# عرك (ع-ر-ك) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%83

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ر - ك
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الكاف والراء معهما
)ع ك ر، ع ر ك، ك ع ر، ك ر ع، ر ك ع مستعملات، و ر ع ك مهمل( عكر: عكر على الشيء يَعْكَرِ عُكُوراً وعَكْراً، وهو انصرافه عليه بعد مضيه عنه، واعتكر اللّيلُ إذا اختلط سوادُه والْتَبَسَ. قال:
تطاوَلَ اللّيلُ علينا واعتكر
واعتكرت الريح إذا جاءت بالغبار.
قال:
وبارحٌ معتكرُ الأشواط
يصف بلدا. أي: من ساره يحتاج إلى أن يعيد شوطاً بعد شوطٍ في السير. واعتكر العسكرُ: أي رجع بعضه على بعض فلا يُقْدَرُ على عده. قال رؤبة:
إذا أرادوا أن يَعُدّوهُ اعتكر
والعَكَرُ: رديء النبيذ والزّيت. يقال: عكّرته تعكيراً. والعَكَرُ: القطيع الضخم من الإبل فوق خمسمائة قال:
فيه الصواهل والرايات والعَكَرُ
قال حماس: رجالٌ معتكرون أي كثير.
عرك: عَرَكْتُ الأديم عَرْكا: دَلَكْتُهُ. وعِرِكْتُ القوم في الحرب عَرَكاً. قال جرير:
قد جرّبت عَرَكي في كلّ مُعْتَرَك
واعترك القوم للقتال والخصومة، والموضع المُعْتَرَكُ، والمعركة. وعريكة البعير: سنامه إذا عَرَكَهُ الحمل. قال سلامة بن جندل:
نهضنّا إلى أكوار عيسٍ قد تعرّكتْ		عرائِكَها شدُّ القُوى بالمـحـازم
أي: انكسرت أسنمتها من الحمل. وقال:
خِفاف الخُطى مطلنفئاتُ العرائك
أي: قد هُزِلت فلصِقَتْ أسنمتها بأصلابها. وفلانٌ ليّنُ العريكة: أي: ليس ذا إباءٍ فهو سلس.
وأرضَ معروكة: عَرَكَتْها السائمة بالرّعي فصارت جَدْبة.
وعَرَكْتُ الشاة عَرْكاً: جَسَسْتُها وغبطتها لأنْظُرَ سِمَنها، الغَبْطُ أحسنُ الجسّ، أما العَرْك فكثرة الجسّ. وناقةٌ عَروك: لا يُعْرف سِمَنها من هُزالها إلا بجسّ اليد لكثرة وبرها. ولقيته عَرْكَةً بعد عركةٍ: أي مّرةً بعد مرة، وعَركات: مرّات. وامرأةٌ عارِكٌ، أي طامن. وقد عَرَكَتْ تَعْرُكُ عِراكاً، قال:
لن تغسلوا أبداً عارا أظـلّـكُـمُ		غسل العوارك حيضاً بعد أطهار
ويُرْوَى: لن ترحضوا، ورَحْضَ العوارك. ورجلٌ عِركٌ وقومٌ عَرِكُونَ وهم الأِشدّاء الصُّرَّاع. والعَرْكُ عركُ مرفق البعير جنبه، قال الطرماح:
قليلُ العَرْكِ يهجر مِرْفَقَاهـا		خليف رحىً كقرزوم القيون
أي: كعلاة القيون. والخليف: ما بين العضُد والكركرة. ويهجر: يتنحّى عن. والرحى: الكركرة. والعَرَكْرَكُ: الرَّكَبُ الضخم من اركاب النساء وأصله من الثلاثيّ ولفظه خماسيّ، إنما هو من العَرْك فأردف بحرفين. وعَرَكْتُ القَومَ في الحرب عَرْكاً. قال زهير:
وتعرككم عرك الرّحى بثفالها
كعر: كَعِرَ الصبيُّ كَعَراً فهو كَعِرٌ: إذا امتلأ بطنه من كثرة الأكل. وكَعِرَ البطنُ، وكل شيءٍ يشبه هذا المعنى فهو الكَعِرُ. وأكْعَرَ البعيرُ اكتنز سنامه وكبر، فهو مُكْعِرٌ. قال الضرير: إذا حمل الحُوارُ أول الشحم فهو مُكْعِرٌ.
كرع: كَرَعَ في الماء يكرَعُ كَرْعاً وكُروعاً: إذا تناوله بفيه. وكَرَع في الإناء أمال عُنُقه نحوه فشرب. قال النابغة:
وتسقي إذا ما شئت غير مصـرّدٍ		بزوراء في أكنافها المسك كارع
قوله: بزوراء، أي: بسقاية يشرب بها. سُميت زوراء لازورار البصر فيها من شدة ما ثقلت. ورجلٌ كَرِعٌ: غَلِمٌ، وامرأةٌ كَرِعةٌ: غلمةٌ. وكَرِعَتِ المرأةُ إلى الفحل تكرَعُ كَرَعاً. والكُراعُ من الإنسان ما دون الركبة ومن الدواب ما دون الكعب. تقول: هذه كُراعٌ، وهو الوظيف نفسه. قال:
يا نفس لا تُراعي
إنْ قطعت كُراعي
إنّ معي ذراعـي
رعاكِ خيرُ راعي
وثلاثةُ أكْرُع. قال سيبويه: الكُراع: الماء الذي يُكْرَعُ فيه. الأكرعُ من الدواب: الدقيق القوائم، لقد كَرِعَ كَرَعاً، وكُراع كل شيء طَرَفُهُ، مثل كُراع الأرض، أي ناحيتها. والكُراعُ: اسم الخيل، إذا قال الكُراعُ والسِّلاحُ فإنَّه الخيل نفسها. ورجلا الجندب كُراعاه. قال أبو زيد:
ونَفَى الجندُب الحصَى بكُراعي		هِ وأذكت نيرانَها المـعـزاءُ
والكُراعُ أنف سائل من جَبَلٍ أو حرَّةٍ ويقال: الكُراعُ من الحرة ما استطال منها. قال الشماخ:
وهَمَّت بورد القنتين فصـدَّهـا		مضيق الكُراع والقنانُ اللواهز
ركع: كلّ قومةٍ من الصلاة ركعة، وركَعَ ركوعاً. وكلُّ شيءٍ ينكبُّ لوجهه فتمسُ ركبته الأرض أولا تمسها بعد أن يطأطئ رأسَه فهو راكع.
قال لبيد:
أُخبّر أَخْبار القرون التي مضت		أدِبّ كأنّي، كلّما قمت، راكع
وقال:
ولكنّي أنصّ العيس تدمع		أظلالها وتركع بالحزوم

##### Türkçe

باب **العين** ve **الكاف** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع ك ر**، **ع ر ك**، **ك ع ر**، **ك ر ع**، **ر ك ع** kullanımdadır; **و ر ع ك** ihmaldir.) **عكر**: **عكر** bir şey üzerine **يَعْكَرِ** **عُكُوراً** ve **عَكْراً**: o, ondan geçip gittikten sonra onun üzerine geri dönmesidir. Ve gece **اعتكر** etti: siyahlığı karışıp birbirine girdiği ve karışık hâle geldiği zaman. Dedi ki:
Gece üzerimize uzadı ve **اعتكر** etti

Ve rüzgâr **اعتكرت** etti: tozla geldiği zaman.

Dedi ki:
Ve dün gece, dolaşımlar bakımından **معتكر**dır

Bir beldeyi vasfeder. Yani: ona yürüyen kimse, yürüyüşte bir turdan sonra bir turu yeniden yapmaya muhtaç olur. Ve ordu **اعتكر** etti: yani onun bir kısmı bir kısmının üzerine döndü de sayılmasına güç yetirilemez. Rü’be dedi ki:
Onu saymak istediklerinde **اعتكر** eder

Ve **العَكَرُ**: kötü şarap ve yağ. Denir: onu **عكّرته** **تعكيراً**. Ve **العَكَرُ**: beş yüzün üstünde, develerden iri sürü. Dedi ki:
Onda kişnemeler, sancaklar ve **العَكَرُ** vardır

Hammâs dedi: **معتكرون** erkekler, yani çok.

**عرك**: **عَرَكْتُ** deriyi **عَرْكاً**: onu ovaladım. Ve savaşta kavmi **عَرَكاً** **عِرِكْتُ**. Cerîr dedi ki:
Her **مُعْتَرَك**te **عَرَكي**mi denemişimdir

Ve kavim, savaş ve çekişme için **اعترك** etti; ve yer **المُعْتَرَكُ**, ve **المعركة**. Ve devenin **عريكة**si: yük onu **عَرَكَهُ** ettiği zaman hörgücüdür. Selâme b. Cündel dedi ki:
Güçlerin kayışlarla sıkmasıyla, yük develerinin semerlerine kalktık; **عرائِكَها**sı **تعرّكتْ** olmuştu

Yani: yükten hörgüçleri kırıldı. Ve dedi ki:
Adımları hafif, **العرائك**leri yapışık

Yani: zayıflamış da hörgüçleri sırtlarının aslına yapışmıştır. Ve falan **ليّنُ العريكة**dir: yani inat sahibi değildir; o hâlde yumuşaktır.

Ve **أرضَ معروكة**: otlayan hayvanlar onu otlamakla **عَرَكَتْ** etti de çorak oldu.

Ve koyunu **عَرَكْتُ** **عَرْكاً**: onu yokladım ve gıpta ettim ki semizliğine bakayım; **الغَبْطُ** yoklamanın daha iyisidir; ama **العَرْك** çokça yoklamadır. Ve **ناقةٌ عَروك**: çokça yünü sebebiyle, elin yoklamasıyla olmaksızın semizliği zayıflığından bilinmez. Ve onu **عَرْكَةً** sonra **عركةٍ** gördüm: yani bir kereden sonra bir kere; ve **عَركات**: kereler. Ve **امرأةٌ عارِكٌ**: yani alçak (boylu). Ve gerçekten **عَرَكَتْ** **تَعْرُكُ** **عِراكاً**; dedi ki:
Sizin üzerinizi gölgeleyen bir ayıbı asla yıkamayacaksınız; **العوارك**in temizliklerden sonra hayız (kanı) yıkaması (gibi)

Ve şöyle rivayet edilir: “**لن ترحضوا**”; ve **رَحْضَ العوارك**. Ve **رجلٌ عِركٌ** ve **قومٌ عَرِكُونَ**: onlar, güreşte en şiddetli olanlardır. Ve **العَرْكُ**: devenin dirseğinin böğrünü **عركُ** etmesidir. Tırmâh dedi ki:
Az **العَرْك**lıdır; iki dirseğini terk eder;
Bir **خليف** (gibi), bir **رحى** (gibi), demircilerin **قرزوم**u gibi

Yani: demircilerin aleti gibi. Ve **الخليف**: pazı ile **الكركرة** arasındaki şeydir. Ve **يهجر**: uzaklaşır. Ve **الرحى**: **الكركرة**dir. Ve **العَرَكْرَكُ**: kadınların bineklerinin iri **الرَّكَب**idir; aslı üçlüdendir, lafzı beşlidir; ancak o, **العَرْك**tendir; iki harfle peşine eklenmiştir. Ve savaşta kavmi **عَرَكْتُ** **عَرْكاً**. Züheyr dedi ki:
Sizi, değirmenin altlığıyla öğütmesi gibi **تعرككم** eder

**كعر**: çocuk **كَعِرَ** **كَعَراً**; o hâlde o **كَعِرٌ**dur: çok yemekten karnı dolduğu zaman. Ve karın **كَعِرَ** etti; ve bu manaya benzeyen her şey, o **الكَعِرُ**dür. Ve deve **أكْعَرَ** etti: hörgücü sıklaşıp büyüdü; o hâlde o **مُكْعِرٌ**dür. **الضرير** dedi: yavru deve ilk yağı taşıdığı zaman o **مُكْعِرٌ**dür.

**كرع**: suda **كَرَعَ** eder; **يكرَعُ** **كَرْعاً** ve **كُروعاً**: ağzıyla aldığı zaman. Ve kapta **كَرَع** etti: boynunu ona doğru eğdi de içti. Nâbiga dedi ki:
İstersen, soğutulmamış olarak içirir;
Kenarlarında misk **كارع** olan **بزوراء** ile

Onun sözü: **بزوراء**; yani: onunla içilen bir sulukla. Görüşün onda sapması sebebiyle, ağırlığının şiddetinden dolayı ona **زوراء** adı verildi. Ve **رجلٌ كَرِعٌ**: azgın; ve **امرأةٌ كَرِعةٌ**: azgın. Ve kadın erkeğe doğru **كَرِعَتْ** eder; **تكرَعُ** **كَرَعاً**. Ve **الكُراعُ** insandan dizin aşağısı; binek hayvanlarından topuğun aşağısıdır. Dersin: bu bir **كُراعٌ**dır; o, **الوظيف**in kendisidir. Dedi ki:
Ey nefs, korkma
Eğer **كُراعي**mi keserlerse
Şüphesiz benimle **ذراعـي**m vardır
Seni en hayırlı çoban gütsün

Ve üç **أكْرُع**. Sîbeveyh dedi: **الكُراع**: içinde **يُكْرَعُ** olunan sudur. Dört ayaklılardan **الأكرعُ**: ince bacaklıdır; gerçekten **كَرِعَ** **كَرَعاً**. Ve her şeyin **كُراع**ı onun ucudur; mesela **كُراع الأرض**: yani onun yanı. Ve **الكُراعُ**: atın adıdır; **الكُراعُ** ve **السِّلاحُ** dediği zaman, o, atın kendisidir. Ve çekirgenin iki ayağı: onun iki **كُراع**ıdır. Ebû Zeyd dedi:
Çekirge, iki **كُراعي** ile çakılı itti; ve **المـعـزاءُ** onun ateşlerini alevlendirdi

Ve **الكُراعُ**: bir dağdan yahut bir **حرَّة**den akan burundur; ve denir: **الكُراعُ**, **الحرة**den uzayıp giden şeydir. Şemmâh dedi ki:
**القنتين**e varmaya niyet etti; fakat onu engelledi:
**الكُراع**ın dar geçidi ve sivri tepeler, yapışıp kalanlar

**ركع**: namazdan her bir kalkış bir **ركعة**dir; ve **ركَعَ** **ركوعاً**. Ve her şey ki yüzü üzerine kapanır da dizleri yere değer yahut başını eğdikten sonra değmez; o, **راكع**dır.

