# عرقب (ع-ر-ق-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ر - ق - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

عرقب:
عَرْقَبْتُ الدّابّةَ: قَطَعْتُ عُرْقُوبَها. والعُرْقُوبُ: عَقِبٌ مُوَتَّرٌ خلف الكَعْبَيْنِ، ومن الإنسانِ فُوَيق العَقِب، ومن ذَوات الأرْبَع بين مَفْصِل الوَظيف ومَفْصِل الساقِ من خَلْفِ الكَعبَيْنِ. والعُرقُوبُ من الوادي: مُنْحَنى فيه التِواءٌ شديد، قال:
ومَخُوفٍ من المنَاهِلِ وحْشٍ		ذي عَراقِيبَ آجِنٍ مدفـانِ
والعُرْقُوبُ: طريقٌ يكون في الجَبَل مُصَعِّداً. تَعَرْقَبْتُ الجَبَلَ: أي صَعِدتُ فيه. وعَراقيبُ الأمور: عَصاويدُها وادخال اللَّبْس فيها. وعُرْقُوبُ: رجلٌ من أهل يَثْرب أكْذَبُ أهل زَمانِه موعداً، فذَهَبَتْ مَثلاً، قال كَعْبُ بنُ زُهَير:
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لها مَثَلاً		وما مَواعيدُها إلاّ الأباطـيلُ
وقال آخرُ:
وأكْذَبُ من عُرقُوبِ يَثْربَ لهـجةً		وأبْيَن شُؤْماً في الكَواكبِ من زُحَلْ
وفي مَثَلٍ للعَرَب: مَرَّ بنا يومٌ أقْصَرُ عُرقُوبِ القَطا يريدُ ساقَها. ويقال: أقْصَرُ من إبهامِ القَطاةِ، قال:
ويَوْمٍ كإبهامِ القَطاةِ مُمَـلَّـحٍ		إليَّ صباه، مُعجِبٌ لِيَ باطِلُهْ

##### Türkçe

عرقب:
**عَرْقَبْتُ الدّابّةَ**: onun **عُرْقُوبَها**’sını kestim. Ve **العُرْقُوبُ**: **الكَعْبَيْنِ**’in arkasında, kirişli bir **عَقِبٌ**’dir; insanda **العَقِب**’in biraz üstündedir; dört ayaklılarda ise **الوَظيف** mafsalı ile **الساقِ** mafsalı arasında, **الكَعبَيْنِ**’in arkasındandır. Ve vadiden **العُرقُوبُ**: içinde şiddetli bir kıvrım bulunan bir dönemeçtir; dedi ki:
ومَخُوفٍ من المنَاهِلِ وحْشٍ		ذي عَراقِيبَ آجِنٍ مدفـانِ
Ve **العُرْقُوبُ**: dağda yukarı doğru olan bir yoldur. **تَعَرْقَبْتُ الجَبَلَ**: yani onda yükseldim. Ve işlerin **عَراقيبُ**’i: onların düğümleri ve onlara karışıklık sokmaktır. Ve **عُرْقُوبُ**: Yesrib ehlinden bir adamdır; zamanının vaadde en yalancısıdır; böylece darbımesel oldu; **كَعْبُ بنُ زُهَير** dedi:
كانَتْ مَواعيدُ عُرْقوبٍ لها مَثَلاً		وما مَواعيدُها إلاّ الأباطـيلُ
Ve bir başkası dedi:
وأكْذَبُ من عُرقُوبِ يَثْربَ لهـجةً		وأبْيَن شُؤْماً في الكَواكبِ من زُحَلْ
Ve Arapların bir meselinde: “Bize, **عُرقُوبِ القَطا**’dan daha kısa bir gün geçti”; onun **ساقَها**’sını kasteder. Ve denilir: “**إبهامِ القَطاةِ**’den daha kısa”; dedi ki:
ويَوْمٍ كإبهامِ القَطاةِ مُمَـلَّـحٍ		إليَّ صباه، مُعجِبٌ لِيَ باطِلُهْ

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العُرْقوبُ: العصب الغليظ المُوَتَّرُ فوق عَقِبِ الإنسان.وعُرْقوبُ الدابة في رِجلها بمنزلة الرُكبة في يدها. قال أبو دُواد: حَديدُ الطرف والمَنكِب والعُرْقوبِ والقَلبِ  قال الأصمعي: كلُّ ذي أربعٍ عُرقوباه في رجليه وركبتاه في يديه. وقد عَرْقَبْتُ الدابة: قطعت عُرقوبها. والعُرقوب من الوادي: موضع فيه انحناءٌ شديد. قال الفراء: يقال ما أكثر عراقيب هذا الجبل، وهي الطُرق الضيِّقة في مَتْنِهِ. وتَعرقبتُ، إذا أخذتَ في تلك الطرق. وعُرْقوبُ القَطاةِ: ساقُها. قال الراجز: ونَبْلي وفُقاها كَعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ وعراقيب الأمور وعراقيلها: عِظامها وصِعابها.

##### Türkçe

**العُرْقوبُ**: İnsanın topuğu üstündeki kalın, kirişli sinir. Ve binek hayvanının ayağındaki **عُرْقوبُ** onun ayağında, onun elindeki diz mesabesindedir. Ebû Duvâd dedi: “Ucu, omzu ve **العُرْقوبِ**u ve kalbi keskin.”

el-Asma‘î dedi: Dört ayaklı her şeyin iki **عُرقوب**u ayaklarındadır ve iki dizi ellerindedir. Ve ben hayvanı **عَرْقَبْتُ**: onun **عُرقوب**unu kestim. Ve vadiden **العُرقوب**: içinde şiddetli bir eğrilik bulunan yer. el-Ferrâ dedi: “Bu dağın **عراقيب**i ne çoktur” denir; ve onlar, onun sırtındaki dar yollardır. Ve **تَعرقبتُ**, o yolların içine girdiğin zaman.

Ve **عُرْقوبُ القَطاةِ**: onun bacağıdır. Râciz dedi: “Ve biz onun üstünü, tozlu **قَطاً**ın **عَراقيب**i gibi aşındırırız.”

Ve işlerin **عراقيب**i ve **عراقيل**i: onların kemikleri ve zorluklarıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ر ق ب
عرقب الدابة‏:‏ قطع عرقوبها وهو عقب موتر خلف الكعبين‏.‏
وتقول‏:‏ فلان يضرب العراقيب ويقرع الظنابيب أي يضيف ويغيث‏.‏
ويقال‏:‏ ‏"‏ أقصر من عرقوب القطاة ‏"‏‏.‏
ومن المستعار‏:‏ نزلنا في عرقوب الوادي أي في منحناه‏.‏
وما أكثر عراقيب هذا الجبل وهي الطرق في متنه‏.‏
وهو أكذب من عرقوب يثرب‏.‏
وتقول‏:‏ فلان إذا مطل تعقرب وإذا وعد تقرب‏.

