# عرق — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%82/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%82.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عرق

العرق، محركة: رشح جلد الحيوان، وقيل: هو ما جرى من أصول الشعر من ماء الجلد، اسم للجنس لا يجمع، وهو في الحيوان أصل ويستعار لغيره قال الليث: لم أسمع للعرق جمعا، فإن جمع كان قياسه على فعل وأفعال، مثل جدث وأجداث. وفي حديث أهل الجنة: وإنما هو عرق يجري من أعراضهم وقد عرق، كفرح. ورجل عرق، كصرد: كثيره أي: العرق. وأما عرقة، كهمزة فبناء مطرد في كل فعل ثلاثي كضحكة وهزأة، وربما غلط بمثل هذا ولم يشعر بمكان اطراده، فذكر كما يذكر ما يطرد، فقد قال بعضهم: رجل عرق وعرقة: كثير العرق، فسوى بينهما، وعرق غير مطرد، وعرقة مطرد، كما ذكرنا. والعرق: ندى الحائط، وقد عرق عرقا: إذا ندي، وكذلك الأرض الثرية إذا نتح فيها الندى حتى يلتقي هو والثرى. وقال شمر: العرق: هو النفع والثواب. تقول العرب: اتخذت عنده يدا بيضاء، وأخرى خضراء، فما نلت منه عرقا، أي: ثوابا. وأنشد للحارث بن زهير العبسي يصف سيفا:
  سأجعله مكان النون منـي                      وما أعطيته عرق الخلال يقول: لم أعطه للمخالة والمودة كما يعطي الخليل خليله، ولكني أخذته قسرا، والنون: اسم سيف مالك ابن زهير، وكان حمل بن بدر أخذه من مالك يوم قتله، وأخذه الحارث من حمل بن بدر يوم قتله، وظاهر بيت الحارث يقضي بأنه أخذ من مالك سيفا غير النون، بدلالة قوله: سأجعله مكان النون أي: سأجعل هذا السيف الذي استفدته مكان النون. والصحيح في إنشاده:
  ويخبرهم مكان النون مني لأن قبله:
  سيخبر قومه حنش بن عمرو                      إذا لاقاهـم وابـنـا بـلال والعرق في البيت بمعنى الجزاء. وقال غيره: عرق الخلال: ما يرشح لك الرجل به، أي: يعطيك للمودة. ومعنى البيت، أي: لم يعرق لي بهذا السيف عن مودة، وإنما أخذته منه غصبا، وفي بعض النسخ والتراب وهو غلط. أو العرق: قليله أي: القليل من الثواب، شبه بالعرق. والعرق: اللبن، سمي به لأنه عرق يتحلب في العروق، حتى ينتهي الى الضرع. قال الشماخ:
  تغدو وقد ضمنت ضراتها عـرقـا                      من ناصع اللون حلو الطعم مجهود ورواه بعضهم: تصبح وقد ضمنت، وذلك أن قبله:
  إن تمس في عرفط صلع جماجمه                      من الأسالق عاري الشوك مجرود
  تصبـح وقـد ضـمـنـت...

  فهذا شرط وجزاء. ورواه بعضهم: تضح وقد ضمنت على احتمال الطي. والرواية المعروفة غرقا جمع غرقة، وهي القليل من اللبن والشراب. وقيل هو القليل من اللبن خاصة، ويقال: إن بغنمك لعرقا من لبن، قليلا كان أو كثيرا، ويقال: عرقا من لبن، وهو الصواب. والعرق: كل صف من اللبن والآجر في الحائط. ويقال: قد بنى الباني عرقا وعرقين، وعرقة وعرقتين أي: صفا وصفين، والجمع أعراق. والعرق: الطرق في الجبال، كالعرقة بفتح فسكون. وقيل: العرق: آثار اتباع الإبل بعضها بعضا، واحدته عرقة. قال:
  وقد نسجن بالفلاة عرقا وعرق التمر: دبسه لأنه يتحلب منه. والعرق: الزبيب نادر. والعرق: نتاج الإبل. يقال: ما أكثر عرق إبله. وقال أبو زيد: يقال: ما أكثر عرق غنمك: إذا كثر لبنها عند نتاجها. والعرق: النقع هكذا هو بالقاف في سائر النسخ، والصواب النفع بالفاء، وهو قول شمر، كما تقدم عند قوله والثواب، ولو ذكرهما في محل واحد كان أحسن. والعرق: السطر من الخيل، ومن الطير وهو الصف، الواحدة منهما عرقة. قال طفيل الغنوي يصف الخيل:
  كأنهن وقد صدرن من عرق                      سيد تمطر جنح الليل مبلول هكذا أنشده الصاغاني. وقال ابن بري: صدر الفرس فهو مصدر: إذا سبق الخيل بصدره. والعرق: الصف من الخيل ورواه ابن الأعرابي صدرن من عرق أي: صدرن بعد ما عرقن، يذهب الى العرق الذي يخرج منهن إذا أجرين، يقال: فرس مصدر: إذا كان يعرق صدره. وكل مضفور مصطف عرق، وعرقة. والعرق: السفيفة المنسوجة من الخوص وغيره قبل أن يجعل منه الزنبيل، أو الزنبيل نفسه. ومنه حديث المظاهر: فأتى بعرق فيه تمر وفي رواية: بعرق من تمر. قال الأزهري: هكذا رواه أبو عبيد بالتحريك ويسكن عن بعض المحدثين. والعرق: الشوط والطلق. يقال: جرى الفرس عرقا، أو عرقين، أي: شوطا أو شوطين. وفي المثل: لقيت منه عرق القربة، وهو كناية عن الشدة. قال الأصمعي: ولا أدري ما أصله، وزاد غيره: والمجهود والمشقة. قال ابن دريد: أي لقيت منه المجهود وأنشد لابن أحمر:
  ليست بمشتمة تعـد وعـفـوهـا                      عرق السقاء على القعود اللاغب

  أراد عرق القربة، فلم يستقم له الشعر؛ لأن القربة إذا عرقت خبث ريحها، أو لأن القربة ما لها عرق، فكأنه تجشم محالا قاله أبو عبيد، وبه فسر حديث عمر رضي الله تعالى عنه: لا تغالوا صدق النساء فإن الرجال تغالي بصداقها حتى تقول: جشمت إليك عرق القربة، أو علق القربة. والمعنى تكلفت إليك ما لم يبلغه أحد حتى تجشمت ما لا يكون؛ لأن القربة لا تعرق، وهذا مثل قولهم: حتى يشيب الغراب، ويبيض الفأر. أو عرق القربة: منقعتها أي: سيلان مائها، كأنه نصب وتكلف وتجشم وتعب حتى عرق كعرق القربة، قاله الكسائي. وقيل: أراد بعرق القربة عرق حاملها من ثقلها. وقيل: أراد أنه قصده وسافر إليه حتى احتاج الى عرق القربة، وهو ماؤها، يعني السفر إليها. أو عرق القربة: سفيفة يجعلها حامل القربة على صدره. وقال ابن الأعرابي: عرق القربة وعلقها واحد، وهو معلاق تحمل به القربة، وأبدلوا الراء من اللام، كما قالوا: لعمري ورعملي. وقال أيضا: أما عرق القربة فعرقك بها عن جهد حملها؛ وذلك لأن أشد الأعمال عندهم السقي. وأما علقها فما شدت به ثم علقت. القول الأول نقله عنه الصاغاني، والثاني صاحب اللسان، فتأمل. وقال غيره: معناه جشمت إليك النصب والتعب والغرم والمؤونة، حتى جشمت إليك عرق القربة أي: عراقها الذي يخرز حولها. ومن قال: علق القربة، أراد السيور التي تعلق بها. أو معناه: تكلف مشقة كمشقة حامل قربة يعرق تحتها من ثقلها. وقال الجوهري: العرق إنما هو للرجل لا للقربة، وأصله أن القرب إنما تحملها الإماء الزوافر، ومن لا معين له، وربما افتقر الرجل الكريم، واحتاج الى حملها بنفسه، فيعرق لما يلحقه من المشقة والحياء من الناس، فيقال: تجشمت لك عرق القربة. ولبن عرق، ككتف: فسد طعمه عن عرق البعير المحمل عليه، وذلك أنه يحقن في السقاء ويعلق على البعير ليس بينه وبين جنب البعير وقاء، فيعرق البعير، ويفسد طعمه من عرقه، فتتغير رائحته، وقيل: هو الخبيث الحمض، وقد عرق عرقا. وعرق كفرح عرقا: إذا كسل. وحبان بن العرقة بكسر الحاء والراء وقد تفتح الراء عن الواقدي وهي أي: العرقة أمه ابنة سعيد بن سهم، واسمها قلابة والعرقة لقبها لقبت به لطيب ريحها. قال ذلك ابن الكلبي وهو حبان بن أبي قيس بن علقمة بن عبد مناف بن الحارث بن منقذ بن عمرو بن بغيض بن عامر بن لؤي. وحبان هو الذي رمى سعد بن معاذ رضي الله تعالى عنه يوم الخندق وقال: خذها وأنا ابن العرقة، كما في كتب السير. والعرقة، محركة: الخشبة التي تعرض أي توضع معترضة بين سافي الحائط كما في الصحاح. ومنه حديث أبي الدرداء رضي الله عنه: أنه رأى في المسجد عرقة، فقال: غطوها عنا قال الحربي: أظنها خشبة فيها صورة. والعرقة: الدرة التي يضرب بها. والعرقة: النسعة يشد بها الأسير، ج: عرق، وعرقات. قال أبو كبير الذلي:
  نغدو فنترك في المزاحف من ثوى                      ونقر في العرقات من لم يقـتـل وعرق العظم يعرقه عرقا، ومعرقا، كمقعد: إذا أكل ما عليه من اللحم نهشا بأسنانه. قال الشاعر:
  أكف لساني عن صديقي فإن أجأ                      إليه فإني عارق كل مـعـرق كتعرقه. ومنه الحديث: فناولته العضد، فأكلها حتى تعرقها، وهو محرم. واستعار بعضهم التعرق في غير الجواهر. أنشد ابن الأعرابي في صفة إبل وركب:
  يتعرقون خلالهن وينثنـي                      منها ومنهم مقطع وجريح