Lebîd dedi ki:
Geçmiş çağların haberlerini haber veririm;
Sürünürüm sanki ben, her ne zaman kalksam, **راكع** (gibi)

Ve dedi ki:
Fakat ben develeri sürerim; gölgeleri yaş döker;
Ve kayışlarla **تركع** ederler

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَرَكْتُ الشيء أعْرُكُهُ عَرْكاً: دَلَكْتُهُ. وعَرَكَ البعيرُ جنبَه بمرفقه. وعَرَكْتُ القوم في الحرب عَرْكاً. والمُعارَكَةُ: القتالُ. والمُعْتَرَكُ: موضع الحرب، وكذلك المَعْرَكُ والمَعْرَكَةُ، والمَعْرَكَةُ أيضاً بضم الراء. واعْتَركوا، أي ازدحموا في المُعْتَرَكِ. ويقال: أورد إبلَه العِراك، إذا أوردها جميعاً الماء. قال لبيد يصف الحمار والآتن:
فأوردَها العِراكَ ولم يَذُدْهـاولم يُشْفِقْ على نَغَصِ الدِخالِ
ابن السكيت: يقال هي عَريكَةُ السنامِ، لبقيَّته. والعَريكَةُ: الطبيعةُ. وفلان ليِّن العَريكَةِ، إذا كانَ سلساً. ويقال: لانت عَريكَتُهُ، إذا انكسرت نَخْوته. والعَروكُ من النوق، مثل الشَكوكِ. وعَرَكْتُ السَنامَ، إذا لمسْتَه تنظُر أبِهِ طِرْقٌ أم لا. وماءٌ مَعْروكٌ: مزدحَمٌ عليه. وأرضٌ مَعروكَةٌ: عَرَكَتْها السائمةُ حتَّى أجدبتْ. وعَرَكَتِ المرأةُ تَعْرُكُ عُروكاً، أي حاضت. قال أبو عمرو: العَرَكُ الذين يصيدون السمك، واحدهم عَرَكِيٌّ، مثل عَرَبٍ وعَرَبيٍّ. وإنما قيل للملاَّحين عَرَكٌ لأنهم يصيدون السمك. قال: وليس أن العَرَكَ اسمٌ للملاَّحين. قال زُهَير:
تَغْشَى الحُداةُ بهم حُرَّ الكَثيبِ كمايُغْشي السفائِنَ موجَ اللُجَّةِ العَرَكُ
ورواه أبو عبيدة مَوجُ بالرفع. وجعل العَرَكَ نعتاً للموج، يعني المتلاطم. والعَرَكُ أيضاً: الصوت، وكذلك العَرِكُ بكسر الراء. ورجلٌ عَرِكٌ، أي صِرِّيعٌ. وقومٌ عَرِكونَ، أي أشداءُ صُرَّاعٌ. ويقال: لقيته عَرْكَةً، بالتسكين، أي مرّةً. ولقيته عَرَكاتٍ، أي مرّاتٍ.

##### Türkçe

**عَرَكْتُ** şeyi **أعْرُكُهُ** **عَرْكاً**: onu **دَلَكْتُهُ** (ovdum). Ve deve, dirseğiyle böğrünü **عَرَكَ**. Ve savaşta kavmi **عَرَكْتُ** **عَرْكاً** (sıkıştırıp boğuştum). Ve **المُعارَكَةُ**: çarpışma. Ve **المُعْتَرَكُ**: savaş yeri; yine **المَعْرَكُ** ve **المَعْرَكَةُ** (da böyledir); **المَعْرَكَةُ** ayrıca **الراء**’nın zammesiyle (yani **مَعْرُكَةُ** şeklinde) de (gelir). Ve **اعْتَركوا**: yani **المُعْتَرَكِ**’te sıkışıp izdiham ettiler. Ve denir: develerini **العِراك**’a sevk etti; onları hep birlikte suya sevk ettiğinde. Lebîd, erkek eşeği ve dişi eşekleri vasfederken dedi ki:
فأوردَها **العِراكَ** ولم يَذُدْهـاولم يُشْفِقْ على نَغَصِ الدِخالِ

İbnü’s-Sikkît: Denir ki: o, hörgücün kalıntısı için **عَريكَةُ السنامِ**’dır. Ve **العَريكَةُ**: tabiat (huy). Ve falan **ليِّن العَريكَةِ**’dir; yumuşak huylu olduğunda. Ve denir: **لانت عَريكَتُهُ**; kibri kırıldığında. Ve dişi develerden **العَروكُ**, **الشَكوكِ** gibidir. Ve **عَرَكْتُ السَنامَ**: ona dokunduğumda; onda **طِرْقٌ** var mı yok mu diye bakarsın. Ve **ماءٌ مَعْروكٌ**: üzerine izdiham edilen (su). Ve **أرضٌ مَعروكَةٌ**: otlayan hayvanlar onu **عَرَكَتْها** (çiğneyip aşındırdı) da nihayet kıraçlaştı. Ve kadın **عَرَكَتِ** **تَعْرُكُ** **عُروكاً**: yani hayız gördü. Ebû Amr dedi ki: **العَرَكُ**, balık avlayan kimselerdir; onların bir teki **عَرَكِيٌّ**’dir; **عَرَبٍ** ve **عَرَبيٍّ** gibi. Ancak kayıkçılara **عَرَكٌ** denilmiştir; çünkü balık avlarlar. Dedi ki: **العَرَكَ**’ın kayıkçıların adı olması (manasında) değildir. Züheyr dedi ki:
تَغْشَى الحُداةُ بهم حُرَّ الكَثيبِ كمايُغْشي السفائِنَ موجَ اللُجَّةِ **العَرَكُ**

Ebû Ubeyde onu **مَوجُ** (merfû olarak) rivayet etti. Ve **العَرَكَ**’ı dalganın sıfatı kıldı; yani çarpışıp birbirine vuran (dalga). Ve **العَرَكُ** ayrıca: sestir; yine **العَرِكُ** de **الراء**’nın kesresiyle (böyledir). Ve **رجلٌ عَرِكٌ**: yani çokça güreşip deviren. Ve **قومٌ عَرِكونَ**: yani güçlü, çokça güreşip devirenler. Ve denir: onu **عَرْكَةً** (sükûn ile) gördüm; yani bir defa. Ve onu **عَرَكاتٍ** gördüm; yani defalar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والكاف مع الراء
عكر ، عرك ، كرع ، كعر ، ركع : مستعملات
عكر : أبو عُبيد : عَكِرَ الماءُ عكَراً ، إذا كدِر ؛ وكذلك النبيذ . وأعكرته وعكّرته : جعلت فيه عكَراً .
وفي الحديث : ( أنتم العكارون لا الفرَّارون ) قال ابن الأعرابي : العكّار : الذي يحمل في الحرب تارة بعد تارة . وقال غيره : العكّار : الذي يولِّي في الحرب ثم يكرُّ راجِعاً . يقال عَكَر واعتكر بمعنًى واحد .
وقال اللِّحياني : اعتكر الشبابُ ، إذا دامَ وثبتَ حتَّى ينتهيَ منتهاه . وقال غيره : اعتكر الليلُ ، إذا اختلط سوادُه . وأنشد :
وأعسف الليل إذا الليلُ اعتكرْ
وحدّثني حاتم بن محبوب عن عبد الجبار عن سفيان عن عبد الملك بن عمير قال : عاد عمرو بن حُريث أبا العُريانِ الأسديَّ فقال له : كيف تجدك ؟ فأنشده :
تقارُبُ المشي وسُوءٌ في البصر
وكثرة النسيان فيما يُدَّكَر
وقلُة النوم إذَا اللَّيلُ اعتكَرْ
وتركيَ الحسناء في قُبل الطُّهُرْ
وقال الليث : اعتكر العسكرُ ، إذا رجَعَ بعضُه على بعض فلم يُقدَر على عدِّه . واعتكر المطر ، إذا اشتدَّ . واعتكرت الرياح ، إذا جاءت بالغُبار .
وقال ابن شميل : طعام معتكِر ، أي كثير .
أبو عبيد عن أبي زيد : العكَرة : الكثير من الإبل .
وقال الليث : العكَر : دُرديُّ النَّبيذ . قال : والعَكَر من الإبل : ما فوق الخمسمائة .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : العِكْر : الأصل . ورجَع فلانٌ إلى عِكره . وأنشد :
ليَعُودَنْ لمعدَ عِكْرها
دَلجُ الليلِ وتأخاذ المِنَحْ
وقال أبو عمرو : لبنٌ عكركرٌ : غليظ . وأنشد :
فجَّعهم باللَّبنِ العكركرِ
عِضٌّ لئيمُ المنتمَى والعُنصُرِ
ويقال : بَاع فلانٌ عِكرةَ أرضه ، أي أصلها .
والعكَدة والعَكَرة : أصل اللسان .
ثعلب عن ابن الأعرابي : العكَر : الصَّدأ على السَّيف وغيره . قال : وأنشدني المفضَّل :
فصرتُ كالسَّيفِ لا فِرِنْدَ له
وقد علاه الخَبَاطُ والعكَرَا
قال : الخَباط : الغُبار . ونسَقَ بالعكر على الهاء فكأنه قال : وقد علاه يعني السيف وعكرَه الغبارُ . قال : ومن جعل الهاء للخباط فقد لحنَ ، لأنّ العرب لا تقدِّم المكنَّى على الظاهر .
عرك : في الحديث أن العَرَكيَّ سأل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) عن الطُّهور بماء البحر . قال أبو عبيد عن أبي عمرو : والعَرَكيُّ : صيّاد السمَك ، وجمعه عَرَك . قال : ومنه قيل للملاّحين عَرَك لأنّهم يَصيدون السمكَ . وقال زُهير :
يَغْشَى الحداةُ بهم حُرَّ الكثيب كما
يُغْشِي السَّفائنَ موجَ اللُّجّة العَرَكُ
أبو عبيد عن الأصمعي : العَرَك والعَرِك : الصوت .
وقال غيره : العَروك : ناقة فيها بقيَّة من سَمِنها وسَنامها ، لا يُعلَم ذلك حتَّى يُعرَك سَنامُها باليد . وقال غيره : العَركيّة المرأة الفاجرة . وقال ابن مقْبل يهجو النجاشيّ :
وجاءت به حيّاكة عَرَكيّةٌ
تنازعَها في طُهرها رجُلانِ
والعِراك : ازدحام الإبل على الماء ، وقد اعتركت اعتراكاً . واعتراك الرِّجال في الحرب : ازدحامُهم ، وعَرْكُ بعضِهم بعضاً .
والمعركة : الموضع الذي يعتركون فيه إذا التقَوا ؛ والجمع المعارك . ويقال عاركتُه عراكاً ومعاركة ، وبه سمِّي الرجلُ مُعارِكاً .
ويقال عركتُ الأديم عَرْكاً ، إذا دلكتَه دَلْكاً . وعركت القومَ في الحرب عَركاً .
وعريكة البعير : سَنامه إذا عرَكه الحِمْل ، وجمعه العَرِيكُ . ويقال : إنّ فلاناً لليِّنُ العريكة ، إذا كان سَلِسَ الأخلاق سهلَها .
وفلان شديد العريكة ، إذا كان شديد النَّفس أبيّاً .
وأرضٌ معروكة ، وقد عَرِكت ، إذا جرَدتها الماشيةُ من الرَّعي .
وناقةٌ عَرُوك ، إذا لم يُعلَم سِمنُها من هُزالها إلاّ بالجسّ .
ويقال لقيتُه عَرْكةً أو عَرْكتين ، أي مرةً أو مرَّتين . ولقيتُه عَرَكات .
وفي الحديث : أن بعض أزواج النبي ( صلى الله عليه وسلم ) كانت مُحرِمةً فذكرت العِراك قبل أن تُفِيض . والعِراك : المَحيض . وامرأة عارك ، أي حائض . وقد عَرَكت تَعْركُ عِراكاً . ونساءٌ عواركُ ، أي حُيَّض .
ورجلٌ عَرِكٌ ، إذا كان شديداً صِرِّيعاً لا يُطاق . وقوم عركون .
أبو عبيد عن العَدَبَّس الكناني قال : العَرْك والحازّ واحد ، وهو أن يَحُزَّ المِرفَق في الذِّراع حتّى يخلُص إلى اللحم ويقطع الجلدَ بحدِّ الكِرْكِرة . وقال الشاعر يصف بعيراً بائن المِرفَق ، فقال :
قليل العرك يَهجر مِرفقاها
أبو عبيد عن أبي زيد قال : العركركة من النساء : الكثيرة اللَّحم الرَّسحاء القبيحة . وسمعتُ غير واحدٍ من العرب يقول : ناقةٌ عَركركةٌ وجمعها عَرَكْركات ، إذا كانت ضخمةً سمينة . وأنشدني أعرابي :
يا صاحبَيْ رحلي بلَيلٍ قوما
وقرِّبا عَركركاتٍ كُوما
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : بعيرٌ به ضاغطٌ عركرك . وأنشد :
أصبر من ذي ضاغطٍ عَرَكْركِ
ألقَى بَوَانِي زَوْره للمبرَكِ
وقال الليث : ركَبٌ عركرك ، وهو الضَّخم من أركاب النساء . قال : وأصله ثلاثي ، ولفظه خماسيّ .
وقال شجاعٌ السُّلمي : اعترك القوم واعتوَكوا ، إذا ازدحموا .
عمرو عن أبيه : فلانٌ ميمون العريكة ، والحريكة ، والسَّليقة ، والنقيمة ، والنقيبة ، والنخيجة ، والجَبِيلة ، والطبيعة ، بمعنًى واحد .
كرع : شمر عن أبي عمرو : أكرعَ القومُ ، إذا صَبَّتْ عليهم السماءُ فاستنقع الماءُ حتَّى سقَوا إبلَهم من ماء السماء .
قلت : وسمعت العرب تقول لماء السماء إذا اجتمع في غدير كَرَعٌ ، وقد شرِبنا الكَرَع ، وأروينا نَعمَنا بالكَرَع . ومنه قول الراعي يصف إبلاً وراعيَها :
يَسُنُّها آبِلٌ ما إنْ يجزِّئها
جَزْءاً شديداً وما إنْ ترتَوي كَرَعا
وروي عن عكرمة أنه كرِه الكَرْع في النهر .
شمر عن أبي زيد : الكَرْع : أن يشرب الرجل بفَّيهِ من النَّهر غير أن يشرب بكفَّيه أو بإناء . وكلُّ شيء شربتَ منه بفيك من إناء أو غيره فقد كرَعتَ فيه . وقال الأخطل :
يُروى العِطاشَ لها عَذْبٌ مقَبَّلهُ
إذا العِطاشُ على أمثاله كَرَعوا
والكارع : الذي رمَى بفمه في الماء .
وقال أبو عمرو : الكَرِيع : الذي يشرب بيديه من النهر إذا فَقَد الإناء .
وقال أبو عبيد : الكارعات والمُكْرِعات من النخيل : التي على الماء . وقد أكرعَتْ وكرعت ، وهي كارعةٌ ومُكْرِعة . وقال ابن الأعرابي : المكرِعات من الإبل : اللواتي تدخل رؤوسها إلى الصِّلاء فيسودُّ أعناقها . وقال الأخطل :
ولا تنزلْ بجعديَ إذا ما
تردَّى المُكرَعاتُ من الدُّخانِ
وجعل غيره المكرعات هاهنا النَّخيلَ النابتةَ على الماء ، كما قال لبيدٌ يصف نخلاً :
يشربن رِفْهاً عراكا غير صادرة
فكلُّها كارعٌ في الماء مغتَمرُ
وقال الليث : كرعَ الإنسان في الماء يكرع كرْعاً وكُروعاً ، إذا تناولَه بفيه من موضعه . وكرع في الإناء ، إذا أمال نحوه عنقَه فشرِب منه . وقال النابغة :
بصهباء في حافاتها المسك كارع
أي مجعول فيه . وقال شمر : أنشدَنيه أبو عدنان :
بزوراء في أكنافها المسك كارع
قال : والكارع الإنسان ، أي أنتَ المِسك لأنّك أنت الكارعُ فيها ، أي نَفَسُك مثل المسك .
أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا سالَ أنفٌ من الحَرَّة فهو كُراع . وقال غيره : الكُراع : ركنٌ من الجبل يعترض في الطريق . وكُراع الغَمِيم : موضع معروف بناحية الحجاز . وفرسٌ مُكرَع القوائم : شديدها . قال أبو النجم :
أحقبُ مجلوزٌ شَواهُ مُكرَعْ
وأكارعُ الأرضِ : أطرافُها القاصية ، شبِّهت بأكارع الشاة ، وهي قوائمها . والأكارع من الناس : السَّفِلة ، شُبِّهوا بأكارع الدوابّ ، وهي قوائمها . وفي الحديث : ( لا بأس بالطلَب في أكارع الأرض ) .
وقال الليث : جارية كرعةٌ : مِغْليمٌ . ورجل كرِعٌ ، وقد كَرِعت إلى العمل كَرَعاً .
قال : والكُراع من الإنسان : ما دونَ الرُّكبة ، ومن الدوابّ : ما دُونَ كعوبها . ويقال هذه كُراعٌ ؛ وهي الوظيف . قال : وكُراع كلِّ شيء : طرَفه . وكُراع الأرض : ناحيتُها .
أبو عبيد عن أبي عمرو : الأكرع : الدقيق مقدَّم الساقين ، وفيه كَرَعٌ ، أي دقّة . وقال أبو عمرو أيضاً فيما روى عَمرو عنه : تطهَّر الغلام ، وتكرَّعَ ، وتمكَّى ، إذا تطهَّر للصلاة .
وقال الليث : الكُراع : اسمٌ يجمع الخَيلَ والسِّلاح إذا ذُكر مع السلاح . والكُراع : الخيلُ نفسُها . ورِجلا الجنْدَب : كُراعاه . ومنه قول أبي زُبَيدٍ الطائي :
ونفى الجُندَبُ الحَصَى بكُرَاعيه وأوفى في عُوده الحِرباءُ
ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال أكرعَك الصَّيدُ ، وأخْطَبك ، وأصقبك ، وأقنى لك ، بمعنى أمكنك . وكرِع الرجلُ ، إذا تطيَّبَ بطيبٍ فصاكَ به ، أي لصِقَ به . والكَرَّاع : الذي يخادِن الكَرَعَ ، وهم السِّفَلُ من
الناس ، يقال للواحد كَرَعٌ ثم هلَّم جرّا . والكرَّاع : الذي يسقى مالَه بالكَرَع ، وهو ماء السماء وفي الحديث : أن رجلا سمع قائلاً يقول في سحابة : ( اسقِي كَرَعَ فلان ) ، وإنَّما أراد موضعاً يجتمع فيه ماء السماء فيسقي به صاحبُه زرعَه .
أبو عبيد عن أبي زيد : أكرعَ القومُ ، إذا أصابوا الكرَع ، وهو ماء السَّماء ، فأوردوه إبلَهم .
كعر : أبو عبيد عن الأصمعي : إذا حَمَل الحُوارُ في سَنامه شحماً فهو مُكْعِرٌ ، وقد أكعرَ إكعاراً .
وفي ( النوادر ) : مرَّ فلانٌ مُكعِراً ، إذا مرَّ يعدو مُسرِعاً . والكَيْعَر من الأشبال : الذي قد سَمِن وحَدَرَ لحمُه .
الليث : كَعِر الصبيُّ كَعَراً ، إذا امتلأ بطنُه من كثرة الأكل . وكَعِرَ بطنُه كَعَراً أيضاً ، إذا سَمِن . وقال ابن الأعرابي في كَعِر الصبيّ وكَعِر بطنُه مثله .
ركع : صلاة الصُّبح ركعتان ، وصلاة الظهر أربع ركعات . وكلُّ قَومةٍ يتلوها الركوع والسجدتان من الصَّلواتِ كلِّها فهي ركعة . ويقال ركَع المصلِّي ركعةً وركعتين وثلاث ركَعات . وأما الرُّكوع فهو أن يَخفض المصلّي رأسَه بعد القَومة التي فيها القراءةُ حتَّى يطمئنَّ ظهره راكعاً . يقال ركع ركوعاً ، والأول تقول فيه رَكع ركعةً . وقال لبيد :
أدِبُّ كأنِّي كلَّما قُمتُ راكعُ
فالراكع المنحني في قول لبيد .
وكلُّ شيء ينكَبُّ لوجهه فتمسُّ ركبتُه الأرض أولاً تمسُّها بعد أن يخفض رأسه فهو راكع ، وجمع الراكع رُكَّعٌ ورُكوع .
وكانت العرب في الجاهلية تسمِّي الحنيفَ راكعاً ، إذا لم يعبُد الأوثان . ويقولون : ركَعَ إلى الله .
ومنه قول الشاعر :
إلى ربّه ربِّ البرية راكعُ
ويقال : ركع الرجلُ ، إذا افتقرَ بعد غنًى وانحطَّت حالُه . وقال الشاعر :
ولا تهينَ الفقير عَلَّكَ أن ترْ
كعَ يوماً والدَّهرُ قد رفَعَه
أراد : ولا تهيننْ ، فجعل النون ألفاً ساكنة ، فاستقبلها ساكن آخر فسقطت .