##### Türkçe

ع ر ق ب
**عرقب** binek hayvanını: onun **عرقوب**unu kesti; o, iki topuğun arkasında bir kirişin topuğudur.
Ve dersin ki: falan **العراقيب**e vurur ve **الظنابيب**i çalar; yani misafir eder ve imdada yetişir.
Ve denilir ki: " **عرقوب القطاة**dan daha kısadır".
Mecazî olanlardandır: vadinin **عرقوب**unda indik; yani onun kıvrımında.
Ve bu dağın **عراقيب**i ne çoktur; o, onun sırtındaki yollardır.
Ve o, Yesrib’in **عرقوب**undan daha yalancıdır.
Ve dersin ki: falan, eğer oyalarsa **تعقرب** eder; ve eğer vaat ederse **تقرب** eder.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العُرْقُوب: العَصَبُ الغليظُ، الـمُوَتَّرُ، فوق عَقِبِ
الإِنسان. وعُرْقُوبُ الدابة في رجلها، بمنزلة الرُّكْبة في يدها؛ قال أَبو دُواد: حَديدُ الطَّرْفِ والـمَنْكِـ  *  ـبِ والعُرْقُوب والقَلْبِ قال الأَصمعي: وكل ذي أَربع، عُرْقُوباه في رجليه، ورُكبتاه في يديه. والعُرْقُوبانِ من الفرس: ما ضَمَّ مُلْتَقَى الوَظِـيفَين والساقَيْن من مآخِرِهما، من العَصَب؛ وهو من الإِنسان، ما ضَمَّ أَسفَل الساقِ والقَدَم.وعَرْقَبَ الدابة: قَطَعَ عُرْقُوبَها. وتَعَرْقَبَها: ركبها من خَلْفها.الأَزهري: العُرْقُوب عَصَبٌ مُوَتَّرٌ خَلْفَ الكعبين، ومنه قول النبي، صلى اللّه عليه وسلم: ويْلٌ للعَراقِـيبِ من النارِ، يعني في الوُضوءِ. وفي حديث القاسم، كان يقول للجَزَّارِ: لا تُعَرْقِبْها أَي لا تَقْطَعْ عُرْقُوبَها، وهو الوَتَرُ الذي خَلْفَ الكعبين مِن مَفْصِل القدم والساق، من ذوات الأَربع؛ وهو من الإِنسان فُوَيْقَ العَقِب. وعُرْقُوبُ القَطا: ساقُها، وهو مما يُبالَغُ به في القِصَر، فيقال: يومٌ أَقْصَرُ من عُرقُوبِ القَطا؛ قال الفِنْدُ الزِّمَّانيُّ: ونَبْلِـي وفُقَاها كــ  *  ـعَراقِـيبِ قَطاً طُحْلِ
قال ابن بري: ذكر أَبو سعيد السيرافيّ، في أَخبار النحويين، أَن هذا البيت لامرئِ القيس بن عابس؛ وذَكَر قبله أَبياتاً وهي: أَيا تَمْلِكُ يا تَمْلِـي!  *  ذَريني وذَري عَذْلي،
ذَريني وسِلاحي، ثُم *  شُدِّي الكَفَّ بالعُزلِ،
ونَبْلِـي وفُقاها كــ  *  ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ،
وثَوْبايَ جَديدانِ، *  وأُرخي شَرَكَ النَّعْلِ،
ومني نظْرَةٌ خَلْفي،  * ومِنِّي نَظْرةٌ قَبْلي،
فإِمَّـا مِتُّ يا تَمْلِـي، *  فَمُوتِـي حُرَّةً مِثْلي وزاد في هذه الأَبيات غيره:
وقد أَخْتَلِسُ الضَّرْبَـ  * ـةَ، لا يَدْمَى لها نَصْلي وقد أَخْتَلِسُ الطَّعْنَـ  *  ـةَ، تَنْفي سَنَنَ الرِّجْلِ كَجَيْبِ الدِّفْنِسِ الوَرْها  *  ءِ، رِيعَتْ وهي تَسْتَفْلِـي قال: والذي ذكره السيرافيّ في تاريخ النحويين: سَنَنَ الرِّجْل، بالراءِ، قال: ومعناه أَن الدم يسيل على رِجْله، فيُخْفِـي آثارَ وَطْئِها.وعُرْقُوبُ الوادِي: ما انْحَنَى منه والتَوَى، والعُرْقُوبُ مِن الوادي: موضع فيه انْحِناءٌ والتِواءٌ شديدٌ. والعُرْقُوب: طَريقٌ في الجَبل؛ قال الفراء: يُقال ما أَكْثَرَ عَراقيبَ هذا الجبل، وهي الطُّرُقُ الضَّيِّقةُ في مَتْنِه؛ قال الشاعر: ومَخُوفٍ، من المناهِلِ، وَحْشٍ  * ذِي عَراقيبَ، آجِنٍ مِدْفانِ \<ص:595>
والعُرْقُوبُ: طريقٌ ضَيّقٌ يكون في الوَادي البعيدِ القَعْرِ، لا يَمْشِـي فيه إِلا واحدٌ. أَبو خَيْرة: العُرْقُوبُ والعَراقِـيبُ، خَياشيم الجبالِ وأَطرافُها، وهي أَبْعدُ الطُّرق، لأَنك تَتَّبِـع أَسْهَلَها أَيْنَ كان. وتَعَرقَبْتُ إِذا أَخَذْتَ في تلك الطُّرُق. وتَعَرْقَبَ لخَصْمِه إِذا أَخَذَ في طَريق تَخْفى عليه؛ وقوله أَنشده ابن الأَعرابي: إِذا حَبَا قُفٌّ له تَعَرْقَبا
معناه: أَخَذَ في آخَرَ، أَسْهَلَ منه؛ وأَنشد:
إِذا مَنْطِقٌ زَلَّ عن صاحِـبي، *  تَعَرْقَبْتُ آخَرَ ذا مُعْتَقَبْ أَي أَخَذْتُ في مَنْطِقٍ آخَرَ أَسْهَلَ منه. ويُرْوَى تَعَقَّبْتُ. وعَراقيبُ الأُمور، وعَراقيلُها: عظامُها، وصعابُها، وعَصاويدُها، وما دَخَلَ من اللَّبْس فيها، واحدُها عُرْقُوب. وفي المثل: الشَّرُّ أَلْجأَهُ إِلى مُخِّ العُرْقُوبِ. وقالوا: شَرٌّ ما أَجاءَك إِلى مُخَّة عُرْقُوبٍ؛ يُضْرَبُ هذا، عند طَلبِكَ إِلى اللَّئِـيم، أَعْطاكَ أَو مَنَعك. وفي النوادر: عَرْقَبْتُ للبعير، وعَلَّيْتُ له إِذا أَعَنْتَه بِرَفْعٍ. ويُقال: عَرْقِبْ لبعيرِك أَي ارْفَعْ بعُرْقُوبِه حتى يقُومَ. والعَرَبُ تسمي الشِّقِرَّاقَ: طَيْرَ العَراقيبِ، وهم يَتَشاءَمون به، ومنه قول الشاعر: إِذا قَطَناً بَلَّغْتِنِـيهِ، ابنَ مُدْرِكٍ، *  فلاقَيْتِ مِن طَيرِ العَراقيبِ أَخْيَلا وتقول العربُ إِذا وقَعَ الأَخْيَلُ على البَعِـير: لَيُكْسَفَنَّ عُرْقوباه. أَبو عمرو: تقول إِذا أَعْياكَ غَريمُكَ فَعَرْقِبْ أَي احْتَلْ؛ ومنه قول الشاعر: ولا يُعْيِـيكَ عُرْقُوبٌ لِوَأْيٍ، *  إِذا لم يُعْطِكَ، النَّصَفَ، الخَصِـيمُ ومن أَمثالهم في خُلْفِ الوَعْدِ: مواعِـيدُ عُرْقوب. وعُرْقُوبٌ: اسم رجل من العَمالِقة؛ قيل هو عُرْقُوبُ بن مَعْبَدٍ، كان أَكذبَ أَهل زمانه؛ ضَرَبَتْ به العَرَبُ الـمَثَلَ في الخُلْف، فقالوا: مَواعِـيدُ عُرْقوبٍ. وذلك أَنه أَتاه أَخٌ له يسأَله شيئاً، فقال له عُرْقوبٌ: إِذا أَطْلَعَتْ هذه النخلةُ، فلكَ طَلْعُها؛ فلما أَطْلَعَتْ، أَتاه للعِدَةِ، فقال له: دَعْها حتى تصيرَ بَلَحاً، فلما أَبْلَحَتْ قال: دَعْها حتى تَصيرَ زَهْواً، فلما أَبْسَرَتْ قال: دَعْها حتى تَصير رُطَباً، فلما أَرْطَبَتْ قال: دَعْها حتى تصير تمراً، فلما أَتْمَرَتْ عَمدَ إِليها عُرْقُوبٌ من الليل، فَجَدَّها، ولم يُعْطِ أَخاه منه شيئاً، فصارت مَثَلاً في إِخْلاف الوعد؛ وفيه يقول الأَشْجَعي:
وعَدْتَ، وكان الخُلْفُ منكَ سَجِـيَّةً، *  مَواعيدَ عُرْقُوبٍ أَخاه بيَتْرَبِ بالتاءِ، وهي باليمامة؛ ويروى بيَثْرِبِ وهي المدينة نَفسُها؛ والأَوَّلُ أَصَحّ، وبه فُسِّر قول كعب بن زهير:
كانتْ مَواعِـيدُ عُرْقُوبٍ لها مَثَلاً، *  وما مَواعِـيدُها إِلاَّ الأَباطيلُ وعُرْقُوبٌ: فرس زيدِ الفَوارِسِ الضَّبِّـيِّ.

