# عرقب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عرقب

العرقوب بالضم، وإنما أطلقه لشهرته ولعدم مجيء فعلول: عصب غليظ موتر فوق عقب الإنسان. ومن الدابة في رجلها بمنزلة الركبة في يدها. قال أبو دواد:
  حديد الطرف والمنك                      ب والعرقوب والقلب

  قال الأصمعي: وكل ذي أربع عرقوباه في رجليه، وركبتاه في يديه، والعرقوبان من الفرس: ما ضم ملتقى الوظيفين والساقين من مآخرهما من العصب. وهو من الإنسان: ما ضم أسفل الساق والقدم. وقال الأزهري: العرقوب: عصب موتر خلف الكعبين. ومنه قول النبي صلى الله عليه وسلم ويل للعراقيب من النار يعني في الوضوء. وفي حديث القاسم كان يقول للجزار لا تعرقبها أي لا تقطع عرقوبها، وهو الوتر الذي خلف الكعبين بين مفصل القدم والساق من ذوات الأربع، وهو من الإنسان فويق العقب. العرقوب: ما انحنى من الوادي والتوى شديدا. العرقوب من القطا: ساقها، وهو مما يبالغ به في القصر، فيقال: يوم أقصر من عرقوب القطا. قال الفند الزماني:
  ونبلي وفقاهـا ك                      عرقيب قطا طحل قال ابن بري: قد ذكر أبو سعيد السيرافي في أخبار النحويين أن هذا البيت لامرئ القيس بن عابس، وذكر قبله أبياتا، وهي:
  أيا تملك يا تـمـلـي                      ذريني وذري عذلي
  ذريني وسلاحـي ث                      م شدي الكف بالعزل
  ونبلي وفـقـاهـا ك                      عراقيب قطا طحل
  وثـوبـاي جـديدان                      وأرخي شرك النعل
  ومني نظرة خلفـي                      ومن نظرة قبـلـي
  فإما مت يا تمـلـي                      فموتي حرة مثلـي كذا في لسان العرب. العرقوب: جبل مكلل بالسحاب أبدا لا يمطر، وهو أيضا طريق في الجبل ضيق، أو يكون في الوادي القعير البعيد لا يمشي فيه إلا واحد. العرقوب: الحيلة وسيأتي قريبا، العرقوب: عرفان الحجة، نقله الصاغاني. عرقوب: فرس لزيد الفوارس الضبي. وأم عرقوب وأم العراقيب: أفراس.
 عرقوب بن صخر أو هو عرقوب بن معبد كذا في النسخ كمقعد، وضبطه ابن دريد كمفيد أيضا ابن أسد: رجل من العمالقة، على القول الأول قاله ابن الكلبي، وعليه اقتصر الجوهري. وعلى القول الثاني فهو رجل من بني عبد شمس ابن سعد، كذا في الإيناس للوزير أبي القاسم المغربي والجمهرة لابن دريد، وزاد الثاني: وقيل إنه من الأوس، كان أكذب أهل زمانه. ضربت به العرب المثل في الخلف فقالوا مواعيد عرقوب ذلك أنه أتاه سائل وهو أخ له يسأله شيئا فقال له عرقوب: إذا أطلع نخلي وفي رواية إذا أطلعت هذه النخلة فلما أطلع أتاه على العدة قال: إذا أبلح، وفي أخرى: دعها حتى تصير بلحا فلما أبلح أتاه قال: إذا أزهى، فلما أزهى أتاه قال: إذا أرطب وفي بعض الروايات زيادة: إذا أبسر بين أزهى وأرطب فلما أرطب أتاه قال: إذا أتمر، فلما أتمر عمد إليه عرقوب وجده ليلا أي قطعه. ولم يعطه منه شيئا، فصارت مثلا في إخلاف الوعد. فيه قال جبيهاء الأشجعي:
  وعدت وكان الخلف منك سجية أي طبيعة لازمة مثل. مواعيد عرقوب أخاه بيترب بالتاء، وهي باليمامة، ويروى بالمثلثة، وهي المدينة بنفسها. ويقال: هو أرض بني سعد، والأول أصح. وبه فسر قول كعب بن زهير:
  كانت مواعيد عرقوب لها مثلا                      وما مواعيدها إلا الأباطـيل وفي الأساس، ومن المجاز: هو أكذب من عرقوب يترب. وتقول: فلان إذا مطل تعقرب، وإذا وعد تعرقب، وأنشد الميداني:

  وأكذب من عرقوب يترب لهـجة                      وأبين شؤما في الحوائج من زحل من أمثالهم: الشر ألجأه إلى مخ عرقوب، وشر ما أجاءك أي ما ألجأك إلى مخة عرقوب، أي عرقوب الرجل، لأنه لا مخ له. يضرب هذا عند طلبك من اللئيم أعطاك أو منعك، وهو لغة بني تميم. يقال: أجأته إلى كذا أي ألجأته. والمعنى ما ألجأك إليها إلا شر، أي فقر وفاقة شديدة. من المستعار: ما أكثر عراقيب هذا الجبل. العراقيب كالعرقوب: خياشيم الجبال وأطرافها، وهي أبعد الطرق، لأنك تتبع أسهله أين كان، قاله أبو خيرة: أو هي الطرق الضيقة في متونها أي الجبال قاله الفراء. قال الشاعر:
  ومخوف من المناهل وحش                      ذي عراقيب آجن مدفـان وتعرقب الرجل: سلكها، أي أخذ في تلك الطرق. ويقال: تعرقب لخصمه إذا أخذ في طريق تخفى عليه، وأنشد:
  إذا منطق زل عن صاحبي                      تعرقبت آخر ذا معتقـب أي أخذت في منطق آخر أسهل منه، ويروى: تعقبت. العراقيب من الأمور كالعراقيل: عظامها وصعابها وعصاويدها. عرقيب: ة ضخمة قرب حمى ضرية للضباب. وطير العراقيب: الشقراق، بكسر الشين والقاف وتشديد الراء، وهم يتشاءمون به، ومنه قول الشاعر:
  إذا قطنا بلغتنـيه ابـن مـدرك                      فلاقيت من طير العراقيب أخيلا وتقول العرب: إذا وقع الأخيل على البعير ليكسفن عرقوباه. وقال الميداني: كل طائر يتطير منه للإبل فهو طير عرقوب؛ لأنه يعرقبها، ومثله في المستقصى. والمصنف خصه بطير معين، وقصره على الجمع، ففيه نظر من وجهين، قاله شيخنا. وعرقبه: قطع عرقوبه وبه فسر حديث القاسم المتقدم. عرقبه رفع بعرقوبيه، مثنى، ليقوم، ضد. وفي النوادر: عرقبت البعير وعليت له، إذا أعنته برفع. ويقال: عرقب لبعيرك أي ارفع بعرقوبه حتى يقوم. عرقب الرجل: احتال. قال أبو عمرو: تقول: إذا أعياك غريمك فعرقب أي احتل. ومنه قول الشاعر:
  ولا يعييك عرقـوب لـوأي                      إذا لم يعطك النصف الخصيم ومثله في المشرق المعلم. وتعرقب عن الأمر عدل. وتعرقب الدابة: ركبها من خلفها نقله الصاغاني. ويوم العرقوب: من أيامهم.

### Türkçe

**العرقوب** (ضمme ile); onu ancak şöhreti sebebiyle ve **فعلول**’ün gelmemesi sebebiyle isimlendirdi: insanın topuğu üstünde kalın, kirişli bir sinir. Ve binek hayvandan, ayağında, elindeki diz mesabesindedir. Ebû Duvâd dedi:
  Keskin uçlu ve güçlü                      ve **العرقوب** ve kalp

  el-Asma‘î dedi: Dört ayaklı olan her şeyin iki **عرقوب**’u ayaklarındadır, iki dizi ellerindedir; ve atın iki **العرقوب**’u: iki **وظيف** ile iki ساقın, arkalarından, birleşme yerini bir araya getiren sinirdendir. Ve o, insandan: ساقın altını ve ayağı bir araya getiren şeydir. el-Ezherî dedi: **العرقوب**: iki **كعب**’in arkasında kirişli bir sinir. Ondandır Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) sözü: “Ateşten **للعراقيب**’e yazık!” yani abdestte. Ve Kâsım’ın hadîsinde: kasaba “**لا تعرقبها**” derdi; yani onun **عرقوب**’unu kesme; o, dört ayaklılardan, ayağın ve ساقın eklemi arasında, iki **كعب**’in arkasındaki kiriştir; ve o, insandan topuğun biraz üstündedir. **العرقوب**: vadiden eğrilen ve şiddetle kıvrılan şey. **العرقوب** (katâ kuşundan): onun ساقı; ve o, kısalıkta mübalağa edilen şeydendir; denir ki: “gün, katânın **عرقوب**’undan daha kısadır.” el-Fend ez-Zemânî dedi:
  Ve oklarımız ve onun iki uyluğu,                      sıska bir katânın **عرقيب**’leri gibi