##### Türkçe

باب العين والكاف مع الراء
**عكر** ، **عرك** ، **كرع** ، **كعر** ، **ركع** : kullanımdadırlar.

**عكر** : Ebû ʿUbeyd: **عَكِرَ الماءُ عكَراً**; bulanıklaştığı zaman; **وكذلك النبيذ**: nebîz de böyledir. **وأعكرته وعكّرته**: onda **عكَراً** yaptım (ona bulanıklık kattım).

Ve hadiste: ( **أنتم العكارون لا الفرَّارون** ) İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **العكّار**: savaşta bir defadan sonra bir defa (tekrar tekrar) yüklenen kimsedir. Başkası dedi: **العكّار**: savaşta arkasını dönüp sonra dönerek geri hücum eden kimsedir. **يقال عَكَر واعتكر بمعنًى واحد**: **عَكَر** ve **اعتكر** bir mânâ ile söylenir.

El-Liḥyânî dedi: **اعتكر الشبابُ**; devam edip sabit kaldığı, nihayetine varıncaya kadar. Başkası dedi: **اعتكر الليلُ**; karalığı karıştığı zaman. Şiir okudu:
Ve gecenin **اعتكرْ** ettiği vakit geceyi zorlarım.

Hâtim b. Maḥbûb bana ʿAbdülcebbâr’dan, o Süfyân’dan, o ʿAbdülmelik b. ʿUmeyr’den haber verdi; dedi ki: ʿAmr b. Ḥureys, Esedî **أبا العُريانِ**’ı ziyaret etti; ona dedi: “Kendini nasıl buluyorsun?” Bunun üzerine ona şu şiiri okudu:
Yürüyüşün yakınlaşması ve görmede kötülük,
Hatırlanacak şeylerde unutmanın çokluğu,
Ve gecenin **اعتكَرْ** ettiği vakit uykunun azlığı,
Ve güzel kadını temizlikten önceki öpüşte terk edişim.

El-Leys dedi: **اعتكر العسكرُ**; bir kısmı bir kısmının üzerine döndüğü, sayılmasına güç yetirilemediği zaman. **واعتكر المطر**; şiddetlendiği zaman. **واعتكرت الرياح**; tozla geldiği zaman.

İbn Şümeyl dedi: **طعام معتكِر**; yani çok.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **العكَرة**: develerin çoğu.

El-Leys dedi: **العكَر**: nebîzin tortusu. Dedi ki: Develerden **العَكَر**: beş yüzün üstü olan.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿUbeyde’den: **العِكْر**: asıl/kök. “Falan, **عِكره**’ine döndü.” Şiir okudu:
Onun **عِكْر**’inin madenine mutlaka dönecektir,
Gecenin yürüyüşü ve bağışları almak.

Ebû ʿAmr dedi: **لبنٌ عكركرٌ**: kalın (koyu). Şiir okudu:
Onları **اللَّبنِ العكركرِ** ile acıya boğdu,
Soyu ve unsuru itibarıyla alçak bir cimri.

Ve denir: “Falan, toprağının **عِكرة**’sini sattı”; yani aslını.

**العكَدة** ve **العَكَرة**: dilin kökü.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **العكَر**: kılıç ve başkası üzerindeki pas. Dedi ki: el-Mufaḍḍal bana şu şiiri okuttu:
Böylece ben, üzerinde **فِرِنْد** olmayan kılıç gibi oldum,
Üzerine **الخَبَاطُ** ve **العكَرَا** yükselmişken.
Dedi ki: **الخَباط**: tozdur. **العكر**’i **الهاء** üzerine atfetti; sanki şöyle dedi: “Üzerine yükseldi” yani kılıcın üzerine; ve onu toz paslandırdı. Dedi ki: **الهاء**’yı **الخباط** için yapan kimse lahn etmiştir; çünkü Araplar zamirle anılanı açık ismin önüne geçirmezler.

**عرك** : Hadiste, **العَرَكيَّ**’nin, deniz suyuyla temizlik hakkında Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) sorduğu (vardır). Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **العَرَكيُّ**: balıkçı; çoğulu **عَرَك**. Dedi ki: Bundan dolayı gemicilere **عَرَك** denildi; çünkü balık avlarlar. Züheyr dedi:
Onlarla birlikte kılavuzlar, kızgın kum tepesini kaplar; nasıl ki
Derinliğin dalgası gemileri kaplarsa, **العَرَكُ** (da kaplar).

Ebû ʿUbeyd, el-Aṣmaʿî’den: **العَرَك** ve **العَرِك**: sestir.

Başkası dedi: **العَروك**: üzerinde yağından ve hörgücünden bir kalıntı bulunan dişi deve; bu, hörgücü elle **يُعرَك** edilinceye kadar bilinmez. Başkası dedi: **العَركيّة**: fâhişe kadın. İbn Muḳbil, en-Neceşî’yi hicvederek dedi:
Ve onu, bir **عَرَكيّة** dokumacı kadın getirdi,
Onun temizliğinde iki adam çekişir.

**العِراك**: develerin su üzerinde sıkışmasıdır; **وقد اعتركت اعتراكاً**: **اعتركت** (sıkıştı) **اعتراكاً**. Erkeklerin savaşta **اعتراك**’ı: onların sıkışması ve bazısının bazısını **عَرْكُ** etmesi.

**المعركة**: karşılaştıklarında içinde **يعتركون** oldukları yer; çoğulu **المعارك**. Ve denir: **عاركتُه عراكاً ومعاركة**; bununla adama **مُعارِكاً** adı verildi.

Ve denir: **عركتُ الأديم عَرْكاً**; onu ovma ile ovduğum zaman. Ve kavmi savaşta **عَركاً** ettim.

**عريكة البعير**: yük onu **عرَكه** ettiği zaman hörgücüdür; çoğulu **العَرِيكُ**. Ve denir: “Falan, **لليِّنُ العريكة**’dir”; ahlâkı yumuşak, kolay olduğu zaman.

Ve “Falan, **شديد العريكة**’dir”; nefsi şiddetli, onurlu/baş eğmez olduğu zaman.

Ve “**أرضٌ معروكة**; ve **قد عَرِكت**”; hayvanlar onu otlamadan soyup çıplak bıraktığı zaman.

Ve “**ناقةٌ عَرُوك**”; semizliği ile zayıflığı, ancak yoklayarak bilinirse.

Ve denir: “Onunla **عَرْكةً** yahut **عَرْكتين** karşılaştım”; yani bir kere yahut iki kere. Ve “Onunla **عَرَكات** karşılaştım.”

Ve hadiste: Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) bazı eşleri ihramlı idi; **العِراك**’ı, ifâza etmeden önce zikretti. **العِراك**: hayızdır. Ve “**امرأة عارك**”; yani hayızlı. **وقد عَرَكت تَعْركُ عِراكاً**: hayız gördü, hayız görür. Ve “**نساءٌ عواركُ**”; yani hayızlılar.

Ve “**رجلٌ عَرِكٌ**”; şiddetli, yere seren, dayanılmaz olduğu zaman. Ve “**قوم عركون**”.

Ebû ʿUbeyd, el-ʿAdabbas el-Kinânî’den dedi: **العَرْك** ile **الحازّ** birdir; o da, dirseğin kolda kesmesi; ete ulaşıncaya kadar ve deriyi **الكِرْكِرة**’nin keskinliğiyle kesmesidir. Şair, dirseği ayrık bir deveyi vasfederek dedi:
**قليل العرك**; onun iki dirseğini terk eder.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den dedi: Kadınlardan **العركركة**: eti çok, kalçalı, çirkin olan. Araplardan birden fazlasının şöyle dediğini işittim: “**ناقةٌ عَركركةٌ**; çoğulu **عَرَكْركات**”; iri, semiz olduğu zaman. Bir bedevî bana şu şiiri okudu:
Ey iki yol arkadaşım, geceleyin kalkın,
Ve iki hörgüçlü, yığın yığın **عَركركاتٍ**’ı yaklaştırın.

Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: “Üzerinde **ضاغطٌ عركرك** bulunan deve.” Şiir okudu:
**ذي ضاغطٍ عَرَكْركِ** olana göre daha sabırlıyım,
Göğsünün iki yanını çökmeye (yatmaya) attı.

El-Leys dedi: **ركَبٌ عركرك**: kadınların binek üzengilerinden/ayaklıklarından iri olan. Dedi ki: Aslı üç harflidir; lafzı beş harflidir.

Şücâʿ es-Sülemî dedi: **اعترك القوم واعتوَكوا**; sıkıştıkları zaman.

ʿAmr, babasından: “Falan **ميمون العريكة**’dir; ve **الحريكة** ve **السَّليقة** ve **النقيمة** ve **النقيبة** ve **النخيجة** ve **الجَبِيلة** ve **الطبيعة**”; bir mânâ iledir.

**كرع** : Şemmer, Ebû ʿAmr’dan: **أكرعَ القومُ**; gök onlara boşalıp su birikince, develerini gök suyundan suladıkları zaman.

Ben dedim: Arapların, gök suyu bir gölcükte toplandığı zaman ona **كَرَعٌ** dediklerini işittim; “**شرِبنا الكَرَع**” ve “**أروينا نَعمَنا بالكَرَع**”. Bundan, er-Râʿî’nin, develeri ve çobanını vasfederek sözü:
Onları bir deve çobanı sürer; onları pay pay ayırmaz,
Şiddetli bir payla; ve **كَرَعا** (gök suyu) içerek de kanmazlar.

ʿİkrime’den rivayet edildi ki, nehirde **الكَرْع**’ı kerih görürdü.

Şemmer, Ebû Zeyd’den: **الكَرْع**: adamın, elleriyle yahut bir kapla içmeksizin, nehirden ağzıyla içmesidir. Ağzınla bir kaptan yahut başkasından içtiğin her şeyde, onda **كرَعتَ** etmiş olursun. El-Aḫṭal dedi:
Susuzları, ön tarafı tatlı olan (su) onunla sular;
Susuzlar, benzerleri üzerine **كَرَعوا** ettikleri zaman.

**الكارع**: ağzını suya atan kimsedir.

Ebû ʿAmr dedi: **الكَرِيع**: kap bulamadığı zaman nehirden elleriyle içen kimsedir.

Ebû ʿUbeyd dedi: Hurmalıklardan **الكارعات** ve **المُكْرِعات**: su üzerinde olanlardır. **وقد أكرعَتْ وكرعت**: **أكرعَتْ** ve **كرعت**; o **كارعةٌ** ve **مُكْرِعة**’dir. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: Develerden **المكرِعات**: başlarını **الصِّلاء**’ya sokup boyunları kararanlardır. El-Aḫṭal dedi:
Ve **جعديَ**’ye inme; ne zaman ki
**المُكرَعاتُ** dumandan yuvarlanırsa.

Başkası, buradaki **المكرعات**’ı, Lebîd’in hurmayı vasfederek dediği gibi, su üzerinde biten hurmalar yaptı:
Rahatça içerler; **عراكا** (sürtünerek) içen, dönüp gitmeyen;
Hepsi suda **كارعٌ**’dır; suya dalmış.

