعمله الأَصمعي   في الإنسان فقال: جاء فلان مُبْرَئلاً للشَّرِّ أَي نافِشاً عُرفه،   والجمع أَعْراف وعُروف. والمَعْرَفة، بالفتح: مَنْبِت عُرْف الفرس من الناصية   إلى المِنْسَج، وقيل: هو اللحم الذي ينبت عليه العُرْف. وأَعْرَفَ   الفَرسُ: طال عُرفه، واعْرَورَفَ: صار ذا عُرف. وعَرَفْتُ الفرس: جزَزْتُ   عُرْفَه. وفي حديث ابن جُبَير: ما أَكلت لحماً أَطيَبَ من مَعْرَفة   البِرْذَوْن أَي مَنْبت عُرْفه من رَقَبته. وسَنام أَعْرَفُ: طويل ذو عُرْف؛ قال   يزيد بن الأَعور الشني:   مُسْتَحْملاً أَعْرَفَ قد تَبَنَّى   وناقة عَرْفاء: مُشْرِفةُ السَّنام. وناقة عرفاء إذا كانت مذكَّرة تُشبه   الجمال، وقيل لها عَرْفاء لطُول عُرْفها. والضَّبُع يقال لها عَرْفاء   لطول عُرفها وكثرة شعرها؛ وأَنشد ابن بري للشنْفَرَى:   ولي دُونكم أَهْلون سِيدٌ عَمَلَّسٌ،   وأَرْقَطُ زُهْلُولٌ وعَرْفاء جَيأَلُ   وقال الكميت:   لها راعِيا سُوءٍ مُضِيعانِ منهما:   أَبو جَعْدةَ العادِي، وعَرْفاء جَيْأَلُ   وضَبُع عَرفاء: ذات عُرْف، وقيل: كثيرة شعر العرف. وشيء أَعْرَفُ: له   عُرْف. واعْرَوْرَفَ البحرُ والسيْلُ: تراكَم مَوْجُه وارْتَفع فصار له   كالعُرف. واعْرَوْرَفَ الدَّمُ إذا صار له من الزبَد شبه العرف؛ قال الهذلي   يصف طَعْنَة فارتْ بدم غالب:   مُسْتَنَّة سَنَنَ الفُلُوّ مرِشّة،   تَنْفِي التُّرابَ بقاحِزٍ مُعْرَوْرِفِ   (* قوله «الفلوّ» بالفاء المهر، ووقع في مادتي قحز ورشّ بالغين.)   واعْرَوْرَفَ فلان للشرّ كقولك اجْثَأَلَّ وتَشَذَّرَ أَي تهيَّاَ.   وعُرْف الرمْل والجبَل وكلّ عالٍ ظهره وأَعاليه، والجمع أَعْراف وعِرَفَة   (*   قوله «وعرفة» كذا ضبط في الأصل بكسر ففتح.) وقوله تعالى: وعلى الأَعْراف   رِجال؛ الأَعراف في اللغة: جمع عُرْف وهو كل عال مرتفع؛ قال الزجاج:   الأَعْرافُ أَعالي السُّور؛ قال بعض المفسرين: الأعراف أَعالي سُور بين أَهل   الجنة وأَهل النار، واختلف في أَصحاب الأَعراف فقيل: هم قوم استوت   حسناتهم وسيئاتهم فلم يستحقوا الجنة بالحسنات ولا النار بالسيئات، فكانوا على   الحِجاب الذي بين الجنة والنار، قال: ويجوز أَن يكون معناه، واللّه أَعلم،   على الأَعراف على معرفة أَهل الجنة وأَهل النار هؤلاء الرجال، فقال قوم:   ما ذكرنا أَن اللّه تعالى يدخلهم الجنة، وقيل: أَصحاب الأعراف أَنبياء،   وقيل: ملائكة ومعرفتهم كلاً بسيماهم أَنهم يعرفون أَصحاب الجنة بأَن   سيماهم إسفار الوجُوه والضحك والاستبشار كما قال تعالى: وجوه يومئذ مُسْفرة   ضاحكة مُستبشرة؛ ويعرِفون أَصحاب النار بسيماهم، وسيماهم سواد الوجوه   وغُبرتها كما قال تعالى: يوم تبيضُّ وجوه وتسودّ وجوه ووجوه يومئذ عليها   غَبَرة ترهَقها قترة؛ قال أَبو إسحق: ويجوز أَن يكون جمعه على الأَعراف على   أَهل الجنة وأَهل النار. وجبَل أَعْرَفُ: له كالعُرْف. وعُرْفُ الأَرض: ما   ارتفع منها، والجمع أَعراف. وأَعراف الرِّياح والسحاب: أَوائلها   وأَعاليها، واحدها عُرْفٌ. وحَزْنٌ أَعْرَفُ: مرتفع. والأَعرافُ: الحَرْث الذي   يكون على الفُلْجانِ والقَوائدِ.   والعَرْفةُ: قُرحة تخرج في بياض الكف. وقد عُرِف، وهو مَعْروف: أَصابته   العَرْفةُ.   والعُرْفُ: شجر الأُتْرُجّ. والعُرف: النخل إذا بلغ الإطْعام، وقيل:   النخلة أَوَّل ما تطعم. والعُرْفُ والعُرَفُ: ضرب من النخل بالبحرَيْن.   والأعراف: ضرب من النخل أَيضاً، وهو البُرْشُوم؛ وأَنشد بعضهم:   نَغْرِسُ فيها الزَّادَ والأَعْرافا،   والنائحي مسْدفاً اسُدافا   (* قوله «والنائحي إلخ» كذا بالأصل.)   وقال أَبو عمرو: إذا كانت النخلة باكوراً فهي عُرْف. والعَرْفُ: نَبْت   ليس بحمض ولا عِضاه، وهو الثُّمام.   والعُرُفَّانُ والعِرِفَّانُ: دُوَيْبّةٌ صغيرة تكون في الرَّمْل، رمْلِ   عالِج أَو رمال الدَّهْناء. وقال أَبو حنيفة: العُرُفَّان جُنْدَب ضخم   مثل الجَرادة له عُرف، ولا يكون إلا في رِمْثةٍ أَو عُنْظُوانةٍ.   وعُرُفَّانُ: جبل. وعِرِفَّان والعِرِفَّانُ: اسم. وعَرَفةُ وعَرَفاتٌ: موضع   بمكة، معرفة كأَنهم جعلوا كل موضع منها عرفةَ، ويومُ عرفةَ غير منوّن ولا   يقال العَرفةُ، ولا تدخله الأَلف واللام. قال سيبويه: عَرفاتٌ مصروفة في   كتاب اللّه تعالى وهي معرفة، والدليل على ذلك قول العرب: هذه عَرفاتٌ   مُبارَكاً فيها، وهذه عرفات حسَنةً، قال: ويدلك على معرفتها أَنك لا تُدخل فيها   أَلفاً ولاماً وإنما عرفات بمنزلة أَبانَيْنِ وبمنزلة جمع، ولو كانت   عرفاتٌ نكرة لكانت إذاً عرفاتٌ في غير موضع، قيل: سمي عَرفةَ لأَن الناس   يتعارفون به، وقيل: سمي عَرفةَ لأَن جبريل، عليه السلام، طاف بإبراهيم، عليه   السلام، فكان يريه المَشاهِد فيقول له: أَعرفْتَ أَعرفت؟ فيقول إبراهيم:   عرفت عرفت، وقيل: لأَنّ آدم، صلى اللّه على نبينا وعليه السلام، لما هبط   من الجنة وكان من فراقه حوَّاء ما كان فلقيها في ذلك الموضع عَرَفها   وعرَفَتْه. والتعْريفُ: الوقوف بعرفات؛ ومنه قول ابن دُرَيْد:   ثم أَتى التعْريفَ يَقْرُو مُخْبِتاً   تقديره ثم أَتى موضع التعريف فحذف المضاف وأَقام المضاف إليه مقامه.   وعَرَّف القومُ: وقفوا بعرفة؛ قال أَوْسُ بن مَغْراء:   ولا يَريمون للتعْرِيفِ مَوْقِفَهم   حتى يُقال: أَجيزُوا آلَ صَفْوانا   (* قوله «صفوانا» هو هكذا في الأصل، واستصوبه المجد في مادة صوف راداً   على الجوهري.)   وهو المُعَرَّفُ للمَوْقِف بعَرَفات. وفي حديث ابن عباس، رضي اللّه   عنهما: ثم مَحِلُّها إلى البيت العتيق وذلك بعد المُعَرَّفِ، يريد بعد   الوُقوف بعرفةَ. والمُعَرَّفُ في الأَصل: موضع التعْريف ويكون بمعنى المفعول.   قال الجوهري: وعَرَفات موضع بِمنًى وهو اسم في لفظ الجمع فلا يُجْمع، قال   الفراء: ولا واحد له بصحة، وقول الناس: نزلنا بعَرفة شَبيه بمولَّد، وليس   بعربي مَحْض، وهي مَعْرِفة وإن كان جمعاً لأَن الأَماكن لا تزول فصار   كالشيء الواحد، وخالف الزيدِين، تقول: هؤلاء عرفاتٌ حسَنةً، تَنْصِب النعتَ   لأَنه نكِرة وهي مصروفة، قال اللّه تعالى: فإذا أَفَضْتُم من عَرفاتٍ؛   قال الأَخفش: إنما صرفت لأَن التاء صارت بمنزلة الياء والواو في مُسلِمين   ومسلمون لأنه تذكيره، وصار التنوين بمنزلة النون، فلما سمي به تُرِك على   حاله كما تُرِك مسلمون إذا سمي به على حاله، وكذلك القول في أَذْرِعاتٍ   وعاناتٍ وعُرَيْتِنات   والعُرَفُ: مَواضِع منها عُرفةُ ساقٍ وعُرْفةُ الأَملَحِ وعُرْفةُ   صارةَ. والعُرُفُ: موضع، وقيل جبل؛ قال الكميت:   أَهاجَكَ بالعُرُفِ المَنْزِلُ،   وما أَنْتَ والطَّلَلُ المُحْوِلُ؟   (* قوله «أهاجك» في الصحاح ومعجم ياقوت أأبكاك.)   واستشهد الجوهري بهذا البيت على قوله العُرْف. والعُرُفُ: الرمل   المرتفع؛ قال: وهو مثل عُسْر وعُسُر، وكذلك العُرفةُ، والجمع عُرَف وأَعْراف.   والعُرْفَتانِ: ببلاد بني أَسد؛ وأَما قوله أَنشده يعقوب في البدل:   وما كنْت ممّنْ عَرَّفَ الشَّرَّ بينهم،   ولا حين جَدّ الجِدُّ ممّن تَغَيَّبا   فليس عرَّف فيه من هذا الباب إنما أَراد أَرَّث، فأَبدل الأَلف لمكان   الهمزة عيْناً وأَبدل الثاء فاء. ومَعْروف: اسم فرس الزُّبَيْر بن العوّام   شهد عليه حُنَيْناً. ومعروف أَيضاً: اسم فرس سلمةَ بن هِند الغاضِريّ من   بني أَسد؛ وفيه يقول:   أُكَفِّئُ مَعْرُوفاً عليهم كأَنه،   إذا ازْوَرَّ من وَقْعِ الأَسِنَّةِ أَحْرَدُ   ومَعْرُوف: وادٍ لهم؛ أَنشد أَبو حنيفة:   وحتى سَرَتْ بَعْدَ الكَرى في لَوِيِّهِ   أَساريعُ مَعْروفٍ، وصَرَّتْ جَنادِبُهْ   وذكر في ترجمة عزف: أَن جاريتين كانتا تُغَنِّيان بما تَعازَفَت   الأَنصار يوم بُعاث، قال: وتروى بالراء المهملة أَي تَفاخَرَتْ.
مقاييس اللغة:
(عرف) العين والراء والفاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تتابُع الشيء متَّصلاً بعضُه ببعض، والآخر على السكون والطُّمَأنينة.
فالأوّل العُرْف: عُرْف الفَرَس. وسمِّي بذلك لتتابُع الشَّعر عليه. ويقال: جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً، أي بعضُها خَلْفَ بعض.
ومن الباب: العُرْفة وجمعها عُرَف، وهي أرضٌ منقادة مرتفِعة بين سَهْلتين تنبت، كأنّها عُرف فَرَس. ومن الشِّعر في ذلك([17]) …
والأصل الآخر المعَرِفة والعِرفان. تقول: عَرَف فلانٌ فلاناً عِرفاناً ومَعرِفة. وهذا أمر معروف. وهذا يدلُّ على ما قلناه من سُكونه إليه، لأنَّ مَن أنكر شيئاً توحَّشَ منه ونَبَا عنْه.
ومن الباب العَرْف، وهي الرَّائحة الطيِّبة. وهي القياس، لأنَّ النَّفس تسكُن إليها. يقال: ماأطيَبَ عَرْفَه. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾  [محمد 6]، أي طيَّبَها. قال:
إِلا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولَيْلَةٍ  *** بواضحةِ الخدّين طيِّبة العَرْفِ