##### Türkçe

**العُرْقُوب**: kalın sinir, gergin (kirişli) olan; insanın **عَقِب**’inin üstünde. Ve binek hayvanının **عُرْقُوب**’u bacağındadır; elindeki **الرُّكْبة** mesabesindedir; Ebû Duvâd dedi ki:
حَديدُ الطَّرْفِ والـمَنْكِـ  *  ـبِ والعُرْقُوب والقَلْبِ

el-Asmaî dedi: Dört ayaklı olan her şeyin, iki **عُرْقُوب**’u iki bacağındadır; iki **رُكبة**’si de iki elindedir.

Attan iki **عُرْقُوب**: iki **وَظِـيفَة** ile iki **ساق**’ın birleşme yerini, arkalarından, sinirden kuşatan şeydir; ve o, insandan, **الساق**’ın altını ve **القَدَم**’i kuşatan şeydir.

**عَرْقَبَ** binek hayvanını: onun **عُرْقُوب**’unu kesti. Ve **تَعَرْقَبَها**: ona arkasından bindi.

el-Ezherî: **العُرْقُوب** iki topuğun arkasında gergin bir sinirdir; ve ondan Peygamberin, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, sözü: “Ateşten **العَراقِـيب**’e yazıklar olsun”; yani abdestte.

Kâsım’ın hadîsinde: kasaba derdi ki: “Onu **تُعَرْقِبْ** etme”, yani onun **عُرْقُوب**’unu kesme; o, dört ayaklılardan, ayağın ve **الساق**’ın ekleminden iki topuğun arkasındaki kiriş (tendir); ve o, insandan **العَقِب**’in biraz üstündedir.

**عُرْقُوبُ القَطا**: onun **ساق**’ıdır; ve o, kısalıkta mübalağa edilen şeylerdendir; şöyle denir: “**عُرقُوبِ القَطا**’dan daha kısa bir gün”; el-Find ez-Zimmânî dedi ki:
ونَبْلِـي وفُقَاها كــ  *  ـعَراقِـيبِ قَطاً طُحْلِ

İbn Berrî dedi: Ebû Saîd es-Sîrâfî, nahivcilerin haberlerinde, bu beytin İmru’ul-Kays b. Âbis’e ait olduğunu zikretti; ve ondan önce beyitler zikretti, onlar şunlardır:
أَيا تَمْلِكُ يا تَمْلِـي!  *  ذَريني وذَري عَذْلي،
ذَريني وسِلاحي، ثُم *  شُدِّي الكَفَّ بالعُزلِ،
ونَبْلِـي وفُقاها كــ  *  ـعَراقيبِ قَطاً طُحْلِ،
وثَوْبايَ جَديدانِ، *  وأُرخي شَرَكَ النَّعْلِ،
ومني نظْرَةٌ خَلْفي،  * ومِنِّي نَظْرةٌ قَبْلي،
فإِمَّـا مِتُّ يا تَمْلِـي، *  فَمُوتِـي حُرَّةً مِثْلي

Ve bu beyitlerde başkası şunu artırdı:
وقد أَخْتَلِسُ الضَّرْبَـ  * ـةَ، لا يَدْمَى لها نَصْلي
وقد أَخْتَلِسُ الطَّعْنَـ  *  ـةَ، تَنْفي سَنَنَ الرِّجْلِ
كَجَيْبِ الدِّفْنِسِ الوَرْها  *  ءِ، رِيعَتْ وهي تَسْتَفْلِـي

Dedi ki: Sîrâfî’nin nahivcilerin tarihinde zikrettiği: **سَنَنَ الرِّجْل**; **بالراء** ile. Dedi ki: Manası, kanın onun **رِجْله**’i üzerine akmasıdır; böylece onun basışının izlerini gizler.

**عُرْقُوبُ الوادِي**: ondan eğilen ve kıvrılan şeydir; ve vadiden **العُرْقُوب**: içinde şiddetli bir eğilme ve kıvrılma bulunan yerdir.

Ve **العُرْقُوب**: dağda bir yoldur; Ferrâ dedi: “Bu dağın **عَراقيب**’i ne çoktur” denir; ve onlar, onun sırtındaki dar yollardır; şair dedi ki:
ومَخُوفٍ، من المناهِلِ، وَحْشٍ  * ذِي عَراقيبَ، آجِنٍ مِدْفانِ

\<ص:595>
Ve **العُرْقُوب**: derin tabanlı uzak vadide bulunan dar bir yoldur; orada ancak bir kişi yürür.

Ebû Hayra: **العُرْقُوب** ve **العَراقِـيب**: dağların burun delikleri ve uçlarıdır; ve onlar en uzak yollardır; çünkü sen, nerede olursa olsun, en kolayını takip edersin. Ve o yollara girdiğinde **تَعَرقَبْتُ** (dersin). Ve hasmına karşı **تَعَرْقَبَ**: ona gizli kalan bir yola girdiğinde. İbnü’l-A‘râbî’nin okuduğu sözü:
إِذا حَبَا قُفٌّ له تَعَرْقَبا

Manası: ondan daha kolay olan başka birine girdi. Ve şu da okundu:
إِذا مَنْطِقٌ زَلَّ عن صاحِـبي، *  تَعَرْقَبْتُ آخَرَ ذا مُعْتَقَبْ

Yani: ondan daha kolay olan başka bir konuşmaya girdim. Ve **تَعَقَّبْتُ** diye de rivayet edilir.

İşlerin **عَراقيب**’i ve **عَراقيل**’i: onların büyükleri, zorlukları, **عَصاويد**’leri ve içlerine giren karışıklık şeyidir; tekili **عُرْقُوب**’dur.

Meselde: “Şer onu **مُخِّ العُرْقُوب**’a iltica ettirdi.” Ve dediler: “Seni **مُخَّة عُرْقُوب**’a getiren ne kötü bir şeydir”; bu, cimriye talepte bulunduğunda—sana verdi yahut seni men ettiğinde—darb-ı mesel yapılır.

Nevâdir’de: Deve için **عَرْقَبْتُ** ve ona **عَلَّيْتُ**: onu bir kaldırışla yardım ettiğimde. Ve denir: “Devene **عَرْقِبْ** et”, yani kalksın diye onun **عُرْقُوب**’undan kaldır.

Araplar **الشِّقِرَّاق**’a “**طَيْرَ العَراقيب**” adını verirler; ve onunla uğursuzluk sayarlar; ondan şairin sözü:
إِذا قَطَناً بَلَّغْتِنِـيهِ، ابنَ مُدْرِكٍ، *  فلاقَيْتِ مِن طَيرِ العَراقيبِ أَخْيَلا

Ve Araplar, **الأَخْيَل** deve üzerine konduğunda şöyle der: “Onun iki **عُرْقوب**’u mutlaka kırılacaktır.”

Ebû Amr: Borçlun seni aciz bıraktığında “**فَعَرْقِبْ**” dersin; yani hile yap; ondan şairin sözü:
ولا يُعْيِـيكَ عُرْقُوبٌ لِوَأْيٍ، *  إِذا لم يُعْطِكَ، النَّصَفَ، الخَصِـيمُ

Onların vaadi bozma hususundaki darb-ı mesellerinden: “**مواعِـيدُ عُرْقوب**”. Ve **عُرْقُوب**: **العَمالِقة**’den bir adamın adıdır; denildi ki o, **عُرْقُوبُ بن مَعْبَدٍ**’dir; zamanının halkının en yalancısı idi; Araplar onunla vaadi bozma hususunda mesel getirdiler; böylece “**مَواعِـيدُ عُرْقوبٍ**” dediler.