El-Leys dedi: **كرعَ الإنسان في الماء يكرع كرْعاً وكُروعاً**; onu, yerinden ağzıyla aldığı zaman. Ve **كرع في الإناء**; boynunu ona doğru eğip ondan içtiği zaman. En-Nâbiġa dedi:
Kenarlarında miskin **كارع** olduğu sarı şarapla,
Yani onun içine konulmuş. Şemmer dedi: Ebû ʿAdnân bana şu şiiri okudu:
Kenarlarında miskin **كارع** olduğu **زوراء** ile.
Dedi ki: **الكارع** insandır; yani sen misksin; çünkü sen onun içinde **الكارع**sın; yani nefesin misk gibidir.

Ebû ʿUbeyd, el-Aṣmaʿî’den: **الحَرَّة**’den bir burun (çıkıntısı/yarığı) akarsa o **كُراع**’dır. Başkası dedi: **الكُراع**: yolda karşıdan çıkan dağın bir köşesidir. **كُراع الغَمِيم**: Hicaz tarafında bilinen bir yerdir. Ve “**فرسٌ مُكرَع القوائم**”: bacakları kuvvetli. Ebû’n-Necm dedi:
Kuyruğu kesik, tıraşlı; iki butu **مُكرَعْ**.

**وأكارعُ الأرضِ**: onun uzak uçlarıdır; koyunun **أكارع**’ına benzetildi; o da onun ayaklarıdır. İnsanlardan **الأكارع**: aşağı tabaka; binek hayvanlarının **أكارع**’ına benzetildiler; o da onların ayaklarıdır. Ve hadiste: ( **لا بأس بالطلَب في أكارع الأرض** ).

El-Leys dedi: **جارية كرعةٌ**: şehvetli. Ve “**رجل كرِعٌ**”; ve “**قد كَرِعت إلى العمل كَرَعاً**”.

Dedi ki: İnsandan **الكُراع**: dizin altıdır; hayvanlardan: topuklarının altıdır. Ve denir: “Bu **كُراعٌ**”; o **الوظيف**’tir. Dedi ki: Her şeyin **كُراع**’ı: ucudur. Ve yerin **كُراع**’ı: tarafıdır.

Ebû ʿUbeyd, Ebû ʿAmr’dan: **الأكرع**: incelikli, iki baldırın ön kısmı ince olan; onda **كَرَعٌ** vardır; yani incelik. Ebû ʿAmr ayrıca, ʿAmr’ın ondan rivayet ettiğinde: “Oğlan temizlendi, **وتكرَّعَ** etti, **وتمكَّى** etti”; namaz için temizlendiği zaman.

El-Leys dedi: **الكُراع**: silahla birlikte zikredildiği zaman, atı ve silahı toplayan bir isimdir. Ve **الكُراع**: atın kendisidir. Çekirgenin iki ayağı: **كُراعاه**. Bundan, Ebû Zübeyd et-Tâî’nin sözü:
Çekirge, iki **كُراع**’ıyla çakılı uzaklaştırdı; ve kertenkele, çubuğunda tamamladı.

Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: Denir: “Av seni **أكرعَك** etti, ve seni **أخْطَبك** etti, ve seni **أصقبك** etti, ve sana **أقنى** etti”; “sana imkân verdi” mânâsında. Ve **كرِع الرجلُ**; bir koku ile kokulandı da o ona yapıştı; yani ona yapıştı. Ve **الكَرَّاع**: **الكَرَع** ile düşüp kalkan (dostluk eden) kimsedir; onlar insanların aşağı tabakasıdır; tekine **كَرَعٌ** denir; sonra böyle sürer gider. Ve **الكرَّاع**: malını **بالكَرَع** ile sulayan kimsedir; o da gök suyudur. Ve hadiste: Bir adam, bir bulutta bir söyleyenin şöyle dediğini işitti: ( **اسقِي كَرَعَ فلان** ); ancak onun muradı, gök suyunun toplandığı bir yerdi; sahibi onunla ekinini sular.

Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **أكرعَ القومُ**; **الكرَع**’a isabet ettikleri zaman; o gök suyudur; onu develerine götürüp içirdiler.

**كعر** : Ebû ʿUbeyd, el-Aṣmaʿî’den: Yavru deve hörgücünde yağ taşıdığı zaman o **مُكْعِرٌ**’dir; **وقد أكعرَ إكعاراً**: **أكعر** etti.

Ve ( **النوادر** )’de: “Falan **مُكعِراً** geçti”; koşarak hızlı geçtiği zaman. Ve aslan yavrularından **الكَيْعَر**: semirmiş ve eti sarkmış olan.

El-Leys: **كَعِر الصبيُّ كَعَراً**; çok yemekten karnı dolduğu zaman. Ve **كَعِرَ بطنُه كَعَراً** da; semirdiği zaman. İbnü’l-Aʿrâbî, **كَعِر الصبيّ** ve **كَعِر بطنُه** hakkında bunun benzeri dedi.

**ركع** : Sabah namazı iki rekattır; öğle namazı dört rekattır. Bütün namazlarda, kendisini rükû ve iki secdenin izlediği her kıyam bir **ركعة**’dır. Ve denir: Namaz kılan **ركَع** bir **ركعة** ve iki ve üç **رَكَعات**. Rükû ise, namaz kılanın, içinde kıraat olan kıyamdan sonra başını indirip, sırtı rükû hâlinde sakinleşinceye kadar (eğilmesidir). Denir: **ركع ركوعاً**; birincide ise “**رَكع ركعةً**” dersin. Lebîd dedi:
Sürünürüm; sanki ben, her ne zaman kalksam, **راكعُ**um.
Lebîd’in sözünde **الراكع**: eğilen kimsedir.

Yüzüstü kapanan her şey; dizi, başını indirdikten sonra, yere önce değerse; o **راكع**’dır. **الراكع**’ın çoğulu **رُكَّعٌ** ve **رُكوع**’dur.

Araplar cahiliyede, putlara ibadet etmediği zaman hanîfe **راكعاً** adını verirlerdi. Ve derlerdi: “**ركَعَ إلى الله**”.

Bundan şairin sözü:
Yaratılmışların Rabbi olan Rabbine **راكعُ**.

Ve denir: “Adam **ركع**”; zenginlikten sonra fakirleştiği ve hâli düştüğü zaman. Şair dedi:
Fakiri hor görme; umulur ki sen
Bir gün **ترْكعَ** edersin; hâlbuki zaman onu yükseltmiştir.
Muradı: “**ولا تهيننْ**” idi; nûn’u sakin bir elif yaptı; onu başka bir sakin karşıladı da düştü.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرف) العين والراء والفاء أصلان صحيحان، يدلُّ أحدُهما على تتابُع الشيء متَّصلاً بعضُه ببعض، والآخر على السكون والطُّمَأنينة.
فالأوّل العُرْف: عُرْف الفَرَس. وسمِّي بذلك لتتابُع الشَّعر عليه. ويقال: جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً، أي بعضُها خَلْفَ بعض.
ومن الباب: العُرْفة وجمعها عُرَف، وهي أرضٌ منقادة مرتفِعة بين سَهْلتين تنبت، كأنّها عُرف فَرَس. ومن الشِّعر في ذلك([17]) …
والأصل الآخر المعَرِفة والعِرفان. تقول: عَرَف فلانٌ فلاناً عِرفاناً ومَعرِفة. وهذا أمر معروف. وهذا يدلُّ على ما قلناه من سُكونه إليه، لأنَّ مَن أنكر شيئاً توحَّشَ منه ونَبَا عنْه.
ومن الباب العَرْف، وهي الرَّائحة الطيِّبة. وهي القياس، لأنَّ النَّفس تسكُن إليها. يقال: ماأطيَبَ عَرْفَه. قال الله سبحانه وتعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾  [محمد 6]، أي طيَّبَها. قال:
إِلا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولَيْلَةٍ  *** بواضحةِ الخدّين طيِّبة العَرْفِ
والعُرْف: المعروف، وسمِّي بذلك لأنَّ النفوس تسكُن إليه. قال النابغة:
فلا النُّكْرُ معروفُ ولا العُرْف ضائعُ([18])
أبَى اللهُ إِلاَّ عدلَه ووفاءه
فأمَّا العَرِيف فقال الخليل: هو القيِّم بأمرِ قومٍ قد عَرَف عليهم. قال: وإنّما سمِّي عريفاً لأنَّه عُرِف بذلك. ويقال بل العِرَافة كالوِلاية، وكأنَّه سمِّي بذلك ليعرف أحوالهم.
وأمَّا عرفات فقال قومٌ: سمِّيت بذلك لأنَّ آدمَ وحواءَ عليهما السلام تعارَفَا بها. وقال آخرون. بل سمِّيت بذلك لأنَّ جبريل عليه السلام لما علّم إبراهيم عليه السلام مَناسِكَ الحجّ قال له: أعَرفت([19]) ؟ وقال قومٌ: بل سمِّيت بذلك لأنَّه مكانٌ مقدَّس معظَّم، كأنَّه قد عُرِّف، كما ذكرنا في قوله تعالى: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [محمد 6]. والوقوف بعَرَفاتٍ تعريف. والتعريف: تعريف الضَّالة واللّقْطَة، أن يقول: مَن يَعرِف هذا؟ ويقال: اعتَرَف بالشَّيء، إذا أقرَّ، كأنّه عَرفَه فأقرَّ به. ويقال: النَّفس عَروف، إذا حُمِلت على أمرٍ فباءت به([20]) أي اطمأنَّت. وقال:
فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ  *** عوارفَ بعد كِنٍّ واتِّجاحِ([21])
من الوَُِجاح، وهو السِّتر.
والعارف: الصابر، يقال أصابته مصيبةٌ فوُجِد عُرُوفاً، أي صابراً. قال النَّابغة:
على عارفاتٍ للطِّعان عَوابِسٍ  *** بهنَّ كلُومٌ بين دامٍ وجالِبِ([22])

(عرق) العين والراء والقاف أربعة أصولٍ صحيحة: أحدُها الشَّيء يتولَّد من شيء كالنَّدَى والرَّشْح وما أشبهه. والآخَر الشَّيء ذو السِّنْخ، فسِنْخُه منقاسٌ من هذا الباب. والثالث كَشْط شَيءٍ عن شيء، ولا يكاد يكون إلا في اللّحم. والرَّابع اصطفافٌ وتتابعٌ في أشياء. ثم يُشتَقُّ من جميع هذه الأصول وما يقاربها.
فالأوَّل العَرَق، وهو ما جرى في أصول الشَّعر من ماء الجِلْد. تقول: عرِقَ يعرَقَ عَرَقاً. قال: ولم أسمع للعَرق جمعاً، فإنْ جُمِع فقياسُه أعراق، كجَمل وأجمال. ورجلٌ عُرَقَة: كثير العَرق. ويقال: استعرق، *إذا تعرَّضَ للحَرِّ كي يَعرق.
ومن الباب: جَرَى الفرسُ عَرَقاً أو عَرَقَين، أي طَلَقاً أو طَلَقين. وذلك من العَرَقْ. ويقال: عَرِّقْ فرسَك، أي أجرِهِ حتَّى يتعرَّق. قال الأعشى:
يُعالَى عليه الجلُّ كلَّ عَشِيّة  *** ويرفع نَقلاً بالضُّحَى ويُعَرَّق([23])
ويقال: اللّبَن عَرَقٌ يتحلَّب في العروق حتَّى ينتهي إلى الضَّرْع. قال الشَّمّاخ:
تُضْحِ وقد ضَمِنت ضَرّاتُها عَرَقا  *** من طيّب الطّعم حُلْوٍ غير مجهود([24])
ولبنٌ عَرِق، وهو أن يُجعَل في سقاء فيشدَّ بجنْبِ البعير فيصيبَه العرقُ فَيفسُد. وأمّا عَرَقُ القِرْبة في قوله: "جَشِمْتُ إليك عَرَق القِربة([25]) " فمعناه فيما زعم يونس: عطيّة القربة، وهو ماؤها، كأنَّه يقول: جَشِمت إليك حتَّى سافرتُ واحتجتُ إلى عَرَق القربة في الأسفار، وهو ماؤها. ويقال: عَرِق لـهُ بكذا، كأنّه تَندَّى له وسَمَح. قال:
سأجعَلهُ مكانَ النُّون مِنِّي  *** وما أُعْطِيتُهُ عَرَقَ الخِلالِ([26])
يقول: لم أُعْطَهُ عطيَّةَ مودّة، لكنَّه أخذْتُه قسراً. والنُّون: السَّيف. وقال بعضهم: جَشِمْتُ إليك حَتَّى عرِقتُ كعرق القِرْبة، وهو سَيَلان مائها. وقال قوم: عَرَق القِربة أنْ يقول: تكلَّفتُ لك ما لا يبلغُه أحدٌ حتى تجشَّمت ما لا يكون؛ لأنَّ القِربة لا تَعْرَق، يذهب إلى مِثْلِ قولهم: "حتَّى يشِيب الغُراب". وكان الأصمعيُّ يقول: عَرَق القِرْبة كلمةٌ تدلُّ على الشِّدَّة، وما أدري ما أصلُهما وقال ابنُ أبي طَرَفة: يقال لَقِيتُ من فُلانٍ عَرَقَ القِرْبة، أي الشِّدّة. قال: وأنشد الأحمر:
ليست بِمَشْتَمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها  *** عَرَقُ السِّقاء على القَعُود اللاّغِبِ([27])
يمدح رجلاً يسمع الكلمة الشديدة فلا يأخُذ صاحبَها بها.
ومن الباب: عَرَّقْتُ في الدَّلو، وذلك إذا كان دونَ المِلء، كأنَّ هذا لقِلّته شبّه بالعَرَق. ويقال للمُعْطي اليسير: عَرَّق. قال:
لا تملأ الدَّلْوَ وعرِّقْ فيها  *** أما تَرَى حَبَارَ مَنْ يَسقيها([28])
ويقال: كأسٌ مُعْرَقَة، إذا لم تكن مملوءةً، قد بقيتْ منها بقيَّة. وخَمْرٌ مُعرَقَة، أي ممزوجة مزجاً خفيفاً، شُبِّه ذلك المزجُ اليسير بالعَرَق. وقال في المُعْرق القليلِ المَزْج:
أخَذْتُ برأسِهِ فدَفَعْتُ عنه  *** بمُعْرَقَةٍ مَلامةَ مَن يلومُ([29])
والأصل الثاني السِّنْخ المتشعِّب. من ذلك العِرْق عِرْق الشَّجَرة. وعُروقُ كلِّ شيء: أطنابٌ تَنْشَعِب من أصوله. وتقول العرب: "استأصَل الله عِرْقاتَهم([30]) " زعموا أنَّ التاء مفتوحة، ثمَّ اختلفوا في معناه، فقال قوم: أرادوا واحدةً وأخرجها مُخرَج سِعلاة. وقال آخرون: بل هي تاءُ جماعة المؤنّث لكنهم خفّفوه بالفتحة ويقال: أعْرَقَتِ الشَّجَرةُ، إذا ضَرَبتْ عُروقُها فامتدَّت في الأرض.
ومن هذا الباب: عَرَق الرّجُل يَعْرُق عُروقاً، إذا ذَهَب في الأرض. وهذا تشبيهٌ، شبِّه ذهابه بامتدادِ عُروق الشَّجرةِ وذهابها في الأرض.
فأمّا قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "مَنْ أحيا أرضاً مَيْتةً فهي له، وليس لعرقٍ ظالمٍ حَقٌّ". فهو مَثَل. قال العلماء: العُروق أربعة: عرقان ظاهران، وعرقان باطنان. فالظاهران: الغَرس والبناء، والباطنان البئر والمعْدن. ومعنى العِرق الظَّالم أن يجيءَ الرّجُل إلى أرضٍ قد أحياها رجلٌ قبلَه فيغرسَ فيها غَرساً أوْ يُحدِثَ شيئاً يستوجب به الأرض.
والعِرق: نباتٌ أصفر. ومن أمثالهم: "فلانٌ مُعْرق [له] في الكَرم"، أي لـه فيه أصلٌ وسِنْخ. وقد عَرَّق فيه أعمامُه وأخواله تعريقاً، وأعرقوا فيه أعراقاً. وقد أعْرقَ فيه أعراقُ العَبيد، إذا خالطه ذلك وتخلَّق بأخلاقهم. ويقال: تدارَكَه أعراقُ خَيرٍ وأعراقُ شَرٍّ. قال الشّاعر:
جرى طَلَقاً حتَّى إذا قيل سابقٌ  *** تداركَه إعراقُ سَوْءٍ فَبَلّدا([31])
والعَريق من الخَيل والنَّاس: الذي لـه عرِقٌ في الكَرم. وفلانٌ يُعارِقُ
 فلاناً، أي يُفاخِره، ومعناه أن يقول: إنَّنا *أكْرم عِرقاً. ويقال: "عِرقٌ في بنات صَعْدة" وهي الحُمُر الأهليّة. وقول عِكراش بن ذُؤيب: "أتيته بإبلٍ كأنّها عُروق الأَرْطى" أراد أنّها حُمْر، لأنَّ عُروقَ الأرطى حُمر، وحُمْر الإِبل كرائمها. قال:
يُثير ويُبدِي عن عُروقٍ كأنّها *** أعنَّةُ جَرَّازٍ تُحَطّ وتُبْشَرُ([32])
وصف ثوراً يَحفِر كِناساً تحت أرْطَى.
والأصل الثالث كشط اللَّحم عن العظم. قال الخليل: العُراق: العظم الذي قَد أُخِذَ عنه اللَّحم. قال:
* فألقِ لكلبك منه عُرَاقا *
فإذا كان العظم بلحمه فهو عَرْق. ويقال: العُراق جمع عَرق، كما يقال ظِئر وظُؤار([33]) . ويقال في المثل: "هو ألْأََم من كلبٍ على عَرْق". قال ابن الأعرابيّ: جمع عَرْق عِرَاق. وأنشَد:
يَبيت ضَيفِي في عِراقٍ مُلْسِ  *** وفي شَمُولٍ عُرِّضَتْ للنَّحْسِ([34])
مُلْس، يعني الودكَ والشَّحم. والنَّحْس: الرِّيح. يقال: عَرَقت العظم وأنا أعْرُقهُ، واعترقْتُه وتعرَّقتُه، إذا أكلتَ ما عليه [من] من اللحم. ويقال: أعطِني عَرْقاً([35]) أتعرَّقهُ، أي عظماً عليه اللحم. وفلانٌ مُعتَرَقٌ، أي مهزول، كأنَّ لَحمه قد اعتُرِق. قال:* غولٌ تَصَدَّى لسَبَنْتىً مُعْتَرِق *
وقال:
قد أشهدُ الغارةَ الشَّعواءَ تحملُنِي  *** جَرداءُ معروقَةُ اللَّحيين سُرْحوبُ([36])
يصف الفرس بقلّة اللحم على وجهه، وذلك أكْرَمُ له. قال الكِسائيّ: فمٌ مُعْرَق: قليلُ الرِّيق. ووجهٌ معروق: قليل اللَّحم.
والأصل الرّابع: الامتداد والتَّتابع في أشياءَ يتبع بعضُها بعضاً. من ذلك العَرَقة، والجمع عَرَقات، وذلك كلُّ شيءٍ مضفور أو مصطفٍّ. وإذا اصطفَّت الطَيرُ في الهواء فهي عَرَقة، وكذلك الخيل. قال طُفيل:
كأنّه بعدَ ما صَدَّرْن من عَرَقٍ  *** سِيدٌ تَمَطّر جُنحَ اللَّيل مبلولُ([37])

