# عرف — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%81/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عرف

باب العين والرّاء والفاء معهما
ع ر ف، ع ف ر، رعف، ر ف ع، ف ر ع مستعملات
عَرَفَ:
عَرَفت الشىءَ مَعْرِفَةً وعِرْفاناً. وأَمْرٌ عارفٌ، معروفٌ، عَرِيفٌ.
والعُرْفُ: المعروف. قال النّابغة:
أبَى الـلـهُ إلا عَـدْلَـهُ وقَـضـاءَهُ		فلا النُّكْرُ مَعْروفٌ ولا العُرْفٌ ضائع
والعَريفُ: القيّم بأمرِ قومٍ عرّفَ عليهم، سُمّي به لأنّه عُرِفَ بذلك الاسم.
ويوم عَرَفَة: موقفُ النّاس بعَرَفات، وعَرَفات جبل، والتَّعريفُ: وقوفهم بها وتعظيمهم يوم عَرَفَة.
والتَّعريفُ: أن تصيبب شيئاً فتعرفه إذا ناديت من يعرف هذا.
والاعْترافُ: الإقرار بالذّنب، والذلُ، والمهانة، والرضَى به.
والنفسُ عَرُوفٌ إذا حُمِلَتْ على أمرٍ بسأتْ به، أي: اطمأنَّت. قال:
فآبوا بالنِّساءِ مُـرَدَّفـاتٍ		عوارفَ بعْدَ كَنٍّ وائتجاح
الائتجاح من الوجاح وهو السّتر، أي: معترفات بالذّلّ والهون.
والعَرْفُ: ريحٌ طيّبٌ، تقول: ما أطيب عَرْفَهُ، قال الله عزّ وجلّ: "عَرَّفها لهم" ، أي: طيّبها، وقال:
ألا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولـيلةٍ		بواضحة الخدّين طيّبة العَرْف
ويقال: طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا، أ ي: أولاً فأولاً، وجماعة بعد جماعة.
والعُرْف: عُرْفُ الفَرَس، ويجمع على أَعْرَاف. ومَعْرَفَةُ الفرسِ: أصلُ عُرْفة.
عفر:
عَفَرْته في التّراب أَعْفِرُه عقراً، وهو متعفّر الوجه في التّراب. والعفر: التّراب.
وعفّرتُه تعفيراً، واعتفرته اعتفاراً إذا ضربت به الأرض فَمَغَثْتُه فانعفر، قال:
تَهْلِكُ المِدْراةُ في أكنافِه		وإذا ما أرسلَتْه يَنْعَفِرْ
أي: يسقط على الأرض.
يَعْفُر: اسم رجل. والعُفرة في اللون: أن يضرب إلى غيره في حمرة، كلون الظّبي الأعْفَر، وكذلك الرّمل الأعفر. قال الفرزدق:
يقول لي الأنباط إذْ أنا ساقط		به لا بظبيٍ بالصَّريمة أعفرا
واليعفور: الخشف، لكثرة لزوقه بالأرض.
ورجل عِفْرٌ وعِفْرِيَةٌ. وعِفارِيَةٌ وعِفْريتٌ: بيّن العَفارة، يوصف بالشيطنة.
وشيطان عِفْرِيةٌ وعِفْريتٌ وهم العَفارِيَة والعَفارِيتُ، وهو الظّريف الكيّس، ويقال للخبيث: عِفِّرِّي، أي: عِفِرّ وهم العِفِرّيونَ. وأَسَدٌ عَفَرْنَى ولَبُؤة عَفَرناةٌ وهي الشّديدة قال الأعشى:
بذاتِ لَوْثٍ عَفَرْناةٍ إذا عَثَرَتْ
وعِفْرِيةُ الرأس: الشّعر الذي عليه. وعِفْرِيةُ الديك مثله.
وأمّا ليثُ عِفِّرين فدُوَيْبَّة مأواها التّراب السّهل في أصول الحيطان. تُدَوِّرُ دُوّارة ثم تندسّ في جوفها، فإذا هِيج رمَى بالتّراب صُعُدا.