  أي: يستديمون حتى لا تبقى قوة ولا صبر، فذلك خلالهن، وينثني، أي: يسقط منها، ومنهم أي: من هذه الإبل. وعرق فلان في الأرض يعرق عرقا وعروقا أي ذهب. وظاهره أنه من حد نصر كما هو مقتضى اصطلاحه، وصرح الصاغاني أنه من حد ضرب، ومثله في الصحاح، حيث قال: عرق فلان في الأرض يعرق عروقا مثال جلس يجلس جلوسا. وعرق المزادة وكذلك السفرة يعرقها عرقا فهي معروقة: جعل لها عراقا بالكسر، وسيأتي معناه قريبا. والعرق بالفتح. والعراق كغراب: العظم الذي أكل لحمه، وقيل: أخذ معظم اللحم وهبره وبقي عليها لحوم رقيقة طيبة، فتكسر وتطبخ، وتؤخذ إهالتها من طفاحتها، ويؤكل ما على العظام من لحم رقيق وتتمشش العظام، ولحمها من أطيب اللحمان عندهم. وفي الحديث: أنه صلى الله عليه وسلم دخل على أم سلمة وتناول عرقا، وصلى ولم يتوضأ وروى عن أم إسحاق الغنوية: أنها دخلت على النبي صلى الله عليه وسلم في بيت حفصة، وبين يديه ثريدة، قالت: فناولني عرقا وقيل: العرق، الفدرة من اللحم. ج أي: جمع العرق عراق ككتاب، حكاه ابن الأعرابي قال: وهو أقيس، وأنشد:
  يبيت ضيفي في عراق ملس
  وفي شمول عرضت للنحس أي: ملس من الشحم. والنحس: الريح التي فيها غبرة. ويجمع العرق أيضا على عراق، مثل غراب وهو من الجمع العزيز. وقال ابن الأثير: نادر. ونقل الجوهري عن ابن السكيت: لم يجئ شيء من الجمع على فعال إلا أحرف منها: تؤام جمع توأم، وشاة ربى وغنم رباب، وظئر وظؤار، وعرق وعراق، ورخل ورخال، وفرير وفرار. قال: ولا نظير لها. قال الصاغاني: بل لها نظائر: نذل ونذال، ورذل ورذال، وبسط وبساط، وثني وثناء ذكرها ابن خالويه في كتاب ليس. قلت: وزاد ابن بري: وظهر وظهار. وبريء وبراء، فصارت الجملة اثنى عشر حرفا. أو العرق: العظم بلحمه، فإذا أكل لحمه فعراق. قال أبو القاسم الزجاجي: وهذا هو الصحيح، وكذلك قال أبو زيد في العراق، واحتج بقول أبي زبيد:
  حمراء تبري اللحم عن عراقها أي: تبري اللحم عن العظم أو كلاهما لكليهما. والعراق والعراقة كغراب وغرابة: النطفة كما في العباب، زاد غيره من الماء، كالعرقاة وفي اللسان أن العراق جمع عراقة بهذا المعنى. والعراقة: المطرة الغزيرة. وقال ابن عباد: عراق الغيث: نباته في أثره. وفي الأساس: هو ما خرج من النبات على أثر الغيث. ورجل معرق العظام كمعظم، ومعروقها أي: قليل اللحم وكذلك معترقها، وسيأتي للمصنف قريبا، واقتصر الجوهري على المعروق والمعترق. ويقال: عظم معروق: إذا ألقي عنه لحمه، وأنشد أبو عبيد لبعضهم يخاطب امرأته:
  ولا تهدي الأمر وما يليه                      ولا تهدن معروق العظام وقد عرق، كعني، عرقا بالفتح. وقال ابن بري: معروق العظام، مثل العراق. والعرق بالفتح: الطريق يعرقه الناس من حد نصر، أي: تسلكه وتذهب فيه حتى يستوضح ويبين سمي بالمصدر. والعرق، بالكسر للشجر معروف، وهو أطناب تشعب منه. وعرق البدن من الحيوان م وهو الأجوف الذي يكون فيه الدم، والعصب غير الأجوف. وفي الحديث: إن ماء الرجل يجري من المرأة إذا واقعها في كل عرق وعصب. ج: عروق، وأعراق، وعراق، الأخيرة بالكسر. يقال: تداركه أعراق خير، وأعراق شر. قال الشاعر:
  جرى طلقا حتى إذا قيل سابق                      تداركه أعراق سوء فبـلـدا

  وفي الحديث: من أحيا أرضا ميتة فهي له، وليس لعرق ظالم حق أي: لذي عرق ظالم حق، وهو الذي يغرس فيها غرسا على وجه الاغتصاب ليستوجبها بذلك. ويروى: لعرق ظالم بالإضافة: قال أبو علي: هذه عبارة اللغويين، وإنما العرق المغروس، أو الموضع المغروس فيه، وفي حديث عكراش بن ذؤيب: فقدمت بإبل كأنها عروق الأرطى قال الأزهري: عروق الأرطى طوال حمر ذاهبة في ثرى الرمال الممطورة في الشتاء، تراها إذا انتثرت واستخرجت من الثرى حمرا ريانة مكتنزة ترف يقطر منها الماء، فشبه الإبل في حمرة ألوانها وسمنها واكتناز لحومها وشحومها بعروق الأرطى. وفي حديث آخر: انظر في أي نصاب تضع ولدك، فإن العرق دساس. والعرق: أصل كل شيء وما يقوم عليه. والعرق: الأرض الملح التي لا تنبت، وسيأتي قريبا ما يخالفه. والعرق: الجبل والجمع العروق. وقيل: هو الجبل الغليظ المنقاد في الأرض يمنعك من علوه ولا يرتقى لصعوبته وليس بطويل. وقيل: الجبل الصغير المنفرد فهو ضد. قال الشماخ:
  ما إن تزال لها شـأو يقـدمـهـا                      مجرب مثل طوط العرق مجدول ويقال: إنه لخبيث العرق، أي: الجسد وكذلك السقاء. والعرق: ع على فراسخ من هيت، كان به عيون ماء. والعرق: اللبن يقال: ناقة دائمة العرق، أي: الدرة، وقيل: دائمة اللبن. والعرق أيضا: النتاج الكثير عن ابن الأعرابي. يقال: ما أكثر عرق إبلك وغنمك، أي: لبنها ونتاجها. والعرق: لقب الحسين. وفي التبصير: الحسن بن عبد الجبار حكى عنه قاسم النوشجاني. والعرق: السبخة تنبت الطرفاء. ونص أبي حنيفة: تنبت الشجر، وهذا مع قوله آنفا: الأرض الملح لا تنبت، ضد، وكان ينبغي أن ينبه على ذلك. والعرق: الحبل الرقيق من الرمل المستطيل مع الأرض، أو: هو المكان المرتفع، ج: عروق. وذات عرق: موضع بالبادية كان يقال له قبل الإسلام: عرق، وهو ميقات العراقيين، وهو الحد بين نجد وتهامة. ومنه الحديث: أنه وقت لأهل العراق ذات عرق وهو منزل من منازل الحاج، يفحرم أهل العراق بالحج منه، سمي به لأن فيه عرقا، وهو الجبل الصغير، وعلم النبي صلى الله عليه وسلم أنهم يسلمون ويحجون، فبين ميقاتهم، قال:
  ألا يا نخلة من ذات عرق                      عليك ورحمة الله السلام وقال ابن السكيت: ما دون الرمل الى الريف من العراق، يقال له: عراق وما بين ذات عرق الى البحر: غور وتهامة، وطرف تهامة من قبل الحجاز مدارج العرج، وأولها من قبل نجد مدارج ذات عرق. وعرق: واد لبني حنظلة بن مالك بن زيد مناة بن تميم، قال جرير:
  نهوى ثرى العرق إذ لم نلق بعدكم                      كالعرق عرقا ولا السلان سلانا السلان: واد لبني عمرو بن تميم. والعرقان: موضعان بالبصرة وهما عرق ناهق، وعرق ثادق. قال شظاظ الضبي اللص:
  من مبلغ الفتيان عـنـي رسـالة                      فلا يهلكوا فقرا على عرق ناهق

  وعرقة، بهاء: د، بالشام، وهو حصن شرقي طرابلس، وهي آخر أعمال دمشق، وسيأتي للمصنف أيضا قريبا ذلك. والعروق الصفر: نبات للصباغين نقله الجوهري فارسيته: زرد جوبه أي: الخشب الأصفر. أو هو الهرد. أو هو الماميران الصيني. أو الكركم الصغير وكل ذلك متقارب. والعروق البيض: نبات آخر مسمنة للنساء، وتسمى المستعجلة. والعروق الحمر: الفوة يصبغ بها. والعرق، بضمتين: جمع عراق بالكسر لشاطئ البحر على طوله، نقله الليث، وهو ككتاب وكتب، قال: وبه سمي العراق عراقا، كما سيأتي. والعروق: تلال حمر قرب سجا وسجا بالجيم: ماء بنجد في ديار بني كلاب، قاله أبو عمرو. والعراق ككتاب: جوف الريش. قال النظار:
  وكف أطراف العراق الخرج
  كمثل خط الحاجب المزجج وقال أيضا: العراق: مياه لبني سعد بن مالك وبني مازن. والعراق: شاطئ الماء أو شاطئ البحر خاصة، زاد الليث طولا أي على طول البحر. والعراق: الخرز المثني في أسفل المزادة والراوية، نقله الليث، والجميع: العرق، والأعرقة، وهو من أوثق خرز في المزادة. قال عمرو بن أحمر يصف قطاة سقت فرخها:
  من ذي عراق نيط في جوزها                      فهو لطيف طيه مضطمـر وقال أبو زيد: إذا كان الجلد أسفل الإداوة مثنيا، ثم خرز عليه، فهو عراق، والجمع عرق. وقيل: عراق القربة: الخرز الذي في وسطها. وقال يونس: رأيت أعرابيا يرقص ابنه، ويقول:
  يربوع ذا القنازع الدقاق
  والودع والأحوية الأخلاق
  بي بي أرياقك من أرياق
  وحيث خصياك الى المآق
  وعارض كجانب العراق قال: شبه أسنانه في حسن نبتتها واصطفافها على نسق واحد بعراق المزادة؛ لأن خرزه متسرد مستو. وقال الأصمعي: العراق: الطبابة، وهي الجلدة التي تغطى بها عيون الخرز، وقيل: هو الذي يجعل على ملتقى طرفي الجلد إذا خرز في أسفل القربة، فإذا سوي ثم خرز عليه غير مثني فهو طباب. والعراق: قطر الجبل وحده عن ابن عباد. والعراق: بقايا الحمض، كالعرق بالكسر فيهما أي: في المعنيين ومنه إبل عراقية ترعى بقايا الحمض. وأورد الأزهري - بعد قوله: العراق: مياه بني سعد بن مالك وبني مازن - ويقال: هذه إبل عراقية ولم يفسر، وظاهر سياقه أنه منسوبة الى تلك المياه، ويقرب من ذلك تفسير قول الشاعر، أنشده ابن الأعرابي:
  إذا استنصل الهيف السفا برحت به                      عراقية الأقياظ نجد الـمـرابـع وهي التي تطلب الماء في القيظ. وقيل: هي منسوبة الى العراق الذي هو شاطئ الماء، ونجد هنا جمع نجدي، كفارسي وفرس. وقال أبو زيد: كل ما اتصل بالبحر من مرعى فهو عراق. وإبل عراقية: منسوبة الى العراق، على غير قياس. والعراق من الظفر: ما أحاط به من اللحم. والعراق من الأذن: كفافها. وقال ابن بري: العراق من الدار: فناؤها، ومنه قول الشاعر:
  وهل بلحاظ الدار والصحن معلم                      ومن آيها بين العراق تـلـوح