والعَرَقة: السَّفيفة المنسوجة من الخُوص قَبل أن يُجعَل منها زَبيل. وسمِّي الزَّبيل عَرَقاً لذلك. ويقال عَرَقة أيضاً. قال أبو كبير:
نَغْدو فنَترُك في المَزَاحف مَن ثوى  *** ونُمِرُّ في العَرَقات مَن لم يُقتَلِ([38])
يعني نأسِرهم فنشدُّهم في العَرَقات، وهي النُّسوع.
ويقال لآثار الخَيل المصطفة عَرَقة. والعَرَقة: طُرَّة تُنسَج ثم تخاط على شَقَّة، الشُّقة التي للبيت. وقال ابنُ الأعرابيّ: العَرَقة: جماعةٌ من الخيل والإبل القائمة على سَطر([39]). فأمَّا عِراق المَزادة والرَّاوية فهو الخَرْز الذي في أسفلها، والجمع عُرُق. وذلك عندنا ممّا ذكرناه من الامتداد والتَّتابُع. قال ابن أحمر:
من ذي عِرَاق نِيطَ في جَوْزِها  *** فهو لطيفٌ طَيُّه مُضْطَمِرْ
وقال آخر:
* تضَحك عن مِثل عِراق الشَّنَّهْ *
ومن هذا الباب: العِرَاق، وهو عند الخليل شَاطئ البحر. وسمِّيت العِراقُ عِراقاً لأنَّه على شاطئ دِجلَة والفرات عِدَاءً حتَّى يتّصل بالبحر. والعِراق في كلام العرب: شاطئ البَحْر على طُوله.
ومن هذا الباب: العِراق، وهو ما أحاط بالظُّفُر من اللَّحم. قال الدُّريدي: "سمِّيت العِراق لأنَّها استكفَّتْ أرضَ العرب([40]) "، أي صارت كالِكفاف لها. وذُكر عن أبي عمرو بن العلاء أنّ العِراق مأخوذ من عروق الشّجر، وهي مَنابِت الشَّجر. والعِراقان: الكوفة والبصرة. وقال الأصمعي: العِراق كلُّ موضعِ ريفٍ. قال جرير:
نَهْوَى ثرى العِرْق إذْ لم نلقَ بعدكُمُ  *** كالعرق عِرقاً ولا السُّلاَّنِ سُلاَّنا
ويقال: أعرَقَ الرَّجل وأشأمَ، أي أتَى العِراقَ والشَّام. قال الممزَّق:
فإن تُنْجِدُوا أُتْهِمْ خلافاً عليكمُ *** وإن تُعْمِنُوا مُستحقِبِي الشَّرِّ أُعرِقِ([41])
وأمَّا عَرْقُوَة [الدَّلو فـ([42]) ] الخشَبَة المعروضةُ عليها.
(عرك) العين والراء والكاف أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على ذلك وما أشبَهَه من تمريسِ شيءٍ بشيء أو تمرُّسِه به. قال الخليل: عركتُ الأديمَ عَرْكاً، إذا دَلَكتَه دلْكاً. وعركت القومَ في الحربِ عَركاً. قال زهير:
فتعرْكُكُمْ عَرْكَ الرَّحى بثفَالها  *** وتَلْقَح كِشافاً ثم تَحْمِل فتُتْئِمِ([43])
ومن الباب: اعترَك القومُ في القتال، وذلك تمرُّسُ بعضِهم ببعضٍ وعَرْكُ بعضِهم بعضاً، *وذلك المكان مُعْترَك ومُعتَرَكةٌ. وقال الخليل: رجلٌ عَرِكٌ وقوم عَرِكون، وهم الأشِدَّاء في الصِّراع.
ومن الباب وإِنَّما زِيد في حروفه ابتغاءَ زيادةٍ في معناه -قولُهم: عَرَكْرَكٌ، أي غليظ شديدٌ صَبور. قال:
لا تَشهدِ الوِردَ بكلِّ حائِر  *** إلا بفَعْم المَنكِبين حادرِ
عَركْركٍ يملأُ عينَ النّاظر
ويقال: رجلٌ عَرِكٌ: حِلْسٌ لا يبرح القِتال. وعَريكة البَعير: سَنامُه، وذلك أنَّ الحِمْل يَعْرُكه. قال ذو الرُّمَّة:
* خِفافُ الخُطَى مُطْلَنْفئات العرائكِ([44]) *
مُطْلَنْفئة: لاصقة بالأرض. ويقال: ناقة عَرُوك، مثل اللَّموسُ([45]) ، وذلك إذا كان عليها وَبَر فلا يُرى طرْقُها تحت الوَبَر حتى يُلْمَس. وعَرَكْت الشّاة أيضاً، إذا جَسَستَها([46]) . قال: ولا تكون المرَّة والمرَّتانِ عَرَكاً، وإنّما يكون ذلك إذا بُولِغ في الجسّ. وتقول: لقيتُه عَرَكاتٍ، أي مَرّاتٍ وهذا على معنى التمثيل بعَرَكات الجَسّ.
قال الخليل: والعَرْك: عَرك المِرفق الجنبَ، من الضّاغط يكون بالبعير. قال الطرِمَّاح:
* قليل العرك يهجو مرفقاها([47]) *
فأمَّا قولُهم: هو ليِّن العريكة، فقال الخليل: فلانٌ ليِّن العريكة، إذا لم يكن ذا إباءٍ، وكان سَلِساً. وقال ابن الأعرابيّ: العريكة: شِدَّة النَّفْس. قال:
خرّجها صوارمُ كلِّ يومٍ  *** فقد جعلت عَرائكُها تلين([48])
خَرَّجها: هذَّبها وأدّبها كما يَتخرّج الإنسان، وهذا كلُّه راجعٌ إلى ما تقدّم ذِكرُه من عريكة السَّنام.
فأمّا المَلاّحون فهم العَرَك، يقال عَركيٌّ للواحد وعَرَكٌ للجمع، مثل عربيٍّ وعَرب. قال زُهير:
يَغْشَى الحداةُ بهم وعْثَ الكثيب كما *** يُغشِي السّفائنَ موجَ اللَّجَّةِ العَرَكُ([49])
يَغشَى السفائنَ موجُ اللّجة العَرك *
وإنَّما سُمُّوا عَرَكاً لمعاركتهم الماءَ والسُّفن.
ويقال: أرضٌ مَعْروكة، إذا عَرَكتها السّائمةُ وأكلت نَباتَها.
ومن الباب: العِراك في الوِرْد. ويقال ماء مَعْروكٌ، أي مُزدَحَم عليه. وهو القياس، لأنَّ المُورِد إذا أورد إبلَه أجْمَعَ تزاحمت وتعاركت. قال لبيد:
فأورَدَها، العِراكَ ولم يذُدْها  *** ولم يُشفِق على نَغَصِ الدِّخالِ([50])
ومن أمثالهم: "عارِكْ بجَذَعٍ أودَعْ([51]) ".
فأمّا العارك فإنَّها الحائض، وممكن أن يكون من قياسه أن تكون معانِيةً، لما تُعانِيه من نِفاسها ودَمِها، وكأنّها تُعارِكُ شيئاً. يقال امرأةٌ عاركٌ ونساء عوارك. قالت الخنساء:
لن تَغْسِلُوا أبداً عاراً أظلّكُم  *** غَسْلَ العَوارِكِ حيضاً بعد أطهارِ([52])
يقال منه: عَرَكَت تعرُك عَركاً وعراكاً فهي عارك.

--------------ــــ
([17]) بعده بياض في الأصل.
([18]) ديوان النابغة 56.
([19]) زاد بعده في المجمل: فقال نعم".
([20]) في الأصل: "بساءت به".
([21]) ويروى: "وابتحاح" و: "وابتجاح"، كما في اللسان (عرف).
([22]) ديوان النابغة 5.
([23]) ديوان الأعشى 146.
([24]) في الأصل: "تضحى"، وانظر ما سبق من التحقيق والتخريج في مادة (جهد).
([25]) في حديث عمر: "ألا لا تغالوا صدق النساء فإن الرجال تغالى بصداقها حتى تقوله: جشمت إليك عرق القربة". اللسان (عرق).
([26]) البيت للحارث بن زهير العبسي، يصف سيفاً له يسمى "النون". وفي الأصل: "عني"بدل"مني" صوابه في اللسان (عرق، نون) والمجمل (عرق). قال ابن بري: صواب إنشاده "ويخبرهم مكان النون مني"، لأن قبله:
سيخبر قومه حنش بن عمرو  *** إذا لاقاهم وابنا بلال
 [27]) البيت لابن أحمر الباهل، كما في اللسان (عرق). وفي اللسان: "وعفوها" بالفاء.
([28]) الرجز في إصلاح المنطق 281، 453 ومجالس ثعلب 238 واللسان (حبر، عرق)، وقد سبق في (برق). وفي اللسان (عرق) أن "حبار" اسم ناقته.
([29]) للبرج بن مسهر الطائي، كما في اللسان (عرق) والمؤتلف والمختلف 62 والحماسة بشرح المرزوقي ص 1272 برواية: "رفعت برأسه وكشفت عنه".
([30]) يقال عرقاتهم، بكسر التاء: جمع عرق، كعرس وعرسات. فهو من المذكر الذي جمع بالألف والتاء. ومن قال عرقاتهم بفتح التاء أجراه مجرى سعلاة. انظر اللسان والقاموس.
([31]) أنشده في اللسان (عرق).
([32]) كذا ورد البيت في الأصل.
([33]) انظر اللسان (عرق 115).
([34]) أنشده في اللسان (عرق، نحس).
([35]) في الأصل: "عروقاً"، تحريف.
([36]) البيت لعمران بن إبراهيم الأنصاري، كما في حاشية الدمنهوري على متن الكافي. وأنشده في اللسان (عرق) بدون نسبة. وانظر ما كتب في حواشي الجزء الأول من تهذيب اللغة ص 224.
([37]) البيت مما لم يرو في ديوان طفيل. وهو في اللسان (عرق، مطر) برواية: "كأنهن وقد صدرن من عرق". ولم ينسبه في الموضع الثاني. وأنشده في (صدر) أيضاً برواية المقاييس.
([38]) وكذا روايته في ديوان الهذليين (2: 96). وفسره السكري بقوله: "نمر، يقول: نوثق". وفي اللسان (عرق): "ونقر".
([39]) في الأصل: "شطر".
([40]) الجمهرة: (2: 384).
([41]) سبق الكلام على البيت وتخريجه في (تهم، عمن).
([42]) تكملة يقتضيها الكلام، وفي المجمل: "والعرقوة: الخشبة المعروضة على الدلو".
([43]) البيت من معلقته المشهورة.
([44]) أنشد هذا العجز في اللسان (عرك). وصدره كما في ديوان ذي الرمة 426:
* إذا قال حادينا أيا عسجت بنا *
          وفي الأصل: "خطاف الخطى"، صوابه فيهما.
([45]) بدلها في اللسان: "الشكوك"، وقال: "وهي التي يشك في سنامها أبه شحم أم لا".
([46]) في الأصل: "حبستها"، تحريف.
([47]) لم أجد هذه القطعة في ديوان الطرماح.
([48]) لزهير في ديوانه 189 واللسان (خرج). والرواية فيهما: "وخرجها صوارخ".
([49]) ديوان زهير 167 واللسان (عرك)، والرواية فيهما: "حر الكثيب". وروى أبو عبيدة: *
([50]) ديوان لبيد 121 طبع 1880 واللسان (عرك، نغص، دخل).
([51]) ويروى: "زاحم بعود أودع". اللسان (عود) وأمثال الميداني (1: 293). وفي الأصل: "عارك بجد"، تحريف.
([52]) ديوان الخنساء 35 واللسان (عرك) برواية: "لا نوم أو تغسلوا عاراً". ورواية الديوان:
لا نوم حتى تقودوا الخيل عابسة  *** ينبذن طرحا بمهرات وأمهار
أو تحفروا حفرة فالموت مكتع  *** عند البيوت حصيناً وابن سيار
أو ترحضوا عنكم عاراً تجللكم  *** رحض العوارك حيضاً عند أطهار