والعُرْف: المعروف، وسمِّي بذلك لأنَّ النفوس تسكُن إليه. قال النابغة:
فلا النُّكْرُ معروفُ ولا العُرْف ضائعُ([18])
أبَى اللهُ إِلاَّ عدلَه ووفاءه
فأمَّا العَرِيف فقال الخليل: هو القيِّم بأمرِ قومٍ قد عَرَف عليهم. قال: وإنّما سمِّي عريفاً لأنَّه عُرِف بذلك. ويقال بل العِرَافة كالوِلاية، وكأنَّه سمِّي بذلك ليعرف أحوالهم.
وأمَّا عرفات فقال قومٌ: سمِّيت بذلك لأنَّ آدمَ وحواءَ عليهما السلام تعارَفَا بها. وقال آخرون. بل سمِّيت بذلك لأنَّ جبريل عليه السلام لما علّم إبراهيم عليه السلام مَناسِكَ الحجّ قال له: أعَرفت([19]) ؟ وقال قومٌ: بل سمِّيت بذلك لأنَّه مكانٌ مقدَّس معظَّم، كأنَّه قد عُرِّف، كما ذكرنا في قوله تعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [محمد 6]. والوقوف بعَرَفاتٍ تعريف. والتعريف: تعريف الضَّالة واللّقْطَة، أن يقول: مَن يَعرِف هذا؟ ويقال: اعتَرَف بالشَّيء، إذا أقرَّ، كأنّه عَرفَه فأقرَّ به. ويقال: النَّفس عَروف، إذا حُمِلت على أمرٍ فباءت به([20]) أي اطمأنَّت. وقال:
فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ  *** عوارفَ بعد كِنٍّ واتِّجاحِ([21])
من الوَُِجاح، وهو السِّتر.
والعارف: الصابر، يقال أصابته مصيبةٌ فوُجِد عُرُوفاً، أي صابراً. قال النَّابغة:
على عارفاتٍ للطِّعان عَوابِسٍ  *** بهنَّ كلُومٌ بين دامٍ وجالِبِ([22])
القاموس المحيط:
عَرَفَهُ يَعْرِفُهُ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً وعِرفَةً بالكسر، وعِرِفَّاناً، بكَسْرَتَيْنِ مُشَدَّدَةَ الفاءِ عَلِمَه، فهو عارِفٌ وعَريفٌ وعَروفَةٌ، و الفَرسَ عَرْفاً، بالفتح جَزَّ عُرْفَهُ، و بذَنْبِه، وله أقَرَّ،
و فلاناً: جازاهُ. وقَرَأ الكِسائِيُّ " عَرَفَ بعضَه " ، أي: جازَى حَفْصَةَ، رضي الله تعالى عنها، ببعضِ ما فَعَلَتْ، أو مَعناهُ: أقَرَّ ببعضِه وأعْرَضَ عن بعضٍ، ومنه: أنا أعْرِفُ للمُحْسِنِ والمُسِيءِ، أي: لا يَخْفَى عَلَيَّ ذلك ولا مُقَابَلَتُه بما يُوافِقُه. والعَرْفُ: الريحُ، طَيِّبَةً أو مُنْتِنَةً، وأكْثَرُ اسْتِعْمَالِه في الطِّيِّبَةِ و " لا يَعْجِزُ مَسْكُ السَّوْءِ عن عَرْفِ السَّوْءِ " : يُضْرَبُ لِلَّئِيمِ لا يَنْفَكُّ عن قُبْحِ فِعْلِهِ، شُبِّهَ بِجِلْدٍ لم يَصْلُحْ للدِباغ. والعَرْفُ: نَباتٌ، أو الثُّمامُ، أو نَبْتٌ ليس بِحَمْضٍ ولا عِضاهٍ، وبهاءٍ: الريحُ، واسمٌ مِن: اعْتَرَفَهُمْ: سَألَهُم، ويُكْسَرُ، وقُرْحَةٌ تَخْرُجُ في بياضِ الكَفِّ.
وعُرِفَ، كعُنِي، عَرْفاً، بالفتح: خَرَجَتْ به. والمَعْروفُ: ضِدُّ المُنْكَرِ. ومَعْروفٌ: فَرَسُ سَلَمَةَ الغاضِرِيِّ، و ابنُ مُسْكانَ: بانِي الكَعْبَةِ، و ابنُ سُوَيْدٍ، وابنُ خَرَّبُوذ: مُحدِّثانِ، و ابنُ فَيْرُوزانَ الكَرْخِيُّ: قَبْرُه التِّرْياقُ المُجَرَّبُ ببَغْدَادَ، وبهاءٍ: فَرَسُ الزُّبَيْرِ بنِ العَوَّامِ.
ويومُ عَرَفَةَ: التاسِعُ من ذي الحِجَّةِ. وعَرَفَاتٌ: مَوْقِفُ الحاجِّ ذلك اليَومَ، على اثْنَيْ عَشَرَ مِيلاً من مكَّةَ، وغَلِطَ الجوهرِيُّ فقال: مَوْضِعٌ بمنًى سُمِّيَتْ لأنَّ آدَمَ وحوَّاءَ تَعَارفا بها، أو لقولِ جبريل لإِبراهيمَ، عليهما السلامُ، لما عَلَّمَهُ المناسِكَ: أعَرَفْتَ؟ قال: عَرَفْتُ، أو لأنها مُقَدَّسَةٌ مُعَظَّمَةٌ كأنها عُرِفَتْ، أي: طُيِّبَتْ، اسمٌ في لَفْظِ الجَمْعِ فلا يُجْمَعُ، مَعْرِفَةٌ، وإن كان جَمْعاً، لأنَّ الأماكِنَ لا تَزولُ، فَصارَت كالشيءِ الواحِد، مَصْروفَةٌ لأن التاءَ بِمَنْزِلَةِ الياءِ والواوِ في مُسْلمينَ ومُسْلمونَ، والنِسْبَةُ: عَرَفِيٌّ. وزَنْفَلُ بنُ شَدَّادٍ العَرَفِيُّ سَكَنَها فَنُسبَ إليها. وقولُهُم نَزَلْنَا عَرَفَةَ: شَبيهُ مُوَلَّدٍ. والعارِفُ والعَروفُ: الصَّبورُ. والعارِفَةُ: المَعْروفُ، كالعُرْفِ، بالضم، ج: عَوارِفُ. وكشَدَّادٍ: الكاهِنُ، والطَّبيبُ، واسمٌ. وأمرٌ عارِفٌ: مَعْروفٌ. وعَرِفَ، كَسَمِعَ: أكثَرَ الطِّيبَ.
والعُرْفُ، بالضم: الجودُ، واسمُ ما تَبْذُلُهُ وتُعْطيهِ، ومَوْجُ البَحْرِ، وضِدُّ النُّكْرِ، واسمٌ من الاعتِرافِ، تقولُ له: عَلَيَّ ألْفٌ عُرْفاً، أي: اعْتِرافاً، و : شَعَرُ عُنُقِ الفَرَسِ، ويُضَمُّ راؤُهُ، و ع، و : عَلَمٌ، والرَّمْلُ والمَكانُ المُرْتَفِعَانِ، ويُضَمُّ راؤُهُ، كالعُرْفَةِ، بالضم، ج: كصُرَدٍ وأقْفالٍ، وضَرْبٌ من النَّخْلِ، أو أوَّلُ ما تُطْعِمُ، أو نَخْلَةٌ بالبَحْرَيْنِ تُسَمَّى: البُرْشومَ، وشَجَرُ الأُتْرُجِّ
و من الرَّمْلَةِ: ظَهْرُها المُشْرِفُ، وجَمْعُ عَروفٍ: للصابِرِ، وجَمْعُ العَرْفاءِ من الإِبِلِ والضِباع، وجَمْعُ الأَعْرَفِ من الخَيْلِ والحَيَّاتِ. وطارَ القَطا عُرْفاً، أي: بعضُها خَلْف بعضٍ. وجاءَ القومُ عُرْفاً عُرْفاً: كذلك، قيلَ: ومنه: " والمُرْسَلاتِ عُرْفاً " ، أي أرادَ أنها تُرْسَلُ بالمَعْرُوفِ. وذو العُرْفِ، بالضم: رَبيعَةُ بنُ وائِلٍ ذي طَوَّافٍ الحَضْرَمِيُّ، من ولَدِهِ: الصَّحابيُّ رَبيعَةُ بنُ عَيْدَانَ ابنِ رَبيعَةَ ذي العُرْفِ. وعُرُفٌ، كعُنُقٍ: ماءٌ لِبَنِي أسَدٍ، و ع. والمُعَلَّى بنُ عُرْفانَ، بالضم: من أتباعِ التابِعينَ. وكجُرُبَّانٍ وعِفِتَّانٍ، بضمتينِ مُشَدَّدَةً، وبكسرتينِ مُشَدَّدَةً: جُنْدَبٌ ضَخْمٌ كالجَرادَةِ، لا يكونُ إلا في رِمْثَةٍ أو عُنْظُوانَةٍ، أو دُوَيْبَّةٌ صَغيرَةٌ تكونُ بِرَمْلِ عالِجٍ والدَّهْناءِ، وجَبَلٌ، وبكسرتينِ مُشَدَّدَةً فقط: صاحِبُ الراعي الذي يقولُ فيه:
كفاني عِرِفَّانُ الكَرَى وكَفَيْتُهُ ... كُلوءَ النُّجومِ والنُّعاسُ مُعانِقُهْ
فَباتَ يُريهِ عِرْسَهُ وبَنَاتِهِ ... وبِتُّ أُريهِ النَّجْمَ أيْنَ مَخَافِقُهْ
والمُعْتَرِفُ بالشيءِ: الدالُّ عليه، ويُضَمُّ. وعِرْفانُ، كَعِتْبانَ: مُغَنِّيةٌ مَشْهُورَةٌ. والعُرْفَةُ، بالضم: أرضٌ بارِزَةٌ مُسْتَطيلَةٌ، تُنْبِتُ، والحَدُّ بين الشَّيْئَيْنِ، ج: عُرَفٌ. والعُرَفُ: ثلاثةَ عَشَرَ مَوْضِعاً: عُرْفَةُ صارَةَ، وعُرْفَةُ القَنانِ، وعُرْفَةُ ساقِ الفَرْوَيْنِ، وعُرْفَةُ الأَمْلَحِ، وعُرْفَةُ خَجا، وعُرْفَةُ نِباطٍ، وغيرُ ذلك. والأَعْرافُ: ضَرْبٌ من النَّخْلِ، وسُورٌ بين الجَنَّةِ والنارِ، و من الرياحِ: أعاليها.
وأعْرافُ نَخْلٍ: هِضَابٌ حُمْرٌ لبني سَهْلَةَ. وأعْرافُ لُبْنَى، وأعْرافُ غَمْرَةَ: مَواضِعُ. والعَريفُ، كأميرٍ: مَن يُعَرِّفُ أصحابَهُ، ج: عُرَفاءُ. وعَرُفَ، ككرُمَ وضَرَبَ، عَرَافَةً: صارَ عَريفاً. وككتَبَ كِتابَةً: عَمِل العِرافَةَ. والعَريفُ: رَئيسُ القومِ، سُمِّيَ لأَنه عُرِفَ بذلك، أو النَّقيبُ، وهو دونَ الرئيسِ. وعَريفُ بنُ سَريعٍ، وابنُ مازِنٍ: تابعيَّانِ، و ابنُ جُشَمَ: شاعِرٌ فارِسٌ، وابنُ العَريفِ: أبو القاسِمِ الحُسَيْنُ بنُ الوَليدِ الأنْدَلُسِيُّ: نحويُّ شاعرٌ. وكزُبَيْرٍ: ابنُ دِرْهَمٍ، وابنُ إبراهيمَ، وابنُ مُدْرِكٍ: محدِّثونَ. والحَارِثُ بنُ مالِكِ بنِ قَيْسِ بنِ عُرَيْفٍ: صحابيٌّ. وعُرَيْفُ بنُ آبَدَ: في نَسَبِ حَضْرَمَوْتَ. وما عَرَفَ عِرْفي، بالكسر، إلاَّ بأخَرَةٍ، أي: ما عَرَفَنِي إلا أخيراً، أو العِرْفَةُ، بالكسر: المَعْرِفَةُ. والعِرْفُ، بالكسر: الصَّبْرُ. وقد عَرَفَ للأمرِ يَعْرِفُ، واعْتَرَفَ. والمَعْرَفَةُ، كَمَرْحَلَةٍ: موضِعُ العُرْفِ من الفرسِ. والأَعْرَفُ: ما لَهُ عُرْفٌ. والعَرْفاءُ: الضَّبُعُ، لكَثْرَةِ شَعَرِ رَقَبَتِهَا. وامرأةٌ حَسَنَةُ المَعارِفِ أي: الوَجْهِ، وما يَظْهَرُ منها، واحدُها: كَمَقْعَدٍ. وهو من المعَارِفِ، أي: المَعْروفينَ، وحَيَّا اللّهُ المَعارِفَ: أي: الوُجوهَ. وأعْرَفَ: طالَ عُرْفُه.
والتَّعْريفُ: الإِعْلامُ، وضِدُّ التَّنْكيرِ، والوقُوف بعَرَفَاتٍ. والمُعَرَّفُ، كمُعظَّمٍ: المَوْقِفُ بعَرَفاتٍ.
واعْرَوْرَفَ: تَهَيَّأ للشَّرِّ، و البَحْرُ: ارْتَفَعَتْ أمْواجُهُ، و النَّخْلُ: كَثُفَ والتَفَّ كأنَّهُ عُرْفُ الضَّبُعِ، و الدَّمُ: صارَ له زَبَدٌ، و الفَرَسَ: عَلا على عُرْفِه، و الرَّجُلُ: ارْتَفَعَ على الأعْرافِ. واعْتَرَفَ به: أَقَرَّ، و فُلاناً: سَألَهُ عن خَبَرٍ ليَعْرِفَهُ، و الشيءَ: عَرَفَهُ، وذَلَّ، وانْقادَ، و إليَّ: أَخْبَرَنِي باسْمِه وشَأنِه. وتَعَرَّفْتُ ما عندَك: تَطَلَّبْتُ حتى عَرَفْتُ، ويقالُ: ائْتِه فاسْتَعْرِفْ إليه حتى يَعْرِفَكَ. وتَعارَفوا: عَرَفَ بَعْضُهُمْ بَعْضاً، وسَمَّوْا: عَرَفَةَ، مُحَرَّكَةً، ومَعْروفاً وكَزُبيْرٍ وأَميرٍ وشَدَّادٍ وقُفْلٍ.
تاج العروس:
ع - ر - ف