ويُسمَّى الرّجل الكامل من أبناء خمسين: ليثَ عِفِرِّين.
قال: وابنُ العَشْر لعّابٌ بالقُلِينَ، وابنُ العِشرينَ باغي نِسِين، أي: طالب نساء، وابنُ الثلاثين أسْعَى السّاعينَ، وابنُ الأربعين أبطشُ الباطشينَ، وابنُ الخمسين ليث عِفِرّين، وابنُ الستين مؤنس الجَليسينَ، وابنُ السّبعينَ أحكمُ الحاكمين، وابنُ الثّمانينَ أسرعُ الحاسبينَ، وابنُ التّسعين واحد الأرذلينَ، وابنُ المئة لاجا ولاسا، أي: لا رجل ولا امرأة.
والعَفارَة: شجرة من المَرْخ يُتَّخذُ منها الزّند، ويُجمع: عَفاراً.
ومَعافر: العرفط يَخْرجُ منه شبه صَمْغٍ حُلوٍ يُضيّع بالماء فيشرب.
ومَعافر: قبيلةٌ من اليَمَن.
ولقيته عن عُفْرٍ، أي بعد حين. وأنشد:
أعِكْرِم أنت الأصل والفرعُ والذي		أتاك ابن عمّ زائراً لك عن عُفْرَ

قال أبو عبد الله: يقال: إنّ المُعَفَّر المفطوم شيئاً بعد شيءٍ يُحْبَس عنه اللبن للوقت الذي كان يرضَعُ شيئاً، ثمّ يعاد بالرَّضاع، ثمّ يُزادُ تأخيراً عن الوقت، فلا تزالُ أمُّه به حتّى يصبر عن الرَّضاع، فَتَفْطمه فِطاماً باتًّا.
رعف:
رَعَفَ يَرْعُفُ رُعافاً فهو راعف. قال:
تضمَّخْنَ بالجاديّ حتّى كأنّما الأنوفُ إذا استعرضتَهُنَّ رواعفُ
والرَّاعفُ: أَنْف الجبل، ويجمع رواعف.
والرّاعِفُ: طرف الأرْنَبَة.
والرّاعِف: المتقدم وراعوفةُ البئر وأُرْعوفَتُها، لغتان: حَجَر ناتئ على رأسها لا يستطاع قلعه، ويقال: هو حجرٌ على رأس البئر يقوم عليه المستقي.
رفع:
رفَعْته رَفْعاً فارتفع. وبَرْقٌ رافع، أي: ساطع، قال:
أصاح ألم يُحْزِنْكَ ريح مريضة		وبرق تلالا بالعقيقين رافـع
والمرفوعُ من حُضْر الفَرَس والبِرْذَون دون الحُضْر وفوقَ الموضوع. يقال: ارْفَعْ من دابّتك، هذا كلام العرب.
ورَفُع الرّجلُ يَرْفُعُ رَفاعةً فهو رفيعٌ إذا شَرُف وامرأة رفيعة.
والحمارُ يرفِّعُ في عَدْوِهِ ترفيعاً: أي: عدا عَدْواً بعضُهُ أرفعُ من بعض . كذلك لو أخذت شيئاً فرفعت الأوّل فالأوّل قلت: رفَّعتُه ترفيعاً. والرَّفْعُ: نقيضُ الخَفْضِ. قال:
فاخْضَعْ ولا تُنْكِرْ لربّك قُدْرةً		فالله يخفض من يشاء ويرفع
والرّفعة نقيض الذّلّة.
والرُّفاعةُ والعِظامةُ والزُّنْجُبَة: شيء تعظّم به المرأة عجيزتها.