ـ

##### Türkçe

(عَيْن ile راء ve onları üçleyen şeyler bâbı)
(**عرف**) **العين** ve **الراء** ve **الفاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri, şeyin birbiriyle bitişik olarak ard arda gelmesine delâlet eder; diğeri de sükûna ve itmi’nâna delâlet eder.
Birincisi: **العُرْف**: atın **عُرْف**’u. Üzerindeki kılın ard arda oluşundan dolayı bununla adlandırıldı. Ve denir: **جاءَت القَطا عُرْفاً عُرْفاً**; yani bir kısmı bir kısmının arkasından.
Bu bâbdandır: **العُرْفة** ve onun çoğulu **عُرَف**; o, iki düzlük arasında boyun eğen (uzanıp giden) yüksekçe bir arazidir; biter; sanki atın **عُرْف**’udur. Ve bunun hakkında şiirdendir([17]) …
Diğer asıl: **المَعَرِفة** ve **العِرفان**. Dersin ki: falan, falanı **عِرفاناً** ve **مَعرِفة** olarak bildi. Bu, **معروف** bir iştir. Bu, dediğimiz üzere ona sükûn bulmasına delâlet eder; çünkü kim bir şeyi inkâr ederse ondan ürker ve ondan uzaklaşır.
Bu bâbdandır **العَرْف**; o, güzel kokudur. Ve o kıyastır; çünkü nefis ona sükûn bulur. Denir: **ماأطيَبَ عَرْفَه**. Allah Teâlâ buyurdu: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾  [Muhammed 6] yani onu hoş kokulu kıldı. Dedi ki:
إِلا رُبَّ يومٍ قد لَهَوْتُ ولَيْلَةٍ  *** بواضحةِ الخدّين طيِّبة العَرْفِ
Ve **العُرْف**: **المعروف**tur; nefisler ona sükûn bulduğu için bununla adlandırıldı. Nâbiga dedi ki:
فلا النُّكْرُ معروفُ ولا العُرْف ضائعُ([18])
أبَى اللهُ إِلاَّ عدلَه ووفاءه
**العَرِيف**’e gelince, Halîl dedi ki: o, üzerine **عَرَف** ettiği bir kavmin işinin kâimidir (yürütücüsüdür). Dedi ki: ancak **عريفاً** diye adlandırıldı; çünkü bununla bilindi. Ve denir: bilakis **العِرَافة** **الوِلاية** gibidir; sanki onların hâllerini bilsin diye bununla adlandırılmıştır.
**عرفات**’a gelince, bir kavim dedi ki: Âdem ile Havvâ -ikisine selâm- orada birbirlerini tanıdıkları için bununla adlandırıldı. Başkaları dedi: bilakis Cebrâil -selâm üzerine olsun- İbrâhim’e -selâm üzerine olsun- haccın menâsikini öğrettiğinde ona: **أعَرفت**([19]) ? dediği için bununla adlandırıldı. Bir kavim dedi: bilakis o, mukaddes, tazim edilen bir mekân olduğu için bununla adlandırıldı; sanki **عُرِّف** edilmiştir; Allah Teâlâ’nın şu sözü hakkında zikrettiğimiz gibi: ﴿وَيُدْخِلُهُمُ الجَنَّةَ عَرَّفَهَا لَهُمْ﴾ [Muhammed 6]. Ve **عَرَفات**’ta durmak **تعريف**tir. Ve **التعريف**: kayıp hayvanı ve **اللّقْطَة**’yı tanıtmak; “Bunu kim **يَعرِف**?” demesidir. Ve denir: **اعتَرَف بالشَّيء**; ikrar ettiğinde; sanki onu **عَرفَه** de onunla ikrar etti. Ve denir: **النَّفس عَروف**; bir işe yüklendiğinde ve onunla döndüğünde([20]) yani itmi’nân bulduğunda. Dedi ki:
فآبُوا بالنِّساء مُرَدَّفاتٍ  *** عوارفَ بعد كِنٍّ واتِّجاحِ([21])
**الوَُِجاح**’tandır; o da örtüdür.
Ve **العارف**: sabreden. Denir: ona bir musibet isabet etti de **عُرُوفاً** bulundu; yani sabreden. Nâbiga dedi ki:
على عارفاتٍ للطِّعان عَوابِسٍ  *** بهنَّ كلُومٌ بين دامٍ وجالِبِ([22])

(**عرق**) **العين** ve **الراء** ve **القاف** dört sahih asıldır: birincisi, çiy ve terleme ve benzeri gibi bir şeyden türeyen şeydir. Diğeri, köklü (aslı olan) şeydir; onun kökü bu bâbdan ölçülmüştür. Üçüncüsü, bir şeyi bir şeyden kazıyıp soymaktır; neredeyse ancak ette olur. Dördüncüsü, şeylerde saf saf dizilme ve ard arda gelmedir. Sonra bu asılların hepsinden ve onlara yakın olanlardan türetilir.
Birincisi: **العَرَق**; o, derinin suyundan kıl köklerinde akan şeydir. Dersin ki: **عرِقَ يعرَقَ عَرَقاً**. Dedi ki: **العَرق** için bir çoğul işitmedim; eğer çoğul yapılırsa kıyası **أعراق**tır; **جَمل** ve **أجمال** gibi. Ve **رجلٌ عُرَقَة**: çok terleyen. Ve denir: **استعرق**; *sıcağa maruz kaldığında ki terlesin.
Bu bâbdandır: at **عَرَقاً** yahut **عَرَقَين** koştu; yani bir **طَلَقاً** yahut iki **طَلَقين**. Bu, **العَرَقْ**tandır. Ve denir: **عَرِّقْ فرسَك**; yani onu koştur, ta ki terlesin. A‘şâ dedi ki:
يُعالَى عليه الجلُّ كلَّ عَشِيّة  *** ويرفع نَقلاً بالضُّحَى ويُعَرَّق([23])
Ve denir: süt, damarlarda sağılır; damarlarda **عَرَقٌ**dur; ta ki memeye varıncaya kadar. Şemmâh dedi ki:
تُضْحِ وقد ضَمِنت ضَرّاتُها عَرَقا  *** من طيّب الطّعم حُلْوٍ غير مجهود([24])
Ve **لبنٌ عَرِق**: o, bir tuluma konulup devenin yanına bağlanmasıdır; ona ter isabet eder de bozulur. **عَرَقُ القِرْبة**’ye gelince, “**جَشِمْتُ إليك عَرَق القِربة([25])**” sözünde; Yûnus’un zannettiğine göre manası: tulumun bağışı; o da suyudur; sanki şöyle der: sana geldim; ta ki yolculuk ettim ve seferlerde **عَرَق القِربة**’ye muhtaç oldum; o da suyudur. Ve denir: ona şu ile **عَرِق**; sanki ona çiylendi ve cömert davrandı. Dedi ki:
سأجعَلهُ مكانَ النُّون مِنِّي  *** وما أُعْطِيتُهُ عَرَقَ الخِلالِ([26])
Der ki: ona dostluk bağışı vermedim; fakat onu zorla aldım. Ve **النُّون**: kılıçtır. Bazıları dedi: sana geldim; ta ki **عرِقتُ**; tulumun **عَرَق**’ı gibi; o da suyunun akmasıdır. Bir kavim dedi: **عَرَق القِربة**; “kimsenin erişemeyeceği şeyi senin için külfetlendim; ta ki olmayacak şeyi yüklendin” demendir; çünkü tulum terlemez; “**حتَّى يشِيب الغُراب**” sözleri gibi olana gider. Asma‘î derdi ki: **عَرَق القِرْبة** şiddete delâlet eden bir kelimedir; ikisinin aslı nedir bilmiyorum. İbn Ebî Tarafe dedi ki: “Falandan **عَرَقَ القِرْبة** ile karşılaştım” denir; yani şiddet. Dedi ki: Ahmer’i inşâd etti:
ليست بِمَشْتَمَةٍ تُعَدُّ وعَفْوُها  *** عَرَقُ السِّقاء على القَعُود اللاّغِبِ([27])
Bir adamı över: şiddetli sözü işitir de sahibini onunla yakalamaz.
Bu bâbdandır: **عَرَّقْتُ في الدَّلو**; bu, dolunun altında olduğunda; sanki bu, azlığından dolayı **العَرَق**a benzetildi. Ve az veren için: **عَرَّق** denir. Dedi ki:
لا تملأ الدَّلْوَ وعرِّقْ فيها  *** أما تَرَى حَبَارَ مَنْ يَسقيها([28])
Ve denir: **كأسٌ مُعْرَقَة**; dolu olmadığında; ondan bir kalıntı kaldığında. Ve **خَمْرٌ مُعرَقَة**; yani hafif bir karışımla karıştırılmış; o az karışım **العَرَق**a benzetildi. Ve az karışımlı **المُعْرق** hakkında dedi ki:
أخَذْتُ برأسِهِ فدَفَعْتُ عنه  *** بمُعْرَقَةٍ مَلامةَ مَن يلومُ([29])
İkinci asıl: dallanıp budaklanan kök. Bundan: **العِرْق**; ağacın **عِرْق**’u. Ve her şeyin **عُروق**’u: köklerinden dallanan ipler (kollar)dır. Araplar der: “**استأصَل الله عِرْقاتَهم([30])**”; **التاء**’nın meftûha olduğunu zannettiler; sonra manasında ihtilaf ettiler: bir kavim dedi: bir taneyi kastettiler ve onu **سِعلاة** çıkışıyla çıkardılar. Başkaları dedi: bilakis o, müennes cemaat **تاء**’sıdır; fakat onu fetha ile hafiflettiler. Ve denir: **أعْرَقَتِ الشَّجَرةُ**; kökleri vurup da yerde uzadığında.
Bu bâbdandır: adam **عَرَق** eder, **يَعْرُق عُروقاً**; yere gittiğinde. Bu bir benzetmedir; onun gidişi, ağacın köklerinin uzaması ve yerde gitmesiyle benzetildi.
Resûlullah -sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem-’in şu sözüne gelince: “**مَنْ أحيا أرضاً مَيْتةً فهي له، وليس لعرقٍ ظالمٍ حَقٌّ**”. Bu bir meseldir. Âlimler dedi ki: **العُروق** dörttür: iki zahir kök, iki bâtın kök. Zahir olanlar: dikim ve bina; bâtın olanlar: kuyu ve maden. **العِرق الظَّالم**’ın manası: bir adamın, kendisinden önce bir adamın ihyâ ettiği bir araziye gelip oraya bir dikim dikmesi yahut araziyi kendisine gerektirecek bir şey ihdas etmesidir.
Ve **العِرق**: sarı bir bitkidir. Ve mesellerindendir: “**فلانٌ مُعْرق [له] في الكَرم**”; yani onda bir aslı ve kökü vardır. Ve onda amcaları ve dayıları **تعريقاً** kök salmıştır; ve onda **أعراقاً** kök salmışlardır. Ve onda kölelerin **أعراقُ**’ı kök salmıştır; o, ona karıştığında ve onların ahlâkıyla ahlâklandığında. Ve denir: ona hayır kökleri ve şer kökleri yetişti. Şair dedi ki:
جرى طَلَقاً حتَّى إذا قيل سابقٌ  *** تداركَه إعراقُ سَوْءٍ فَبَلّدا([31])
Ve atlardan ve insanlardan **العَريق**: keremde bir kökü olan kimsedir. Ve falan, falanla **يُعارِقُ**; yani onunla övünüşür; manası: “biz, kökçe daha kerîmiz” demesidir. Ve denir: “**عِرقٌ في بنات صَعْدة**”; o, evcil eşeklerdir. Ve İkrâş b. Züeyb’in sözü: “**أتيته بإبلٍ كأنّها عُروق الأَرْطى**”; kastetti: onların kızıl olduklarını; çünkü **عُروقُ الأرطى** kızıldır; ve develerin kızılları onların kerîmeleridir. Dedi ki:
يُثير ويُبدِي عن عُروقٍ كأنّها *** أعنَّةُ جَرَّازٍ تُحَطّ وتُبْشَرُ([32])
Bir boğayı vasfeder; **أرْطَى** altında bir in kazarken.
Üçüncü asıl: eti kemikten kazıyıp soymak. Halîl dedi ki: **العُراق**: üzerinden et alınmış kemiktir. Dedi ki:
* فألقِ لكلبك منه عُرَاقا *
Kemik etiyle olursa o **عَرْق**tır. Ve denir: **العُراق** **عَرق**’ın çoğuludur; **ظِئر** ve **ظُؤار** denildiği gibi([33]). Ve meselde denir: “**هو ألْأََم من كلبٍ على عَرْق**”. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عَرْق**’ın çoğulu **عِرَاق**tır. Ve inşâd etti:
يَبيت ضَيفِي في عِراقٍ مُلْسِ  *** وفي شَمُولٍ عُرِّضَتْ للنَّحْسِ([34])
**مُلْس**: yani iç yağı ve yağ. **النَّحْس**: rüzgâr. Denir: **عَرَقت العظم** ve ben onu **أعْرُقهُ**; ve onu **اعترقْتُه** ve **تعرَّقتُه**; üzerindeki etten [bir şey] yediğinde. Ve denir: bana bir **عَرْقاً** ver([35]) onu **أتعرَّقهُ**; yani üzerinde et olan bir kemik. Ve falan **مُعتَرَقٌ**tur; yani zayıf; sanki eti **اعتُرِق** edilmiştir. Dedi ki: * **غولٌ تَصَدَّى لسَبَنْتىً مُعْتَرِق** *
Ve dedi ki:
قد أشهدُ الغارةَ الشَّعواءَ تحملُنِي  *** جَرداءُ معروقَةُ اللَّحيين سُرْحوبُ([36])
Atı, yüzünde etin azlığıyla vasfeder; bu, onun için daha kerîmdir. Kisâî dedi ki: **فمٌ مُعْرَق**: az tükürüklü. Ve **وجهٌ معروق**: az etli.
Dördüncü asıl: birbiri ardınca gelen şeylerde uzama ve ard arda gelme. Bundan: **العَرَقة**; çoğulu **عَرَقات**; bu, örülmüş yahut saf saf dizilmiş her şeydir. Kuşlar havada saf saf dizilirse o **عَرَقة**’dır; atlar da böyledir. Tufeyl dedi ki:
كأنّه بعدَ ما صَدَّرْن من عَرَقٍ  *** سِيدٌ تَمَطّر جُنحَ اللَّيل مبلولُ([37])

Ve **العَرَقة**: **الخُوص**’tan dokunmuş şerit; ondan **زَبيل** yapılmadan önce. Ve bundan dolayı **الزَّبيل**’e **عَرَقاً** ad verildi. Ve **عَرَقة** da denir. Ebû Kebîr dedi ki:
نَغْدو فنَترُك في المَزَاحف مَن ثوى  *** ونُمِرُّ في العَرَقات مَن لم يُقتَلِ([38])
Yani onları esir ederiz de onları **العَرَقات** içinde bağlarız; o da **النُّسوع**’dur.