عَرَفَه يَعْرِفُه مَعْرِفَةً وعِرْفاناً وعِرْفَةً بالكسرِ فيهما وعِرِفاناً بكسرَتَيْنِ مُشَدَّدَةَ الفاءِ : عَلِمَه واقتصر الجوهرِيُّ على الأَولَيْنِ قال ابنُ سِيده : وينْفَصِلان بتَحْدِيد لا يَليقُ بهذا المَكانِ . وقال الرّاغِبُ : المَعْرِفةُ والعِِرْفانً : إِدْراكُ الشيءِ بتَفَكُّرٍ وتَدَبُّرٍ لأَثَرِهِ فهي أَخصُّ من العلم ويُضَادُّه الإِنكارُ ويُقال : فلانٌ يعرِفُ الله ورسوله ولا يُقال : يعلم الله متَعَدِّياً إلى مفعولٍ واحد لما كان مَعرِفَةُ البَشرِ للهِ تعالى هو تَدبُّرُ آثارِه دُونَ إِدْراكِ ذاتِه ويُقالُ : اللهُ يَعْلَمُ كذا ولا يُقال : يَعْرِفُ كذا ؛ لما كانت المَعْرِفة تُسْتَعْمَلُ في العِلمِ القاصر المُتَوَصَّلِ إليه بتَفَكُّرِ وأَصْلُه من عَرَفْتُهُ أَي : أَصَبْتُ عَرْفه : أَي رائِحَته أَو من أَصَبْتُ عَرْفَه أَي خَدِّهُ فهو عارِفٌ وعَريفٌ وعَرُوفَةٌ يَعْرِفُ الأُمورَ . ولا يُنْكرُ أَحداً رآه مرّةً والهاءُ في عَرُوفَةٍ للمُبالَغَةِ قال طَرِيفُ ابن مالكٍ :
أَوَ كُلما وَرَدَتْ عُكاظَ قبِيلَة ... بَعَثُوا إِليَّ عَرِيفَهَم يَتَوَسَّمُ أَي : عارِفَهم قال سِيبَوْيهِ : هو فَعِيل بمَعْنى فاعِلٍ كقولِهم : ضَرِيبُ قِداحِ . وعَرَفَ الفَرَسَ عَرْفاً بالفتحِ وذِكْرُ الفتح مُسْتَدْرَكٌ : جَزَّ عُرْفَه يقال : هو يَعْرِفُ الخيلَ : إذا كان يَجُزُّ أَعْرافَها نَقَلَهُ الزَّمَخْشَرِيُّ والجَوْهَرِيُّ وابن القَطّاعِ
وعَرَف بذَنْبِه وكذا عَرَفَ لهُ : إِذا أَقَرَّ به وأَنْشَدَ ثَعْلَبٌ :
عَرَفَ الحِسانُ لها غُلَيِّمَةً ... تَسْعَى مع الأَتْرابِ في إِتْبِ
وقال أعرابي : ما أَعْرِفُ لأَحَدٍ يَصْرَعُنِي : أَي لا أُقِرُّ بهِ . وعَرَفَ فُلاناً : جازاهُ وقَرَأَ الكِسائِيّ قولَه عزَّ وجَلّ : " وإِذْ أَسَرَّ النَّبِيُّ إِلى بَعْضِ أَزوْاجِهِ حَدِيثاً فلَمّا نَبَّأَتْ بهِ وأَظْهَرَهُ اللهُ علَيْهِ عَرَفَ بَعْضَه وأَعْرَضَ عنْ بَعْضٍ " أَي جازَى حَفْصَة رضي الله تعالَى عَنْها ببَعْضِ ما فَعَلَتْ قالَ الفَرّاءُ : من قَرَأَ عَرَّفَ بالتّشْديدِ فمَعْناه أَنَّه عَرَّفَ حَفْصَةَ بعضَ الحَدِيثِ وترَكَ بعْضاً ومن قَرأَ بالتَّخْفِيف أَرادَ غَضِبَ من ذلِكَ وجازَى عليهِ قالَ : ولعَمْرِي جازَى حَفْصَةَ بطَلاقِها قالَ : وهو وَجْهٌ حَسَنٌ قرأَ بذلك أَبو عَبْدِ الرَّحْمنِ السُّلَمِيّ . أَو مَعْناهُ : أَقرَّ ببَعْضِه وأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ ومنه قولُهم : أَنا أَعْرِفُ للمُحْسِنِ والمُسِيءِ : أَي لا يَخْفَى عليَّ ذلكَ ولا مُقابَلَتُه بما يُوافِقُه وفي حديث عَوْفِ بن مالِكٍ : " لتَرُدَّنَّهُ أَو لأُعَرِّفَنَّكَها عندَ رسولِ اللهِ صلى اللهُ عليه وسلَّمَ " أَي لأُجازِيَنَّك بها حتَّى تَعْرِف سُوءَ صَنِيعِك وهو كلمةٌ تُقالُ عند التَّهْدِيدِ والوَعِيدِ وقالَ الأَزْهَرِي : قَرَأَ الكِسائِيُّ والأَعْمشُ عن أَبِي بَكْرٍ عن عاصِمٍ " عَرَف بَعْضهُ " خفيفةً وقرأَ حَمْزَةُ ونافِعٌ وابنُ كَثِيرٍ وأَبو عَمْرٍو وابنُ عامِرٍ اليَحْصُبِيًّ بالتّشْدِيدِ . والعَرْفُ الرِّيحُ طيِّبَةً كانتْ أو مُنْتِنةً يُقال : ما أَطْيَبَ عَرْفَه ! كما في الصِّحاحِ وأَنشدَ ابنُ سِيدَه :
ثَناءٌ كَعَرْفِ الطِّيبِ يُهْدَى لأَهْلِه ... ولَيْسَى له إِلا بَنِي خالِدٍ أَهْلُ وقال البُرَيْقُ الهُذَلِيُّ في النَّتْنِ :
فلَعَمْرُ عَرْفِكِ ذِي الصُّماخِ كما ... عَصَبَ السِّفادُ بغَضْبةِ اللِّهْمِ وأَكْثَرُ اسْتِعمالِه في الطَّيِّبَةِ ومنه الحَدِيثُ : من فَعَل كَذَا وكَذَا لم يَجِدْ عَرْفَ الجَنَّةِ أَي : رِيحَها الطَّيِّبَةَ . وفي المثل : " لا يَعْجَزُ مَسْكُ السَّوْءِ عهن عَرْفِ السَّوْءِ كما في الصِّحاحِ قال الصاغانيُّ : يُضْرَبُ للَّئِيمِ الذي لا يَنْفَكُّ عن قُبْحِ فِعْلِه شُبِّهَ بجِلْدٍ لَمْ يَصْلُحْ للدِّباغِ فنُبِذَ جانِباً فأَنْتَنَ . والعَرْفُ : نَباتٌ أَو الثُّمامُ أَو نَبْتٌ ليْسَ بحَمْضٍ ولا عِضاهِ من الثُّمامِ كذا في المُحِيطِ واللسانِ . والعَرْفَةُ بهاءٍ : الرِّيحُ . والعَرْفَةُ : اسمٌ من اعْتَرَفَهُم اعْتِرافاً : إِذا سَأَلَهُم عن خَبَرٍ ليَعْرِفَه ومنه قولُ بِشْرِ بنِ أَبي خازِمٍ :
أَسائِلَةٌ عُمَيْرَةُ عن أَبِيها ... خِلالَ الجَيْشِ تَعْتَرِفُ الرِّكابَا ويُكْسَرُ
والعَرْفَةُ أَيضاً : قُرْحَةٌ تَخْرُجُ في بَياضِ الكَفِّ نقله الجوهريُّ عن ابنِ السِّكِّيتِ . ويُقال : عُرِف الرَّجلُ كعُنِيَ عَرْفاً بالفَتْحِ وفي بعضِ النُّسخِ عِرْفاناً بالكسرِ فهو مَعْرُوفٌ : خَرَجَتْ به تِلكَ القُرْحَةُ ما في الصِّحاحِ . والمَعْرُوفُ : ضِدُّ المُنْكَرِ قالَ اللهُ تعالَى : " وأْمُرْ بالمَعْرُوف " وفي الحَدِيث : صَنائِعُ المَعْرُوفِ تَقِي مَصارِعَ السُّوءِ " . وقال الرَّاغِبُ : المَعْرُوفُ : اسمٌ لكلِّ فِعْلٍ يُعْرَفُ بالعَقْرلِ والشَّرْعِ حُسْنُه والمُنْكَرُ : ما يُنْكَرُ بِهِما قال تَعالى : " تَأْمُرُونَ بالمَعْرُوفِ وتَنْهَوْنَ عَن المُنْكَرِ " وقالَ تعالى : " وقُلْنَ قَوْلاً مَعْرُوفاً " ومن هذا قيل للاقْتِصادِ في الجُودِ : معْرُوفٌ لَمّا كانَ ذلك مُسْتَحْسَناً في العقولِ وبالشرْعِ نحو : " ومَنْ كان فَقِيراً فَلْيَأْكُلْ بالمَعْرُوفِ " وقوله : " وللمُطَلَّقاتِ مَتاعٌ بالمعْرُوفِ " أَي بالاقْتِصادِ والإِحسانِ وقولُه : " قَوْلٌ مَعْرُوفٌ ومَغْفِرَةٌ خَيْرٌ من صَدَقَةٍ يَتْبَعُها أَذًى أَي : رَدٌّ بالجَمِيلِ ودُعاءُ خيرٌ من صَدَقَةٍ هكذا
ومَعْرُوفٌ : فَرَسُ سَلَمَةَ بنِ هِنْد الغاضِرِيِّ من بَنِي أَسَدٍ وفيه يَقُولُ :
أُكَفِّئُ مَعْرُوفاً عليهم كأَنَّه ... إِذا ازْوَرَّ مِنْ وَقْعِ الأَسِنَّةِ أَحْرَدُ
ومَعْرُوفُ بنُ مُسْكانَ : بانِي المكعْبَةِ شَرَّفها اللهُ تَعَالَى أَبُو الوَلِيدِ المَكِّيُّ صَدُوقٌ مُقْرِيءٌ مَشْهُورٌ مات سنة 165 ومُسْكانُ كعُثْمانَ وقيل بالكَسْرِ هكذا هو بالسِّينِ المُهْمَلةِ والصوابُ بالمُعْجَمة . ومَعْرُوفُ بن سُوَيْدٍ الجُذامِيُّ : أَبو سَلَمَةَ البَصْرِيُّ رَوَى له أَبو دَاوُدَ والنِّسائِي . ومَعْرُوفُ بن خَرَّبُوذَ المكيُّ : مُحدثانِ وقد تقدم ضبطُ خَرَّبُوذَ في موضِعِه قال الحافِظُ بنُ حَجَرٍ : تابِعِيٌّ صَغِيرٌ وليسَ له في البُخارِيّ غيرُ موضعٍ واحدٍ وفي كِتابِ الثِّقاتِ لابن حِبّان يَرْوِى عن أَبِي الطَّفَيْلِ قالَ : وكانَ ابنُ عُيَيْنَةَ يقولُ : هو مَعْرُوفُ ابنُ مُشْكانَ رَوَى عنه ابنُ المُباركِ ومَرْوانُ بنُ معاوِيَةَ الفَزارِيُّ . وأَبو محْفُوظٍ مَعْرُوفُ بنُ فَيْرُوزانَ الكَرْخِيُّ قَدَّسَ الله رُوحَه من أَجِلَّةِ الأَولِياءِ وقَبْرُه التِّرْياقُ المُجَرَّبُ ببَغْدادَ لقَضاءِ الحاجاتِ قالَ الصّاغانِيُّ : عَرضَتْ لِي حاجَةٌ أَعْيَتْنِي وحَيَّرَتْنِي في سنةِ خَمْسَ عَشرَةَ وسِتِّمائةٍ فأَتَيْتُ قَبْرَهُ وذَكَرْتُ له حاجَتِي كما تُذْكَرُ للأَحْياءِ مُعْتَقِداً أَنَّ أَوْلياءَ اللهِ لا يَمُوتُونَ ولكِنْ يُنْقَلُون من دارٍ إلى دارٍ وانْصَرَفْتُ فقُضِيَت الحاجَةُ قَبْلَ أَنْ أَصِلَ إلى مَسْكَنِي . قلتُ : وفاتَه مِمَّن اسمُه مَعْرُوفُ جماعَةٌ من المُحَدِّثِينَ منهم : مَعْرُوفُ بنُ محَمّدٍ أَبو المَشْهُورِ عن أَبي سَعِيدِ بنِ الأَعْرابِيّ ومَعْرُوفُ بنُ أَبِي مَعْرُوف البَلْخِيّ ومَعْرُوفُ بنُ هُذَيْلٍ الغَسّانِيُّ ومَعْرُوفُ بنُ سُهَيْلٍ : مُحَدِّثُون وهؤلاءِ قد تُكُلِّمَ فيهِم . ومَعْرُوفٌ الأَزْدِيُّ الخَيّاط أَبُو الخَطّابِ مَوْلَى بنِي أُمَيَّةَ ومَعْرُوفُ بنُ بَشِيرٍ أَبو أَسْماء وهؤلاءِ من ثِقاتِ التّابِعِينَ . ومَعْرُوفَةُ بهاءِ : فَرَسُ الزُّبَيْرِ ابنِ العَوامِ القُرَشِيِّ الأَسَدِيّ هكذا في سائِرِ النُّسَخِ وهو غَلَطٌ والصوابُ أَنّ اسمَ فَرسِه مَعْرُوف بغير هاءٍ وهي التي شَهِدَ عليها حُنَيْناً ومثله في اللِّسان والعُبابِ وأَنْشدَ الصّاغانِيُّ ليَحْيَى ابن عُرْوَةَ بنِ الزُّبيْرِ :
أَبٌ لِي ! آبِي الخَسْفِ قَدْ تَعْلَمُونَه ... وصاحِبُ مَعْرُوفٍ سِمامُ الكَتائِبِ وقد تَقَدّم ذلك في خ س ف . ويَوْمُ عَرَفَةَ : التاسِعُ من ذي الحجةِ . تقول : هذا يَوْمُ عَرَفَةَ غيرَ مُنَوَّنٍ ولا تَدْخُلُه الأَلِفُ واللامُ كما في الصحاح
وعَرَفاتٌ : موقِفُ الحاجِّ ذلكَ اليَّوْمَ على اثْنَىْ عَشَرَ مِيلاً من مَكة على ما حَقَّقه المُتكلمونَ على أسماء المَواضِع وغَلِطَ الجوهرِيُّ فقال : مَوْضِعٌ بمِنىً وكذا قَوْلُ غيرِه : موضِعٌ بمَكَّةَ وإِن أُريدَ بذلك قُرْبَ مِنىً ومَكَّةَ فلا غَلَطَ قال ابنُ فارِسٍ : أَما عَرفاتٌ فقال قَومٌ : سُمِّيَتْ بذلِكَ لأنَّ آدَمَ وحَوّاءَ عليهما السلام تَعارَفا بها بعدَ نُزُولِهما من الجنة . أو لِقَوْلِ جِبْرِيلَ لإبراهيمَ عليهما السلامُ لمّا عَلَّمَه المَناسِكَ وأَراهُ المَشاهِدَ : أَعَرَفْت ؟ أَعَرَفْتَ ؟ قالَ عَرَفْتُ عَرَفْتُ . أَو لأنها مُقدَّسَةٌ مُعَظَّمَةٌ كأَنَّها عُرّفَتْ ؛ أَي طُيِّبَتْ . وقِيلَ : لأَنَّ الناسَ يَتَعارَفُونَ بها . زادَ الراغِبُ : وقيل : لِتعَرُّفِ العِبادِ فيها إلى اللهِ تعالى بالعِباداتِ والأَدْعِيَةِ