  اللحاظ هنا: فناء الدار أيضا. والعراق من السفرة: خرزها المحيط بها، وقد عرقها فهي معروقة: جعل لها عراقا. والعراق من الركيب، أي: النهر: الذي يدخل منه الماء الحائط، حاشيته من أدناه الى منتهاه. والعراق من الحشا: ما فوق السرة معترضا بالبطن. جمع الكل: أعرقة، وعرق بالضم وبضمتين. والعراق: بلاد، م معروفة من فارس، حدها من عبادان الى الموصل طولا، ومن القادسية الى حلوان عرضا. وقال الجوهري: تذكر وتؤنث. قال ابن دريد: ذكروا أن أبا عمرو بن العلاء كان يقول: سميت بها لتواشج عراق هكذا في النسخ، وصوابه عروق النخل والشجر فيها كأنه أراد عرقا ثم جمع عراقا، أو لأنه استكف أرض العرب. قال ابن دريد: زعموا، وهكذا يقول الأصمعي، أو سمي بعراق المزادة لجلدة تجعل على ملتقى طرفي الجلد إذا خرز في أسفلها؛ لأن العراق بين الريف والبر، أو لأنه على عراق دجلة والفرات عداء أي: شاطئهما تتابعا حتى يتصل بالبحر، قاله الليث. أو هي معربة إيران شهر، ومعناه كثيرة النخل والشجر فعربت فقيل عراق، هكذا نقلوه. وعندي في معناه نظر. وقال الأزهري: قال أبو الهيثم: زعم الأصمعي أن تسميتهم العراق اسم أعجمي معرب، إنما هو إيران شهر، فأعربته العرب، فقالت: عراق، وإيران شهر: موضع الملوك. قال أبو زبيد:
  مانعي بابة العراق من النا                      س بجرد تغدو بمثل الأسود والعراقان: الكوفة والبصرة نقله الجوهري. وعرقوة الدلو بفتح العين كترقوة، ولا يضم أوله قال الجوهري: وإنما تضم فعلوة إذا كان ثانيها نونا مثل عنصوة، وكذا عرقاتها بفتح فسكون بمعنى واحد، وهي الخشبة المعروضة عليها، وشاهد الأخير قول الشاعر:
  احذر على عينيك والمشافر
  عرقاة دلو كالعقاب الكاسر شبهها بالعقاب في ثقلها. وقيل: في سرعة هويها.والعرقوتان: خشبتان يعرضان عليها أي: على الدلو كالصليب، نقله الأصمعي. وأيضا هما خشبتان تضمان ما بين واسط الرحل والمؤخرة. وقال الليث: للقتب عرقوتان، وهما خشبتان على عضديه من جانبيه ج: العراقي. قال رؤبة:
  سجلك سجل مترع الأتآق
  رحب الفروغ مكرب العراقي وقال عدي بن زيد العبادي يصف مهرا:
  فهي كالدلو بكف المستقـي                      خذلت منها العراقي فانجذم أراد بقوله: منها: الدلو، وبقوله: انجذم: السجل؛ لأن السجل والدلو واحد. وفي الحديث: رأيت كأن دلوا دلي من السماء فأخذ أبو بكر بعراقيها فشرب. قال الجوهري: وإن جمعت بحذف الهاء قلت: عرق، وأصله عرقو، إلا أنه فعل به ما فعل بثلاثة أحق في جمع حقو. وفي اللسان بعد قوله: وأصله عرقو، إلا أنه ليس في الكلام اسم آخره واو قبلها حرف مضموم، إنما تخص بهذا الضرب الأفعال، نحو: سرو، وبهو، ودهو. هذا مذهب سيبويه وغيره من النحويين، فإذا أدى قياس الى مثل هذا في الأسماء رفض، فعدلوا الى إبدال الواو ياء، فكأنهم حولوا عرقوا الى عرقي، ثم كرهوا الكسرة على الياء، فأسكنوها، وبعده النون ساكنة، فالتقى ساكنان، فحذفوا الياء، وبقيت الكسرة دالة عليها وثبتت النون إشعارا بالصرف، فإذا لم يلتق ساكنان ردوا الياء، فقالوا: رأيت عرقيها، كما يفعلون في هذا الضرب من التصريف. أنشد سيبويه:
  حتى تقضي عرقي الدلي وذات العراقي: الداهية، لأن ذات العراقي هي الدلو، والدلو من أسماء الداهية، يقال: لقيت منه ذات العراقي. قال عوف بن الأحوص:
  لقيتم من تدرئكم عـلـينـا                      وقتل سراتنا ذات العراقي

  ويقال: هي مأخوذة من عراقي الآكام، وهي التي غلظت جدا لا ترتقى إلا بمشقة. وقال الليث: العرقوة: كل أكمة منقادة في الأرض كأنها جثوة قبر مستطيلة. وقال ابن شميل: العرقوة: أكمة تنقاد ليست بطويلة من الأرض في السماء، وهي على ذلك تشرف على ما حولها، وهو قريب من الأرض أو غير قريب، وهي مختلفة؛ مكان منها لين، ومكان منها غليظ، وإنما هي جانب من الأرض مستوية مشرف على ما حوله. وقال غيره: العراقي: ما اتصل من الآكام وآض كأنه جرف واحد طويل على وجه الأرض. وأما الأكمة فإنها تكون ملمومة. والعرقاة بالفتح ويكسر، وكذلك العرقة، بالكسر: الأصل. قال أوس بن حجر:
  تكنفها الأعداء من كل جانب                      لينتزعوا عرقاتنا ثم يرتعوا أو: أصل المال، أو: أرومة الشجر التي تتشعب منها العروق، وهي التي تذهب في الأرض سفلا من عروق الشجر في الوسط. وقولهم: استأصل الله عرقاتهم أي: شأفتهم إن فتحت أوله فتحت آخره، وهو الأكثر، وإن كسرته كسرته أي: آخره على أنه جمع عرقة بالكسر قال الليث: ينصبون التاء رواية عنهم، ولا يجعلونه كالتاء الزائدة في جمع التأنيث. وقال الأزهري: عرقاتهم بالكسر جمع عرق كأنه عرق وعرقات، كعرس وعرسات؛ لأن عرسا أنثى، فيكون هذا من المذكر الذي جمع بالألف والتاء، كسجل وسجلات، وحمام وحمامات. ومن قال: عرقاتهم أجراه مجرى سعلاة، وقد يكون عرقاتهم جمع عرق وعرقة، كما قال بعضهم: رأيت بناتك، شبهوها بهاء التأنيث التي في فتاتهم وقناتهم؛ لأنها للتأنيث، كما أن هذه له. والذي سمع من العرب الفصحاء عرقاتهم بالكسر. قال: ومن كسر التاء في موضع النصب، وجعلها جمع عرقة فقد أخطأ. قال ابن جني: سأل أبو عمرو أبا خيرة عن قولهم هذا، فنصب أبو خيرة التاء من عرقاتهم فقال له أبو عمرو: هيهات أبا خيرة، لان جلدك، وذلك لأن أبا عمر استضعف النصب بعدما كان سمعها منه بالجر، قال: ثم رواها أبو عمر فيما بعد بالجر والنصب، فإما أن يكون سمع النصب من غير أبي خيرة ممن ترضى عربيته، وإما أن يكون قوي في نفسه ما سمعه من أبي خيرة من النصب، ويجوزأن يكون أقام الضعف في نفسه، فحكى النصب على اعتقاده ضعفه. وعريق كزبير: ع، بين البصرة والبحرين. قال:
  يا رب بيضاء لهـا زوج حـرض
  حلالة بـين عـريق وحـمــض
  ترميك بالطرف كما يرمى الغرض وعرقة، بالكسر: د، بالشام وقد تقدم أنه شرقي طرابلس، وأنه حصن، وفيه تكرار، كما أشرنا إليه. منه عروة بن مروان العرقي المسند، روى عن زهير بن معاوية، وموسى بن أعين. وواثلة بن الحسن عن كثير بن عبيد وغيره العرقيان نسبا الى هذا الحصن. وعبد الرحمن بن عرق، بالكسر الحمصي اليحصبي وابنه محمد: تابعيان، روى محمد عن عبد الله بن بشر وعن بقية وجماعة، وثق. وإبراهيم بن محمد بن عرق الحمصي: محدث قلت: ووالده محمد هذا هو ابن عبد الرحمن المذكور، ولكن عبارة المصنف توهم أنه رجل آخر، بل هو حفيد عبد الرحمن. وفاته - مع ذلك -: أحمد بن محمد بن الحارث بن محمد المذكور، روى عن أبيه، وعنه الطبراني، قاله ابن الأثير. وأحمد بن يعقوب المقرئ البغدادي، عرف بابن أخي العرق، روى عن داود بن رشيد، عن حفص بن غياث، مات سنة 301. وعريقة كجهينة: ع، وله يوم نقله الصاغاني. قال ابن الأعرابي: عريقة: بلاد باهلة بيذبل والقعاقع. وأعرق الرجل: أتى العراق وفي الصحاح: صار الى العراق، وأنشد للممزق العبدي:

  فإن تتهموا أنجد خلافـا عـلـيكـم                      وإن تعمنوا مستحقبي الحرب أعرق وأنشد الصاغاني للأعشى:
  أبا مالك سار الذي قد صنعتم                      فأنجد أقوام بذاك وأعرقـوا وأعرق الرجل: صار عريقا، وهو الذي له عرق في الكرم، وكذلك الفرس. يقال ذلك في اللؤم وفي الكرم جميعا، وقد عرق فيه أعمامه وأخواله، وفي حديث عمر بن عبد العزيز رحمه الله تعالى: إن امرأ ليس بينه وبين آدم أب حي لمعرق له في الموت. أي: يصير له عرق فيه، يعني أنه أصيل، كما يقال: إنه لمعرق له في الكرم، أي: له عرق في ذلك يموت لا محالة. قالت قتيلة بنت النضر بن الحارث، وكان النبي صلى الله عليه وسلم قتل أباها صبرا:
  أمحمد ولأنت ضنء نـجـيبة                      في قومها والفحل فحل معرق وأعرق الشجر: اشتدت، هكذا في سائر النسخ ومثله في العباب، والصواب: امتدت عروقه كذا في المحكم، وزاد الأزهري: في الأرض. وأعرق الشراب: جعل فيه عرقا من الماء بالكسر، أي: قليلا ليس بالكثير، فهو طلاء معرق ومعرق كمعظم ومكرم فيه لف ونشر غير مرتب ومعروق مثله، وسيأتي ذكر فعل الثاني، ولم يذكر للثالث فعلا، قال البرج بن مسهر:
  رفعت برأسه وكشفت عنه                      بمعرقة ملامة من يلـوم وأنشد ابن الأعرابي للقطامي:
  ومصرعين من الكلال كـأنـمـا                      شربوا الغبوق من الطلاء المعرق وقال اللحياني: أعرقت الكأس: ملأتها. وأعرق في الدلو إعراقا: جعل الماء فيها دون الملء، قاله أبو صفوان كعرق فيهما تعريقا أي: في الشراب والدلو، قال ابن الأعرابي: أعرقت الكأس وعرقتها: إذا أقللت ماءها. وعرقت في السقاء والدلو وأعرقت: جعلت فيهما ماء قليلا، وأنشد:
  لا تملأ الدلو وعرق فيهما
  ألا ترى حبار من يسقيها حبار: اسم ناقته. وقال غيره: عرقت الكأس: مزجتها، فلم يعين بقلة ماء ولا كثرة. والمعرقة، كمحسنة هكذا ضبطه أبو سعيد، وضبطه أهل الحديث مثل محدثة، وصوب ابن الأثير التخفيف: طريق الى الشأم على ساحل البحر كانت قريش تسلكها إذا سارت الى الشأم، وفيه سلكت عير قريش حين كانت وقعة بدر، ومن هذا قول عمر لسلمان رضي الله عنهما: أين تأخذ إذا صدرت? أعلى المعرقة، أم على المدينة?. ورجل معترق ومعروق ومعرق، كمعظم: قليل اللحم مهزول، وكذلك فرس معروق ومعترق: إذا لم يكن على قصبه لحم، ويستحب من الفرس أن يكون معروق الخدين، قال:
  قد أشهد الغارة الشعواء تحملنـي                      جرداء معروقة اللحيين سفرحوب ويروى: معروقة الجنبين. وإذا عري لحياها من اللحم فهو من علامات عتقها. واستغرق: تعرض للحر كي يعرق قاله ابن فارس: قال الزمخشري: وذلك إذا نام في المشرقة واستغشى ثيابه. والعوارق: الأضراس صفة غالبة. والعوارق: السنون، لأنها تعرق الإنسان، وقد عرقته تعرقه: أخذت منه، قال:
  أجارتنا كل امرئ ستصـيبـه                      حوادث، إلا تبتر العظم تعرق وصارعه فتعرقه: إذا أخذ رأسه فجعله تحت إبطه فصرعه بعد. وابن عرقان، بالكسر: رجل من العرب. والعرقان: ع قريب من البصرة، وينبغي أن تكسر نونه فإنه مثنى عرق. وعارق: لقب قيس بن جروة الأجئي الطائي، لقب بذلك لقوله:
  فإن لم نغير بعض ما قد صنعتم                      لأنتحين العظم ذو أنا عارقـه