Ve saf saf dizilmiş atların izlerine **عَرَقة** denir. Ve **العَرَقة**: dokunup sonra bir **شَقَّة** üzerine dikilen püskül; ev için olan **الشُّقة**. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العَرَقة**: bir satır üzerinde duran at ve deve topluluğu. Ama **عِراق**’ı **المَزادة**’nin ve **الرَّاوية**’nin, onun alt tarafındaki dikiştir; çoğulu **عُرُق**. Ve bu, bizim yanımızda, uzama ve ardarda gelmeden zikrettiğimiz şeydendir. İbn Ahmer dedi ki:
من ذي عِرَاق نِيطَ في جَوْزِها  *** فهو لطيفٌ طَيُّه مُضْطَمِرْ
Ve bir başkası dedi ki:
* تضَحك عن مِثل عِراق الشَّنَّهْ *

Ve bu bâbdan: **العِرَاق**; o, Halîl’in yanında denizin kıyısıdır. Ve **العِراق**’a **عِراقاً** adı verildi; çünkü o, Dicle ve Fırat’ın kıyısı üzerinde, denize bitişinceye kadar, boydan boya uzanır. Ve **العِراق**, Arapların sözünde: denizin kıyısı, onun uzunluğu boyunca.

Ve bu bâbdan: **العِرَاق**; o, tırnağı etten kuşatan şeydir. Düreydî dedi ki: “**العِرَاق** adlandırıldı; çünkü Arapların toprağını **استكفَّتْ**([40])”, yani ona bir kenar gibi oldu. Ebû Amr b. el-Alâ’dan zikredildi ki **العِرَاق**, ağaçların **عروق**’undan alınmıştır; o da ağaçların bitiş yerleridir. Ve **العِراقان**: Kûfe ve Basra’dır. Asmaî dedi ki: **العِرَاق** her **ريف** yeridir. Cerîr dedi ki:
نَهْوَى ثرى العِرْق إذْ لم نلقَ بعدكُمُ  *** كالعرق عِرقاً ولا السُّلاَّنِ سُلاَّنا

Ve denir: adam **أعرَقَ** ve **أشأمَ**; yani **العِراق**’a ve **الشَّام**’a geldi. el-Mümezzaḳ dedi ki:
فإن تُنْجِدُوا أُتْهِمْ خلافاً عليكمُ *** وإن تُعْمِنُوا مُستحقِبِي الشَّرِّ أُعرِقِ([41])

Ve ama **عَرْقُوَة** [**الدَّلو** فـ([42]) ]: üzerine enlemesine konulan ağaçtır.

(**عرك**) **العين** ve **الراء** ve **الكاف**: tek bir sahih asıldır; buna ve bunun benzerine, bir şeyi bir şeyle ovmak yahut onunla ovulmak manasına delâlet eder. Halîl dedi ki: **عركتُ الأديمَ عَرْكاً**; onu ovduğun zaman, ovma ile. Ve **عركت القومَ في الحربِ عَركاً**. Züheyr dedi ki:
فتعرْكُكُمْ عَرْكَ الرَّحى بثفَالها  *** وتَلْقَح كِشافاً ثم تَحْمِل فتُتْئِمِ([43])

Ve bâbdan: **اعترَك القومُ** savaşta; bu, bazılarının bazısıyla sürtüşmesi ve bazılarının bazısını ovmasıdır; *ve o yer **مُعْترَك** ve **مُعتَرَكةٌ**’dir. Halîl dedi ki: **رجلٌ عَرِكٌ** ve **قوم عَرِكون**; onlar güreşte şiddetli olanlardır.

Ve bâbdan—ve ancak manasında bir artış istemek için harflerinde artırıldı—onların sözü: **عَرَكْرَكٌ**; yani kalın, şiddetli, sabırlı. Dedi ki:
لا تَشهدِ الوِردَ بكلِّ حائِر  *** إلا بفَعْم المَنكِبين حادرِ
عَركْركٍ يملأُ عينَ النّاظر

Ve denir: **رجلٌ عَرِكٌ**: savaşta ayrılmayan bir **حِلْسٌ**. Ve **عَريكة البَعير**: onun hörgücüdür; çünkü yük onu **يَعْرُكه**. Zü’r-Rumme dedi ki:
* خِفافُ الخُطَى مُطْلَنْفئات العرائكِ([44]) *
**مُطْلَنْفئة**: yere yapışık. Ve denir: **ناقة عَرُوك**; **اللَّموسُ**([45]) gibi; bu, üzerinde kıl olduğu zaman, kılın altında onun yolu görülmeyinceye kadar, ta ki dokunuluncaya kadar. Ve **عَرَكْت الشّاة** da; onu yokladığın zaman([46]). Dedi ki: bir ve iki defa **عَرَكاً** olmaz; ancak bu, yoklamada mübalağa edildiği zaman olur. Ve dersin: ona **عَرَكاتٍ** rastladım; yani defalar; ve bu, yoklamanın **عَرَكات**’ıyla temsil manası üzerinedir.

Halîl dedi ki: ve **العَرْك**: dirseğin böğrü ovmasıdır; devede bulunan baskıdan. et-Tırimmâh dedi ki:
* قليل العرك يهجو مرفقاها([47]) *

Ama onların sözü: o, **ليِّن العريكة**’dir; Halîl dedi ki: falan **ليِّن العريكة**’dir; eğer inat sahibi değilse ve yumuşak huylu ise. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العريكة**: nefsin şiddetidir. Dedi ki:
خرّجها صوارمُ كلِّ يومٍ  *** فقد جعلت عَرائكُها تلين([48])
**خَرَّجها**: onu terbiye etti ve edeplendirdi; insanın **يَتخرّج** olması gibi. Ve bunun hepsi, hörgücün **عريكة**’sinden daha önce zikredilen şeye döner.

Ama gemiciler, onlar **العَرَك**’tir; tekil için **عَركيٌّ**, çoğul için **عَرَكٌ** denir; **عربيٍّ** ve **عَرب** gibi. Züheyr dedi ki:
يَغْشَى الحداةُ بهم وعْثَ الكثيب كما *** يُغشِي السّفائنَ موجَ اللَّجَّةِ العَرَكُ([49])
يَغشَى السفائنَ موجُ اللّجة العَرك *
Ve ancak suyu ve gemileri **لمعاركتهم** sebebiyle **عَرَكاً** adlandırıldılar.

Ve denir: **أرضٌ مَعْروكة**; eğer otlayan hayvan onu **عَرَكتها** ve bitkisini yediyse.

Ve bâbdan: **العِراك** su başına varmada. Ve denir: **ماء مَعْروكٌ**; yani üzerinde izdiham olunan. Ve o kıyastır; çünkü suya varan, develerini suya vardığında, hepsi bir araya toplar; sıkışırlar ve birbirleriyle **تعاركت** ederler. Lebîd dedi ki:
فأورَدَها، العِراكَ ولم يذُدْها  *** ولم يُشفِق على نَغَصِ الدِّخالِ([50])

Ve onların mesellerinden: “**عارِكْ بجَذَعٍ أودَعْ([51])**”.

Ama **العارك**: o, hayızlı kadındır; ve kıyasından mümkün olur ki o, eziyet çeken olsun; lohusalığından ve kanından çektiği şey sebebiyle; sanki o, bir şeyle **تُعارِكُ** eder. **امرأةٌ عاركٌ** ve **نساء عوارك** denir. el-Hansâ dedi ki:
لن تَغْسِلُوا أبداً عاراً أظلّكُم  *** غَسْلَ العَوارِكِ حيضاً بعد أطهارِ([52])
Ondan denir: **عَرَكَت** **تعرُك** **عَركاً** ve **عراكاً**; o hâlde o, **عارك**’tir.

--------------ــــ
([17]) Ondan sonra asılda bir beyazlık.

([18]) **ديوان النابغة** 56.

([19]) Ondan sonra **المجمل**’de artırdı: “Bunun üzerine ‘evet’ dedi”.

([20]) Asılda: “**بساءت به**”.

([21]) Şöyle de rivayet edilir: “**وابتحاح**” ve: “**وابتجاح**”; **اللسان**’da (**عرف**) olduğu gibi.

([22]) **ديوان النابغة** 5.

([23]) **ديوان الأعشى** 146.

([24]) Asılda: “**تضحى**”; (**جهد**) maddesinde tahkik ve tahrîcden daha önce geçen şeye bak.

([25]) Ömer hadîsinde: “Dikkat edin, kadınların mehirlerini pahalılaştırmayın; çünkü erkekler onun mehriyle pahalılaştırılır; ta ki ona şöyle deyinceye kadar: ‘Sana kırbanın **عرق**’ını yüklenip geldim’.” **اللسان** (**عرق**).

([26]) Beyit, el-‘Absî el-Hâris b. Zuheyr’indir; “**النون**” diye adlandırılan bir kılıcını vasfeder. Asılda: “**عني**”, “**مني**” yerine; doğrusu **اللسان**’da (**عرق**، **نون**) ve **المجمل**’de (**عرق**)dır. İbn Berrî dedi: Onun inşâdının doğrusu “**ويخبرهم مكان النون مني**”dir; çünkü ondan önce:
سيخبر قومه حنش بن عمرو  *** إذا لاقاهم وابنا بلال

[27]) Beyit, İbn Ahmer el-Bâhilî’nindir; **اللسان**’da (**عرق**) olduğu gibi. **اللسان**’da: “**وعفوها**” fâ ile.

([28]) Recez, **إصلاح المنطق** 281, 453’te ve **مجالس ثعلب** 238’de ve **اللسان**’da (**حبر**، **عرق**)tır; daha önce (**برق**)ta geçti. **اللسان**’da (**عرق**) “**حبار**”ın onun devesinin adı olduğu (da vardır).

([29]) el-Burc b. Mushir et-Tâî’nindir; **اللسان**’da (**عرق**) ve **المؤتلف والمختلف** 62’de ve **الحماسة بشرح المرزوقي** s. 1272’de şu rivayetle: “**رفعت برأسه وكشفت عنه**”.

([30]) “**عرقاتهم**” denir; tâ’nın kesresiyle: **عرق**’ın çoğulu; **عرس** ve **عرسات** gibi. O, elif ve tâ ile cem‘ edilen müzekkerdendir. “**عرقاتهم**”i tâ’nın fethasıyla söyleyen, onu **سعلاة**’nın mecrâsına yürütmüştür. **اللسان** ve **القاموس**’a bak.

([31]) Onu **اللسان**’da (**عرق**) inşâd etti.

([32]) Beyit asılda böyle vârid oldu.

([33]) **اللسان**’a bak (**عرق 115**).

([34]) Onu **اللسان**’da (**عرق**، **نحس**) inşâd etti.

([35]) Asılda: “**عروقاً**”; tahrîf.

([36]) Beyit, el-Ensârî ‘İmrân b. İbrâhîm’indir; **حاشية الدمنهوري على متن الكافي**’de olduğu gibi. Onu **اللسان**’da (**عرق**) nisbesiz inşâd etti. **تهذيب اللغة**’nin birinci cüz’ünün hâşiyelerinde s. 224’te yazılana bak.

([37]) Beyit, Tufeyl’in divanında rivayet olunmayanlardandır. **اللسان**’da (**عرق**، **مطر**) şu rivayetle vardır: “**كأنهن وقد صدرن من عرق**”. İkinci yerde onu nisbet etmedi. Onu (**صدر**)da da **المقاييس** rivayetiyle inşâd etti.

([38]) **ديوان الهذليين**’de (2: 96) rivayeti de böyledir. es-Sukkerî onu şu sözüyle tefsir etti: “**نمر**, der ki: **نوثق**.” **اللسان**’da (**عرق**): “**ونقر**”.

([39]) Asılda: “**شطر**”.

([40]) **الجمهرة**: (2: 384).

([41]) Beyit üzerine söz ve onun tahrîci (**تهم**، **عمن**)de geçti.

([42]) Sözün gerektirdiği bir tekmiledir; **المجمل**’de: “**والعرقوة**: kovaya enlemesine konulan tahta.”

([43]) Beyit, onun meşhur muallakasındandır.

([44]) Bu acûzu **اللسان**’da (**عرك**) inşâd etti. Sadrı, **ديوان ذي الرمة** 426’da olduğu gibi:
* إذا قال حادينا أيا عسجت بنا *
          Asılda: “**خطاف الخطى**”; doğrusu ikisindedir.

([45]) **اللسان**’da onun yerine: “**الشكوك**”; ve dedi: “O, hörgücünde şüphe edilen (şey)dir: yağ mıdır değil midir.”

([46]) Asılda: “**حبستها**”; tahrîf.

([47]) Bu parçayı et-Tırimmâh’ın divanında bulmadım.

([48]) Züheyr’indir; divanında 189 ve **اللسان**’da (**خرج**). İkisinde de rivayet: “**وخرجها صوارخ**”.

([49]) **ديوان زهير** 167 ve **اللسان** (**عرك**); ikisinde de rivayet: “**حر الكثيب**”. Ebû ‘Ubeyde rivayet etti: *

([50]) **ديوان لبيد** 121, 1880 baskısı ve **اللسان** (**عرك**، **نغص**، **دخل**).

([51]) Şöyle de rivayet edilir: “**زاحم بعود أودع**”. **اللسان** (**عود**) ve **أمثال الميداني** (1: 293). Asılda: “**عارك بجد**”; tahrîf.

([52]) **ديوان الخنساء** 35 ve **اللسان** (**عرك**) şu rivayetle: “**لا نوم أو تغسلوا عاراً**”. Divanın rivayeti:
لا نوم حتى تقودوا الخيل عابسة  *** ينبذن طرحا بمهرات وأمهار
أو تحفروا حفرة فالموت مكتع  *** عند البيوت حصيناً وابن سيار
أو ترحضوا عنكم عاراً تجللكم  *** رحض العوارك حيضاً عند أطهار

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ر ك
فلان ليّن العريكة إذا كان سلساً وأصله في البعير والعريكة‏:‏ السنام‏.‏
وهذه أرض معروكة‏:‏ عركتها السائمة‏.‏
وماء معروك‏:‏ مزدحم عليه‏.‏
وأورد إبله العراك‏.‏
وعاركه‏:‏ زاحمه واعتركوا وتعاركوا ف يالقتال والخصام‏.‏
قال جرير‏:‏ قد جربت عركتي في كل معترك غلب الليوث فما بال الضغابيس وعركت ذنبه بجنبي إذا احتملته‏.‏
قال‏:‏ إذا أنت لم تعرك بجنبك بعض ما يسوء من الأدنى جفاك الأباعد

##### Türkçe

ع ر ك
Falanca **ليّن العريكة**’dir; eğer yumuşak huylu ise. Aslı deve hakkındadır; **العريكة**: hörgüçtür.
Ve bu, **أرض معروكة**’dir: onu otlayan hayvanlar **عركتها**.
Ve **ماء معروك**: üzerine üşüşülmüş (izdiham edilmiş)tir.
Ve develerini **العراك**’a götürdü (suladı).
Ve **عاركه**: onunla itişti (sıkıştırdı); ve **اعتركوا** ve **تعاركوا**: savaşta ve çekişmede.
Cerîr dedi: “Her **معترك**’te **عركتي**’mi denedim; aslanları yendim; öyleyse **الضغابيس**’in hâli ne?” Ve onu yüklendiğimde, kuyruğunu yanımla **عركت**.
Dedi: “Eğer sen, aşağıdakinden (yakından) gelen ve üzen şeylerin bir kısmını yanınla **تعرك** etmezsen, uzaktakiler sana kaba davranır.”