Ve bu, şundan dolayıdır ki: Ona bir erkek kardeşi geldi, ondan bir şey istedi; **عُرْقُوب** ona dedi ki: “Bu hurma ağacı **أَطْلَعَتْ** (tomurcuk verdiği) zaman, onun **طَلْع**’ı senindir.” Tomurcuk verince, vaad için ona geldi; ona dedi ki: “Onu **بَلَح** oluncaya kadar bırak.” **أَبْلَحَتْ** (balah olunca) dedi ki: “Onu **زَهْو** oluncaya kadar bırak.” **أَبْسَرَتْ** (beser olunca) dedi ki: “Onu **رُطَب** oluncaya kadar bırak.” **أَرْطَبَتْ** (rutab olunca) dedi ki: “Onu **تمراً** oluncaya kadar bırak.” **أَتْمَرَتْ** (tamar olunca) geceleyin ona **عُرْقُوب** yöneldi, onu **فَجَدَّها** (kesti/derdi) ve ondan kardeşine hiçbir şey vermedi; böylece vaadi bozma hususunda mesel oldu; ve onda el-Eşca‘î şöyle der:
وعَدْتَ، وكان الخُلْفُ منكَ سَجِـيَّةً، *  مَواعيدَ عُرْقُوبٍ أَخاه بيَتْرَبِ

**بالتاءِ** ile; ve o, Yemâme’dedir; ve **بيَثْرِبِ** diye de rivayet edilir; ve o, Medine’nin kendisidir; birincisi daha sahihdir; ve onunla Ka‘b b. Züheyr’in sözü tefsir edildi:
كانتْ مَواعِـيدُ عُرْقُوبٍ لها مَثَلاً، *  وما مَواعِـيدُها إِلاَّ الأَباطيلُ

Ve **عُرْقُوب**: Zeyd el-Fevâris ed-Dabbî’nin atıdır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العرقوب بالضم، وإنما أطلقه لشهرته ولعدم مجيء فعلول: عصب غليظ موتر فوق عقب الإنسان. ومن الدابة في رجلها بمنزلة الركبة في يدها. قال أبو دواد:
  حديد الطرف والمنك                      ب والعرقوب والقلب

  قال الأصمعي: وكل ذي أربع عرقوباه في رجليه، وركبتاه في يديه، والعرقوبان من الفرس: ما ضم ملتقى الوظيفين والساقين من مآخرهما من العصب. وهو من الإنسان: ما ضم أسفل الساق والقدم. وقال الأزهري: العرقوب: عصب موتر خلف الكعبين. ومنه قول النبي صلى الله عليه وسلم ويل للعراقيب من النار يعني في الوضوء. وفي حديث القاسم كان يقول للجزار لا تعرقبها أي لا تقطع عرقوبها، وهو الوتر الذي خلف الكعبين بين مفصل القدم والساق من ذوات الأربع، وهو من الإنسان فويق العقب. العرقوب: ما انحنى من الوادي والتوى شديدا. العرقوب من القطا: ساقها، وهو مما يبالغ به في القصر، فيقال: يوم أقصر من عرقوب القطا. قال الفند الزماني:
  ونبلي وفقاهـا ك                      عرقيب قطا طحل قال ابن بري: قد ذكر أبو سعيد السيرافي في أخبار النحويين أن هذا البيت لامرئ القيس بن عابس، وذكر قبله أبياتا، وهي:
  أيا تملك يا تـمـلـي                      ذريني وذري عذلي
  ذريني وسلاحـي ث                      م شدي الكف بالعزل
  ونبلي وفـقـاهـا ك                      عراقيب قطا طحل
  وثـوبـاي جـديدان                      وأرخي شرك النعل
  ومني نظرة خلفـي                      ومن نظرة قبـلـي
  فإما مت يا تمـلـي                      فموتي حرة مثلـي كذا في لسان العرب. العرقوب: جبل مكلل بالسحاب أبدا لا يمطر، وهو أيضا طريق في الجبل ضيق، أو يكون في الوادي القعير البعيد لا يمشي فيه إلا واحد. العرقوب: الحيلة وسيأتي قريبا، العرقوب: عرفان الحجة، نقله الصاغاني. عرقوب: فرس لزيد الفوارس الضبي. وأم عرقوب وأم العراقيب: أفراس.
 عرقوب بن صخر أو هو عرقوب بن معبد كذا في النسخ كمقعد، وضبطه ابن دريد كمفيد أيضا ابن أسد: رجل من العمالقة، على القول الأول قاله ابن الكلبي، وعليه اقتصر الجوهري. وعلى القول الثاني فهو رجل من بني عبد شمس ابن سعد، كذا في الإيناس للوزير أبي القاسم المغربي والجمهرة لابن دريد، وزاد الثاني: وقيل إنه من الأوس، كان أكذب أهل زمانه. ضربت به العرب المثل في الخلف فقالوا مواعيد عرقوب ذلك أنه أتاه سائل وهو أخ له يسأله شيئا فقال له عرقوب: إذا أطلع نخلي وفي رواية إذا أطلعت هذه النخلة فلما أطلع أتاه على العدة قال: إذا أبلح، وفي أخرى: دعها حتى تصير بلحا فلما أبلح أتاه قال: إذا أزهى، فلما أزهى أتاه قال: إذا أرطب وفي بعض الروايات زيادة: إذا أبسر بين أزهى وأرطب فلما أرطب أتاه قال: إذا أتمر، فلما أتمر عمد إليه عرقوب وجده ليلا أي قطعه. ولم يعطه منه شيئا، فصارت مثلا في إخلاف الوعد. فيه قال جبيهاء الأشجعي:
  وعدت وكان الخلف منك سجية أي طبيعة لازمة مثل. مواعيد عرقوب أخاه بيترب بالتاء، وهي باليمامة، ويروى بالمثلثة، وهي المدينة بنفسها. ويقال: هو أرض بني سعد، والأول أصح. وبه فسر قول كعب بن زهير:
  كانت مواعيد عرقوب لها مثلا                      وما مواعيدها إلا الأباطـيل وفي الأساس، ومن المجاز: هو أكذب من عرقوب يترب. وتقول: فلان إذا مطل تعقرب، وإذا وعد تعرقب، وأنشد الميداني:

  وأكذب من عرقوب يترب لهـجة                      وأبين شؤما في الحوائج من زحل من أمثالهم: الشر ألجأه إلى مخ عرقوب، وشر ما أجاءك أي ما ألجأك إلى مخة عرقوب، أي عرقوب الرجل، لأنه لا مخ له. يضرب هذا عند طلبك من اللئيم أعطاك أو منعك، وهو لغة بني تميم. يقال: أجأته إلى كذا أي ألجأته. والمعنى ما ألجأك إليها إلا شر، أي فقر وفاقة شديدة. من المستعار: ما أكثر عراقيب هذا الجبل. العراقيب كالعرقوب: خياشيم الجبال وأطرافها، وهي أبعد الطرق، لأنك تتبع أسهله أين كان، قاله أبو خيرة: أو هي الطرق الضيقة في متونها أي الجبال قاله الفراء. قال الشاعر:
  ومخوف من المناهل وحش                      ذي عراقيب آجن مدفـان وتعرقب الرجل: سلكها، أي أخذ في تلك الطرق. ويقال: تعرقب لخصمه إذا أخذ في طريق تخفى عليه، وأنشد:
  إذا منطق زل عن صاحبي                      تعرقبت آخر ذا معتقـب أي أخذت في منطق آخر أسهل منه، ويروى: تعقبت. العراقيب من الأمور كالعراقيل: عظامها وصعابها وعصاويدها. عرقيب: ة ضخمة قرب حمى ضرية للضباب. وطير العراقيب: الشقراق، بكسر الشين والقاف وتشديد الراء، وهم يتشاءمون به، ومنه قول الشاعر:
  إذا قطنا بلغتنـيه ابـن مـدرك                      فلاقيت من طير العراقيب أخيلا وتقول العرب: إذا وقع الأخيل على البعير ليكسفن عرقوباه. وقال الميداني: كل طائر يتطير منه للإبل فهو طير عرقوب؛ لأنه يعرقبها، ومثله في المستقصى. والمصنف خصه بطير معين، وقصره على الجمع، ففيه نظر من وجهين، قاله شيخنا. وعرقبه: قطع عرقوبه وبه فسر حديث القاسم المتقدم. عرقبه رفع بعرقوبيه، مثنى، ليقوم، ضد. وفي النوادر: عرقبت البعير وعليت له، إذا أعنته برفع. ويقال: عرقب لبعيرك أي ارفع بعرقوبه حتى يقوم. عرقب الرجل: احتال. قال أبو عمرو: تقول: إذا أعياك غريمك فعرقب أي احتل. ومنه قول الشاعر:
  ولا يعييك عرقـوب لـوأي                      إذا لم يعطك النصف الخصيم ومثله في المشرق المعلم. وتعرقب عن الأمر عدل. وتعرقب الدابة: ركبها من خلفها نقله الصاغاني. ويوم العرقوب: من أيامهم.