  ويروى: فإن لم تغير بعض ويروى: لأنتحين للعظم. وذو بمعنى الذي في لغتهم. والأعراق: ع نقله صاحب اللسان وغيره، وقد أهمله ياقوت في معجمه. ومما يستدرك عليه: أعرقت الفرس وعرقته: أجريته ليعرق، وفرس معرق: إذا كان مضمرا يقال: عرق فرسك تعريقا، أي: أجره حتى يعرق ويضمر، ويذهب رهل لحمه. ومعارق الرمل: آباطه على التشبيه بمعارق الحيوان. والعرب تقول: إن فلانا لمعرق له في الكرم، وقد عرق فيه أعمامه وأخواله، كأعرق. وإنه لمعروق له في الكرم على توهم حذف الزائد. والعريق من الخيل: الذي له عرق في الكرم. وغلام عريق: نحيف الجسم، خفيف الروح. والعرق، بضمتين: أهل السلامة في الدين، عن ابن الأعرابي. وعرق الشجر وتعرق: امتدت عروقه في الأرض، كما في المحكم والعباب. وكذلك اعترق. واستعرق: إذا ضرب بعروقه في الأرض، كما في الأساس. وعروق الأرض: شحمتها، وأيضا مناتح ثراها. وقول امرئ القيس:
  الى عرق الثرى وشجت عروقي قيل: يعني بعرق الثرى إسماعيل بن إبراهيم عليهما السلام. ويقال فيه: عرق من حموضة وملوحة، أي: شيء يسير. واستعرقت إبلكم: أتت العرق، وهي السبخة تنبت الشجر، قاله أبو حنيفة. وقال أبو زيد: استعرقت الإبل: إذا رعت قرب البحر. وكل ما اتصل بالبحر من مرعى فهو عراق. وعمل رجل عملا، فقال له بعض أصحابه: عرقت فبرقت. فمعنى برقت لوحت بشيء لا مصداق له، ومعنى عرقت: قللت. وفي النوادر: تركت الحق معرقا وصادحا وسانحا، أي: لائحا بينا. ويقال: ما هو عندي بعرق مضنة، أي: ما له قدر، والمعروف علق مضنة، إنما يستعمل في الجحد وحده. قال ابن الأعرابي: هما بمعنى واحد. يقال ذلك لكل ما أحبه. واعترق العظم، مثل تعرقه: أكل ما عليه. وتعرقته الخطوب: أخذت منه، وأنشد سيبويه:
  إذا بعض السنين تعرقتنا                      كفى الأيتام فقد أبي اليتيم أنث لأن بعض السنين سنون، كما قالوا: ذهبت بعض أصابعه. والعرقة، بالفتح: الفدرة من اللحم. والمعرق، كمنبر: حديدة يبرى بها العراق من العظام. يقال: عرقت ما عليه من اللحم بمعرق، أي: بشفرة. وأعرقه عرقا: أعطاه إياه، ويقال: ما أعرقته شيئا، وما عرقته، أي: ما أعطيته. وأنشد ثعلب:
  أيام أعرق بي عام المعاصيم فسره فقال معناه: ذهب بلحمي. قال: وقال: عام المعاصيم ضرورة. وقال أبو عمرو: العراق ككتاب: تقارب الخرز، يضرب مثلا للأمر، يقال: لأمره عراق: إذا استوى. واعترقوا: أخذوا في بلاد العراق، حكاه ثعلب. وعرقيت الدلو عرقاة: جعلت له عرقوة، وشددتها عليها، نقله الجوهري. واعترق الناقة: أخذها، وزم على خطامها. ويقال: تعرق في ظل ناقتي، أي: امش في ظلها، وانتفع به قليلا قليلا. وقال ابن عباد، والزمخشري: يقال للفرس عند استلال العرق والصنعة: احمله على المعراق الأعلى، والمعراق الأسفل، أي: الشدين، الشديد والدون. وعرقوة: علم لحزيز أسود في رأسه طمية. وعريقية: من مياه بني العجلان. وأعرق ليلة في السنة: أكثرها لبنا. واتخذت ثوبي هذا معرقا، أي: شعارا ينشف العرق لئلا ينال ثياب الصينة. وعرقت إليه بخير، أي: نديت. والعراقي: التراقي بلغة اليمن، كما في اللسان. والعراقة، مشددة: ما يوضع تحت كلة السرج والبرذعة. والعرقية، محركة: ما يلبس تحت العمامة والقلنسوة، مولدة. وابن العريق، كما مر هو جعفر بن محمد الإسكندراني، ذكره السلفي في تعاليقه، وضبطه.

### Türkçe

**العرق** (harekeli): hayvanın derisinin terlemesi; ve denildi ki: o, derinin suyundan kılların köklerinden akan şeydir; cins için isimdir, çoğul yapılmaz; ve o, hayvanda asıldır ve başkasına ödünçlenir. Leys dedi ki: **العرق** için bir çoğul işitmedim; eğer çoğul yapılırsa kıyası **فعل** ve **أفعال** üzere olur; **جدث** ve **أجداث** gibi. Ve cennet ehlinin hadisinde: “Ancak o, bedenlerinin yüzeylerinden akan bir **عرق**tır”; ve **عرق** etti, **فرح** gibi. Ve **رجل عرق** ( **صرد** gibi): onun çoğu, yani: **العرق**. Ama **عرقة** ( **همزة** gibi) ise, her üçlü fiilde **ضحكة** ve **هزأة** gibi düzenli bir yapıdır; bazen bunun benzeriyle yanılır da onun düzenliliğinin yerini fark etmez; bu yüzden, düzenli olan zikredildiği gibi zikredilir; nitekim bazıları demiştir ki: **رجل عرق وعرقة**: **العرق**ı çok olan; böylece ikisini eşitlemiştir; hâlbuki **عرق** düzenli değildir, **عرقة** düzenlidir; zikrettiğimiz gibi. Ve **العرق**: duvarın nemidir; ve **عرق عرقا**: nemlendiği zaman; ve aynı şekilde nemli toprakta, çiğ onun içinde sızıp da o ve toprak birbirine kavuşuncaya kadar. Şemmer dedi ki: **العرق**: fayda ve sevaptır. Araplar der ki: “Onun yanında beyaz bir el, bir de yeşil el edindim; fakat ondan bir **عرق** elde etmedim”, yani: sevap. Hâris b. Züheyr el-Absî’den, bir kılıcı vasfederken, şu okundu:
  “Onu benden **النون**’un yerine koyacağım,
  ve ona dostluğun **عرق**ını vermedim.”
Der ki: onu, dostluk ve muhabbet için, dostun dostuna verdiği gibi vermedim; fakat onu zorla aldım. Ve **النون**: Mâlik b. Züheyr’in kılıcının adıdır; ve Hamel b. Bedr onu, Mâlik’i öldürdüğü gün Mâlik’ten almıştı; ve Hâris onu, Hamel b. Bedr’i öldürdüğü gün Hamel b. Bedr’den aldı. Hâris’in beytinin zahiri, Mâlik’ten **النون**’dan başka bir kılıç aldığını gerektirir; “Onu **النون**’un yerine koyacağım” sözüne delaletle; yani: elde ettiğim bu kılıcı **النون**’un yerine koyacağım. Ve onun inşadında sahih olan:
  “Ve onlara benden **النون**’un yerini haber verir”
Çünkü ondan önce:
  “Haneş b. Amr kavmine haber verecek,
  onlarla ve Bilâl’in iki oğluyla karşılaştığında.”
Beyitteki **العرق** ceza manasındadır. Başkası dedi ki: **عرق الخلال**: adamın sana onunla terlettiği şeydir; yani: muhabbet için sana verdiği. Beytin manası: yani, bu kılıçla bana muhabbetten dolayı terlemedi; ancak onu ondan zorla aldım. Ve bazı nüshalarda **والتراب** vardır; o yanlıştır. Yahut **العرق**: onun azı, yani: sevabın azı; **العرق**a benzetildi. Ve **العرق**: süttür; ona bu ad verildi; çünkü o, damarlarda sağılır bir **عرق**tır; ta memeye varıncaya kadar. Şemmâh dedi ki:
  “Sabah gider; ve memeleri bir **عرق**ı garanti etmiştir,
  rengi parlak, tadı tatlı, sağılmış.”
Bazıları onu “**تصبح** وقد ضمنت” diye rivayet etti; çünkü ondan önce:
  “Eğer akasya çalısında, tepeleri kel,
  dikeninden arınmış, soyulmuş **الأسالق**tan (olursan),
  sabahlarsın ve garanti etmiştir...”

Bu, şart ve cezadır. Bazıları onu “**تضح** وقد ضمنت” diye, hazf ihtimali üzere rivayet etti. Ve bilinen rivayet **غرقا**dır; **غرقة**’nın çoğuludur; o, süt ve içeceğin azıdır. Ve denildi ki: özellikle sütün azıdır. Ve denilir: “Senin koyunlarında bir **عرقا** sütten vardır”; az da olsa çok da olsa. Ve denilir: “**عرقا** من لبن”; ve doğru olan budur. Ve **العرق**: duvarda süt ve tuğladan her sıra. Ve denilir: usta bir **عرق** ve iki **عرق** bina etti; ve bir **عرقة** ve iki **عرقتين**; yani: bir sıra ve iki sıra; çoğulu **أعراق**tır. Ve **العرق**: dağlardaki yollar; **العرقة** gibi (fethalı sonra sükûnlu). Ve denildi ki: **العرق**: develerin birbirini takip etmesinin izleridir; tekili **عرقة**dır. Dedi ki:
  “Ve çölde bir **عرق** dokudular.”
Ve **عرق التمر**: onun pekmezidir; çünkü ondan sağılır. Ve **العرق**: kuru üzüm; nadirdir. Ve **العرق**: develerin yavrulamasıdır. Denilir: “Onun develerinin **عرق**ı ne çok!” Ebû Zeyd dedi ki: “Senin koyunlarının **عرق**ı ne çok!” denilir; yavrulaması sırasında sütü çoğaldığında. Ve **العرق**: **النقع**; diğer nüshalarda böylece **ق** iledir; doğrusu **النفع**tır, **ف** ile; ve bu, Şemmer’in sözüdür; “ve sevap” sözünde geçtiği gibi; ikisini tek yerde zikretse daha iyi olurdu. Ve **العرق**: atlardan bir satır; ve kuşlardan da; o, saftır; ikisinin tekili **عرقة**dır. Tufeyl el-Ganevî atları vasfederken dedi ki:
  “Sanki onlar, bir **عرق**tan döndüklerinde,
  gece kanadını ıslatmış bir efendi (gibi).”
Sâgânî onu böyle inşad etti. İbn Berrî dedi ki: “**صدر** etti at; o, masdardır: atları göğsüyle geçtiğinde.” Ve **العرق**: atlardan saftır. İbnü’l-A‘râbî “**صدرن من عرق**” diye rivayet etti; yani: **عرق** ettikten sonra döndüler; onları koşturulduğunda onlardan çıkan **العرق**a gider; denilir: **فرس مصدر**: göğsü **عرق** ederse. Ve her örülmüş, saf tutulmuş (şey) bir **عرق** ve bir **عرقة**dır. Ve **العرق**: hurma yaprağı lifinden ve başkasından örülmüş şerit; ondan sepet yapılmadan önce; yahut sepetin kendisi. Ondandır, **المظاهر** hadisi: “İçinde hurma olan bir **عرق** getirildi”; ve bir rivayette: “Hurmadan bir **عرق**.” Ezherî dedi ki: Ebû Ubeyd onu böyle harekeli rivayet etti; bazı muhaddislerden sükûnlu rivayet edilir. Ve **العرق**: koşu ve hamle. Denilir: at bir **عرق** yahut iki **عرق** koştu; yani: bir koşu yahut iki koşu. Ve meselde: “Ondan **عرق القربة** ile karşılaştım”; bu, şiddete kinayedir. Asma‘î dedi ki: aslını bilmiyorum. Başkası ekledi: ve yorgunluk ve meşakkat. İbn Düreyd dedi ki: yani ondan yorgunlukla karşılaştım. Ve İbn Ahmer’den şu okundu:
  “Sövgücü değildir; sayar; ve affı,
  yorgun oturan üzerine **عرق السقاء**dır.”