فرع:
فَرَعْتُ رأس الجبل، وفَرَعْتُ فلاناً:علوتُه. قال لبيد:
لم أَبِتْ إلاّ عليه أو عـلـى		مَرْقَب يَفْرَعُ أطرافَ الجَبَلْ
والفَرْعُ: أوّل نِتاجِ الغنم أو الإبل. وأَفْرَعَ القومُ إذا نُتِجوا في أوّل النِّتاج. ويقال: الفَرَعُ: أوّل نتاج الإبل يُسلخ جلده فَيُلْبَسُ فصيلاً آخر ثم تَعْطِفُ عليه ناقة سوى أُمّه فتحلبُ عليه. قال أوس بن حَجَر:
وشُبِّهَ الهَيْدَبُ العَبامُ من الأقْ		وامِ سَقْباً مُجَلَّـلاً فَـرَعـا
والفَرْعُ: أعلى كلّ شيء، وجَمْعُه: فُروعٌ.
والفروع: الصّعود من الأرض.
ووادٍ مُفْرِعٍ: أفْرَع أهلَه، أيْ: كفاهم فلا يحتاجون إلى نُجْعة.
والفَرَعُ: المال المُعَدُّ.
ويقال: فَرِعَ يَفْرَعُ فَرَعاً، ورجلٌ أَفْرَعُ: كثير الشّعر. والفارِع والفارِعة والأفرَعُ والفَرْعاء يوصف به كثرة الشّعر وطوله على الرأس.
ورجلٌ مُفْرَعُ الكَتِفِ: أي: عريض. قال مرار:
جَعْدةٌ فرعاءُ في جُمْـجُـمةٍ		ضخْمةٍ نمرق عنها كالضّفر
وأفرع فلان إذا طال طولاً.
وأَفْرَعْتُ بفلانٍ فما أحمدته، أي: نزلت. وأفرع فلان في فرع قومه، قال النابغة:
ورعابيب كأمثـالِ الـدُّمَـى		مُفْرِعات في ذِرَى عزِّ الكَرَمْ
وقول الشاعر:
وفروعٍ سابغٍ أطرافُـهـا		علّلتها ريحُ مِسْكٍ ذي فَنَع
يعني بالفروع: الشعور.
وافْتَرَعْتُ المرأةَ: افْتَضَضْتُها.
وفَرَّعْتُ أرض كذا: أي جوّلت فيها، وعلمت علمها وخبرها.
وفَرْعَةُ الطّريق وفارِعَتُهُ: حواشيه.
وتَفَرّعْتُ بني فلان: أي: تزوّجتُ سيّدةَ نسائهم. قال:
وتفرّعنا من ابـنـي وائلٍ		هامةَ العزّ وخُرطومَ الكرم
فوارع: موضعٌ. والإفراعُ: التصويب. والمُفْرِعُ: الطويل من كلّ شيء.
والفارعُ: ما ارتفع من الأرض من تلّ أو علم. أو نحو ذلك.
فارِعٌ: اسمُ حصنٍ كان في المدينة.
والفَرَعَةُ: القملةُ الصغيرةُ.

### Türkçe

باب **العين** ve **الرّاء** ve **الفاء** onlarla birlikte
**ع ر ف**، **ع ف ر**، **رعف**، **ر ف ع**، **ف ر ع** kullanımdadırlar

**عَرَفَ**:
**عَرَفت** şeyi **مَعْرِفَةً** ve **عِرْفاناً** (olarak) bildim. Ve **أَمْرٌ عارفٌ**: bilinen iş; **معروفٌ**: bilinen; **عَرِيفٌ**.
Ve **العُرْفُ**: **المعروف** (bilinen). **النّابغة** dedi ki:
Allah ancak adaletini ve hükmünü (diler)		artık ne **النُّكْرُ** bilinen (olur) ne de **العُرْفٌ** zayi olmuş
Ve **العَريفُ**: bir kavmin işinin kayyımı; onlara (durumu) bildirdi; o ad ile adlandırıldı; çünkü o ad ile bilindi.