##### Türkçe

**العرقوب** (ضمme ile); onu ancak şöhreti sebebiyle ve **فعلول**’ün gelmemesi sebebiyle isimlendirdi: insanın topuğu üstünde kalın, kirişli bir sinir. Ve binek hayvandan, ayağında, elindeki diz mesabesindedir. Ebû Duvâd dedi:
  Keskin uçlu ve güçlü                      ve **العرقوب** ve kalp

  el-Asma‘î dedi: Dört ayaklı olan her şeyin iki **عرقوب**’u ayaklarındadır, iki dizi ellerindedir; ve atın iki **العرقوب**’u: iki **وظيف** ile iki ساقın, arkalarından, birleşme yerini bir araya getiren sinirdendir. Ve o, insandan: ساقın altını ve ayağı bir araya getiren şeydir. el-Ezherî dedi: **العرقوب**: iki **كعب**’in arkasında kirişli bir sinir. Ondandır Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Ateşten **للعراقيب**’e yazık!” yani abdestte. Ve Kâsım’ın hadîsinde: kasaba “**لا تعرقبها**” derdi; yani onun **عرقوب**’unu kesme; o, dört ayaklılardan, ayağın ve ساقın eklemi arasında, iki **كعب**’in arkasındaki kiriştir; ve o, insandan topuğun biraz üstündedir. **العرقوب**: vadiden eğrilen ve şiddetle kıvrılan şey. **العرقوب** (katâ kuşundan): onun ساقı; ve o, kısalıkta mübalağa edilen şeydendir; denir ki: “gün, katânın **عرقوب**’undan daha kısadır.” el-Fend ez-Zemânî dedi:
  Ve oklarımız ve onun iki uyluğu,                      sıska bir katânın **عرقيب**’leri gibi

İbn Berrî dedi: Ebû Sa‘îd es-Sîrâfî, nahivcilerin haberlerinde, bu beytin İmru’ul-Kays b. ‘Âbis’e ait olduğunu zikretti; ve ondan önce beyitler zikretti; onlar şunlardır:
  Ey Temlik, ey Temlî,                      beni bırak ve kınamamı bırak
  Beni bırak ve silahımı,                      sonra eli azıksızlıkla sık
  Ve oklarım ve onun iki uyluğu,                      sıska bir katânın **عراقيب**’i gibi
  Ve iki elbisem yenidir,                      ve nalın kayışını salıveririm
  Ve benden arkamda bir bakış,                      ve önümde bir bakış
  Eğer ölürsem ey Temlî,                      o hâlde benim gibi hür olarak öl

Lisânü’l-‘Arab’da böyle. **العرقوب**: daima bulutla örtülü, yağmur yağdırmayan bir dağ; ve o, dağda dar bir yol da olur; yahut uzak, derin vadide olur, onda ancak bir kişi yürür. **العرقوب**: hile; yakında gelecektir. **العرقوب**: delilin bilinmesi; es-Sâğânî nakletti. **عرقوب**: Zeyd el-Fevâris ed-Dubbî’nin atı. Ve **أم عرقوب** ve **أم العراقيب**: kısraklar.
 **عرقوب بن صخر** yahut o **عرقوب بن معبد**’dir; nüshalarda böyle, **كمقعد** gibi; İbn Düreyd onu **كمفيد** gibi ضبط etti; ayrıca İbn Esed: Amalika’dan bir adam. Birinci görüşe göre İbnü’l-Kelbî söyledi; Cevherî de onunla yetindi. İkinci görüşe göre ise o, Benî ‘Abd Şems b. Sa‘d’dan bir adamdır; vezir Ebû’l-Kâsım el-Mağribî’nin **الإيناس**’ında ve İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde böyle; ikincisi şunu da ekledi: “Ve denildi ki o, Evs’tendir; zamanının halkının en yalancısı idi.” Araplar, sözden dönmede onunla mesel darb ettiler; dediler ki: “**مواعيد عرقوب**.” Şu sebeple: ona bir dilenci geldi, o da onun kardeşiydi, ondan bir şey istiyordu; **عرقوب** ona dedi ki: “Hurma ağacım tomurcuk verince.” Bir rivayette: “Bu hurma ağacı tomurcuk verince.” Tomurcuk verince, vaat üzere ona geldi; dedi ki: “**إذا أبلح**”; bir diğerinde: “Onu bırak, **بلح** oluncaya kadar.” **أبلح** olunca ona geldi; dedi ki: “**إذا أزهى**.” **أزهى** olunca ona geldi; dedi ki: “**إذا أرطب**.” Bazı rivayetlerde, **أزهى** ile **أرطب** arasında bir ziyade vardır: “**إذا أبسر**.” **أرطب** olunca ona geldi; dedi ki: “**إذا أتمر**.” **أتمر** olunca, **عرقوب** ona yöneldi, onu geceleyin **جده** etti; yani onu kesti. Ve ondan ona hiçbir şey vermedi; böylece vaadi bozmakta mesel oldu. Bunun hakkında Cübeyhâ el-Eşca‘î dedi:
  Vaad ettin; ve senden olan geri dönme bir **سجية** idi; yani yerleşik bir tabiat; mesel.

“**مواعيد عرقوب**” (kardeşine) **بيترب**’dedir; **بالتاء** ile; o Yemâme’dedir. Ve **بالمثلثة** ile rivayet edilir; o da bizzat Medine’dir. Ve denir ki: o, Benî Sa‘d’ın toprağıdır; birincisi daha sahih. Bununla Ka‘b b. Züheyr’in sözü tefsir edildi:
  Onun için **مواعيد عرقوب** bir mesel oldu,                      ve onun vaatleri ancak **الأباطيل**’dir

Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: “O, **عرقوب يترب**’den daha yalancıdır.” Ve dersin ki: falan kimse, oyalayınca **تعقرب** eder; vaad edince **تعرقب** eder. el-Meydânî inşâd etti:

  Ve **عرقوب يترب**’den daha yalancı bir lehçe,                      ve ihtiyaçlarda Zühal’den daha açık uğursuz

Onların mesellerindendir: “Şer, onu **مخ عرقوب**’a ilcâ etti.” Ve “Seni ne şer getirdi?” yani “Seni **مخة عرقوب**’a ne ilcâ etti?” yani adamın **عرقوب**’u; çünkü onda ilik yoktur. Bu, cimriden istediğinde, sana verse de vermese de, darb olunur; o Benî Temîm’in lügatidir. Denir ki: “**أجأته** onu şuna” yani onu ilcâ ettim. Mânâ: “Seni ona ancak şer ilcâ etti”; yani şiddetli fakirlik ve yoksulluk. İstiare edilenden: “Bu dağın **عراقيب**’i ne çok!” **العراقيب**, **العرقوب** gibi: dağların burunları ve uçlarıdır; ve onlar en uzak yollardır; çünkü sen, nerede olursa olsun, en kolayını takip edersin; Ebû Hayra söyledi. Yahut onlar, sırtlarında, yani dağlarda, dar yollardır; Ferrâ söyledi. Şair dedi:
  Su başlarından korkulu bir vahşi,                      **عراقيب**’li, bayat, gömülü