**عرق القربة**yı kastetti; fakat şiir ona düzgün gelmedi; çünkü kırba **عرق** ederse kokusu bozulur; yahut kırbanın **عرق**ı yoktur; sanki imkânsızı yüklenmiş oldu; Ebû Ubeyd bunu söyledi. Ve bununla, Ömer’in (Allah Teâlâ ondan razı olsun) hadisi tefsir edildi: “Kadınların mehirlerini ağırlaştırmayın; çünkü erkekler mehirleriyle ağırlaştırır; ta ki ‘Sana **عرق القربة**yı yüklenip geldim’ der”; yahut “**علق القربة**.” Manası: sana, kimsenin ulaşmadığı şeyi yüklenip geldim; ta ki olmayanı yüklenmiş oldum; çünkü kırba **عرق** etmez. Bu, onların “karga ağarıncaya kadar” ve “fare beyazlayıncaya kadar” sözleri gibidir. Yahut **عرق القربة**: onun ıslatıldığı yeridir; yani: suyunun akması; sanki o, dikilme, yüklenme, zahmet ve yorgunluk; ta ki kırbanın **عرق**ı gibi **عرق** etti; Kisâî bunu söyledi. Ve denildi ki: **عرق القربة** ile, onu taşıyanın ağırlığından dolayı **عرق**ını kastetti. Ve denildi ki: ona yöneldi ve ona yolculuk etti; ta ki **عرق القربة**ya, yani suyuna muhtaç oldu; yani ona yolculuğu. Yahut **عرق القربة**: kırba taşıyanın göğsüne yaptığı bir şerittir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عرق القربة** ve **علقها** birdir; o, kırbanın taşındığı askıdır; ve **الراء**yı **اللام**dan bedel yaptılar; “**لعمري**” ve “**رعملي**” dedikleri gibi. Yine dedi ki: **عرق القربة** ise, onu taşımaktan doğan gayret sebebiyle senin onunla **عرق**ındır; çünkü onlarda işlerin en şiddetlisi su taşımadır. **علقها** ise, onunla bağlandı, sonra asıldı. Birinci sözü ondan Sâgânî nakletti; ikincisini **صاحب اللسان**; düşün. Başkası dedi ki: manası, sana yorgunluğu, zahmeti, zararı ve masrafı yüklenip geldim; ta ki sana **عرق القربة**yı yüklenip geldim; yani: onun etrafına dikilen **عراق**ını. Ve “**علق القربة**” diyen, onunla asılan kayışları kastetti. Yahut manası: ağırlığından dolayı altında **عرق** eden kırba taşıyanın meşakkati gibi bir meşakkat yüklendi. Cevherî dedi ki: **العرق** ancak adam içindir, kırba için değildir; ve aslı şudur: kırbaları ancak güçlü cariyeler ve yardımcısı olmayan taşır; bazen de kerim adam fakirleşir ve onu bizzat taşımaya muhtaç olur; meşakkat ve insanlardan utanma sebebiyle **عرق** eder; böylece “Sana **عرق القربة**yı yüklenip geldim” denir. Ve **لبن عرق** ( **كتف** gibi): üzerine yüklü devenin **عرق**ından tadı bozuldu; çünkü o, tuluma doldurulur ve deveye asılır; onunla devenin yanı arasında bir koruyucu yoktur; deve **عرق** eder ve onun **عرق**ından tadı bozulur; kokusu değişir. Ve denildi ki: o, kötü ekşidir; ve **عرق عرقا**. Ve **عرق** ( **فرح** gibi) **عرق** etti: tembelleştiğinde. Ve **حبان بن العرقة**: **الحاء** ve **الراء** kesresiyle; ve Vâkıdî’den **الراء** fethalı da gelir; ve o, yani **العرقة**, onun annesidir; Sa‘îd b. Sehm’in kızıdır; adı **قلابة**dır; ve **العرقة** onun lakabıdır; güzel kokusundan dolayı onunla lakaplandı. Bunu İbnü’l-Kelbî söyledi; ve o, **حبان بن أبي قيس بن علقمة بن عبد مناف بن الحارث بن منقذ بن عمرو بن بغيض بن عامر بن لؤي**’dir. Ve **حبان**, Hendek günü Sa‘d b. Muâz’a (Allah Teâlâ ondan razı olsun) ok atan ve “Al bunu; ben **ابن العرقة**’yım” diyen kimsedir; siyer kitaplarında olduğu gibi. Ve **العرقة** (harekeli): duvarın iki yüzü arasına enlemesine konan, yani araya enlemesine yerleştirilen tahta; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ondandır, Ebû’d-Derdâ’nın (Allah ondan razı olsun) hadisi: mescitte bir **عرقة** gördü; dedi ki: “Onu bizden örtün.” Harbî dedi ki: zannederim o, üzerinde suret olan bir tahta idi. Ve **العرقة**: onunla vurulan değnek. Ve **العرقة**: esirin bağlandığı kayış; çoğulu: **عرق** ve **عرقات**. Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
  “Sabah gideriz; böylece sürünenlerde yatanı bırakırız,
  ve öldürülmeyeni **العرقات** içinde deleriz.”
Ve **عرق العظم** onu **عرق** eder, **عرقا** ve **معرقا** ( **مقعد** gibi): üzerindeki eti dişleriyle ısırarak yediğinde. Şair dedi ki:
  “Dostumdan dilimi tutarım; eğer sığınsam
  ona, şüphesiz ben her **معرق**ı **عارق**ım.”
Yani: onu **تعرقه** gibi. Ondandır hadis: “Ona kol kemiğini uzattım; onu yedi, ta ki onu **تعرقها** etti”; ve o ihramlı idi. Bazıları **التعرق**u cevherlerin dışında da ödünçledi. İbnü’l-A‘râbî, develer ve binekler vasfında şu şiiri okudu:
  “Onların aralarında **يتعرقون** ederler; ve düşer
  onlardan ve onlardan bir parça ve bir yaralı.”

Yani: güç ve sabır kalmayıncaya kadar sürdürürler; işte bu, onların aralarıdır. Ve “**وينثني**” yani: onlardan düşer; ve “**ومنهم**” yani: bu develerden. Ve **عرق فلان في الأرض** **يعرق عرقا وعروقا**: gitti. Zahiri, onun **نصر** babından olduğudur; onun ıstılahının gerektirdiği üzere. Sâgânî, onun **ضرب** babından olduğunu açıkça söyledi; ve **الصحاح**’ta da böyledir; orada dedi ki: **عرق فلان في الأرض يعرق عروقا**; **جلس يجلس جلوسا** misali. Ve **عرق المزادة** ve aynı şekilde **السفرة** onu **عرقها عرقا**; o halde o **معروقة**dır: ona kesreli **عراق** yaptı; manası yakında gelecektir. Ve **العرق** fetha iledir. Ve **العراق** ( **غراب** gibi): eti yenmiş kemiktir; ve denildi ki: etin çoğu alındı, parçalandı; üzerinde ince, güzel etler kaldı; o kırılır ve pişirilir; onun yağı, taşmasından alınır; kemikler üzerindeki ince et yenir; kemikler emilir; ve onun eti, onlarda etlerin en lezzetlilerindendir. Hadiste: Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) Ümmü Seleme’nin yanına girdi ve bir **عرق** aldı; ve abdest almadan namaz kıldı. Ümmü İshâk el-Ganeviyye’den rivayet edildi: Hafsa’nın evinde Peygamber’in (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) yanına girdi; önünde **ثريدة** vardı; dedi ki: bana bir **عرق** uzattı. Ve denildi ki: **العرق**: etten bir parçadır. **العرق**ın çoğulu, yani: **عراق** ( **كتاب** gibi) diye hikâye edildi; İbnü’l-A‘râbî bunu nakletti; dedi ki: bu daha kıyasîdir. Ve şu şiiri okudu:
  “Misafirim, pürüzsüz **عراق**lar içinde geceleyip kalır,
  ve uğursuzluğa sunulan bir **شمول** içinde.”
Yani: yağdan pürüzsüz. Ve **النحس**: içinde toz olan rüzgârdır. Ve **العرق** ayrıca **عراق** üzerine de cem‘ edilir; **غراب** gibi; bu, aziz cem‘dendir. İbnü’l-Esîr dedi ki: nadirdir. Cevherî, İbnü’s-Sikkît’ten nakletti: cem‘den **فعال** üzere hiçbir şey gelmedi; ancak birkaç harf; onlardan: **تؤام** ( **توأم**’un çoğulu), ve **شاة ربى** ve **غنم رباب**, ve **ظئر** ve **ظؤار**, ve **عرق** ve **عراق**, ve **رخل** ve **رخال**, ve **فرير** ve **فرار**. Dedi ki: onlara benzer yoktur. Sâgânî dedi ki: bilakis onların benzerleri vardır: **نذل** ve **نذال**, **رذل** ve **رذال**, **بسط** ve **بساط**, **ثني** ve **ثناء**; İbn Hâlaveyh bunları **كتاب ليس**’te zikretti. Dedim ki: İbn Berrî ekledi: **ظهر** ve **ظهار**; **بريء** ve **براء**; böylece toplam on iki harf oldu. Yahut **العرق**: etli kemiktir; eti yenince **عراق** olur. Ebû’l-Kâsım ez-Zeccâcî dedi ki: doğru olan budur. Ebû Zeyd de **العراق** hakkında böyle dedi; ve Ebû Zübeyd’in sözüyle delil getirdi:
  “Kırmızı (dişi), etini **عراق**larından sıyırır.”
Yani: eti kemikten sıyırır; yahut ikisi de ikisi içindir. Ve **العراق** ve **العراقة** ( **غراب** ve **غرابة** gibi): **العباب**’da olduğu üzere, nutfedir; başkası “sudan” diye ekledi; **العرقاة** gibi. **اللسان**’da, bu manada **العراق**ın **عراقة**’nın çoğulu olduğu vardır. Ve **العراقة**: bol yağmurdur. İbn Abbâd dedi ki: **عراق الغيث**: onun ardından biten bitkisidir. **الأساس**’ta: o, yağmurun ardından bitkiden çıkan şeydir. Ve **رجل معرق العظام** ( **معظم** gibi) ve **معروقها**: eti az olan; ve aynı şekilde **معترقها**; musannifin yakında gelecektir. Cevherî, **المعروق** ve **المعترق** ile yetindi. Ve denilir: **عظم معروق**: eti ondan atıldığında. Ebû Ubeyd, birinin karısına hitabında şu şiiri okudu:
  “İşi ve ona bitişeni yönlendirme,
  ve **معروق العظام**ı yönlendirme.”
Ve **عرق** etti ( **عني** gibi), fethalı **عرقا**. İbn Berrî dedi ki: **معروق العظام**, **العراق** gibidir. Ve fethalı **العرق**: insanların **نصر** babından **يعرقه** ettiği yol; yani: onu tutarsın ve onda gidersin; ta ki açıklanıp belirginleşinceye kadar; masdar ile adlandırıldı. Ve kesreli **العرق**: ağaçtan bilinen bir şeydir; ondan dallanan iplerdir. Ve hayvandan bedenin **عرق**ı: içinde kan bulunan boşluklu (damar)dır; sinir ise boşluklu değildir. Hadiste: “Erkeğin suyu, kadınla birleştiğinde, kadından her **عرق** ve **عصب** içinde akar.” Çoğulu: **عروق** ve **أعراق** ve **عراق**; sonuncusu kesre iledir. Denilir: “Ona hayrın **أعراق**ı yetişti” ve “şerrin **أعراق**ı.” Şair dedi ki:
  “Serbestçe koştu; ta ki ‘geçti’ denildiğinde,
  ona kötülüğün **أعراق**ı yetişti de durdu.”