Ve **يوم عَرَفَة**: insanların **عَرَفات**’ta duruş yeridir; ve **عَرَفات** bir dağdır; ve **التَّعريفُ**: onların orada durmaları ve **يوم عَرَفَة** gününü tazim etmeleridir.
Ve **التَّعريفُ**: bir şeye isabet etmen, sonra onu bilmen; “bunu kim bilir?” diye çağırdığında.
Ve **الاعْترافُ**: günahı ikrar, ve zillet, ve aşağılanma, ve ona razı olma.
Ve nefis **عَرُوفٌ** olur; bir işe yüklendiğinde onunla kötüleştiğinde; yani: sükûnet buldu. Dedi ki:
Böylece kadınlarla döndüler, bindirilmiş		**عوارفَ**; **كَنّ** ve **ائتجاح**’tan sonra
**الائتجاح** **الوجاح**’tandır; o da örtüdür; yani: zillet ve horluğu itiraf edenler.
Ve **العَرْفُ**: hoş bir rüzgâr; dersin ki: onun **عَرْفَهُ** ne kadar hoştur. Allah عزّ وجلّ dedi ki: "**عَرَّفها لهم**", yani: onu hoş kıldı. Ve dedi ki:
Nice gün vardır ki eğlendim ve nice gece		yanakları açık, **العَرْف**’u hoş (olan) ile
Ve denir: **طار القَطا عُرْفاً فعُرْفا**; yani: önce önce; ve topluluk topluluk ardından.
Ve **العُرْف**: atın **عُرْفُ**’udur; **أَعْرَاف** üzerine cem olunur. Ve atın **مَعْرَفَةُ**’si: onun **عُرْفة**’sinin aslıdır.

**عفر**:
Onu toprakta **عَفَرْته**; onu **أَعْفِرُه** **عقراً** (olarak); ve o, yüzü toprakta **متعفّر**’dir. Ve **العفر**: topraktır.
Ve onu **عفّرتُه** **تعفيراً**; ve onu **اعتفرته** **اعتفاراً**; eğer onu yerle vurdum da onu ezdim de o **انعفر** ettiyse. Dedi ki:
**المِدْراةُ** onun yanlarında helâk olur		ve ne zaman onu salıverse **يَنْعَفِرْ**
yani: yere düşer.
**يَعْفُر**: bir adam adıdır. Ve renkte **العُفرة**: kızıllıkta başkasına çalmasıdır; **الظّبي الأعْفَر**’in rengi gibi; ve aynı şekilde **الرّمل الأعفر**. **الفرزدق** dedi ki:
**الأنباط** bana der ki, ben düşmüş iken		onda; **بالصَّريمة**’de **أعفرا** bir ceylanla değil
Ve **اليعفور**: **الخشف** (ceylan yavrusu); yere çok yapışmasından dolayı.
Ve adam **عِفْرٌ** ve **عِفْرِيَةٌ**. Ve **عِفارِيَةٌ** ve **عِفْريتٌ**: **العَفارة**’sı açık; şeytanlıkla vasfedilir.
Ve şeytan **عِفْرِيةٌ** ve **عِفْريتٌ**; onlar **العَفارِيَة** ve **العَفارِيتُ**’tir; ve o zarif, zeki olandır. Ve habise **عِفِّرِّي** denir; yani: **عِفِرّ**; ve onlar **العِفِرّيونَ**’dur. Ve **أَسَدٌ عَفَرْنَى** ve **لَبُؤة عَفَرناةٌ**; o şiddetlidir. **الأعشى** dedi ki:
Düğümlü (bir yerde) **عَفَرْناةٍ** (olan) ile; ne zaman sendeledi
Ve **عِفْرِيةُ الرأس**: üzerindeki saçtır. Ve **عِفْرِيةُ الديك** de onun gibidir.
Ama **ليثُ عِفِّرين** ise; barınağı duvarların diplerindeki düz toprak olan küçük bir hayvancıktır. Bir yuvarlak döndürür, sonra onun içine sokulur; ürkütülünce toprağı yukarı doğru fırlatır.