Ve adam **تعرقب** etti: onlara girdi; yani o yollara girdi. Ve denir ki: hasmına karşı **تعرقب** etti; gizli kalan bir yola girdiği zaman. Ve inşâd edildi:
  Eğer söz, arkadaşımın ağzından sürçerse,                      ben **تعرقبت** başka birini, takip edilen birini

Yani ondan daha kolay başka bir sözde yol aldım; ve “**تعقبت**” diye rivayet edilir. İşlerden **العراقيب**, **العراقيل** gibi: onların büyükleri, zorlukları ve çetinlikleridir. **عرقيب**: **حمى ضرية** yakınında kelerler için büyük bir **ة**. Ve **طير العراقيب**: **الشقراق**; **الشين** ve **القاف**’ın kesresiyle ve **الراء**’ın şeddelenmesiyle; ve onlar onunla uğursuzluk sayarlar. Ondandır şairin sözü:
  Eğer Katnâ’yı bana İbn Mudrik ulaştırdıysa,                      o hâlde **طير العراقيب**’den bir **أخيل** ile karşılaştım

Ve Araplar der: “Eğer **الأخيل** deve üzerine düşerse, iki **عرقوب**’u mutlaka tutulur.” el-Meydânî dedi: Develer için kendisiyle uğursuzluk sayılan her kuş, **طير عرقوب**’dur; çünkü o, onları **يعرقبها**; **المستقصى**’da da böyledir. **المصنف** onu belirli bir kuşa tahsis etti ve onu cem‘e hasretti; onda iki yönden nazar vardır; şeyhimiz dedi. Ve onu **عرقبه**: onun **عرقوب**’unu kesti; ve bununla, geçen Kâsım hadîsi tefsir edildi. Onu **عرقبه**: kalkmak için, tesniye olarak, iki **عرقوب**’uyla kaldırdı; zıddı. Ve **النوادر**’de: “Deveyi **عرقبت** ettim ve ona yükseldim”; onu kaldırmaya yardım ettiğin zaman. Ve denir ki: “Deven için **عرقب** et”; yani kalksın diye onun **عرقوب**’uyla kaldır. Adam **عرقب** etti: hile yaptı. Ebû ‘Amr dedi: Dersin ki: “Hasmın seni aciz bırakırsa, **فعرقب** et”; yani hile yap. Ondandır şairin sözü:
  Ve seni **عرقوب** (hile) yormaz, Lueyy’in,                      eğer hasım sana yarımı vermezse

Ve **المشرق المعلم**’de de benzeri. Ve işten **تعرقب** etti: saptı. Ve binek hayvan **تعرقب** etti: onu arkasından bindi; es-Sâğânî nakletti. Ve **يوم العرقوب**: onların günlerindendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَرْقَبَ الدَّابَّةَ
Q. 1 عَرْقَبَ الدَّابَّةَ ذ He hocked, houghed, hamstrung, or cut the hock-tendon of, the beast. (S, A, O, K, *) ― -b2- And عَرْقَبَهُ He raised his hocks, (namely, a camel's, O,) in order that he might stand up: (O, K:) he assisted him (i. e. a camel) to stand up, by raising [his hocks]. (TA.) Thus the verb has two contr. meanings. (K.) ― -b3- And عَرْقَبَ (assumed tropical:) He practised artifice, craft, or cunning. (O, K.) One says, اـِذَا أَعْيَاكَ غَرِيمُكَ فَعَرْقِبْ (assumed tropical:) [When thy debtor wearies thee,] practise artifice, &c. (AA, O, TA.)

تَعَرْقَبَ
Q. 2 تَعَرْقَبَ ذ He mounted a beast from behind. (O, TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) He took his course along the narrow roads, or ways, of the mountain, which are called عَرَاقِيب. (S, O, K.) ― -b3- And تعرقب لِخَصْمِهِ (assumed tropical:) He pursued a way hidden from his adversary: said when one adopts another and easier course of speech. (TA.) ― -b4- And تعرقب عَنِ الأَمْرِ (assumed tropical:) He turned away, or declined, from the affair. (K.) ― -b5- اـِذَا مَطَلَ تَعَقْرَبَ وَاـِذَا وَعَدَ تَعَرْقَبَ (assumed tropical:) [When he puts off the fulfilment of his promise, he acts like 'Akrab (a man notorious for putting off the fulfilment of his promises); and when he promises, he acts like 'Orkoob] (A, TA) is a prov. (TA. [See the following paragraph, last sentence but one.])

عُرْقُوبٌ
عُرْقُوبٌ ذ [The tendo Achillis, or heel-tendon;] a certain tense, (T, A, Mgh, Msb,) or thick, (K,) or thick and tense, (S, O,) tendon, (T, S, A, Mgh, O, Msb, K,) behind the two ankle-bones, (T, A, Mgh, Msb,) above the heel; (S, O, K;) the thing that conjoins the shank and the foot; (As, TA;) in a human being: (S, O, K:) pl. عَرَاقِيبُ. (TA, &c.) The saying of the Prophet, وَيْلٌ لِلْعَرَاقِيبِ مِنَ النَّارِ [Woe to the heel-tendons from the fire of Hell] means, to him who neglects the washing of them (Mgh, Msb) in the [ablution termed] وُضُوْء. (Msb.) ― -b2- [In a beast, it is in some instances applied to The hock, or hough; i. e.] the عُرْقُوب of a beast is that which, in its hind leg, corresponds to the رَكْبَة [or knee] in its fore leg: (S, O, K:) [in other instances, it is applied to the tendon of the hock, or hough; i. e., to the hamstring; for, as] As says, in every quadruped, the عُرْقُوبَانِ are in the hind legs, and the رُكْبَتَانِ in the fore legs; (S, O, TA;) and the عُرْقُوب of the horse is the tendon that conjoins the part wherein meet the وَظِيف [here meaning the metatarsus] and the سَاق [here meaning the tibia]: (TA: [he says “ of the horse, ” instead of using a more comprehensive term, app. because he is describing that animal:]) it is, in a quadruped, the tendon that [corresponds to that which in a human being] is behind the two ankle-bones, between the joint of the foot and the shank: in a human being it is a little above the heel. (TA, from an explanation of a trad. [This last explanation evidently employs terms according to their applications in the comparative anatomy of quadrupeds and human beings, and therefore requires the words which I have supplied. That عُرْقُوبٌ, in relation to a beast, signifies the hocktendon is well known: and that it also signifies the hock itself is shown by a usage of the verb عَرْقَبَ (for it is by raising the hocks that a man assists a camel to stand up), and by an explanation voce رُكْبَةٌ.]) شَرٌّ مَا أَجَآءَكَ اـِلَى مُخَّةِ عُرْقُوبٍ [It is an evil thing that has compelled thee to have recourse to the marrow of a hock] (K, TA) is a prov. (TA) applied to him who seeks to obtain a thing from a mean, or sordid, person; (K, TA;) for the عرقوب has no marrow. (TA.) And one says, فُلَانٌ يَضْرِبُ العَرَاقِيبَ ويَقْرَعُ الظَّنَابِيبَ [Such a one smites the hock-tendons of camels to slaughter them, and strikes the shins of camels to make them lie down that he may mount them in haste]; meaning that he entertains guests and gives aid, or succour. (A.) ― -b3- عُرْقُوبُ الأَسَدِ is a name of The Thirteenth Mansion of the Moon. (Kzw: see العَوَّآءُ, in art. عو.) ― -b4- طَيْرُ عُرْقُوبٍ is an appellation given to Any bird from which one augurs evil to camels, because it wounds them in the hocks or hock-tendons (يُعَرْقِبُهَا). (Meyd, TA.) The Arabs say that when the bird called أَخْيَل [q. v.] lights upon a camel, its hocks, or hock-tendons, will assuredly be laid bare: and accord. to the [O and] K, طَيْرُ العَرَاقِيبِ is an appellation of The [bird called] شِقِرَّاق [which is said in the S &c. to be the same as the أَخْيَل]; and [Sgh and SM add that] they regard it as of evil omen. (TA.) ― -b5- عُرْقُوبُ القَطَا means The سَاق [or shank] of the قطا [or sand-grouse]. (S, O, K.) To this a thing is hyperbolically likened to denote its shortness: one says يَوْمٌ أَقْصَرُ مِنْ عُرْقُوبِ القَطَا [A day shorter than the shank of the katà]: (L, TA:) and a poet says, (S, &c.,) namely, El-Find Ez-Zimmلnee, (O, L, TA,) or, accord. to Seer, Imra-el- Keys Ibn-'ءbis, (IB, L, TA,)
وَنَبْلِى وَفُقَاهَا كَعَرَاقِيبِ قَطًا طُحْلِ
[And my arrows, with their notches, like the shanks of ash-coloured sand-grouse]. (S, O, L, TA.) ― -b6- عُرْقُوبٌ also signifies (assumed tropical:) A turning, or bending, part of a valley: (K:) or a part of a valley in which is a great turning or bending. (S, O.) And A road in a mountain: (K:) or a narrow road in a mountain: or a road in a deep valley, in which only one can walk. (TA.) And [the pl.] عَرَاقِيبُ, (tropical:) The prominences, or projecting parts, of mountains: (O, K, TA:) and the most distant, or far-extending, roads, or ways, thereof: (Aboo-Kheyreh, O, TA:) for [in travelling mountains,] you follow the most easy way, wherever it be: (Aboo-Kheyreh, TA:) or the narrow roads or ways, in the hard and elevated parts, of moun- tains. (S, O, K.) And [hence, app.,] عَرَاقِيبُ الأُمُورِ (assumed tropical:) Great and difficult affairs: (S, O, K:) as also عَرَاقِيلُهَا. (S, O.) ― -b7- And A mountain always crowned with clouds, not rained upon. (TA.) ― -b8- Also (assumed tropical:) Artifice, craft, or cunning; or a stratagem, or trick. (O, K. [See Q. 1, last signification.]) ― -b9- And (assumed tropical:) Knowledge (عِرْفَان) of an argument, a plea, an allegation, or a proof. (O, K.) -A2- Also the name of a certain man of the Amalekites, (S, O, K, TA,) or, (so says Ibn-El-Kelbee, O,) of the Benoo-Abd-Shems-Ibn-Saad, (Jm, O, TA,) but this is said to be of no authority, (O,) or of El-Ows, (Jm, TA,) the greatest liar of his time, (K,) proverbial for breach of promises: (S, O:) El-Ashja'ee (whose name was Jubeyhà, O, K) says,
وَعَدْتَ وَكَانَ الخُلْفُ مِنْكَ سَجِيَّةً
مَوَاعِيدَ عُرْقُوبٍ أَخَاهُ بِيَتْرَبِ
(S, O, K, TA) i. e. (tropical:) Thou promisedst, but breach of promise was an inherent quality of thee, like the promises of 'Orkoob to his brother in Yetreb; which is in El-Yemلmeh; or, as some relate it, بِيَثْرِب, i. e. El-Medeeneh, or, as some say, the land of the Benoo-Saad; but the former is the more correct. (TA. [See also Har p. 160.]) And one says, هُوَ أَكْذَبُ مِنْ عُرْقُوبِ يَتْرَبَ (tropical:) [He is more mendacious than 'Orkoob of Yetreb]. (A, TA.)