Hadiste: “Kim ölü bir araziyi ihya ederse o onundur; ve **عرق ظالم** için hak yoktur”; yani: zalim bir **عرق** sahibine hak yoktur; o, gasıp olarak onda bir dikim dikip bununla onu hak etmeye çalışan kimsedir. “**لعرق ظالم**” izafetle de rivayet edilir. Ebû Ali dedi ki: bu, lugatçıların ifadesidir; hâlbuki **العرق** dikilendir; yahut dikilen yerdir. Ukraş b. Züeyb hadisi: “Develerle geldim; sanki onlar **عروق الأرطى** gibiydi.” Ezherî dedi ki: **عروق الأرطى** uzun, kırmızı, kışın yağmur alan kumların toprağına giden (kökler)dir; onları, toprağa dağılmış ve çıkarılmış halde gördüğünde, kırmızı, suya kanmış, dolgun; titrer, onlardan su damlar; böylece develeri, renklerinin kızıllığında, semizliğinde, et ve yağlarının dolgunluğunda **عروق الأرطى**ya benzetti. Başka bir hadiste: “Çocuğunu hangi asla koyduğuna bak; çünkü **العرق** sızıcıdır.” Ve **العرق**: her şeyin aslı ve onun üzerinde durduğu şeydir. Ve **العرق**: bitirmeyen tuzlu topraktır; yakında ona muhalif olan gelecektir. Ve **العرق**: dağdır; çoğulu **العروق**tur. Ve denildi ki: o, yerde uzanan kalın dağdır; onun yüksekliğine çıkmanı engeller; zorluğundan dolayı tırmanılmaz; ve uzun değildir. Ve denildi ki: tek başına küçük dağdır; o halde zıddıdır. Şemmâh dedi ki:
  “Onun için, onu öne götüren bir yarış hâli eksik olmaz;
  denenmiş (bir at) gibi; **طوط العرق** gibi örülmüş.”
Ve denilir: “O, kötü **العرق**lıdır”; yani: beden; ve aynı şekilde tulum. Ve **العرق**: **ع**; **هيت**’ten fersahlarca uzakta bir yer; onda su gözeleri vardı. Ve **العرق**: süt; denilir: “**ناقة دائمة العرق**”; yani: çok süt veren; ve denildi ki: sürekli sütlü. Ve **العرق** ayrıca: İbnü’l-A‘râbî’den, çok yavrulama. Denilir: “Develerinin ve koyunlarının **عرق**ı ne çok!” yani: sütü ve yavrulaması. Ve **العرق**: Hüseyin’in lakabıdır. **التبصير**’de: Hasan b. Abdülcebbâr, Kâsım en-Nûşecânî’den onu hikâye etti. Ve **العرق**: **السبخة**; **الطرفاء** bitirir. Ebû Hanîfe’nin nassı: ağaç bitirir. Bu, az önceki “bitirmeyen tuzlu toprak” sözüyle birlikte zıttır; buna dikkat çekmesi gerekirdi. Ve **العرق**: yerle birlikte uzanan ince kum ipi; yahut: yüksek yer; çoğulu **عروق**. Ve **ذات عرق**: çöldeki bir yer; İslâm’dan önce ona **عرق** denirdi; Iraklıların mikatıdır; Necd ile Tihâme arasındaki sınırdır. Ondandır hadis: “Irak ehline **ذات عرق**ı vakitledi”; o, hacı menzillerinden bir menzildir; Irak ehli hac için oradan ihrama girer; onda bir **عرق** bulunduğu için onunla adlandırıldı; ve o, küçük dağdır. Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı üzerine olsun) onların Müslüman olup hac edeceklerini bildi; böylece mikatlarını belirledi. Dedi ki:
  “Dikkat edin, ey **ذات عرق**’tan hurma ağacı,
  üzerine ve Allah’ın rahmeti; selâm.”
İbnü’s-Sikkît dedi ki: kumdan kıra kadar Irak’tan aşağısına **عراق** denir. Ve **ذات عرق** ile deniz arasına: **غور** ve **تهامة**. Ve Hicaz tarafından Tihâme’nin ucu: **مدارج العرج**; ve Necd tarafından onun ilki: **مدارج ذات عرق**. Ve **عرق**: Benî Hanzala b. Mâlik b. Zeyd Menât b. Temîm’e ait bir vadidir. Cerîr dedi ki:
  “Sizin ardınızdan, **العرق** toprağını severiz;
  sizden sonra **العرق** gibi bir **عرق** ve **السلان** gibi bir **سلانا** bulmadık.”
**السلان**: Benî Amr b. Temîm’e ait bir vadidir. Ve **العرقان**: Basra’da iki yerdir; onlar **عرق ناهق** ve **عرق ثادق**tır. Şazâz ed-Dabbî hırsız dedi ki:
  “Benden gençlere bir mesajı kim ulaştırır:
  **عرق ناهق** üzerinde fakirlikten helâk olmasınlar.”

Ve **عرقة** (sonunda **هاء** ile): **د**’dir; Şam’da; ve o, Trablus’un doğusunda bir hisardır; ve o, Dımaşk’ın işlerinin sonuncusudur; ve musannif için de yakında bu da gelecektir. Ve **العروق الصفر**: boyacılar için bir bitkidir; Cevherî onu nakletti; Farsçasını: **زرد جوبه** yani: sarı odun. Yahut o **الهرد**’dür. Yahut o **الماميران الصيني**’dir. Yahut **الكركم الصغير**’dir; ve bütün bunlar birbirine yakındır. Ve **العروق البيض**: kadınlar için semirten başka bir bitkidir; ve **المستعجلة** diye adlandırılır. Ve **العروق الحمر**: **الفوة**’dir; onunla boyanır. Ve **العرق** (iki ötre ile): denizin kıyısı için, uzunluğu boyunca, kesre ile **عراق**’ın cemidir; Leys onu nakletti; ve o, **كتاب** ve **كتب** gibidir; dedi ki: ve onunla **العراق**’a **عراق** adı verildi; geleceği üzere. Ve **العروق**: **سجا** yakınında kızıl tepeler; ve **سجا** ( **الجيم** ile): Necd’de, Benî Kilâb diyarında bir sudur; Ebû Amr söyledi. Ve **العراق** ( **كتاب** gibi): tüyün iç boşluğu. Nazzâr dedi ki:
  Ve **العراق**’ın uçlarını avuç içiyle tuttu, **الخرج**
  Sanki sırmalı kaş çizgisi gibi
Ve yine dedi: **العراق**: Benî Sa‘d b. Mâlik ve Benî Mâzin için sulardır. Ve **العراق**: suyun kıyısı yahut özellikle denizin kıyısıdır; Leys “uzunlukça” yani denizin uzunluğu boyunca diye artırdı. Ve **العراق**: **المزادة** ve **الراوية**’nin alt kısmında iki kat edilen dikiştir; Leys onu nakletti; ve hepsinin cemi: **العرق** ve **الأعرقة**’dir; ve o, **المزادة**’deki dikişin en sağlamındandır. Amr b. Ahmer, yavrusunu sulayan bir **قطاة**’yı vasfederek dedi ki:
  **ذي عراق**’tan, göğsüne asılmış
  O halde o, kıvrımı ince, içe çekilmiş
Ebû Zeyd dedi: Eğer derinin, **الإداوة**’nin alt kısmı iki kat edilmiş olur, sonra onun üzerine dikilirse, o **عراق**’tır; cemi **عرق**’tır. Ve denildi: **عراق القربة**: onun ortasındaki dikiştir. Yûnus dedi: Bir bedevî gördüm, oğlunu oynatıyor ve diyordu:
  İnce **القنازع**’lı **يربوع**
  Ve **الودع** ve yıpranmış **الأحوية**
  Bi bi, **أرياق**’ından, **أرياق**’ım
  Ve iki hayanın **المآق**’a doğru
  Ve **العراق**’ın yanı gibi bir yanak
Dedi ki: Dişlerini, çıkışlarının güzelliğinde ve tek bir düzen üzere dizilişlerinde, **المزادة**’nin **عراق**’ına benzetti; çünkü onun dikişi ardışık, düz olur. Asma‘î dedi: **العراق**: **الطبابة**’dır; ve o, dikiş gözlerinin örtüldüğü deridir. Ve denildi: O, derinin iki ucunun birleştiği yere konulan şeydir; **القربة**’nin alt kısmında dikildiği zaman; eğer düzlenir sonra iki kat edilmeden üzerine dikilirse o **طباب**’dır. Ve **العراق**: dağın çapı ve tek başınalığı; İbn Abbâd’dan. Ve **العراق**: **الحمض**’ın kalıntılarıdır; ikisinde de, yani iki manada da, kesre ile **العرق** gibidir. Ve ondan: **إبل عراقية**; **الحمض**’ın kalıntılarını otlar. Ezherî, “**العراق**: Benî Sa‘d b. Mâlik ve Benî Mâzin suları” sözünden sonra getirdi: “Ve denilir: bunlar **إبل عراقية**’dir” ve açıklamadı; ve siyakının zahiri, onun o sulara nisbetli olduğudur; ve buna yakın olan, şairin sözünün tefsiridir; İbnü’l-A‘râbî onu inşâd etti:
  **الهيف** **السفا**’yı sıyırınca, onunla sabahladı
  **عراقية** **الأقياظ**; Necd’in **المرابع**’ı
Ve o, yaz sıcağında suyu arayandır. Ve denildi: O, su kıyısı olan **العراق**’a nisbetlidir. Ve Necd burada, **نجدي**’nin cemidir; **فارسي** ve **فرس** gibi. Ebû Zeyd dedi: Denize bitişen her otlak **عراق**’tır. Ve **إبل عراقية**: **العراق**’a nisbetlidir; kıyasa göre olmaksızın. Ve tırnaktan **العراق**: etten onunla çevrelenmiş olan şeydir. Ve kulaktan **العراق**: onun kenarıdır. İbn Berrî dedi: Evden **العراق**: onun avlusudur; ve ondan şairin sözü:
  Evin bakışlarında ve avluda bir işaret var mı
  Ve onun alametlerinden, **العراق** arasında parıldar
Burada **اللحاظ**: evin avlusu da. Ve sofradan **العراق**: onu kuşatan dikişidir; ve onu **عرقها**; o halde o **معروقة**’dır: ona **عراق** yaptı. Ve binekten, yani nehirden **العراق**: suyun duvara girdiği yerdir; onun kenarı, aşağısından sonuna kadar. Ve içten **العراق**: göbeğin üstünde, karında enlemesine olan şeydir. Hepsinin cemi: **أعرقة** ve ötre ile **عرق** ve iki ötre ile. Ve **العراق**: bir beldedir; Fars’tan ma‘lûm bir memleket; sınırı, uzunlukça **عبادان**’dan **الموصل**’a; genişlikçe **القادسية**’den **حلوان**’a. Cevherî dedi: Müzekker de gelir müennes de. İbn Düreyd dedi: Zikrettiler ki Ebû Amr b. el-Alâ şöyle derdi: “Oraya, **عراق**’ın tevaşucu sebebiyle adlandırıldım”; nüshalarda böyle; doğrusu: oradaki hurma ve ağaçların **عروق**’udur; sanki **عرق** istedi sonra **عراق** olarak cem etti. Yahut Arapların toprağını kuşattığı için. İbn Düreyd dedi: Zannettiler; ve Asma‘î de böyle söyler. Yahut **المزادة**’nin **عراق**’ı ile adlandırıldı: alt kısmında dikildiğinde derinin iki ucunun birleştiği yere konulan bir deri parçası; çünkü **العراق**, **الريف** ile **البر** arasındadır. Yahut Dicle ve Fırat’ın **عراق**’ı üzerindedir, yani onların kıyısı; peş peşe devam eder ta denize bağlanıncaya kadar; Leys söyledi. Yahut o, **إيران شهر**’in muarrebidir; manası: hurması ve ağacı çok; sonra Arapçalaştırıldı da **عراق** denildi; böyle naklettiler. Ve bende onun manasında bir nazar vardır. Ezherî dedi: Ebû’l-Heysem dedi: Asma‘î, onların **العراق**’ı adlandırmalarının muarreb bir Acemce isim olduğunu zannetti; o ancak **إيران شهر**’dir; Araplar onu Arapçalaştırdı, dedi ki: **عراق**; ve **إيران شهر**: meliklerin yeridir. Ebû Zübeyd dedi:
  **العراق** kapısını insanlardan menedenim
  Aslanlar gibi giden, tüysüz atlarla
Ve **العراقان**: Kûfe ve Basra; Cevherî onu nakletti. Ve **عرقوة** (gözün fethiyle), **ترقوة** gibi; evvelini ötrelemezsin. Cevherî dedi: Ancak **فعلوة**’yi, ikincisi **نون** olduğunda ötrelersin; **عنصوة** gibi. Ve yine **عرقاتها** (fetha sonra sükûn ile) aynı manadadır; ve o, onun üzerine enlemesine konulan ağaçtır. Sonuncusunun şahidi şairin sözü:
  Gözlerine ve dudaklara dikkat et
  Yırtıcı kartal gibi bir kovanın **عرقاة**’sı
Onu ağırlığında kartala benzetti. Ve denildi: düşüşünün süratinde. Ve **العرقوتان**: üzerine, yani kovana, haç gibi enlemesine konulan iki ağaçtır; Asma‘î nakletti. Ve ayrıca ikisi, semerin **واسط**’ı ile arka kısmı arasını birleştiren iki ağaçtır. Leys dedi: **القتب** için iki **عرقوتان** vardır; ve onlar, iki yanından, iki kolu üzerinde iki ağaçtır; cemi: **العراقي**. Rü’be dedi:
  Senin kovandaki suyun, dolu **الأتآق**’ın kovası gibi
  Geniş boşluklu, **العراقي**’si bağlanmış
Adî b. Zeyd el-‘Ibâdî, bir tayı vasfederek dedi:
  O, su çekenin elindeki kova gibidir
  Ondan **العراقي** gevşedi de koptu
“**منها**” sözüyle: kovayı; “**انجذم**” sözüyle: kovayı kastetti; çünkü **السجل** ve **الدلو** birdir. Hadiste: “Gördüm ki gökten bir kova sarkıtıldı; Ebû Bekir onun **عراقيها**’sından tuttu da içti.” Cevherî dedi: Eğer **هاء**’yı düşürerek cem edersen **عرق** dersin; aslı **عرقو**’dur; ancak ona, **حقو**’nun ceminde **أحق**’a yapılan yapıldı. Ve **اللسان**’da, “aslı **عرقو**’dur” sözünden sonra: “Ancak kelamda, öncesinde ötreli bir harf bulunan **واو** ile biten başka bir isim yoktur; bu tür ancak fiillere mahsustur; **سرو** ve **بهو** ve **دهو** gibi. Bu, Sîbeveyh ve diğer nahivcilerin mezhebidir. Eğer kıyas, isimlerde bunun gibi bir şeye götürürse reddedilir; **واو**’yu **ياء** ile değiştirmeye yöneldiler; sanki **عرقوا**’yı **عرقي**’ye çevirdiler; sonra **ياء** üzerindeki kesreyi çirkin gördüler de onu sükûnladılar; ondan sonra **النون** sâkindir; iki sâkin birleşti; **ياء**’yı sildiler; kesre onun delili olarak kaldı; ve sarfa işaret için **النون** sabit kaldı. Eğer iki sâkin birleşmezse **ياء**’yı geri döndürürler; ‘**رأيت عرقيها**’ derler; bu tasrif türünde yaptıkları gibi.” Sîbeveyh inşâd etti:
  Ta ki kovanın **عرقي**’sini ve **ذات العراقي**’yi yerine getiresin
Ve **ذات العراقي**: musibettir; çünkü **ذات العراقي** kovadır; ve kova, musibetin isimlerindendir. Denilir: Ondan **ذات العراقي** ile karşılaştım. Avf b. el-Ahvas dedi:
  Bizi savmanızdan, üzerimize, karşılaştınız
  Efendilerimizin öldürülmesiyle, **ذات العراقي** ile