قال الجوهريُّ : وهو اسمٌ في لَفْظِ الجَمْعِ فلا يُجْمعُ كأَنّهم جَعَلُوا كل جزءٍ منها عَرَفة ونقلَ الجَوهريُّ عن الفَرّاءِ أَنَّه قال : لا واحِدَ له بصِحَّةٍ وهي مَعْرِفَةٌ وإِنْ كانَ جَمْعاً لأَنَّ الأَماكِنَ لا تَزُولُ فصارَتْ كالشَّيءِ الواحِدِ وخالَفَ الزّيْدِينَ تقولُ : هؤَلاءِ عرفاتٌ حَسَنةً تنصِبُ النَّعت لأنه نَكِرة وهي مصروفةٌ قال سيبويهِ : والدَّلِيلُ على ذلك قول العرَبِ : هذه عَرَفاتٌ مُبارَكاً فِيهَا وهذِه عَرَفاتٌ حَسَنَةً قال : ويَدُلُّكَ على كَوْنِها معرِفةً أَنّكَ لا تُدْخِلُ فيها أَلفاً ولاماً وإنما عَرفاتٌ بمنْزِلَةِ أَبانَيْنِ وبمنزلة جَمْعٍ ولو كانت عَرَفاتٌ نَكِرةً لكانت إِذنْ عَرَفاتٌ في غيرِ مَوْضِعٍ وقال الأَخْفَشُ : وإِنّما صُرِفَتْ عَرَفاتٌ لأَنَّ التاءَ بمَنْزِلَةِ الياءِ والواوِ في مُسْلِمِينَ ومُسْلِمُون لأَنه تذْكِيرُه وصار التَّنْوِينُ بمنزلةِ النُّونِ فلمّا سُمِّيَ به تُرِكَ على حالِه كما يُتْرَكُ مُسْلِمُون إِذا سُمِّيَ به على حالِه وكذلِك القولُ في أَذْرِعاتٍ وعاناتٍ وعُرَيْتِناتٍ كما في الصحاح . والنِّسْبَةُ عَرَفِيّ محركةً
وزَنْفَلُ بنُ شَدَّادٍ العَرَفِيُّ من أَتْباعِ التّابِعِينَ رَوَى عن ابنِ أَبي مُلَيْكَةَ سَكَنَها فَنُسِب إِليها ذَكَرَهُ الصاغانِيُّ والحافِظُ
قال الجَوْهَرِيُّ : وقَوْلُهمُ : نَزَلْنا عَرَفَةَ شَبِيهُ مُوَلَّدٍ وليسَ بعرِبيٍّ مَحْضٍ . والعارِفُ والعَرُوفُ : الصَّبُورُ يُقال : أُصِيبَ فُلانٌ فوُجِدَ عارِفاً . والعارِفَةُ : المَعْرُوفُ كالعُرْفِ بالضّمِّ يُقال : أَوْلاهُ عارِفَةً : أَي مَعْرُوفاً كما في الصِّحاحِ ج : عَوارِفُ ومنه سَمَّى السُّهْرَوَرْدِيُّ كتابه عَوارِفَ المعارِفَ . والعَرّافُ كشَدّادٍ : الكاهِنُ . أَو الطَّبِيبُ كما هو نَصُّ الصِّحاح ومن الأَول الحَدِيثُ : " من أَتى عَرّافاً فسأَلَه عَنْ شَيْءٍ لم يُقْبَلْ منْهُ صلاةٌ أَرْبَعِينَ لَيْلَةً " . ومن الثاني قول عُروةَ بن حِزامٍ العُذْرِيِّ :
وقُلْتُ لعَرّافِ اليَمامَةِ داوِنِي ... فإِنَّكَ إِ ْ أَبْرَأْتَنِي لطَبِيبُ
فما بِيَ مِنْ سُقْمٍ ولا طَيْفِ جِنَّةٍ ... ولكنَّ عَمِّي الحِمْيَرِيَّ كَذُوبُ هكذا فَصله الصاغانِيُّ وفي حديثٍ آخر : " من أَتى عَرّافاً أَو كاهِناً فقَدْ كَفَرَ بما أُنْزِلَ على محمدٍ رسولِ الله صلى الله عليه وسلم " قال ابن الأَثِيرِ : العَرّْافُ : المنَجِّمُ أَو الحازِي الذي يَدَّعِي عِلْمَ الغَيْبِ الذي استَأْثرَ اللهُ بعِلْمِه وقالَ الرّاغِبُ : العَرّافُ : كالكاهِنِ إلاّ أَنَّ العَرّاف يُخَصُّ بمَنْ يُخْبِرُ بالأَحْوالِ المُستَقْبَلَةِ والكاهِنُ يخبِرُ بالأَحْوالِ الماضِيَةِ . وعَرّافٌ : اسمٌ . وقالَ اللَّيْثُ : يُقالُ : أَمْرٌ عارِفٌ : أَي مَعْرُوفٌ فهو فاعِلٌ بمعنى مَفْعُولٍ وأَنْكَره الأَزْهَريُّ وقال : لم أَسمعه لغيرِ اللَّيْثِ والذِي حَصَّلْناه للأَئِمَّةِ : رجُلٌ عارِفٌ : أَي صبُورٌ قاله أَبو عُبَيْدَةَ وغيرُه . وقال ابنُ الأعرابي : عَرِفَ الرَّجُلُ كسَمِعَ : إِذا أَكْثَرَ من الطِّيبِ . والعُرْفُ بالضمِّ : الجُودُ . وقِيلَ : هو اسمُ ما تَبْذُلُه وتُعْطِيه . والعُرْفُ : مَوْجُ البَحْرِ وهو مجازٌ . والعُرْفُ : ضِدُّ النُّكْرِ وهذا فقد تَقدم له فهو تَكْرارُ ومنه قَوْلُ النابِغَةِ الذًّبْيانِيِّ يَعْتَذِرُ إلى النُّعْمانِ ابنِ المُنْذِرِ :
أَبَى اللهُ إلا عَدْرلَه ووَفَاءه ... فلا النُّكْرُ مَعْرُوفٌ ولا العُرْفُ ضائعُ والعُرْفُ : اسمٌ من الاعْتِرافِ الذِي هو بمَعْنَى الإقْرارِ تَقُول : لَهُ عليَّ أَلْفُ عُرْفاً : أَي اعْتِرافاً وهو تَوْكِيدٌ نقَلَه الجَوْهَرِيُّ . والعُرْفُ : شَعْرُ عُنُقِ الفَرَسِ وقِيل : هو مَنْبِتُ الشَّعْرِ والرِّيشِ من العُنُقِ واسْتَعْمَلَه الأَصْمَعِيُّ في الإنْسانِ فقالَ : جاءَ فلانٌ مُبْرَئِلاًّ للشَّرِّ : أَي نافِشاً عُرْفَه جَمعُه أَعْرافٌ وعُرُوفٌ قال امْرُؤُ القَيْسِ :
نَمُشُّ بأَعْرافِ الجِيادِ أَكُفَّنَا ... إِذا نَحْنُ قُمْنا عَنْ شِواءٍ مُضَهَّبِ
ويُضَمُّ راؤُه كعُسُرٍ وعُسْرٍ والعُرْفُ : ع قالَ الحُطَيْئةُ :
أَدارَ سُلَيْمَى بالدَّوانِكِ فالعُرْفِ ... أَقامَتْ علَى الأَرْواحِ والدِّيَمِ الوُطْفِ وفي المُعْجَمِ : في دِيارِ كِلابٍ به مُلَيْحةً : ماءةٌ من أَطْيَبِ المِياهِ بنَجْدٍ يخرجُ من صَفاً صَلْدٍ . والعُرْفُ : علَمٌ . والعُرْفُ : الرَّمْلُ والمَكانُ المُرتَفِعانِ ويُضَمُّ راؤُه وفي الصِّحاحِ : العُرْفُ الرَّمْلُ المرتفعُ قال الكُمَيْتُ :
أَهاجَكَ بالعُرُفِ المَنْزِلُ ... وما أَنْتَ والطَّلَلُ المُحْوِلُ ؟ ! وقالَ غيرُه : العُرْفُ هنا : موضِعٌ أَو جَبَلٌ كالعُرْفةِ بالضّمِّ ج : كصُرَدٍ وجمْعُ العُرْفِ : أَعْرافٌ مثل أَِقْفالٍ . والعُرْفُ : ضَرْبٌ من النَّخْلِ قالَ الأَصْمَعِيُّ : في كلامِ أَهل البَحْرَيْنِ . وقال ابنُ دُرَيْدٍ : الأَعْرافُ : ضربٌ من النَّخْلِ وأَنْشَد :
" يَغْرِسُ فيها الزّاذَ والأعْرافَا
" والنابِجِيَّ مُسْدِفاً إِسْدافَا أَو هي : أَوَّلُ ما تُطْعِمُ وقِيلَ : إِذا بَلَغَت الإِطْعامَ . أَو هي : نَخْلَةٌ بالبَحْرَيْنِ تُسَمَّى البُرْشُومَ وهو بعينهِ الذي نَقَلَه الأَصْمَعِيُّ وابنُ دُرَيْدٍ . والعُرْفُ : شجَرُ الأُتْرُجِّ نَقَله الجوهري كأنه لرائِحَتهِ . والعُرْفُ من الرَّمْلَةِ ظَهْرُها المُشْرِفُ وكذا من الجَبَلِ وكلِّ عالٍ . والعُرُف : جَمْعُ عَرُوفٍ كصَبُورٍ للصابِرِ . والعُرْفُ : جَمْعُ العَرْفاءِ من الإِبلِ والضِّباعِ ويُقال : ناقَةٌ عَرْفاءُ : أَي مُشْرِفَةُ السَّنامِ وقِيلَ : ناقَةٌ عَرْفاءُ : إذا كانَتْ مذَكَّرَةً تُشْبِه الجِمالَ وقيلَ لها : عَرْفاءُ لِطُولِ عُرْفِها وأَمّا العَرْفاءُ من الضِّباعِ فسيأْتِي للمُصَنّفِ فيما بَعْدُ . والعُرْفُ : جَمْعُ الأَعْرَفِ من الخَيْلِ والحَيّاتِ يُقال : فَرَسٌ أَعْرَفُ : كثيرُ شَعْرِ المَعْرَفَةِ وكذا حَيَّة ؟ ٌ أَعْرَفُ . ويُقال : طارَ القَطَا عُرْفاً بالضَّم : أَي مُتَتابِعَةً بَعْضُها خَلْفَ بَعْضِ ويُقالُ : جاءَ القَوْمُ عُرْفاً عُرْفاً أَي مُتَتابِعَةً كذلك ومنهُ حدِيثُ كعْبِ بنِ عُجْرَةَ : جاءُوا كأَنَّهُم عُرْفٌ أَي يَتْبَعُ بعضُهُمْ بَعْضاً قِيلَ : ومنه قَولُه تعالى : " والمُرْسَلاتِ عُرْفاً " وهي الملائكةُ أُرْسِلَتْ مُتَتابِعَةً مُستعارٌ من عُرْفِ الفَرَسِ . أَو أَرادَ أَنَّها تُرْسَلُ بالمَعْرُوفِ والإِحْسانِ وقُرِئت : عُرْفاً وعُرُفاً . وذُو العُرْفِ بالضَّمِّ : رَبِيعَةُ بنُ وائِل ذِي طَوّافٍ الحَضْرَمِيُّ وقد تقَدَّم ذكرُ أَبيهِ في ط و ف من وَلَدِه الصّحابِيُّ رَبِيعَةُ بنُ عَيْدانَ بنِ رَبِيعَةَ ذِي العُرْفِ الحَضْرَمِيُّ . ويقال : الكِنْدِيُّ رضي الله عنه شَهدَ فتح مِصْر قاله ابنُ يُونُسَ وهو الذي خاصَمَ إِلى النبيِّ صلى الله عليه وسلم في أَرْضٍ وتقَدَّم الاخْتلافُ في ضَبْطِ اسمِ أَبيهِ هلْ هو عَيْدانُ أَو عَبْدانُ . والعُرُفُ كعُنُقٍِ : ماءٌ لبَنِي أَسَدٍ من أَحْلَى المِياهِ . وأَيضاً : ع وبه فَسَّرَ غيرُ الجَوْهَرِيِّ قولَ الكُميْتِ السّابِقَ . والمُعَلَّى بنُ عُرْفانَ بنِ سلَمَةَ الأَسَدِيُّ الكُوفِيُّ بالضَّمِّ : من أَتْباعِ التّابِعِينَ ضَبَطَه الصّاغانِيُّ هكذا . قلتُ : وهو أَخُو ابنِ أَبي وائِلٍ شَقِيقِ ابن سلمَة يَرْوِي عن عمه قال يَحْيَى وأَبوُ زُرْعَةَ والدارقطنيّ : ضعيفٌ وقال البُخارِيُّ وأَبو حاتِمٍ : مُنْكَرُ الحَدِيثِ وقال النَّسائِيُّ والأَزْدِيّ : مَتْرُوكُ الحَدِيثِ وقال ابنُ حِبّان : يَرْوِي الموْضُوعاتِ عن الأَثْباتِ لا َحِلُّ الاحْتِجاجُ به قاله ابنُ الجَوْزِيِّ والذَّهَبِيُّ . مُشَدَّدَةً وبِكَسْرَتَيْنِ مُشَدَّدَةً وفيه لَفٌّ ونَشْرٌ مُرتَّبٌ قال أبو حنِيفةَ : جُنْدَبٌ ضَخْمٌ كالجَرادَةِ له عُرْفٌ لا يَكُونُ إلا في رِمْثَةٍ أَو عُنْظُوانَةٍ وقد اقْتَصَرَ على الضَّبْطِ الأَوّلِ . أَو دُوَيْبَّةٌ صَغِيرَةٌ تكونُ برملِ عالِجٍ أو رِمالِ الدَّهْناء وقالَ ابنُ دُرَيْدٍ : العُرُفّانُ بالضبط الأول : جَبَلٌ أَو دُوَيْبَّةٌ . والعِرِفّانِ بكَسْرَتَيْنِ مُشَدَّدَةً فقَط : اسمُ رَجُلٍ وهو صاحبُ الراعِي الشاعِرِ الذي يقول فيه :
كَفانِي عِرِفّانُ الكَرَى وكَفيْتُه ... كُلُوءَ النُّجُومِ والنُّعاسُ مُعانِقُهْ