##### Türkçe

عَرْقَبَ الدَّابَّةَ
K. 1 **عَرْقَبَ الدَّابَّةَ** ذ O, hayvanı topallattı, arka diz kirişini kesti, yahut hayvanın arka diz kirişini kesti. (S, A, O, K, *) ― -b2- Ve **عَرْقَبَهُ** O, (yani bir devenin, O,) kalkabilsin diye onun arka dizlerini kaldırdı: (O, K:) onu (yani bir deveyi) [arka dizlerini] kaldırarak kalkmaya yardım etti. (TA.) Böylece fiilin iki zıt manası vardır. (K.) ― -b3- Ve **عَرْقَبَ** (mecaz varsayılarak:) Hile, düzen, yahut kurnazlık yaptı. (O, K.) Şöyle denir: **اـِذَا أَعْيَاكَ غَرِيمُكَ فَعَرْقِبْ** (mecaz varsayılarak:) [Borçlun seni yorduğunda,] hile vb. yap. (AA, O, TA.)

تَعَرْقَبَ
K. 2 **تَعَرْقَبَ** ذ Bir hayvana arkadan bindi. (O, TA.) ― -b2- Ve (mecaz varsayılarak:) Dağın **عَرَاقِيب** denilen dar yolları boyunca yol tuttu. (S, O, K.) ― -b3- Ve **تعرقب لِخَصْمِهِ** (mecaz varsayılarak:) Hasmından gizli bir yol izledi: bir kimse konuşmada başka ve daha kolay bir yol tuttuğunda söylenir. (TA.) ― -b4- Ve **تعرقب عَنِ الأَمْرِ** (mecaz varsayılarak:) İşten yüz çevirdi yahut ondan geri durdu. (K.) ― -b5- **اـِذَا مَطَلَ تَعَقْرَبَ وَاـِذَا وَعَدَ تَعَرْقَبَ** (mecaz varsayılarak:) [Vaadini yerine getirmeyi ertelediğinde ‘Akrab gibi davranır (vaatleri ertelemekle meşhur bir adam); ve vaat ettiğinde ‘Orkoob gibi davranır] (A, TA) bir darb-ı meseldir. (TA. [Bir sonraki paragrafın sondan bir önceki cümlesine bak.])