Ve denilir: o, **عراقي الآكام**’dan alınmıştır; o, pek çok kalınlaşmış olandır; ancak meşakkatle çıkılır. Lîs dedi: **العرقوة**: yeryüzünde uzanıp giden her **أكمة**; sanki uzunlamasına bir kabir tümseği gibidir. İbn Şümeyl dedi: **العرقوة**: yeryüzünden göğe doğru uzun olmayan, uzanıp giden bir **أكمة**’dir; bununla beraber çevresindekilere nazır olur; o, yere yakın yahut yakın olmayan (şey)dir; ve o, çeşit çeşittir: ondan bir yer yumuşak, ondan bir yer kalındır; o ancak yeryüzünden düz bir yan olup çevresindekilere nazırdır. Başkası dedi: **العراقي**: **الآكام**’dan bitişik olan ve tek bir uzun yar gibi yeryüzü yüzünde görünen şeydir. **الأكمة** ise, o, toplu (yumru) olur. **العرقاة** fetha ile (de gelir) ve kesre ile (de); keza **العرقة** da, kesre ile: kök/asıl. Evs b. Hacer dedi:
  Her yandan düşmanlar onu kuşatır                      bizim **عرقات**’ımızı söküp sonra otlasınlar diye

Veya: malın aslı; veya ağacın, ondan damarların dallanıp ayrıldığı kök kütüğü; ve o, ağaç damarlarından ortadakilerin aşağıya, toprağın içine gidenidir. Ve onların sözü: **استأصل الله عرقاتهم** yani: onların kökünü kazıdı; eğer başını fetha ile açarsan sonunu da fetha ile açarsın; bu daha çoktur; eğer onu kesre ile okursan sonunu da kesre ile okursun; onu, kesre ile **عرقة**’nin cemi’i olmak üzere. Lîs dedi: onlardan rivayetle **التاء**’yı nasb ederler; onu, müennes cem’inde زائد **التاء** gibi kılmazlar. Ezherî dedi: **عرقاتهم** kesre ile, **عرق**’un cemi’idir; sanki **عرق** ve **عرقات**; **عرس** ve **عرسات** gibi; çünkü **عرسا** müennestir; böylece bu, elif ve **التاء** ile cem’ edilen müzekkerdendir; **سجل** ve **سجلات** gibi, **حمام** ve **حمامات** gibi. **عرقاتهم** diyen, onu **سعلاة**’nın mecrasına yürütmüştür. Ve **عرقاتهم**, **عرق** ve **عرقة**’nin cemi’i de olabilir; nitekim bazısı dedi: **رأيت بناتك**; onu, **فتاتهم** ve **قناتهم**’daki müenneslik **هاء**’sına benzettiler; çünkü o, müenneslik içindir; tıpkı bunun da onun için olması gibi. Fasih Araplardan işitilen **عرقاتهم** kesre iledir. Dedi: nasb yerinde **التاء**’yı kesreleyen ve onu **عرقة**’nin cemi’i yapan hata etmiştir. İbn Cinnî dedi: Ebû Amr, Ebû Hayra’ya onların bu sözünü sordu; Ebû Hayra **عرقاتهم**’daki **التاء**’yı nasb etti; Ebû Amr ona dedi: heyhat Ebû Hayra, derin yumuşadı; bu, Ebû Amr’un nasbı zayıf görmesindendir; çünkü onu ondan cer ile işitmişti. Dedi: sonra Ebû Amr onu daha sonra cer ve nasb ile rivayet etti; ya Ebû Hayra’dan başkasından, Arapçılığı razı olunan kimseden nasbı işitmiştir; yahut Ebû Hayra’dan nasb olarak işittiği şey nefsinde kuvvet bulmuştur; ve caizdir ki nefsinde zayıflığı yerleştirmiş, böylece zayıf olduğuna inanışı üzere nasbı nakletmiştir. **وعريق** (Zübeyr vezninde): Basra ile Bahreyn arasında bir yer. Dedi:
  Ey Rabbim, beyaz (kadın); ona bir koca var, yaşlı
  Helâl (kadın), **عريق** ile **حمض** arasında
  Sana bakışıyla atar, hedefin atıldığı gibi

Ve **عرقة**, kesre ile: Şam’da bir yer; daha önce onun Trablus’un doğusunda olduğu ve bir hisar olduğu geçti; onda tekrar vardır; işaret ettiğimiz gibi. Ondan: isnadlı **عروة بن مروان العرقي**; Züheyr b. Muâviye’den ve Mûsâ b. A’yen’den rivayet etti. Ve Vâsile b. el-Hasen, Kesîr b. Ubeyd ve başkasından; bu hisara nisbetle neseben iki **العرقيان**. Ve **عبد الرحمن بن عرق**, kesre ile, Humuslu el-Yahsubî ve oğlu Muhammed: iki tâbiî; Muhammed, Abdullah b. Bişr’den ve Bakıyye’den ve bir cemaatten rivayet etti; sika sayıldı. Ve Humuslu muhaddis **إبراهيم بن محمد بن عرق**: dedim ki, onun babası olan bu Muhammed, zikredilen Abdurrahman’ın oğludur; fakat musannifin ibaresi onun başka bir adam olduğunu vehmettirir; bilakis o, Abdurrahman’ın torunudur. Ve onun vefatı –bununla beraber–: zikredilen Ahmed b. Muhammed b. el-Hâris b. Muhammed; babasından rivayet etti; ondan da Taberânî (rivayet etti); bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve Bağdatlı kurrâ **أحمد بن يعقوب**; **ابن أخي العرق** diye bilindi; Dâvûd b. Reşîd’den, o da Hafs b. Gıyâs’tan rivayet etti; 301 yılında öldü. Ve **عريقة** (Cüheyne vezninde): bir yer; Sâğânî onu naklettiği gün (vardır). İbnü’l-A‘râbî dedi: **عريقة**: Bâhile’nin **بيذبل** ve **القعاقع**’daki beldeleridir. Ve **أعرق الرجل**: Irak’a geldi; ve **الصحاح**’ta: Irak’a yöneldi. el-Mümezzık el-Abdî’den şahit getirdi:

  Eğer Tihâme’ye giderseniz, size muhalif olarak Necd’e çıkar;                      ve eğer savaşın arkasına bakanlar olarak Tihâme’ye inerseniz, **أعرق** eder