فباتَ يُرِيهِ عِرْسَهُ وبَناتِ ... وبتُّ أُرِيهِ النَّجْمَ أَيْنَ مَخافِقُه وقال ثَعْلَبٌ : العِرِفّانُ هنا : الرّجلُ المُعْتَرِفُ بالشيء الدَّالُّ عليهِ وهذا صِفَةٌ وذكر سِيبويْهِ أنه لا يَعْرِفُه وَصْفاً ويُضم مع التشديدِ وهكذا رواه سيبويه جَعَله مَنْقُولاً عن اسم عينٍ . وعِرْفانُ كعِتْبانَ : مُغَنِّيَةٌ مَشْهُورةٌ نَقَله الصّاغانِيُّ . والعُرْفَةُ بالضمِّ : أَرْضٌ بارِزَةٌ مُستَطِيلَةٌ تُنْبِتُ . والعُرْفَةُ أَيضاً : الحَدُّ بينَ الشّيْئَيْنِ كالأُرْفَةِ ج : عُرَفٌ كصُرَدٍ . والعُرَفُ : ثلاثَةَ عَشَرَ مَوْضِعاً في بلادِ العَرَبِ منها : عُرْفَةُ صارَةَ وعُرْفَةُ القَنانِ وعُرْفَةُ ساقٍ وهذا يُقالُ لهُ : ساقُ الفَرْوَيْنِ وفِيهِ يَقُولُ الكُمَيْتُ :
رَأَيْتُ بعُرْفَةِ الفَرْوَيْنِ ناراً ... تُشَبُّ ودُونِيَ الفَلُّوجَتانِ وعُرْفَةُ الأَمْلَحِ وعُرْفَةُ خَجَا وعُرْفَةُ نِباطٍ وغيرُ ذلك ويُقال : العُرَفُ في بلادِ ثَعْلَبَةَ بن سَعْدٍ وَهُمْ رَهْطُ الكُمَيْتِ وفي اللِّسانِ العُرْفَتانِ ببلادِ بنِي أَسَدٍ . والأَعْرافُ : ضَرْبٌ من النَّخْلِ عن ابنِ دُرَيْدٍ وخَصَّهُ الأَصْمَعِيُّ بالبَحْرَيْنِ وقد تقَدَّم شاهِدُه . والأَعْرافُ : سُورٌ بينَ الجَنَّةِ والنّارِ وبه فُسِّرَ قولُه تعالى : " ونادَى أَصْحابُ الأَعْرافِ " وقالَ الزَّجّاجُ : الأَعْرافُ : أَعالِي السُّورِ واخْتُلِفَ في أَصْحابِ الأَعْرافِ فَقِيلَ : هم قَوْمٌ اسْتَوَتْ حَسَناتُهم وسَيِّئاتُهم فلم يَسْتَحِقُّوا الجَنَّةَ بالحَسَناتِ ولا النارَ بالسَّيِّئاتِ فكانُوا على الحِجابِ الذِي بينَ الجَنَّةِ والنّارِ قالَ : ويَجُوزُ أَن يَكونَ مَعْناه والله أعلم : على الأَعْرافِ : على مَعْرَفَةِ أَهْلِ الجَنَّةِ وأَهْلِ النّارِ هؤلاءِ الرِّجالُ وقِيلَ : أَصْحابُ الأَعْرافِ : أَنْبِياءُ وقِيلَ : مَلائِكَةٌ على ما هو مُبَيَّنٌ في كُتُب التّفاسِيرِ . والأَعْرافُ من الرِّياحِ : أَعالِيها وأَوائِلُها وكذلك من السَّحابِ والضَّبابِ وهو مجازٌ . وأَعْرافُ : نَخْل وهِضابٌ وفي بعضِ النُّسَخِ وهو الصَّواب وأَعْرافً نَخْلٍ : هِضابٌ حُمْرٌ لبَنِي سَهْلَة هكذا في النُّسَخِ وهو غَلَطٌ صوابُه حُمْرٌ في أَرْضٍ سهلةٍ كما هو نَصُّ المُعْجَمِ لياقوت وأَنشدَ :
" يا مَنْ لثَوْرٍ لَهَقٍ طَوّافِ
" أَعْيَنَ مشّاءٍ على الأَعْرافِ ويومً الأَعْرافِ : من أَيّامِهِمْ . وقال أَبُو زِياد : في بِلادِ العَرَب بُلْدانٌ كَثيرةٌ تُسَمَّى الأَعْراف منها : أَعْرافُ لُبْنَى وأَعْرافُ غَمْرَةَ وغيرُهما وهي مَواضِعُ في بِلادِ العَرَبِ قالَ طُفَيْلٌ الغَنَوِيُّ :
" جلَبْنَا من الأَعْرافِ أَعْرافِ غَمْرَةٍوأَعْرافِ لُبنْىَ الخَيْلَ مِنْ كُلِّ مَجْلَبِ
عِراباً وحُوّاً مُشْرِفاً حَجَبَاتُها ... بَناتِ حِصانٍ قَدْ تُخُيِّرَ مُنْجِبِ
بناتِ الأَغَرِّ والوَجِيهِ ولاحِقٍ ... وأَعْوَجَ ينْمِي نِسْبَةَ المُتَنَسِّبِ
والعَرِيفُ كأَمِيرٍ : مَ ْ يُعَرِّف أَصْحابَه ج : عُرَفاءُ ومنه الحدِيثُ : " فارْجِعُوا حتّى يَرْفَع إِلينا عُرَفاؤُكُم أَمْرَكُم " . وعَرُفَ الرَّجُلُ ككَرُمَ وضَرَب عَرافَةً مصدر الأَول واقْتَصَر الصّاغانيُّ والجَوْهَرِيُّ على البابِ الأَوْلِ أَي : صارَ عَرِيفاً ويُقال أَيضاً عَرَف فلانٌ عَلَيْنا سِنَين يعْرُفُ عِرافَةً ككَتَبَ كِتابَةً : إذا عَمِلَ العِرافَةَ نَقَله الجَوْهرِيُّ . والعَرِيفُ رَئِيسُ القَوْمِ وسَيِّدهم سُمِّي به لأَنَّه عُرِفَ بذلِكَ أَو لمعْرِفَتِه بسِياسةِ القَوْمِ . أَو النَّقِيبُ وهو دُونَ الرَّئِيسِ وفي الحَدِيث : " العِرافَةُ حقٌ والعُرَفاءُ فِي النّارِ " وقال ابنُ الأَثِيرِ : العُرَفاءُ جمعُ عَرِيفٍ وهو القَيِّمُ بأُمورِ القَبِيلَةِ أَو الجَماعةِ من النّاسِ يَلِي أُمُورَهُم ويَتَعَرَّفُ الأَمِيرُ منهُ أَحْوالَهُم فَعِيلٌ بمعنى فاعِلٍ وقولُه : العِرافَةٌ حَقٌّ : أَي فِيها مَصْلَحَةٌ للنّاسِ ورِفْقٌ في أُمورِهم وأَحوالِهم وقولُه : والعُرَفاءُ في النّارِ : تَحْذِيرٌ من التَّعَرُّضِ للرِّياسَةِ ؛ لِما في ذلك من الفِتْنَةِ ؛ فإِنَّه إِذا لَمْ يَقُمْ بحَقِّه أَثِمَ واسْتَحَقَّ العُقُوبَةَ ومنه حَدِيثُ طاوُس : أَنَّه سأَلَ ابنَ عَبّاسٍ : ما مَعْنَى قَوْلِ النّاسِ : " أَهْلُ القُرآنِ عُرَفاءُ أَهْلِ الجَنَّةِ ؟ فقالَ : رُؤَساؤُهم " وقال عَلْقَمَةُ بنُ عَبْدَةَ :
بل كُلُّ حَيٍّ وإِنْ عَزُّوا وإِنْ كَرُمُوا ... عَرِيفُهم بأَثافِي الشَّرِّ مَرْجُومُ وعَرِيفُ بنُ سَرِيعٍ وابنُ مازِنٍ : تابِعِيّانِ أَما الأَولُ فإِنّه مِصْرِيٌّ يَرْوِي عنْ عبدِ اللهِ بن عَمْرٍو وعنه تَوْبَةُ بنُ نَمِرٍ ذكرهُ ابنُ حِبّانٍ في الثّقاتِ وأَما الثانِي فإِنّه حَكَى عن عَلِيٍّ ابن عاصِمٍ قاله الحافِظُ . وعَرِيفُ بنُ جُشَمَ : شاعِرٌ فارِسٌ وهو من أَجدادِ دُرَيْدِ بنِ الصِّمَّةِ وغيرِه من الجُشَمِيِّينَ . وابنُ العَرِيفِ : أَبُو القاسِم الحُسَيْنُ ابنُ الوَلِيدِ القُرْطُبِيُّ الأَنْدَلُسِيُّ : نَحْوِيٌّ شاعِرٌ . وفاتَه : أَبو العَبّاسِ بنُ العَرِيفِ : مَعْرُوفٌ نقله الحافِظُ . قلت : وهو أَبو العَبّاسِ أَحمَدُ بنُ مُحَّمدِ بنِ مُوسَى ابنِ عَطاءِ الله الصِّنْهاجِيُّ الطَّنْجِيُّ نَزِيلُ المَرِيَّةِ والمُتوفَّى بمَراكُشَ سنة 536 أَخَذ عن أَبِي بَكْرٍ عبدِ الباقِي بنِ مُحَمّدِ ابنِ بُرْيال الأَنْصارِيّ تلميذِ أَبي عَمْرٍو العَرَبِيِّ وغَيْرُه كَما ذَكَرْناهُ في رِسالَتِنا : إتْحاف الأَصْفياءِ بسُلاك الأَوْلِياء . وكَزُبَيْرٍ : عُرَيْفُ بنُ دِرْهَمٍ أَبُو هُرَيْرةَ الكُوفِيُّ عن الشَّعْبِيِّ . وعُرَيْفُ بنُ إِبْراهِيمَ يَرْوِي حَدِيثَه يَعْقوبُ بنُ مُحَمّدٍ الزُّهّرِيْ . وعُرَيْفُ بنُ مُدْرِكٍ وغيرُ هؤلاءِ : مُحدِّثُونَ . والحارِثُ بن مالِكِ بن قَيْسِ بن عُرَيْفٍ : صَحابِيُّ لم أَجِدُ ذِكْره في المَعاجِمِ . وعُرَيْفُ بنُ آبَدَ كأَحْمَدَ في نَسِبِ حَضْرَمَوْتَ من اليَمَنِ . وفي الصحاح : العِرْفُ بالكَسر من قَوْلِهِم : ما عَرَفَ عِرْفِي إلا بِأَخَرَةٍ : أَي ما عَرَفَنِي إِلاّ أَخِيراً . والعِرْفَةُ بالكسر : المَعْرِفَةُ وهذا تقدم ذكره في أَولِ المادة عند سَرْدِه مَصادِرَ عَرَفَ . وقال ابنُ الأَعرابِيِّ : العِرْفُ بالكسر الصَّبرُ وأنشد لأبي دَهْبَلٍ الجَمْحِيِّ
قُلْ لابْنِ قَيْسٍ أَخِي الرُّقَيّاتِ ... ما أَحْسَنَ العِرْفَ في المُصِيباتِ وقد عَرَف للأَمْرِ يعْرِفُ من حد ضرَبَ واعْتَرَفَ أَي : صَبَرَ قال قَيْسُ بنُ ذَرِيحٍ :
فيا قَلْبُ صَبْراً واعْتِرافاً لِما تَرَى ... ويا حُبَّها قعْ بالَّذِي أَنْتَ واقِعُ والمَعْرَفَةُ كَمَرْحَلَةٍ : مَوْضِعُ العُرْفِ من الفَرَسِ من النّاصِيَةِ إلى المنْسَجِ وقِيلَ : هو اللَّحْمُ الذي يَنْبُتُ عليه العُرْفُ . والأَعْرفُ من الأَشياء : ما لهُ عُرْفٌ قالَ :
" عَنْجَرِدٌ تَحْلِفُ حِنَ أَحْلِفُ
" كمِثْلِ شَيْطانِ الحَماطِ أَعْرَفُ والعَرْفاءُ : الضَّبُعُ لكَثْرَةِ شَعْرِ رَقَبَتِها وقِيلَ : لطُولِ عُرْفِها وأَنشدَ ابنُ بَرِّيِّ للشَّنْفَرَي :
وَلِي دُونَكُم أَهْلُونَ سِيدٌ عَمَلَّسٌ ... وأَرْقَطُ زُهْلُولٌ وعَرْفاءُ جَيْأَلُ وقال الكُمَيْتُ :
لها راعِيَا سُوءٍ مُضِيعانِ مِنْهُما ... أَبو جَعْدَةَ العادِي وعَرْفاءُ جَيْأَلُ ويُقال : امْرَأَةٌ حَسَنةُ المَعارِفِ : أَي الوَجْهِ وما يَظْهَرُ مِنْها واحِدُها مَعْرَفٌ كمَقْعَدٍ سُمِّيَ به لأَنَّ الإِنسانَ يُعْرَفُ بهِ قالَ الرَّاعِي :
مُتَلَثِّمِينَ على مَعارِفِنَا ... نَثْنِي لَهُنَّ حَواشِيَ العَصْبِ وقِيل : المَعارِفُ : مَحاسِنُ الوَجْهِ . ويُقال : هو من المَعارِفِ : أَي المَعْرُوفِينَ كأَنَّه يُرادُ به من ذَوِي المَعارِفِ أَي : ذَوِي الوُجُوهِ . ومن سَجَعاتِ المَقاماتِ الحَرِيرِيَّةِ : حَيّا اللهُ المَعارف وإِنْ لم يَكُنْ مَعارِف : أَي حيّا اللهُ الوُجُوهَ . وأَعْرَفَ الفَرَسُ : طالَ عُرْفُه . والتَّعرِيفُ : الإِعْلامُ يُقال : عَرَّفَه الأَمْرَ : أَعْلَمَه إيّاه وعَرَّفَهُ بَيْتَه : أَعْلَمَه بمَكانِه قالَ سِيَبَويْهِ : عَرَّفْتُه زَيْداً فذَهَبَ إلى تَعْدِيَةِ عَرَّفْتُ بالتَّثْقِيل إِلى مَفْعُولَيْنِ يعني أَنَّك تَقُول : عَرَفْتُ زَيْداً فيَتَعَّدى إلى واحدٍ ثم تُثَقِّلُ العَيْنَ فيَتَعَدَّى إلى مَفْعُولَيْنِ قالَ : وأَما عَرَّفْتُه بزْيدٍ فإِنَّما تُرِيدُ عَرَّفْتُه بهذِه العَلامَةِ وَأَوْضَحْتُه بها فهو سِوَى المَعْنَى الأَوّلِ وإِنّما عَرَّفْتُه بزيدٍ كقَوْلِكَ سَمَّيْتُه بزَيْدٍ . والتَّعْرِيفُ : ضِدُّ التَّنْكِيرِ وبه فُسِّرَ قولُه تعالى : " عَرَّفَ بعْضَهُ وأَعْرَضَ عَنْ بَعْضٍ " على قِراءَةِ من قَرأَ بالتَّشْدِيدِ . والتَّعْرِيفُ : الوُقُوفُ بعرَفاتٍ يُقال : عَرَّفَ الناسُ : إِذا شَهِدُوا عَرَفاتٍ قالَ أَوْسُ بنُ مَغْراءَ :