İbn Berrî dedi: Ebû Sa‘îd es-Sîrâfî, nahivcilerin haberlerinde, bu beytin İmru’ul-Kays b. ‘Âbis’e ait olduğunu zikretti; ve ondan önce beyitler zikretti; onlar şunlardır:
  Ey Temlik, ey Temlî,                      beni bırak ve kınamamı bırak
  Beni bırak ve silahımı,                      sonra eli azıksızlıkla sık
  Ve oklarım ve onun iki uyluğu,                      sıska bir katânın **عراقيب**’i gibi
  Ve iki elbisem yenidir,                      ve nalın kayışını salıveririm
  Ve benden arkamda bir bakış,                      ve önümde bir bakış
  Eğer ölürsem ey Temlî,                      o hâlde benim gibi hür olarak öl

Lisânü’l-‘Arab’da böyle. **العرقوب**: daima bulutla örtülü, yağmur yağdırmayan bir dağ; ve o, dağda dar bir yol da olur; yahut uzak, derin vadide olur, onda ancak bir kişi yürür. **العرقوب**: hile; yakında gelecektir. **العرقوب**: delilin bilinmesi; es-Sâğânî nakletti. **عرقوب**: Zeyd el-Fevâris ed-Dubbî’nin atı. Ve **أم عرقوب** ve **أم العراقيب**: kısraklar.
 **عرقوب بن صخر** yahut o **عرقوب بن معبد**’dir; nüshalarda böyle, **كمقعد** gibi; İbn Düreyd onu **كمفيد** gibi ضبط etti; ayrıca İbn Esed: Amalika’dan bir adam. Birinci görüşe göre İbnü’l-Kelbî söyledi; Cevherî de onunla yetindi. İkinci görüşe göre ise o, Benî ‘Abd Şems b. Sa‘d’dan bir adamdır; vezir Ebû’l-Kâsım el-Mağribî’nin **الإيناس**’ında ve İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde böyle; ikincisi şunu da ekledi: “Ve denildi ki o, Evs’tendir; zamanının halkının en yalancısı idi.” Araplar, sözden dönmede onunla mesel darb ettiler; dediler ki: “**مواعيد عرقوب**.” Şu sebeple: ona bir dilenci geldi, o da onun kardeşiydi, ondan bir şey istiyordu; **عرقوب** ona dedi ki: “Hurma ağacım tomurcuk verince.” Bir rivayette: “Bu hurma ağacı tomurcuk verince.” Tomurcuk verince, vaat üzere ona geldi; dedi ki: “**إذا أبلح**”; bir diğerinde: “Onu bırak, **بلح** oluncaya kadar.” **أبلح** olunca ona geldi; dedi ki: “**إذا أزهى**.” **أزهى** olunca ona geldi; dedi ki: “**إذا أرطب**.” Bazı rivayetlerde, **أزهى** ile **أرطب** arasında bir ziyade vardır: “**إذا أبسر**.” **أرطب** olunca ona geldi; dedi ki: “**إذا أتمر**.” **أتمر** olunca, **عرقوب** ona yöneldi, onu geceleyin **جده** etti; yani onu kesti. Ve ondan ona hiçbir şey vermedi; böylece vaadi bozmakta mesel oldu. Bunun hakkında Cübeyhâ el-Eşca‘î dedi:
  Vaad ettin; ve senden olan geri dönme bir **سجية** idi; yani yerleşik bir tabiat; mesel.