Ve elli yaş oğullarından kâmil adama: **ليثَ عِفِرِّين** denir.
Dedi ki: ve on yaş oğlu **لعّابٌ بالقُلِينَ**; ve yirmi yaş oğlu **باغي نِسِين**; yani: kadın talep eden; ve otuz yaş oğlu **أسْعَى السّاعينَ**; ve kırk yaş oğlu **أبطشُ الباطشينَ**; ve elli yaş oğlu **ليث عِفِرّين**; ve altmış yaş oğlu **مؤنس الجَليسينَ**; ve yetmiş yaş oğlu **أحكمُ الحاكمين**; ve seksen yaş oğlu **أسرعُ الحاسبينَ**; ve doksan yaş oğlu **واحد الأرذلينَ**; ve yüz yaş oğlu **لاجا ولاسا**; yani: ne erkek ne kadın.
Ve **العَفارَة**: **المَرْخ**’tan bir ağaçtır; ondan **الزّند** yapılır; ve **عَفاراً** (olarak) cem olunur.
Ve **مَعافر**: **العرفط**; ondan tatlı bir zamk benzeri çıkar; suyla karıştırılır da içilir.
Ve **مَعافر**: Yemen’den bir kabiledir.
Ve onu **عن عُفْرٍ** (olarak) gördüm; yani bir müddet sonra. Ve inşad etti:
Sen mi **أعِكْرِم**; sen asıl ve dal ve o ki		sana amcaoğlu, sana ziyaretçi olarak **عن عُفْرَ** geldi

**أبو عبد الله** dedi: denir ki: **المُعَفَّر** sütten kesilmiş (çocuk) bir şeyden sonra bir şey (olarak); ona süt, emdiği vakit için bir şey (miktar) emdiği (vakit) kadar engellenir; sonra emzirme ile geri döndürülür; sonra vakitten daha fazla geciktirme artırılır; annesi onunla böylece devam eder; ta ki emzirmeden sabredinceye kadar; sonra onu kesin bir sütten kesme ile sütten keser.

**رعف**:
**رَعَفَ** **يَرْعُفُ** **رُعافاً**; o halde o **راعف**’tir. Dedi ki:
**الجاديّ** ile boyandılar; ta ki sanki		burunlar, onları yanlamasına gördüğünde, **رواعفُ**
Ve **الرَّاعفُ**: dağın burnudur; **رواعف** üzerine cem olunur.
Ve **الرّاعِفُ**: **الأرْنَبَة**’nin ucu.
Ve **الرّاعِف**: öne geçen; ve kuyunun **راعوفةُ**’si ve onun **أُرْعوفَتُها**’sı; iki lugattır: başında sökülmesi mümkün olmayan çıkıntılı bir taş; ve denir ki: kuyunun başında su çekenin üzerinde durduğu bir taştır.

**رفع**:
Onu **رفَعْته** **رَفْعاً**; böylece yükseldi. Ve **بَرْقٌ رافع**: yani parlayan. Dedi ki:
Ey arkadaş, hasta bir rüzgâr seni hüzünlendirmedi mi		ve **العقيقين**’de parıldayan bir şimşek, **رافع**
Ve **المرفوعُ**: atın ve **البِرْذَون**’un **حُضْر**’undan; **الحُضْر**’un altında ve **الموضوع**’un üstündedir. Denir: **ارْفَعْ من دابّتك**; bu Arapların sözüdür.
Ve adam **رَفُع** olur; **يَرْفُعُ** **رَفاعةً**; o halde o **رفيعٌ**’dir; eğer şereflendi ise; ve kadın **رفيعة**.
Ve eşek koşusunda **يرفِّعُ** **ترفيعاً**: yani koştu; koşusunun bir kısmı bir kısmından daha yüksek. Aynı şekilde bir şey alsan da birinciyi birinciyi yükseltsen “onu **رفَّعتُه** **ترفيعاً**” dersin. Ve **الرَّفْعُ**: **الخَفْضِ**’ın zıddıdır. Dedi ki:
Boyun eğ ve Rabbine bir kudreti inkâr etme		çünkü Allah dilediğini alçaltır ve yükseltir
Ve **الرّفعة**: **الذّلّة**’nin zıddıdır.