ولا يَرِيمُونَ للتَّعْرِيفِ مَوْقِفَهُم ... حتى يُقالَ : أَجِيزُوا آلَ صَفْوانَا وهو المُعَرَّفُ كمُعَظَّمٍ : الموْقِفُ بعَرَفاتٍ وفي حَدِيثِ ابنِ عَبّاسٍ : " ثُمَّ مَحِلُّها إِلى البيْتِ العتِيقِ " وذلِكَ بعدَ المُعَرَّفِ يريدُ بعدَ الوُقُوفِ بعَرَفَةَ وهو في الأَصْلِ موضِعُ التَّعْرِيفِ ويكونُ بمعنى المَفْعُول . ومن المَجازِ : اعْرَوْرَفَ الرَّجلُ : إِذا تَهَيَّأَ للشَّرِّ واشْرَأَبَّ له . ومن المَجازِ أَيضاً : اعْرَوْرَفَ البَحْرُ : إِذا ارْتَفَعَت أَمْواجُه كالعُرْفِ . وكذلِكَ اعْرَوْرَفَ السَّيْلُ : إِذا تَراكُمَ وارْتَفع . ومن المجاز أَيضاً : اعْرَوْرَفَ النَّخْلُ : إذا كَثُفَ والْتَفَّ كأَنّه عُرْفُ الضَّبُعِ قال أُحَيْحَةُ بنُ الجُلاحِ يَصِفُ عَطَنَ إِبلِه :
مُعْرَوْرِفٌ أَسْبَلَ جبّارُه ... بحافَتَيْهِ الشُّوعُ والغِرْيَفُ واعْرَوْرَفَ الدَّمُ : صارَ له زَبَدٌ مثلُ العُرْفِ قال أَبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
مُسْتَنَّةٍ سنَنَ الفُلُوِّ مُرِشَّةٍ ... تَنْفِي التُّرابَ بقاحِزٍ مُعْرَوْرِفٍ واعْرَوْرَفَ الرَّجُلُ الفَرَس : إِذا علا على عُرْفِه نقله الصاغاني . وقالَ ابن عباد : اعْرَوْرفَ الرَّجلُ : ارْتَفَع على الأَعْرافِ . ويُقال : اعْتَرَفَ الرجُلُ به أَي بذَنْبِه : أَقَرَّ به ومنه حَدِيثُ عُمَرَ رضِيَ اللهُ عنه : اطْرُدُوا المُعْتَرِفِينَ وهم الذين يُقِرُّون على أَنْفُسِهِم بما يَجِبُ عليهم فيه الحَدُّ والتَّعْزِيرُ كأَنَّه كَرِه لهم ذلك وأَحبَّ أَنْ يَسْتُرُوه . واعْتَرَفَ فُلاناً : إِذا سَأَله عن خَبَرٍ ليَعْرِفَه والاسمُ العِرْفَةُ بالكَسْرِ وقد تَقَدَّم شاهدُه من قولِ بِشْرٍ . واعْتَرَفَ الشَّيْءَ : عَرَفَه قال أَبُو ذُؤَيْبٍ يَصِفُ سَحاباً :
مَرَتْه النُّعامَى فلم يَعْتَرِفْ ... خِلافَ النُّعامَى من الشَّأْمِ رِيحَا ورُبّما وَضَعُوا اعْتَرَفَ موضِعَ عَرَفَ كما وَضَعوا عَرَف موضِعَ اعْتَرَف . وقالَ ابنُ الأعرابي : اعْتَرَفَ فُلانٌ : إِذ ذلَّ وانْقاد وأَنْشَدَ الفَرّاءُ في نوادِرِه :
" مالَكِ تَرْغِينَ ولا يَرْغُو الخَلِفْ
" وتَجْزَعِينَ والمَطِيُّ يَعْتَرِفْ أَي : يَنْقادُ بالعملِ وفي كِتاب يافِع ويَفَعَة : والمَطِيُّ مُعْتَرِف
واعْتَرَفَ إِليَّ : أَخْبَرنِي باسْمِه وشَأْنِه كأَنّه أَعْلَمَه به . وتَعَرَّفْتُ ما عِنْدَك : أَي تَطَلَّبْتُ حتى عَرَفْتُ ومنه الحَدِيثُ : " تَعَرَّفْ إلى اللهِ في الرَّخاءِ يَعْرفْكَ فِي الشِّدَّة " . ويُقال : ائْتِه فاسْتَعْرِفُ إِليهِ حتى يَعْرِفَكَ وفي اللسان : أَتَيْتُ مُتَنَكِّراً ثم اسْتَعْرَفْتُ : أَي عَرَّفْتُه مَنْ أَنا قالَ مُزاحِمٌ العُقَيْلِيُّ :
فاسْتَعْرِفا ثُمّ قُولاَ : إِنَّ ذا رَحِمٍ ... هَيْمانَ كَلَّفَنا من شأْنِكُم عَسَرَا
فإِن بَغَتْ آيةً تَسْتَعْرِفان بِها ... يَوْماً فقُولاَ لَها : العُودُ الَّذِي اخْتُضِرَا وتَعارفُوا : عَرَفَ بَعْضُهُمْ بعْضاً ومنه قَوْلُه تعالى : " وجَعَلْناكُم شُعُوباً وقَبائِلَ لِتَعارَفُوا " . وسَمَّوْا عَرَفَةَ مُحَرَّكَةً ومَعْرُوفاً وكزُبَيْرٍ وأَمِيرٍ وشَدّادِ وقُفْلٍ وما عَدا الأَوَّلَ فقد ذَكَرَهم المُصَنِّفُ آنِفاً فهو تَكْرارٌ فتَأَمَّلْ . َ ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : أَمْرٌ عَرِيفٌ : معروفٌ فَعِيلٌ بمعنى مَفْعُولٍ . وأَعْرَفَ فُلانٌ فُلاناً وعَرَّفَه : إِذا وَقَفَهُ على ذَنْبِه ثم عَفَا عنه . وعَرّضفَه بهِ : وسَمَهُ . وهذا أَعْرَفُ مِنْ هذا كذا في كِتابِ سِيبَوَيْهِ قالَ ابنُ سِيدَه : عِنْدِي أَنَّه على تَوَهُّم عَرُفَ لأَنَّ الشَّيءَ إِنَّما هو مَعْرُوفٌ لا عارفٌ وصِيغَةُ التَّعَجُّبِ إِنما هي من الفاعِل دونَ المَفْعُولِ وقد حَكَى سِيبَوَيْهِك ما أَبْغَضَه إِليَّ : أَي أَنَّه مُبْغَضٌ فتَعَجَّبَ من المَفْعُول كما يُتَعَجَّبُ من الفاعِلِ حتى قال : ما اَبْغَضَنِي له فعَلَى هذا يَصْلُحُ أَنْ يكونَ أَعْرَفُ هنا مُفاضَلَةً وتَعَجُّباً من المَفْعُولِ الذِي هو المَعْرُوف . والتَّعْرِيفُ : إِنْشادُ الضّالَّةِ نَقَلَه الجَوْهَريُّ
ُوتَعَرَّفُونِي إِنَّنِي أَنا ذَاكُمُو ... شاكٍ سِلاحِي في الفَوارِسِ مُعْلَمُ واعْتَرَفَ اللُّقَطَةَ : عَرَّفَها بصِفَتِها وإِنْ لم يَرَها فِي يدِ الرَّجُلِ يقال : عَرَّفَ فلانٌ الضّالَّةَ : أَي ذَكَرَها وطَلَبَ مَنْ يَعْرِفُها فجاءَ رَجُلٌ يَعْتَرِفُها : أَي يَصِفُها بصِفَةٍ يُعْلِمُ أَنّه صاحِبُها . واعْتَرَفَ له : وصَفَ نفسَه بصفةٍ يُحَقِّقُه بها . واسْتَعْرَفَ إِليه : انْتَسَب له . وتَعَرَّفَهُ المَكانَ وفِيهِ : تأَمَّلَه بهِ وأَنشدَ سِيبويهِ :
وقالُوا تَعَرَّفْها المَنازِلَ مِنْ مِنىً ... وما كُلُّ من وافَى مِنىً أَنا عارِفُ ومَعارِفُ الأَرضِ : أَوْجُهُها وما عُرِف مِنْها . ونَفْسٌ عَرُوفٌ : حاملَةٌ صَبَوُرٌ إِذا حُمِلَتْ على أَمرٍ احْتَمَلَتْه . قالَ الأزهريُّ ونفسٌ عارِفَةٌ بالهاءِ مِثلُه قال عَنْتَرَةُ :
فَصَبَرْتُ عارِفَةً لذلِكَ حُرَّةً ... تَرْسُو إِذا نَفْسُ الجَبانِ تَطَلَّعُ يَقُول : حَبَسْتُ نَفْساً عارِفَةً أَي : صابرَةً . والعَوارِفُ : النُّوقُ الصُّبُرُ وأَنشدَ ابنُ بَرِّيٌّ لمُزاحِمٍ العُقيليِّ :
وقَفْتُ بها حَتّى تَعالَتْ بيَ الضُّحَى ... ومَلَّ الوُقُوفَ المُبْرَياتُ العَوارِفُ المُبْرَياتُ : التي في أُنُوفِها البُرَةُ . والعُرُف بضمَّتَيْنِ : الجُودُ لغةٌ في العُرْفِ بالضم قال الشاعر :
إِنَّ ابنَ زَيْدٍ لا زالَ مُسْتَعْمَلاً ... بالخَيْرِ يُفْشِي في مِصْرِه العُرُفَا والمَعْرُوف : الجُودُ إذا كان باقْتِصادٍ وبه فَسَّرَ ابنُ سِيدَه ما أَنْشَدَه ثَعْلَبٌ :
وما خَيْرُ مَعْرُوفِ الفَتَى في شَبابِه ... إِذا لم يَزِيدْهُ الشَّيْبُ حِينَ يَشِيبُ
والمَعْرُوف : النُّصْحُ وحُسنُ الصُّحْبَةِ مع الأَهْلِ وغيرِهم من النّاسِ وهو من الصِّفاتِ الغالِبَةِ . ويُقال للرَّجُلِ - إِذا وَلَّى عنكَ بِوُدِّه - : قد هاجَتْ مَعارِفُ فُلانٍ وهي ما كُنْتَ تَعْرِفُه من ضَنِّه بكَ ومعْنَى هاجَتْ : يبِسَتْ كما يَهيجُ النَّباتُ إِذا يَبِسَ . والتَّعْرِيفُ : التَّطْييبُ والتَّزْيِينُ وبه فُسِّرَ قولُه تعالى : " ويُدْخِلُهُم الجَنَّةَ عَرَّفَها لَهُمْ " أَي : طَيَّبَها قال الأَزْهَرِيُّ : هذا قولُ بعضِ أَئِمَّةِ اللُّغَةِ يقال : طَعامٌ مُعَرَّفٌ : أَي مَطُيَّبٌ وقال الفَرّاءُ : معناه يَعْرِفُونَ منازِلَهُم حَتّى يكونَ أَحَدُهم أَعْرَفَ بَمْنزِلِه في الجَنَّةِ مِنْه بمَنْزِله إِذا رَجَع من الجُمُعَةِ إلى أَهْلِه وقال الراغِبُ : عرَّفَها لهم بأَن وَصَفَها وشَوَّقَهُم إِليها . وطَعامٌ مُعَرَّفٌ : وُضِعَ بعضُه على بعضٍ . وعَرُفَ الرَّجُلُ ككَرُمَ : طابَ رِيحُه . وعَرِفَ كعَلِم : إِذا تَرَك الطِّيبَ عن ابنِ الأعرابي : وأَرْضٌ مَعْرُوفَةٌ : طَيَِّبَةُ العَرْفِ . وتَعَرَّفَ إِليه : جَعَله يَعْرِفُه
وعَرَّفَ طَعامَه : أَكْثَر إِدامَهُ . وعَرَّفَ رَأْسَهُ بالدُّهْن : روّاهُ
واعْرَوْرَفَ الفَرَسُ : صارَ ذا عُرْفٍ . وسَنامٌ أَعْرَفُ : أَي طَوِيلٌ ذُو عُرْفٍ . د وناقَةٌ عَرْفاءٌ : مُشْرِفَةُ السَّنامِ وقيل : إذا كانَتْ مُذَكَّرةً تُشْبِهُ الجِمالَ . وجَبَلٌ أَعْرَفُ : له كالعُرْفِ . وعُرْفُ الأَرْضِ بالضَّمِّ : ما ارْتَفَعَ منها وحَزْنٌ أَعُرَفُ : مُرْتَفِعٌ . والأَعْرافُ : الحَرْثُ الذِي يَكُونُ على الفُلْجانِ والقَوائِدِ . وعَرَّفَ الشَّرَّ بينَهم : أَرَّثَه أَبْدِلَت الأَلِِفُ لمكانِ الهَمْزةِ عَيْناً وأُبْدِل الثّاءُ فاءً قاله يعقوب في المُبْدَلِ وأنشد :
وما كُنْتُ مِمَّنْ عَرَّفَ الشَّرَّ بينَهُم ... ولا حينَ جَدَّ الجِدُّ مِمَّنْ تَغَيَّبَا أَي أَرَّثَ ومَعْرُوفٌ : وادٍ لَهُم أَنشَدَ أَبو حنيفَةَ :
وحَتَى سَرَتْ بعدَ الكَرَى في لَويِّه ... أَسارِيعُ مَعْرُوفٍ وصَرَّتْ جَنادِبُهْ وتَعارَفُوا : تَفاخَرُوا : ويُرْوَى بالزاي أَيضاً وبهما فُسِّرَ ما في الحديثِ : أَن جارِيَتَين كانَتَا تُغَنِّيانِ بما تَعارفَت الأَنْصارُ يومَ بُعاثٍ . وتَقُولُ لمَنْ فِيه جَرِيَرةٌ : ما هو إلا عُرَيْرِفٌ . وقُلَّةٌ عَرْفاءُ : مرتَفِعَةٌ وهو مجاز . وعَرَفْتُه : أَصَبْتُ عَرْفَه أَي : خَدَّه . والعارِفُ في تَعارُفِ القومِ : هو المُخْتَصُّ بمَعْرِفَةِ اللهِ ومَعْرِفةِ مَلَكُوتِه وحُسْنِ مُعامَلَتِه . وقال ابن عَبّادٍ : عَرَفَ : اسْتَخْذَى . وقد عَرَفَ عندَ المُصِيبَةِ : إِذا صَبَرَ . وعَرُفَ ككَرُمَ عَرافَةً : طابَ رِيحُه . وأَعْرفَ الطَّعامُ : طابَ عَرْفُه أَي رائِحَتُه . والأَعَارِفُ : جِبالُ اليمامَةِ عن الحَفْصِيِّ . والأَعْرَفُ : اسمُ جَبَلٍ مُشْرِف على قُعَيْقِعانَ بمكَّة . والأُعَيْرِفُ : جَبَلٌ لطَيِّئٍ لهم فيه نَخْلٌ يُقالُ له : الأَفِيقُ . وعَرَف مُحَرَّكَةً : من قُرى الشِّحْرِ باليَمَنِ . وعَبْدُ اللهِ بنُ مُحَّمدٍ بنِ حُجْرٍ العَرّافِيُّ بالفتح مع التَّشديد رَوَى عن شيخٍ يُكْنَى أَبا الحَسَنِ وعنه حَسَنُ بنُ يَزْدادَ