“**مواعيد عرقوب**” (kardeşine) **بيترب**’dedir; **بالتاء** ile; o Yemâme’dedir. Ve **بالمثلثة** ile rivayet edilir; o da bizzat Medine’dir. Ve denir ki: o, Benî Sa‘d’ın toprağıdır; birincisi daha sahih. Bununla Ka‘b b. Züheyr’in sözü tefsir edildi:
  Onun için **مواعيد عرقوب** bir mesel oldu,                      ve onun vaatleri ancak **الأباطيل**’dir

Ve **الأساس**’ta: ve mecazdan: “O, **عرقوب يترب**’den daha yalancıdır.” Ve dersin ki: falan kimse, oyalayınca **تعقرب** eder; vaad edince **تعرقب** eder. el-Meydânî inşâd etti:

  Ve **عرقوب يترب**’den daha yalancı bir lehçe,                      ve ihtiyaçlarda Zühal’den daha açık uğursuz

Onların mesellerindendir: “Şer, onu **مخ عرقوب**’a ilcâ etti.” Ve “Seni ne şer getirdi?” yani “Seni **مخة عرقوب**’a ne ilcâ etti?” yani adamın **عرقوب**’u; çünkü onda ilik yoktur. Bu, cimriden istediğinde, sana verse de vermese de, darb olunur; o Benî Temîm’in lügatidir. Denir ki: “**أجأته** onu şuna” yani onu ilcâ ettim. Mânâ: “Seni ona ancak şer ilcâ etti”; yani şiddetli fakirlik ve yoksulluk. İstiare edilenden: “Bu dağın **عراقيب**’i ne çok!” **العراقيب**, **العرقوب** gibi: dağların burunları ve uçlarıdır; ve onlar en uzak yollardır; çünkü sen, nerede olursa olsun, en kolayını takip edersin; Ebû Hayra söyledi. Yahut onlar, sırtlarında, yani dağlarda, dar yollardır; Ferrâ söyledi. Şair dedi:
  Su başlarından korkulu bir vahşi,                      **عراقيب**’li, bayat, gömülü

Ve adam **تعرقب** etti: onlara girdi; yani o yollara girdi. Ve denir ki: hasmına karşı **تعرقب** etti; gizli kalan bir yola girdiği zaman. Ve inşâd edildi:
  Eğer söz, arkadaşımın ağzından sürçerse,                      ben **تعرقبت** başka birini, takip edilen birini

Yani ondan daha kolay başka bir sözde yol aldım; ve “**تعقبت**” diye rivayet edilir. İşlerden **العراقيب**, **العراقيل** gibi: onların büyükleri, zorlukları ve çetinlikleridir. **عرقيب**: **حمى ضرية** yakınında kelerler için büyük bir **ة**. Ve **طير العراقيب**: **الشقراق**; **الشين** ve **القاف**’ın kesresiyle ve **الراء**’ın şeddelenmesiyle; ve onlar onunla uğursuzluk sayarlar. Ondandır şairin sözü:
  Eğer Katnâ’yı bana İbn Mudrik ulaştırdıysa,                      o hâlde **طير العراقيب**’den bir **أخيل** ile karşılaştım

Ve Araplar der: “Eğer **الأخيل** deve üzerine düşerse, iki **عرقوب**’u mutlaka tutulur.” el-Meydânî dedi: Develer için kendisiyle uğursuzluk sayılan her kuş, **طير عرقوب**’dur; çünkü o, onları **يعرقبها**; **المستقصى**’da da böyledir. **المصنف** onu belirli bir kuşa tahsis etti ve onu cem‘e hasretti; onda iki yönden nazar vardır; şeyhimiz dedi. Ve onu **عرقبه**: onun **عرقوب**’unu kesti; ve bununla, geçen Kâsım hadîsi tefsir edildi. Onu **عرقبه**: kalkmak için, tesniye olarak, iki **عرقوب**’uyla kaldırdı; zıddı. Ve **النوادر**’de: “Deveyi **عرقبت** ettim ve ona yükseldim”; onu kaldırmaya yardım ettiğin zaman. Ve denir ki: “Deven için **عرقب** et”; yani kalksın diye onun **عرقوب**’uyla kaldır. Adam **عرقب** etti: hile yaptı. Ebû ‘Amr dedi: Dersin ki: “Hasmın seni aciz bırakırsa, **فعرقب** et”; yani hile yap. Ondandır şairin sözü:
  Ve seni **عرقوب** (hile) yormaz, Lueyy’in,                      eğer hasım sana yarımı vermezse

Ve **المشرق المعلم**’de de benzeri. Ve işten **تعرقب** etti: saptı. Ve binek hayvan **تعرقب** etti: onu arkasından bindi; es-Sâğânî nakletti. Ve **يوم العرقوب**: onların günlerindendir.