عُرْقُوبٌ
**عُرْقُوبٌ** ذ [Aşil kirişi yahut topuk kirişi;] iki ayak bileği kemiğinin arkasında, (T, A, Mgh, Msb,) topuğun üstünde; (S, O, K;) incik ile ayağı birleştiren şey; (As, TA;) insanda: (S, O, K:) çoğulu **عَرَاقِيبُ**. (TA, vb.) Peygamberin sözü: **وَيْلٌ لِلْعَرَاقِيبِ مِنَ النَّارِ** [Cehennem ateşinden topuk kirişlerine yazıklar olsun] demektir ki, onları [**وُضُوْء** denilen] abdestte yıkamayı ihmal edene. (Mgh, Msb) (Msb.) ― -b2- [Bir hayvanda, bazı durumlarda Arka diz, yahut arka diz eklemi; yani] bir hayvanın **عُرْقُوب**’u, onun arka bacağında, ön bacağındaki **رَكْبَة**’ye [yahut dize] karşılık gelen şeydir: (S, O, K:) [başka durumlarda, arka dizin kirişi yahut arka diz ekleminin kirişi; yani hamstring için kullanılır; zira] As der ki: her dört ayaklıda **عُرْقُوبَانِ** arka bacaklardadır, **رُكْبَتَانِ** ise ön bacaklardadır; (S, O, TA;) ve atın **عُرْقُوب**’u, **وَظِيف**’in [burada metatarsus manasında] ve **سَاق**’ın [burada tibia manasında] birleştiği kısmı birleştiren kiriştir: (TA: [daha kapsamlı bir terim kullanmak yerine “atın” demesi, görünüşe göre o hayvanı tasvir ettiği içindir:]) dört ayaklıda, [insanda] iki ayak bileği kemiğinin arkasında olan şeye karşılık gelen, ayağın eklemi ile incik arasındaki kiriştir: insanda topuğun biraz üstündedir. (TA, bir rivayetin açıklamasından. [Bu son açıklama, dört ayaklıların ve insanların karşılaştırmalı anatomisindeki kullanımlarına göre terimler kullanır; bu yüzden benim eklediğim kelimeleri gerektirir. **عُرْقُوبٌ**’un, hayvanla ilgili olarak, arka diz kirişi manasına geldiği iyi bilinir: ve onun arka dizin kendisi manasına da geldiği, fiil **عَرْقَبَ**’ın bir kullanımıyla (zira bir adamın bir deveyi kalkmaya yardım etmesi arka dizleri kaldırmakladır) ve **رُكْبَةٌ** maddesindeki bir açıklamayla gösterilir.]) **شَرٌّ مَا أَجَآءَكَ اـِلَى مُخَّةِ عُرْقُوبٍ** [Seni bir arka dizin iliğine başvurmaya mecbur eden şey ne kötüdür] (K, TA) bir darb-ı meseldir. (TA) Aşağılık yahut bayağı bir kimseden bir şey elde etmeye çalışan kimseye uygulanır; (K, TA;) çünkü **عرقوب**’un iliği yoktur. (TA.) Ve şöyle denir: **فُلَانٌ يَضْرِبُ العَرَاقِيبَ ويَقْرَعُ الظَّنَابِيبَ** [Falanca, develeri boğazlamak için arka diz kirişlerine vurur ve aceleyle binmek için onları çöktürmek üzere develerin inciklerine vurur]; bunun manası, misafir ağırlar ve yardım yahut imdat verir. (A.) ― -b3- **عُرْقُوبُ الأَسَدِ** Ayın On Üçüncü Menzili’nin bir adıdır. (Kzw: **العَوَّآءُ**’a bak, **عو** maddesinde.) ― -b4- **طَيْرُ عُرْقُوبٍ** develer için uğursuzluk çıkarılan herhangi bir kuşa verilen addır; çünkü onları arka dizlerinden yahut arka diz kirişlerinden yaralar (**يُعَرْقِبُهَا**). (Meyd, TA.) Araplar der ki: **أَخْيَل** denilen kuş bir devenin üzerine konduğunda, onun arka dizleri yahut arka diz kirişleri mutlaka açığa çıkarılacaktır: ve [O ve] K’ya göre, **طَيْرُ العَرَاقِيبِ** [**شِقِرَّاق** denilen kuşun] bir adıdır [S vb.’de bunun **أَخْيَل** ile aynı olduğu söylenir]; ve [Sgh ile SM şunu ekler ki] onu uğursuz sayarlar. (TA.) ― -b5- **عُرْقُوبُ القَطَا** demektir: **قطا**’nın [yahut kum tavuğunun] **سَاق**’ı [yahut incik kısmı]. (S, O, K.) Bir şeyin kısalığını belirtmek için ona mübalağa ile benzetilir: şöyle denir **يَوْمٌ أَقْصَرُ مِنْ عُرْقُوبِ القَطَا** [**قطا**’nın incik kısmından daha kısa bir gün]: (L, TA:) ve bir şair der ki, (S, vb.,) yani El-Find Ez-Zimmلnee, (O, L, TA,) yahut Seer’e göre, Imra-el- Keys Ibn-‘ءbis, (IB, L, TA,)
**وَنَبْلِى وَفُقَاهَا كَعَرَاقِيبِ قَطًا طُحْلِ**
[Ve oklarım, kertikleriyle, kül renkli kum tavuklarının incik kısımları gibi]. (S, O, L, TA.) ― -b6- **عُرْقُوبٌ** ayrıca (mecaz varsayılarak:) Bir vadinin dönemeçli yahut bükümlü bir kısmı demektir: (K:) yahut içinde büyük bir dönemeç yahut bükülme bulunan bir vadi kısmı. (S, O.) Ve bir dağdaki bir yol: (K:) yahut bir dağdaki dar bir yol: yahut derin bir vadide, içinde yalnız bir kişinin yürüyebildiği bir yol. (TA.) Ve [çoğulu] **عَرَاقِيبُ**, (mecaz:) dağların çıkıntıları yahut dışa taşan kısımlarıdır: (O, K, TA:) ve onların en uzak, yahut en çok uzanan, yolları yahut patikalarıdır: (Aboo-Kheyreh, O, TA:) çünkü [dağlarda yolculukta] nerede olursa olsun en kolay yolu izlersin: (Aboo-Kheyreh, TA:) yahut dağların sert ve yüksek kısımlarındaki dar yollar yahut patikalardır. (S, O, K.) Ve [bundan dolayı, görünüşe göre,] **عَرَاقِيبُ الأُمُورِ** (mecaz varsayılarak:) büyük ve zor işler: (S, O, K:) bunun gibi **عَرَاقِيلُهَا** da. (S, O.) ― -b7- Ve üzerine daima bulut çöken, yağmur yağmayan bir dağ. (TA.) ― -b8- Ayrıca (mecaz varsayılarak:) Hile, düzen yahut kurnazlık; yahut bir strateji yahut oyun. (O, K. [K. 1’in son manasına bak.]) ― -b9- Ve (mecaz varsayılarak:) Bir delilin, bir iddianın, bir isnadın yahut bir kanıtın bilgisi (**عِرْفَان**). (O, K.) -A2- Ayrıca Amalikalılardan belirli bir adamın adı, (S, O, K, TA,) yahut, (İbn-El-Kelbee böyle der, O,) Benoo-Abd-Shems-Ibn-Saad’dan, (Jm, O, TA,) fakat bunun itibarsız olduğu söylenir, (O,) yahut El-Ows’tan, (Jm, TA,) kendi zamanının en büyük yalancısı, (K,) vaat bozmakla darb-ı mesel: (S, O:) El-Ashja’ee (adı Jubeyhà idi, O, K) der ki,
**وَعَدْتَ وَكَانَ الخُلْفُ مِنْكَ سَجِيَّةً
مَوَاعِيدَ عُرْقُوبٍ أَخَاهُ بِيَتْرَبِ**
(S, O, K, TA) yani (mecaz:) Sen vaat ettin; fakat vaat bozmak sende yerleşik bir huy idi; Yetreb’deki kardeşine ‘Orkoob’un vaatleri gibi; ki bu El-Yemلmeh’dedir; yahut bazı rivayetlere göre **بِيَثْرِب**, yani El-Medeeneh; yahut bazılarına göre Benoo-Saad’ın toprağı; fakat birincisi daha doğrudur. (TA. [Har s. 160’a da bak.]) Ve şöyle denir: **هُوَ أَكْذَبُ مِنْ عُرْقُوبِ يَتْرَبَ** (mecaz:) [O, Yetreb’li ‘Orkoob’dan daha yalancıdır]. (A, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَرْقَبَ
عَرْقَبَ
a.  Hocked, houghed, hamstrung ( animal ).

b.  Raised, pulled up ( animal ).

تَعَرْقَبَ
تَعَرْقَبَ II ,
a.  Journeyed through rocky defiles, mountain-passes.

b.  [ coll. ], Was complicated, involved, intricate.

عُرْقُوْب
عُرْقُوْب ( pl. عَرَاْقِيْبُ 67 ),
a.  Hock, hough.

b.  Tendon of the heel, tendo Achillis.

c.  Pass, defile, mountain-gorge, glen.

عَرَاقِيْب الأُمُوْر
عَرَاقِيْب الأُمُوْر
a.  Complications, intricacies, difficulties.

##### Türkçe

عَرْقَبَ
عَرْقَبَ
a. (hayvan) **عَرْقَبَ**: arka ayak bileği kesilmiş, arka bacak kirişi kesilmiş, arka bacak kirişi koparılmış.

b. (hayvan) **عَرْقَبَ**: kaldırılmış, yukarı çekilmiş.

تَعَرْقَبَ
تَعَرْقَبَ II ,
a. **تَعَرْقَبَ**: kayalık dar geçitlerden, dağ geçitlerinden yolculuk etti.

b. [topl.] **تَعَرْقَبَ**: karmaşık oldu, iç içe oldu, girift oldu.

عُرْقُوْب
عُرْقُوْب (çoğ. **عَرَاْقِيْبُ** 67 ),
a. **عُرْقُوْب**: arka ayak bileği, arka ayak bileği kirişi.

b. **عُرْقُوْب**: topuk kirişi, Aşil kirişi.

c. **عُرْقُوْب**: geçit, dar geçit, dağ boğazı, vadi.

عَرَاقِيْب الأُمُوْر
عَرَاقِيْب الأُمُوْر
a. **عَرَاقِيْب الأُمُوْر**: karmaşıklıklar, giriftlikler, güçlükler.