##### Türkçe

**عرف**
**عَرَفَ- يَعْرِفُ- عُرْف- عُرْفاً- مَعْرُوْف- بالمَعْرُوْف- عَرَف- أَعْرَاف- الأعْرَاف- عَرَفَة- عَرَفَات - عَرَّفَ - يُعَرِّفُ - اعْتَرَفَ - يَعْتَرِفُ - عَارَف - يُعَارِفُ - تَعَارَفَ - يَتَعَارَفُ**
**عَرَفَ - يَعْرِفُ** + bir varlık + bir varlığı veya bir şeyi: onu tanır da bilir ve ayırt eder: bu işin, önceden bilinen ve hafızada saklı olan bir şeyin aynısı tam olarak mı, yahut ona benzer mi, yahut ondan farklı mı olduğunu karara bağlar: bir şey veya mesele hakkında, duyular yoluyla (bakma, görme, görme duyusu, işitme ve kalp) bilgi elde ettikten sonra, varlık zihnî işlemler yürütür de bilir: yani bu işin, önceden bilinen ve hafızada saklı olan bir şeyin aynısı tam olarak mı, yahut ona benzer mi, yahut farklı mı olduğunu karara bağlar.

**عُرْف**: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan, mef‘ûl mânasında fiil ismi: herkes için açık ve seçik biçimde bilinen şey.

**عُرْفَاً**: “**عُرْف**”tan hâl: bilinen bir biçimde.

**مَعْرُوْف**: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan ism-i mef‘ûl: bilgisi önceden elde edilmiş ve hafızada kaydedilmiş bir şey veya mesele; ve ıstılahta: bir işte veya şe’nda veya ihtilafta hükümlerin kabul edilen ve yaygın olanı; insanların genel olarak en iyi gördüğü; Allah’ın indirmediği; insanların da ona gönüllü olarak bağlanmayı kabul ettiği.

**بالمَعْروْف**: sizin yanınızda bilinen yol ve üslûpla: aranızdaki örfe göre: sizde denenmiş ve kabul edilmiş olduğuna karar verdiğiniz şeye göre: Allah’ın indirmediği, insanların aralarında koydukları ve gönüllü olarak bağlanmayı kabul ettikleri hükümler ve şartlar.

**عَرَف**: “**فَعَل**” vezninde: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan fiil ismi: ondan ism-i mekân: tanıma ve tanışmanın yapıldığı yer.

**أَعْرَاف - الأعْرَاف**: “**عَرَف**”ın çoğulu: tanışmaya tahsis edilmiş yerler; ve ıstılahta: cennet ile cehennem arasındaki yerler; cennet ehlinin bir kısmının cehennem ehlinin bir kısmıyla tanıştığı yerler.

**عَرَفَة**: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan, tekrar eden bir defa için mef‘ûl mânasında fiil ismi: ve ıstılahta: hacda insanlar arasında gerçekleşen ve her yıl işlem tekrarlanan tanışma yeri: çok sayıda tanışmanın gerçekleştiği yer.

**عَرَفَات**: “**عَرَفَة**”nin çoğulu.

**عَرَّفَ - يُعَرِّفُ** + bir varlık + bir şeyi + bir varlığa: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan “**فعَّل**” vezninde: onu tekrar ve şiddet yönüyle “**يَعْرِفُ**” kıldı: bir şey veya mesele hakkında, hafızada saklanması için bilgi ayrıntılarını açıklar.

**اعْتَرَف - يَعْتَرِفُ**: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan “**افتعل**” vezninde: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**” fiilini öznel biçimde yapar: kendisi için kendisiyle yahut başkaları için kendisiyle “**يَعْرِفُ**”: kendi öz iradesiyle, kendisinde onlardan gizli olan bir şeyi kendisine veya başkalarına bildirtir.

**عَارَف - يُعَارِفُ**: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan “**فاعل**” vezninde: başkasına “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**” fiilini karşılıklı yapar: iki varlıktan her birinin, ötekinin, kendisinin bildiği bir şeyi bilmesini sağlar.

**تَعارَفَ - يَتَعارَفُ**: “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**”tan “**تفاعل**” vezninde: “**عارَفَ - يُعارِف**” fiilini öz iradeyle yapar: iki varlık, “**عَرَفَ- يَعْرِفُ**” fiilini öznel biçimde karşılıklı yapar: iki fert veya iki varlık, her biri ötekine, kendisi hakkında bilgi verir ki, kendisini onun yanında bilinir kılsın.

Ve lafız, “**التذكر والعلم والتعرف والدراية**” lafızlar grubuna mensuptur; onlar şunlardır:
**خَبَرَ - يَخْبَرُ، عَلِمَ - يَعْلَمُ، عَرَفَ - يَعْرِفُ، دَرَى - يَدْرِيْ، ذَكَرَ - يَذْكُرُ، أذِنَ - يَأْذَنُ (المتعدي)**

**عَرَفَ - يَعْرِفُ - يعرفون**
1 - kişiler ve yüzler
Bir ferdin diğerinden	﴿Kendilerine kitabı verdiklerimiz onu, oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar; ve şüphesiz onlardan bir grup hakkı gizler, hâlbuki bilirler(146)﴾ Bakara { Kendilerine kitabı verdiklerimiz onu, oğullarını tanıdıkları gibi tanırlar; kendilerini ziyana sokanlar; işte onlar iman etmezler(20)  En‘âm
 	﴿Yusuf’un kardeşleri geldi de onun yanına girdiler; onları tanıdı, hâlbuki onlar onu tanımıyorlardı(58)﴾ Yusuf ﴿Ey peygamber! Eşlerine, kızlarına ve müminlerin kadınlarına söyle: üzerlerine cilbaplarından salsınlar; bu, tanınmalarına daha yakındır da incitilmezler; Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir(59)﴾ Ahzâb
Fakir mi zengin mi	﴿Allah yolunda kuşatılmış yoksullar içindir; yeryüzünde dolaşmaya güç yetiremezler; bilmeyen onları iffetlerinden dolayı zengin sanır; onları simalarından tanırsın; insanlardan ısrarla istemezler; hayırdan ne infak ederseniz, şüphesiz Allah onu bilendir(273)﴾ Bakara
Münafık mı suçlu mu	﴿Dileseydik elbette onları sana gösterirdik de onları simalarından tanırdın; ve onları sözün eğriliğinden elbette tanırsın; Allah amellerinizi bilir(30)﴾ Muhammed ﴿Suçlular simalarından tanınır da perçemlerden ve ayaklardan yakalanır(41)﴾ Rahmân
Sevinçli mi öfkeli mi	﴿Yüzlerinde nimet sevinci tanırsın(24)﴾ Mutaffifîn ﴿Onlara ayetlerimiz apaçık okunduğunda, inkâr edenlerin yüzlerinde inkârı tanırsın; neredeyse ayetlerimizi kendilerine okuyanlara saldıracak olurlar; de ki: size bundan daha kötüsünü haber vereyim mi? Ateş; Allah onu inkâr edenlere vaad etti; ne kötü dönüş yeridir(72)﴾ Hac

2 - şeyler
Mal﴿Dedi ki: delikanlılarına, mallarını yüklerinin içine koyun; belki ailelerine döndüklerinde onu tanırlar; belki geri dönerler(62)﴾ Yusuf

3 - bir meselenin hakikati
 ﴿Kendilerine Allah katından, yanlarındakini tasdik eden bir kitap geldiğinde; hâlbuki daha önce inkâr edenlere karşı yardım isterlerdi; kendilerine tanıdıkları şey gelince onu inkâr ettiler; artık kâfirlere Allah’ın laneti(89)﴾ Bakara ﴿Resule indirilen şeyi işittiklerinde, tanıdıkları haktan dolayı gözlerinin yaşla dolup taştığını görürsün; derler ki: Rabbimiz, iman ettik; bizi şahitlerle beraber yaz(83)﴾ Mâide
Onun ayetleri	﴿De ki: hamd Allah’a; size ayetlerini gösterecek de onları tanıyacaksınız; Rabbin yaptıklarınızdan gafil değildir(93)﴾ Neml
Risaletin hakikati	﴿Allah’ın nimetini tanırlar, sonra onu inkâr ederler; çoğu kâfirdir(83)﴾ Nahl ﴿Yoksa resullerini tanımadılar da ona yabancı mı oldular(69)﴾ Mü’minûn

**عُرْف - عرفا**
 ﴿Affı al, **بالعرف** emret ve cahillerden yüz çevir(199)﴾ A‘râf ﴿Ve gönderilenler **عرفا**(1)﴾ Mürselât

**معروف**
Anne-baba﴿Eğer seni, hakkında bilgin olmayan bir şeyi bana ortak koşman için zorlarlarsa, onlara itaat etme; dünyada onlarla **معروفا** şekilde arkadaşlık et; bana yönelenin yoluna uy; sonra dönüşünüz banadır; size yaptıklarınızı haber vereceğim(15)﴾ Lokmân ﴿Onları, gücünüz ölçüsünde oturduğunuz yerden oturtun; onları sıkıştırmak için onlara zarar vermeyin; eğer hamile iseler, yüklerini bırakıncaya kadar onlara nafaka verin; eğer sizin için emzirirlerse, ücretlerini verin; aranızda **بمعروف** şekilde danışın; eğer güçlük çıkarırsanız, onun için başka biri emzirecektir(6)﴾ Talâk
Kadınlara evlenme teklifi	﴿Kadınlara evlenme teklifinden üstü kapalı söylediğinizde veya içinizde gizlediğinizde size günah yoktur; Allah, onları anacağınızı bildi; fakat onlarla gizlice sözleşmeyin; ancak **قولا معروفا** söylemeniz müstesna; kitabın süresi doluncaya kadar nikâh düğümünü bağlamaya azmetmeyin; içinizdekini Allah’ın bildiğini bilin; ondan sakının; Allah çok bağışlayıcı, halîmdir(235)﴾ Bakara ﴿Ey peygamberin kadınları! Eğer sakınırsanız, kadınlardan herhangi biri gibi değilsiniz; sözde yumuşaklık göstermeyin ki kalbinde hastalık olan tamah etsin; **قولا معروفا** söyleyin(32)﴾ Ahzâb
Sözü verme	﴿Allah’ın sizin için ayakta durma sebebi kıldığı mallarınızı sefihlere vermeyin; onlara ondan rızık verin, giydirin ve onlara **قولا معروفا** söyleyin(5)﴾ Nisâ ﴿Paylaştırma hazır bulunduğunda yakınlar, yetimler ve yoksullar da hazır olursa, ondan onlara rızık verin ve onlara **قولا معروفا** söyleyin(8)﴾ Nisâ
Sadaka	﴿**قول معروف** ve bağışlama, ardından eziyet gelen sadakadan hayırlıdır; Allah ganîdir, halîmdir(263)﴾ Bakara
İtaat	﴿Allah’a yeminlerinin bütün gücüyle yemin ettiler: eğer onlara emredersen mutlaka çıkacaklar; de ki: yemin etmeyin; **طاعة معروفة**; Allah yaptıklarınızdan haberdardır(53)﴾ Nûr ﴿**طاعة** ve **قول معروف**; iş kesinleşince, Allah’a sadık olsalardı elbette kendileri için daha hayırlı olurdu(21)﴾ Muhammed
 	﴿Ey peygamber! Mümin kadınlar sana, Allah’a hiçbir şeyi ortak koşmamak, çalmamak, zina etmemek, çocuklarını öldürmemek, elleriyle ayakları arasında uydurdukları bir iftira getirmemek ve sana **في معروف**ta isyan etmemek üzere biat etmeye geldiklerinde, onlarla biat et; onlar için Allah’tan bağışlanma dile; Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir(12)﴾ Mümtehine
Süs	﴿Sizden vefat edip eşler bırakanlar, eşleri için bir yıla kadar çıkarılmaksızın bir geçim vasiyeti; eğer çıkarlarsa, kendileri hakkında yaptıkları **من معروف** şeyde size günah yoktur; Allah azîzdir, hakîmdir(240)﴾ Bakara

**بالمعروف**
Aranızdaki örfe göre: sizde kabul edilmiş olduğuna karar verdiğiniz şeye göre: Allah’ın indirmediği, insanların aralarında koydukları ve gönüllü olarak bağlanmayı kabul ettikleri hükümler ve şartlar.

1 - ailede ve anne-babada
Süste, karışmada ve teklifte﴿Sizden vefat edip eşler bırakanlar, kendilerini dört ay on gün bekletirler; süreleri dolunca, kendileri hakkında **بالمعروف** yaptıkları şeyde size günah yoktur; Allah yaptıklarınızdan haberdardır(234)﴾ Bakara ﴿Sizden vefat edip eşler bırakanlar, eşleri için bir yıla kadar çıkarılmaksızın bir geçim vasiyeti; eğer çıkarlarsa, kendileri hakkında yaptıkları **من معروف** şeyde size günah yoktur; Allah azîzdir, hakîmdir(240)﴾ Bakara
Ailede nafaka şartlarında	﴿Anneler çocuklarını iki tam yıl emzirirler; emzirmeyi tamamlamak isteyen içindir; çocuğun babasına, onların rızkı ve giyimi **بالمعروف** olarak aittir; hiçbir nefis gücünün yettiğinden başkasıyla yükümlü kılınmaz; ne anne çocuğu sebebiyle zarara uğratılır ne de baba çocuğu sebebiyle; varise de bunun benzeri vardır; eğer ikisi rıza ve danışma ile sütten kesmek isterlerse, ikisine günah yoktur; eğer çocuklarınızı emzirtmek isterseniz, verdiğinizi **بالمعروف** teslim ettiğinizde size günah yoktur; Allah’tan sakının ve Allah’ın yaptıklarınızı gördüğünü bilin(233)﴾ Bakara
Aile içi geçimde	﴿Boşanmış kadınlar kendilerini üç kur’ bekletirler; Allah’a ve ahiret gününe iman ediyorlarsa, rahimlerinde Allah’ın yarattığını gizlemeleri helal değildir; kocaları, ıslah isterlerse bu sürede onları geri almaya daha hak sahibidir; kadınların, üzerlerindeki gibi, lehlerine de **بالمعروف** vardır; erkeklerin onlar üzerinde bir derece vardır; Allah azîzdir, hakîmdir(228)﴾ Bakara ﴿Ey iman edenler! Kadınlara zorla mirasçı olmanız helal değildir; onlara verdiğinizin bir kısmını götürmek için onları sıkıştırmayın; ancak apaçık bir fuhuş getirirlerse başka; onlarla **بالمعروف** geçinin; eğer onlardan hoşlanmazsanız, belki bir şeyi hoşlanmazsınız da Allah onda çok hayır kılar(19)﴾ Nisâ
Mülk-i yemin nikâhı ücretlerinde	﴿Sizden kim mümin hür kadınlarla evlenmeye güç yetiremezse, sağ ellerinizin malik olduğu mümin cariyelerinizden; Allah imanınızı daha iyi bilir; bazınız bazınızdandır; onları velilerinin izniyle nikâhlayın ve ücretlerini **بالمعروف** verin; iffetli olarak, zina edenler ve gizli dost edinenler olmaksızın; evlendikten sonra fuhuş getirirlerse, hür iffetli kadınlara olan azabın yarısı onlara vardır; bu, sizden sıkıntıya düşmekten korkan içindir; sabretmeniz sizin için daha hayırlıdır; Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir(25)﴾ Nisâ
Eşi elde tutmada	﴿Boşama iki defadır; sonra **بمعروف** tutmak yahut ihsanla salıvermek; onlara verdiğinizden bir şeyi almanız helal değildir; ancak ikisi Allah’ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkarlarsa başka; eğer Allah’ın sınırlarını ayakta tutamamaktan korkarsanız, kadının fidye verdiği şeyde ikisine günah yoktur; bunlar Allah’ın sınırlarıdır, onları aşmayın; kim Allah’ın sınırlarını aşarsa, işte onlar zalimlerdir(229)﴾ Bakara ﴿Süreleri dolunca, onları **بمعروف** tutun yahut onları **بمعروف** ayırın; içinizden adalet sahiplerini şahit tutun; şahitliği Allah için dosdoğru yapın; bu, Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimseye öğütlenir; kim Allah’tan sakınırsa, ona bir çıkış yolu kılar(2)﴾ Talâk
Eşi boşamada	﴿Kadınları boşadığınızda, süreleri dolunca, aralarında **بالمعروف** rıza gösterdiklerinde, eski kocalarıyla nikâhlanmalarına engel olmayın; bu, sizden Allah’a ve ahiret gününe iman eden kimseye öğütlenir; bu sizin için daha temiz ve daha arıdır; Allah bilir, siz bilmezsiniz(232)﴾ Bakara ﴿Kadınları boşadığınızda, süreleri dolunca, onları **بمعروف** tutun yahut onları **بمعروف** salıverin; haddi aşmak için onları zarar vererek tutmayın; kim bunu yaparsa, kendine zulmetmiştir; Allah’ın ayetlerini alay edinmeyin; Allah’ın üzerinizdeki nimetini ve size indirdiği kitabı ve hikmeti anın; onunla size öğüt verir; Allah’tan sakının ve Allah’ın her şeyi bildiğini bilin(231)﴾ Bakara
Boşanmışlara mut‘a’da	﴿Kadınları, onlara dokunmadan veya onlar için bir fariza belirlemeden boşarsanız, size günah yoktur; onları **بالمعروف** olarak faydalandırın; geniş olana gücü ölçüsünce, dar olana gücü ölçüsünce; muhsinler üzerine bir hak olarak(236)﴾ Bakara ﴿Boşanmış kadınlar için **بالمعروف** bir faydalanma vardır; muttakiler üzerine bir hak olarak(241)﴾ Bakara
 	﴿Onları, gücünüz ölçüsünde oturduğunuz yerden oturtun; onları sıkıştırmak için onlara zarar vermeyin; eğer hamile iseler, yüklerini bırakıncaya kadar onlara nafaka verin; eğer sizin için emzirirlerse, ücretlerini verin; aranızda **بمعروف** şekilde danışın; eğer güçlük çıkarırsanız, onun için başka biri emzirecektir(6)﴾ Talâk