Ve **الرُّفاعةُ** ve **العِظامةُ** ve **الزُّنْجُبَة**: kadının kalçasını büyüttüğü bir şeydir.

**فرع**:
Dağın başını **فَرَعْتُ**; ve falanı **فَرَعْتُ**: ona üstün geldim. **لبيد** dedi ki:
Gecelemedim; ancak onun üzerinde yahut üzerinde		dağın uçlarını aşan bir gözetleme yerinde
Ve **الفَرْعُ**: koyunun yahut devenin ilk yavrusudur. Ve kavim **أَفْرَعَ** eder; eğer ilk doğumda yavruladılarsa. Ve denir: **الفَرَعُ**: develerin ilk yavrusu; derisi yüzülür de başka bir yavruya giydirilir; sonra annesi dışında bir deve ona meylettirilir; sonra onun üzerine sağılır. **أوس بن حَجَر** dedi ki:
Ve yığınlardan olan büyük **الهَيْدَبُ العَبامُ** benzetildi		örtülmüş bir yavruya; **فَـرَعـا**
Ve **الفَرْعُ**: her şeyin üstü; ve onun cemi: **فُروعٌ**.
Ve **الفروع**: yerden yükseliştir.
Ve **وادٍ مُفْرِعٍ**: ehlini **أفْرَع** etti; yani: onlara yetti; böylece **نُجْعة**’ya ihtiyaç duymazlar.
Ve **الفَرَعُ**: hazırlanmış maldır.
Ve denir: **فَرِعَ** **يَفْرَعُ** **فَرَعاً**; ve adam **أَفْرَعُ**: çok saçlı. Ve **الفارِع** ve **الفارِعة** ve **الأفرَعُ** ve **الفَرْعاء**; baş üzerindeki saçın çokluğu ve uzunluğu ile vasfedilir.
Ve adam **مُفْرَعُ الكَتِفِ**: yani geniş. **مرار** dedi ki:
Kıvırcık; **فرعاءُ**; bir kafatasında		büyük; ondan tırnak gibi sıyrılırız
Ve falan **أفرع** eder; eğer boyca uzarsa.
Ve falan ile **أَفْرَعْتُ**; böylece onu övmedim; yani indim. Ve falan kavminin dalında **أفرع** etti. **النابغة** dedi ki:
Ve kuklaların benzerleri gibi iri yapılılar		keremin izzetinin zirvelerinde **مُفْرِعات**
Ve şairin sözü:
Ve uçları bol olan **فروعٍ**		ona misk rüzgârı, **ذي فَنَع** (olan), içirdi
**الفروع** ile kasteder: saçlar.
Ve kadını **وافْتَرَعْتُ**: onu **افْتَضَضْتُ** (bekâretini bozdum).
Ve şu yerin toprağını **وفَرَّعْتُ**: yani onda dolaştım; onun bilgisini ve haberini bildim.
Ve yolun **وفَرْعَةُ**’si ve onun **فارِعَتُهُ**: kenarlarıdır.
Ve falanoğullarını **وتَفَرّعْتُ**: yani kadınlarının hanımefendisiyle evlendim. Dedi ki:
Ve biz, **ابـنـي وائلٍ**’den dallandık		izzetin tepesi ve keremin hortumu
Ve **فوارع**: bir yerdir. Ve **الإفراعُ**: aşağıya doğrultmadır. Ve **المُفْرِعُ**: her şeyden uzun olandır.
Ve **الفارعُ**: yerden yükselen; bir tepe yahut bir alamet; yahut bunun benzeri.
**فارِعٌ**: Medine’de olan bir kalenin adıdır.
Ve **الفَرَعَةُ**: küçük bitten ibarettir.