Ve Sâğânî, A‘şâ’dan şahit getirdi:
  Ey Ebû Mâlik, yaptığınız şey yürüdü (yayıldı);                      bununla bir kavim Necd’e çıktı ve **أعرقوا** ettiler

Ve **أعرق الرجل**: **عريقا** oldu; o, keremde bir kökü/soyu olan kimsedir; keza at da. Bu, hem alçaklıkta hem keremde söylenir; ve onda amcaları ve dayıları kök salmıştır. Ve Ömer b. Abdülazîz رحمه الله تعالى hadîsinde: “Âdem ile arasında diri bir baba bulunmayan bir kimse, ölümde onun için mutlaka **لمعرق** olur.” Yani: onda onun için bir kök meydana gelir; yani o asildir; nitekim “o, keremde mutlaka **لمعرق**’tur” denir; yani onda bir kökü vardır; mutlaka ölür. Kuteyle bint en-Nadr b. el-Hâris dedi; Peygamber صلى الله عليه وسلم onun babasını sabren öldürmüştü:
  Ey Muhammed, sen elbette soylu bir neslin yavrususun                      kavminde; ve aygır, köklü aygırdır

Ve **أعرق الشجر**: şiddetlendi; böyledir diğer nüshalarda ve bunun benzeri **العباب**’dadır; doğrusu: damarları uzadı; **المحكم**’de böyledir; Ezherî artırdı: toprakta. Ve **أعرق الشراب**: içine, kesre ile, sudan bir **عرق** koydu; yani: çok olmayan az (su); böylece o, **طلاء معرق** ve **معرق** (Muazzam ve Mükrim gibi); onda tertipsiz bir لفّ ونشر vardır; ve **معروق** da onun gibidir; ikincinin fiilinin zikri gelecektir; üçüncü için bir fiil zikretmedi. el-Burc b. Müsahhir dedi:
  Başını kaldırdım ve ondan örttüğünü açtım                      kınayanın kınamasından bir **بمعرقة** ile

İbnü’l-A‘râbî, Kutâmî’den şahit getirdi:
  Ve yorgunluktan iki düşürülmüş (kimse); sanki onlar                      **الطلاء المعرق**’tan akşam içkisini içmişler

Lahyânî dedi: **أعرقت الكأس**: onu doldurdun. Ve **أعرق في الدلو إعراقا**: içine suyu dolumdan aşağı yaptı; bunu Ebû Safvân söyledi; iki şeyde **عرق فيهما تعريقا** gibi; yani: içkide ve kovada. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أعرقت الكأس وعرقتها**: suyunu azalttığında. Ve **عرقت في السقاء والدلو** ve **أعرقت**: ikisine az su koydun. Ve şahit getirdi:
  Kovayı doldurma; ikisinde de **عرق** et
  Onu sulayanın **حبار**’ını görmüyor musun

**حبار**: onun devesinin adıdır. Başkası dedi: **عرقت الكأس**: onu karıştırdın; az suyla mı çok suyla mı diye tayin etmedi. Ve **المعرقة**, **محسنة** gibi; Ebû Saîd onu böyle ضبط etti; hadis ehli onu **محدثة** gibi ضبط etti; İbnü’l-Esîr tahfîfi doğru buldu: deniz sahilinde Şam’a giden bir yol; Kureyş Şam’a gittiğinde onu tutardı; Bedir vakası olduğunda Kureyş’in kervanı onda yürüdü. Ve bundan, Ömer’in Selmân’a رضي الله عنهما sözü: “Döndüğünde nereden gidersin? **أعلى المعرقة**’dan mı, yoksa Medine’den mi?” Ve **رجل معترق** ve **معروق** ve **معرق** (Muazzam gibi): eti az, zayıf; keza **فرس معروق** ve **معترق**: eğer onun kamış kemiklerinin üzerinde et yoksa. Atta, yanakları **معروق** olması müstehab görülür. Dedi:
  Beni, şiddetli baskını elbette şahit kıldım; beni taşıyor                      çıplak (kısrak), çeneleri **معروقة**, uzun boyunlu

Ve rivayet olunur: **معروقة الجنبين**. Ve eğer onun iki çenesi etten çıplak olursa, bu onun asaletinin alametlerindendir. Ve **استغرق**: terlesin diye sıcağa maruz kaldı; bunu İbn Fâris söyledi. Zemahşerî dedi: bu, doğu tarafında uyuduğunda ve elbiselerini örtündüğünde olur. Ve **العوارق**: azı dişleri; galip bir sıfattır. Ve **العوارق**: yıllar; çünkü onlar insanı terletir; ve onu **عرقته تعرقه**: ondan aldın. Dedi:
  Ey komşumuz, her kişiye isabet edecektir                      hadiseler; kemik kesilmedikçe (o) **تعرق** eder

Ve onu güreşte yendi de **فتعرقه**: başını aldı da koltuğunun altına koydu, sonra onu devirdiğinde. Ve **ابن عرقان**, kesre ile: Araplardan bir adam. Ve **العرقان**: Basra’ya yakın bir yer; onun **النون**’unu kesrelemek gerekir; çünkü o, **عرق**’un tesniyesidir. Ve **عارق**: Tâî, el-Ec’eî, Kays b. Cerve’nin lakabıdır; şu sözü sebebiyle bununla lakaplandı:
  Eğer yaptığınızın bir kısmını değiştirmezsek                      kemiğe yönelirim; ben, onun **عارق**’ıyım

Ve rivayet olunur: “Eğer bazı(larını) değiştirmezse” ve rivayet olunur: “Kemiğe (yöneleceğim) için mutlaka (seçeceğim).” Ve **ذو** onların dilinde “ki o” mânâsınadır. Ve **الأعراق**: **ع**; bunu Lisân sahibi ve başkası nakletmiştir; Yâkūt ise Mu‘cem’inde onu ihmal etmiştir. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **أعرقت الفرس** ve **عرقته**: onu terlesin diye koşturdum; ve **فرس معرق**: eğer zayıflatılmış (idmanla inceltilmiş) ise; denir ki: **عرق فرسك تعريقا**; yani onu terleyinceye ve zayıflayıncaya kadar koştur; ve etinin gevşekliği gider. Ve **معارق الرمل**: hayvanın **معارق**’ına benzetme üzere, onun koltuk altlarıdır. Ve Araplar der ki: “Şüphesiz falan kimse, keremde kendisi için **لمعرق**’tır; onda amcaları ve dayıları kök salmıştır”; **كأعرق** gibi. Ve “Şüphesiz o, keremde kendisi için **لمعروق**’tur”; ziyadenin hazfı vehmi üzere. Ve atlardan **العريق**: keremde kendisi için bir **عرق**’ı olan kimsedir. Ve **غلام عريق**: bedenince ince, ruhça hafif. Ve **العرق** (iki damme ile): dinde selâmet ehli; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **عرق الشجر** ve **تعرق**: kökleri yerde uzadı; **المحكم** ve **العباب**’da olduğu gibi. Yine **اعترق** da böyledir. Ve **استعرق**: kökleriyle yere vurduğunda; **الأساس**’ta olduğu gibi. Ve **عروق الأرض**: onun yağıdır; ayrıca toprağının menâtihleridir. Ve İmru’ül-Kays’ın sözü:
  “Toprağın **عرق**’ına doğru; ve köklerim yaralandı”
Denildi ki: **عرق الثرى** ile İsmâ‘îl b. İbrâhîm (ikisine de selâm olsun) kastediyor. Ve onda denir: “Ekşilik ve tuzluluktan bir **عرق**”; yani az bir şey. Ve **استعرقت إبلكم**: **العرق**’a geldi; o, ağaç bitiren tuzlu-bataklıktır; bunu Ebû Hanîfe söyledi. Ebû Zeyd dedi ki: **استعرقت الإبل**: deniz yakınında otladığında. Ve denize bitişik olan her otlak **عراق**’tır. Ve bir adam bir iş yaptı; bazı arkadaşları ona dedi ki: “**عرقت** de **فبرقت**.” O hâlde **برقت**’in mânâsı: doğruluğu olmayan bir şeyle parıldadın (gösteriş yaptın); **عرقت**’in mânâsı: azalttın. Ve **النوادر**’de: “Hakkı **معرقا** ve **صادحا** ve **سانحا** bıraktım”; yani: parlayan, açık-seçik. Ve denir: “O, bende **بعرق مضنة** değildir”; yani: onun bir kıymeti yoktur; bilinen ise **علق مضنة**’dir; ancak yalnız inkârda kullanılır. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: ikisi bir mânâdadır. Bu, sevdiğim her şey için söylenir. Ve **اعترق العظم**; **تعرقه** gibi: üzerindeki her şeyi yedi. Ve **تعرقته الخطوب**: ondan aldı; Sîbeveyh inşâd etti:
  “Eğer bazı yıllar bizi **تعرقتنا** (tüketirse),
  Yetimin babasını kaybetmesi yetimlere yeter.”
“Bazı yıllar”ı müennes kıldı; çünkü **بعض السنين** “yıllar”dır; “Bazı parmakları gitti” dedikleri gibi. Ve **العرقة** (fetha ile): etten bir parça. Ve **المعرق** (minber gibi): kemiklerden **العراق**’ın (üzerindekinin) kazındığı bir demir. Denir ki: “Üzerindeki eti bir **معرق** ile **عرقت**”; yani: bir bıçakla. Ve **أعرقه عرقا**: onu ona verdi; ve denir: “Ona hiçbir şey **ما أعرقته**; ve **ما عرقته**”; yani: ona vermedim. Sa‘leb inşâd etti:
  “Günler; **عام المعاصيم** yılında bana **أعرق** etti”
Onu açıkladı ve dedi ki: mânâsı: etimi götürdü. Dedi ki: ve “**عام المعاصيم**” zarurettir. Ebû ‘Amr dedi ki: **العراق** (kitâb gibi): boncukların birbirine yaklaşmasıdır; işe misal vurulur; denir ki: “Onun işi için **عراق** vardır”; eğer düzgünleşirse. Ve **اعترقوا**: Irak beldelerine girdiler; bunu Sa‘leb hikâye etti. Ve **عرقيت الدلو عرقاة**: ona bir **عرقوة** yaptım ve onu onun üzerine sımsıkı bağladım; Cevherî nakletti. Ve **اعترق الناقة**: deveyi aldı ve yularına sımsıkı sarıldı. Ve denir: “Devenin gölgesinde **تعرق** et”; yani: onun gölgesinde yürü ve ondan azar azar faydalan. İbn ‘Abbâd ve Zemahşerî dedi ki: at için, damar çıkarma ve sanat esnasında şöyle denir: “Onu **المعراق الأعلى**’ya ve **المعراق الأسفل**’a yükle”; yani iki şeddeye: şiddetli ve daha aşağı (olan). Ve **عرقوة**: başında siyah bir sertlik bulunan bir yerin özel adıdır; onda bir tümsek vardır. Ve **عريقية**: Benî’l-‘Aclân’ın sularındandır. Ve “Senede bir geceyi **أعرق** etti”: onun sütçe en çoğu (olanı). Ve “Bu elbisemi **معرقا** edindim”; yani: teri kurutan bir içlik; ki ter, **ثياب الصينة**’ye erişmesin. Ve “Ona bir hayır ile **عرقت**”; yani: nemlendirdim. Ve **العراقي**: Yemen lügatinde **التراقي**’dir; **اللسان**’da olduğu gibi. Ve **العراقة** (şeddeli): eyerin ve semerin altına konulan şey. Ve **العرقية** (harekeli): sarık ve külâh altında giyilen şey; müvelled. Ve **ابن العريق**; geçtiği üzere, o Ca‘fer b. Muhammed el-İskenderânî’dir; Silefî onu ta‘lîkātında zikretti ve ضبط etti.