2- malda ve nafakada
Yetimlerin velisine, yetimin malından yeme hakkının miktarında﴿Yetimleri deneyin; nikâh çağına vardıklarında, onlardan bir olgunluk sezerseniz, mallarını kendilerine verin; büyüyecekler diye israf ve acele ile yemeyin; kim zengin ise iffetli davransın; kim fakir ise **بالمعروف** yesin; mallarını kendilerine verdiğinizde, üzerlerine şahit tutun; hesap görücü olarak Allah yeter(6)﴾ Nisâ ﴿Peygamber, müminlere kendi nefislerinden daha yakındır; eşleri onların anneleridir; akrabalık sahipleri, Allah’ın kitabında, müminlerden ve muhacirlerden birbirlerine daha yakındır; ancak velilerinize **معروفا** yapmanız müstesna; bu kitapta yazılıdır(6)﴾ Ahzâb
Vasiyette	﴿Sizden birine ölüm geldiğinde, eğer hayır bırakmışsa, anne-babaya ve yakınlara **بالمعروف** vasiyet size yazıldı; muttakiler üzerine bir hak olarak(180)﴾ Bakara

3 - kısasta
 ﴿Ey iman edenler! Öldürülenlerde kısas size yazıldı: hür hürle, köle köleyle, kadın kadınla; kim kardeşi tarafından bir şeyle affedilirse, **بالمعروف** şekilde tâbi olmak ve ona ihsanla eda etmek; bu, Rabbinizden bir hafifletme ve rahmettir; kim bundan sonra haddi aşarsa, ona elem verici azap vardır(178)﴾ Bakara

**الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر**
Müminlere yeryüzünde imkân verilir verilmez **بالمعروف** emrinin vacip oluşu ve bunu yapmak için onlardan bir ümmet seçilmesi﴿Onlar ki, kendilerini yeryüzünde yerleştirirsek namazı ikame ederler, zekâtı verirler, **بالمعروف** emrederler ve münkerden nehyederler; işlerin akıbeti Allah’ındır(41)﴾ Hac ﴿Sizden bir ümmet olsun: hayra çağırırlar, **بالمعروف** emrederler ve münkerden nehyederler; işte onlar felaha erenlerdir(104)﴾ Âl-i İmrân

Bu, kime emanet edilmelidir?
Resul ve onun adına gönderdiği kimseler﴿Affı al, **بالعرف** emret ve cahillerden yüz çevir(199)﴾ A‘râf ﴿Ve gönderilenler **عرفا**(1)﴾ Mürselât

Resul bunu yaptı	﴿Tevrat ve İncil’de yanlarında yazılı buldukları ümmî peygamber resule uyanlar; onlara **بالمعروف** emreder, münkerden nehyeder; onlara temizleri helal kılar, pisleri haram kılar; üzerlerindeki ağır yüklerini ve üzerlerinde olan zincirleri kaldırır; ona iman edenler, onu destekleyenler, ona yardım edenler ve onunla indirilen nura uyanlar; işte onlar felaha erenlerdir(157)﴾ A‘râf

Bunu yapanlar yalnız müminlerdir, münafıklar değil; bazısı bazısı üzerinde velayetle (bu görevi başkaları adına üstlenen bir topluluk)	﴿Münafık erkekler ve münafık kadınlar birbirlerindendir; münkeri emrederler ve **عن المعروف** nehyederler; ellerini sıkarlar; Allah’ı unuttular da O da onları unuttu; şüphesiz münafıklar fasıkların ta kendileridir(67)﴾ Tevbe ﴿Mümin erkekler ve mümin kadınlar birbirlerinin velileridir; **بالمعروف** emrederler ve münkerden nehyederler; namazı ikame ederler, zekâtı verirler, Allah’a ve resulüne itaat ederler; işte onlara Allah rahmet edecektir; şüphesiz Allah azîzdir, hakîmdir(71)﴾ Tevbe

Buna, ehl-i kitabın müminleri de dahildir	﴿Ehl-i kitaptan hepsi bir değildir; ayakta duran bir ümmet vardır; gecenin saatlerinde Allah’ın ayetlerini okurlar ve secde ederler(113) Allah’a ve ahiret gününe iman ederler, **بالمعروف** emrederler ve münkerden nehyederler, hayırlarda yarışırlar; işte onlar salihlerdendir(114)﴾ Âl-i İmrân ﴿Siz insanlar için çıkarılmış en hayırlı ümmetsiniz; **بالمعروف** emreder, münkerden nehyeder ve Allah’a iman edersiniz; ehl-i kitap iman etseydi elbette onlar için hayırlı olurdu; onlardan müminler vardır, çoğu fasıklar(110)﴾ Âl-i İmrân

Necvâ toplulukları (forumlar)	﴿Necvâlarının çoğunda hayır yoktur; ancak sadaka veya **معروف** veya insanlar arasında ıslah emreden kimse müstesna; kim bunu Allah’ın rızasını isteyerek yaparsa, ona büyük bir ecir vereceğiz(114)﴾ Nisâ

Fertler	﴿Ey oğulcuğum! Namazı ikame et, **بالمعروف** emret, münkerden nehyet ve başına gelene sabret; şüphesiz bu, işlerin azmindendir(17)﴾ Lokmân

**الأمر بالمعروف والنهي عن المنكر** için velayetle görevlendirilenlerin şartları ve sıfatları
Tevbe edenler, ibadet edenler, hamd edenler, seyahat edenler, rükû edenler, secde edenler ve Allah’ın sınırlarını koruyanlar﴿Tevbe edenler, ibadet edenler, hamd edenler, seyahat edenler, rükû edenler, secde edenler, **الآمرون بالمعروف** ve **الناهون عن المنكر** ve Allah’ın sınırlarını koruyanlar; müminleri müjdele(112)﴾ Tevbe
Gecenin saatlerinde Allah’ın ayetlerini okurlar ve secde ederler	﴿Ehl-i kitaptan hepsi bir değildir; ayakta duran bir ümmet vardır; gecenin saatlerinde Allah’ın ayetlerini okurlar ve secde ederler(113) Allah’a ve ahiret gününe iman ederler, **بالمعروف** emrederler ve münkerden nehyederler, hayırlarda yarışırlar; işte onlar salihlerdendir(114)﴾ Âl-i İmrân

**عَرَّفَ**
 ﴿Peygamber, eşlerinden birine bir söz gizlice söyledi; o bunu haber verince ve Allah onu ona açığa çıkarınca, onun bir kısmını **عرف** etti ve bir kısmından yüz çevirdi; ona haber verince dedi ki: bunu sana kim haber verdi? dedi: bana bilen, haberdar olan haber verdi(3)﴾ Tahrîm
 	﴿Ve onları cennete sokar; onu onlara **عرفها** eder(6)﴾ Muhammed

**تعارف - يتعارف - يتعارفون**
 ﴿Onları haşrettiği gün, sanki gündüzden bir saatten başka kalmamışlar gibi; aralarında **يتعارفون**; Allah’a kavuşmayı yalanlayanlar ziyana uğradı; hidayete ermiş değillerdi(45 )﴾ Yûnus ﴿Ey insanlar! Sizi bir erkek ve bir dişiden yarattık; sizi halklar ve kabileler yaptık ki **لتعارفوا**; Allah katında en keremliniz en takvalınızdır; Allah bilendir, haberdardır(13)﴾ Hucurât

**الأعراف**
 ﴿İkisinin arasında bir perde vardır; **وعلى الأعراف** erkekler vardır; her birini simalarından tanırlar; cennet ehline seslendiler: selam size; henüz ona girmediler, hâlbuki umarlar(46)﴾ A‘râf ﴿**ونادى أصحاب الأعراف** erkeklere seslendi; onları simalarından tanırlar; dediler ki: topluluğunuz ve büyüklük taslamanız size fayda vermedi(48)﴾ A‘râf

**عرفات**
 ﴿Rabbinizden bir fazl aramanızda size günah yoktur; **عرفات**’tan akın ettiğinizde, Meş‘ar-i Harâm yanında Allah’ı zikredin; sizi hidayet ettiği gibi onu zikredin; siz daha önce elbette sapıklardandınız(198)﴾ Bakara

**اعترف - اعترفوا**
 ﴿Başkaları günahlarını **اعترفوا** ettiler; salih bir ameli başka kötü bir amelle karıştırdılar; umulur ki Allah onlara tevbe eder; şüphesiz Allah çok bağışlayıcı, çok merhametlidir(102)﴾ Tevbe
 	﴿Günahlarını **فاعترفوا** ettiler; artık alevli ateş ehline uzaklık olsun(11)﴾ Mülk ﴿Dediler ki: Rabbimiz, bizi iki defa öldürdün ve iki defa dirilttin; günahlarımızı **فاعترفنا** ettik; çıkışa bir yol var mı?(11)﴾ Gâfir

Muhtâr es-Sıhâh
● [**عرف**] ع ر ف: **عَرَفَهُ** onu, kesre ile, bilir; **مَعْرِفةً** ve kesre ile **عِرْفاناً**; ve **العَرْفُ** rüzgârdır; güzel kokulu da olsa kötü kokulu da olsa; ve **المَعْرُوفُ** **المنكر**in zıddıdır; ve **العُرْفُ** **النكر**in zıddıdır; “ona **عرفا** verdi” denir, yani **معروفا**; ve **العُرْفُ** ayrıca **الإعتراف**ın ismidir; ve **العُرْفُ** ayrıca atın yelesidir; ve Yüce’nin sözü: ﴿**والمرسلات عُرْفا**﴾ denildi ki: atın yelesinden ödünçtür; yani atın yelesi gibi peş peşe gelirler; ve denildi ki: “**بالعُرْف** gönderildim” yani **بالمعروف** ile; ve **المَعْرَفَةُ** (ر’nin fethiyle) yelenin üzerinde bittiği yerdir; ve **الأَعْرَافُ** Kur’an’daki şeydir; denildi ki: cennet ile cehennem arasında bir surdur; ve “**يوم عَرَفَةَ**” denir; tenvinli değildir ve ona **الألف واللام** girmez; ve **عَرَفَاتٌ** Minâ’da bir yerdir; o, cem‘ lafzında bir isimdir; artık cem‘ edilmez; el-Ferrâ dedi: sahih olarak onun tekili yoktur; ve insanların “**نزلنا عَرَفة**” sözü, müvelled’e benzer; saf Arapça değildir; ve o, cem‘ olsa da marifedir; çünkü mekânlar yok olmaz; böylece tek şey gibi oldu; ve “**خالف الزيدين**” (iki Zeyd’e muhalefet etti); “bunlar **عرفات** güzeldir” dersin; sıfatı nasb edersin; çünkü o nekredir ve sarf olunur; Allah Teâlâ dedi: ﴿**فإذا أفضتم من عرفات**﴾; el-Ahfeş dedi: ancak sarf olundu; çünkü **التاء**, **مسلمين** ve **مسلمون**daki **الياء** ve **الواو** menzilesine geçti; çünkü onun tezkiri vardır; ve tenvin, **النون** menzilesine geçti; onunla adlandırılınca, onun hâli üzere bırakıldı; tıpkı onunla adlandırılınca **مسلمون**un hâli üzere bırakılması gibi; ve aynı söz **أذرعات** ve **عانات** ve **عريتنات** hakkında da böyledir; ve **العَارِفَةُ** **المعروف**tur; ve **العَرِيفُ** ve **العَارِفُ** mânaca **العليم** ve **العالم** gibidir; ve **العَرِيفُ** ayrıca **النقيب**tir; o, reisin altındadır; çoğulu **عُرَفاءُ**dur; ve onun bâbı, **ظرف**tır; “arîf olunca” (ظرف) ve bunu bir müddet bizzat yapınca “**عَرَف**” dersin; “**كتب**” gibi; ve **التَّعْرِيفُ** ayrıca **عرفات**’ta durmaktır; ve **المُعَرَّفُ** durak yeridir; ve **الاعْتِرَافُ** günahla, onu ikrar etmektir; ve bazen **اعْتَرَفَ**ı **عَرَف** yerine, ve tersini koyarlar; ve **تَعَ {َّفَ** falanın yanındakini, yani onu istedi de onu bildi; ve **تَعَارَفَ** kavim: bazısı bazısını bildi.