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَرَكَ الأدِيمَ وغيره يَعْرُكه عَرْكاً: دَلَكَه دَلْكاً. وعَرَكْتُ القوم في الحرب عَرْكاً، وعَرَك بجنبه ما كان من صاحبه يَعْرُكه: كأنه حكه حتى عَفَّاه، وهو من ذلك. وفي الأَخبار: أَن ابن عباس قال للحُطَيئة: هلاً عَرَكْتَ بجَنْبك ما كان من الزِّبْرِقانِ؛ قال: إذا أَنتَ لم تَعْرُكْ بجَنْبك بعضَ ما
يَرِيبُ من الأَدْنَى، رماك الأَباعِدُ
وأَنشد ابن الأَعرابي:
العَارِكِينَ مَظَالِمِي بجُنُوبِهم،
والمُلْبِسِيَّ، فثَوْبُهم ليَ أَوْسَعُ
أَي خيرهم عليَّ ضافٍ. وعَرَكه الدَّهْر: حَنَّكه. وعَرَكَتْهم الحربُ تَعْرُكهم عَرْكاً: دارت عليهم، وكلاهما على المَثل؛ قال زهير: فتعْرُكُكم عَرْكَ الرَّحَى بِثفَالِها،
وتَلْقَحْ كِشافاً ثم تَحْمِلْ فتُتْئِمِ
(* في ديوان زهير: تُنتَج بدل تحمِل.
الثِّفَالُ: الجلدة تجعل حول الرحى تمسك الدقيق، والعُراكة والعُلالة والدُّلاكة: ما حلبتَ قبل الفِيقَةِ الأُولى وقبل أَن تجتمع الفِيقَةُ الثانية.
والمَعْرَكة والمَعْرُكة، بفتح الراء وضمها: موضع القتال الذي يَعْتَرِكون فيه إذا الْتَقَوْا، والجمع مَعَارِك. وفي حديث ذمّ السوق: فإنها مَعْركة الشيطان وبها ينصب رايته؛ قال ابن الأثير: المَعْرَكة والمُعْتَرك موضع القتال أَي مَوْطن الشيطان ومحله الذي يأوي إليه ويكثر منه لما يجري فيه من الحرام والكذب والرِّبا والغَصْب، ولذلك قال وبها ينصب رايته، كناية عن قوة طمعه في إغوائهم لأن الرايات في الحروب لاتنصب إلاّ مع قوَّة الطمع في الغلبة، وإلاَّ فهي مع اليأس تُحَطُّ ولا ترفع. والمُعارَكة: القتال: والمُعْتَرك: موضع الحرب، وكذلك المَعْرَك.
وعارَكهُ مُعارَكة وعِراكاً: قاتَله، وبه سُمِّيَ الرجل مُعاركاً. ومُعْتَرَكُ المَنايا: ما بين الستين إلى السبعين.
واعْترَك القوم في المَعْرَكة والخصومة: اعْتَلَجُوا. واعْتِراك الرجال في الحروب: ازدحامهم وعَرْك بعضهم بعضاً. واعْتَرَك القومُ: ازْدَحموا، وقيل: ازدحموا في المُعْتَرَك.
والعِراكُ: ازدحام الإبل على الماء. واعْتَركت الإبل في الوِرد: ازدحمت. وماءٌ مَعْروكٌ أَي مُزْدَحم عليه. قال سيبويه: وقالوا أَرْسَلَها العِراكَ أَي أَوردها جميعاً الماء، أَدخلوا الألف واللام على المصدر الذي في موضع الحال كأنه قال اعْتِراكاً أَي مُعْتَرِكةً؛ وأَنشد قول لبيد يصف الحمار والأُتن.
فأَرْسَلَها العِراكَ، ولم يَذدُها،
ولم يخشْفِقْ على نَغَصِ الدِّخال
قال الجوهري: أَوْرَدَ إِبله العِراكَ ونُصِبَ نَصْبَ المصادر أَي أَوردها عِراكاً، ثم أَدخل عليه الألف واللام كما قالوا مررت بهم الجَمّاءَ الغَفِيرَ والحمدَ لله فيمن نصب ولم تغير الألف واللام المصدر عن حاله؛ قال ابن بَرِّي: العِراك والجمّاء الغَفِير منصوبان على الحال، وأَما الحمد لله فعلى المصدر لا غير.
والعَرِكُ: الشديد العلاج والبطش في الحرب، وقد عَرِكَ عَرَكاً؛ قال جرير:
قد جَرَّبَتْ عَرَكي، في كلِّ مُعْترَكٍ،
غُلْبُ الأُسُودِ، فما بالُ الضَّغابيسِ؟
والمُعارِك: كالعَرِك. والعَرْكُ والحازّ واحد: وهو حَزّ مِرْفَق البعير جَنْبَه حتى يُخلُصَ إلى اللحم ويقطع الجلد بحَزِّ الكِرْكِرة؛ قال: ليس بِذي عَرْكٍ ولا ذِي ضَبِّ
وقال الشاعر يصف البعير بأنه بائن المِرْفَق:
قليلُ العَرْكِ يَهْجُرُ مِرْفَقاها
وفي حديث عائشة، رضي الله عنها، تصف أباها: عُرَكَةٌ للأذاة بجَنْبه أَي يحتمله؛ ومنه عَرَك البعيرُ جَنْبه بمرفقه إذا دلكه فأَثر فيه. والعَرَكْرَكُ: كالعارِكِ، وبعير عَرَكْرَك إذا كان به ذلك؛ قال حَلْحَلَة بنُ قَيْسِ بن أَشْيَمَ وكان عبد الملك قد أَقعده ليُقادَ منه، وقال له: صَبْراً حَلْحَلُ فقال مجيباً له:
أَصْبَرُ من ذِي ضاغطٍ عَرَكْرَك،
أَلْقَى بَوانِي زَوْرهِ لِلمَبْرَكِ
والعَرَكْركُ: الجَمَلُ القوي الغليظ، يقال: بعير ضاغِطٌ عَرَكْرَكٌ، وأَورد الجوهري هنا أيضاً رجز حَلْحلة المذكور قبله، وبعض العرب يقول للناقة السمينة عَرَكْرَكَة، وجمعها عَرَكْرَكات؛ أَنشد أَعرابي من بني عُقَيْل:
يا صاحِبَيْ رحْلي بليلٍ قُوما،
وقَرِّبا عَرَكْرَكاتٍ كُوما
فأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي لرجل من عُكْلٍ يقوله لليلى الأَخيلية: حَيَّاكة تَمْشِي بعُلْطَتينِ،
وقارِمٍ أَحْمَر ذي عَرْكَيْنِ
فإنما يعني حِرَها واستعار لها العَرْك، وأَصله في البعير. وعَرِيكَةُ الجمل والناقة: بقية سَنامها، وقيل: هوالسنام كله؛ قال ذو الرمة:
خِفاف الخُطى مُطْلَنْفِئات العَرائِك.
وقيل: إنما سمي بذلك لأن المشتري يَعْرُك ذلك الموضع ليعرف سمنه وقوّته. والعَرِيكَة: الطبيعية، يقال: لانَتْ عَرِيكَتُه إذا انكسرت نَخْوَتُه، وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أَصْدَقُ الناس لَهْجَةً وأَلْيَنُهُمْ عَرِيكَةً؛ العريكة: الطبيعة، يقال: فلان لَيِّنُ العَريكة إذا كان سََلِساً مطاوعاً منْقاداً قليل الخلاف والنُّفُور. ورجل لَيِّنُ العَرِيكة أي لَيِّنُ الخُلُق سَلِسُه وهو منه، وشديد العريكة إذا كان شديد النفس أَبِيّاً. والعَريكة: النَّفْس، يقال: إنه لصَعْب العَرِيكة وسهل العَرِيكة أَي النفس؛ وقول الأَخطل:
من اللَّواتي إذا لانَتْ عَرِيكَتُها،
كان لها بعدها آلٌ ومَجْلُودُ
قيل في تفسيره: عريكتها قوّتها وشدّتها، ويجوز أَن تكون مما تقدّم لأَنها إذا جَهَدَتْ وأَعْيَتْ لانَتْ عَرِيكتها وانقادَتْ. ورجل مَيْمُونُ العَرِيكة والحَرِيكة والسَّلِيقَة والنَّقِيبَة والنَّقِيمَةِ والنَّخِيجَةَ والطَّبِيعَةِ والجَّبِيلَةِ بمعنى واحد.
والعَرَكِيَّة: المرأة الفاجرة؛ قال ابن مُقْبل يهجو النجاشي: وجاءتْ به حَيَّاكَةٌ عَرَكِيَّةٌ،
تَنَازَعَها في طُهْرِها رَجُلانِ
وعَرَك ظهر الناقة وغيرها يَعْرُكُه عَرْكاً: أَكثر جَسَّه ليعرف سمنها؛ وناقة عَرُوك مثل الشَّكُوكِ: لا يعرف سمنها إلا بذلك، وقيل: هي التي يشك في سَنامها أَبه شحم أَم لا، والجمع عُرُكٌ. وعَرَكْتُ السَّنام إذا لمسته تنظر أَبه طِرْق لا. وعَرِيكة البعير: سَنامُه إذا عَرَكه الحِمْلُ، وجمعها العَرائك. ولقيته عَرْكَةً أَو عَرْكَتَيْن أَي مرة أَو مرتين، لا يستعمل إلا ظرفاً. ولقيته عَرَكاتٍ أَي مرات. وفي الحديث: أَنه عاوَدَه كذا كذا عَرْكَةً أَي مرة؛ يقال: لقيته عَرْكَة بعد عَرْكة أي مرة بعد أُخرى. وعَرَكه بشَرٍّ: كرّره عليه. وقال اللحياني: عَرَكَه يَعْرُكه عَرْكاً إذا حمل الشر عليه. وعَرَك الإبلَ في الحَمْضِ: خَلاَّها فيه تنال منه حاجتها. وعَرَكتِ الماشيةُ النبات: أَكلته؛ قال:
وما زلْت مثلَ النَّبْتِ يُعْرَكُ مَرَّةً
فيُعْلَى، ويُولَى مَرَّةً ويَثُوبُ
يُعْرَكُ: يؤكَلُ، ويُولَى من الوَلْيِ. والعَرْك من النبات: ما وُطِئ وأُكل؛ قال رؤُبة:
وإنْ رَعاها العَرْكَ أَو تَأنَّقا
وأرض مَعْروكة: عَركَتْها السائمةُ حتى أَجْدَبَتْ، وقد عُرِكَتْ إذا جَرَدتْها الماشيةُ من المَرعى. ورجل مَعْروك: أُلِحَّ عليه في المسألة. والعِراك: المَحِيضُ، عَرَكَتِ المرأَة تَعْرُك عَرْكاً وعِراكاً وعُرُوكاً؛ الأُلى عن اللحياني، وهي عارِكٌ، وأَعْرَكَتْ وهي مُعْرِكٌ: حاضت، وخَصَّ اللحياني بالعَرْك الجاريةَ. وفي الحديث: أن بعض أَزواج النبي، صلى الله عليه وسلم، كانت مُحْرِمَة فَذَكَرَت العِراكَ قبل أن تُفِيضَ؛ العِراك: الحَيْضُ. وفي حديث عائشة: حتى إذا كنا بسَرِفَ عَرَكْتُ أَي حِضْتُ؛ وأَنشد ابن بري لحُجْر بن جليلة:
فغَرْت لَدى النُّعْمانِ، لَمَّا رأَيته،
كما فَغَرَتْ للحَيْضِ شَمْطاءُ عارِكُ
ونساء عَواركُ أعي حُيَّض؛ وأَنشد ابن بري أَيضاً:
أَفي السِّلْمِ أعْياراً جَفاءً وغِلْظَةً،
وفي الحَرْبِ أَمْثالَ النساءِ العوارِكِ؟
وقالت الخَنْساء:
لا نَوْمَ أَو تَغسِلُوا عاراً أَظَلَّكُمُ،
غَسْلَ العوارِكِ حَيضاً بعد إطْهارِ
والعَرْكُ: خُرْءُ السباع.
والعَرَكِيُّ. صَيَّادُ السمك. وفي الحديث: أن العَرَكِيّ سأل النبي، صلى الله عليه وسلم، عن الطُّهُور بماء البحر؛ العَرَكِيُّ صَيَّادُ السمك، وجمعه عَرَكٌ كَعَربِيٍّ وعَرَب وهم العُروك؛ قال أُمية بن أَبي عائذ: وفي غَمْرَةِ الآل خلْتُ الصُّوَى
عُرُوكاً، على رائسٍ، يَقْسِمُونا
رائس: جبل في البحر وقيل رئيس منهم؛ قال ابن الأَثير: وفي كتابه إلى قوم من اليهود: إن عليكم رُبْعَ ما أَخرَجَتْ نَخْلُكم ورُبْع ما صادَتْ عُرَوكُكُمْ ورُبُعَ المِغْزل؛ قال: العُرُوك جمع عَرَك، بالتحريك، وهم الذين يصيدون السمك، وإنما قيل للملاحين عَرَك لأنهم يصيدون السمك، وليس بأن العَرَك اسم لهم؛ قال زهير:
يُغْشي الحُداةُ بهم حُرَّ الكَثيبِ، كما
يُغْشِي السفائنَ مَوْجَ اللُّجَّةِ العَرَكُ
وقال الجوهري: روى أَبو عبيدة موج، بالرفع، وجعل العَرِكَ نعتاً للموج يعني المتلاطم. والعرَك: الصوت، وكذلك العَرِكُ، بكسر الراء. ورجل عَرِكٌ أي شديد صِرَّيعٌ لا يُطاق. وقوم عَرِكُونَ أَي أَشدّاءُ صُرَّاع. ورَمْلٌ عَرِيك ومُعْرَوْرِك: متداخل. والعَرَكْرَكُ: الرَّكَبُ الضخم، وقيده الأَزهري فقال: من أَرْكابِ النساء، وقال: أَصله ثلاثي ولفظه خماسي. والعَرَكْرَكَةُ، على وزن فعَلْعَلَة، من النساء: الكثيرة اللحم القبيحة الرَّسْحاء؛ قال الشاعر:
وما من هَوايَ ولا شِيمَتي
عَرَكْرَكَةٌ، ذاتُ لَحْمٍ زِيَمْ
وعِرَاك ومُعارِكٌ ومِعْرَك ومِعْرَاك: أسماء.
وذو مُعارِك: موضع؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
تُليحُ من جَنْدَلِ ذي مَعارِكِ،
إلاحَةَ الرومِ من النَّيازِكِ
أَي تُلِيح من حَجَر هذا الموضع، ويروى: من جندلَ ذي مَعارك؛ جعل جندل اسماً للبقعة فلم يصرفه، وذي مَعارِك بدل منها كأَنَّ الموضع يسمى بجنْدَلَ وذي مَعارك.

##### Türkçe

**عَرَكَ** deriyi ve başkasını **يَعْرُكه** **عَرْكاً**: onu **دَلَكَه دَلْكاً** (ovdu, ovma ile).

Ve ben savaşta kavmi **عَرْكاً** **عَرَكْتُ**; ve onun sahibinden olan şey, onun yanıyla **عَرَك** etti, onu **يَعْرُكه**: sanki onu kaşıdı da onu aşındırdı; ve o, bundandır. Ve haberlerde: İbn Abbas’ın **للحُطَيئة**’ye dediği: “Keşke **بجَنْبك** **ما كان من الزِّبْرِقانِ**’ı **عَرَكْتَ** etseydin”; dedi ki:
“Eğer sen, en yakından şüphe uyandıran şeyin bir kısmını yanınla **تَعْرُكْ** etmezsen, uzaklar seni atar.”

Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
“Yanlarıyla zulümlerimi **العَارِكِينَ** edenler,
ve bana giydirenler; onların elbisesi benim için daha geniştir.”
Yani: onların bana karşı hayrı bol ve yaygındır. Ve **الدَّهْر** onu **عَرَكه**: onu tecrübe sahibi kıldı. Ve savaş onları **عَرَكَتْهم**; onları **تَعْرُكهم عَرْكاً**: onların üzerinde döndü; ikisi de mesel üzerinedir; Züheyr dedi ki:
“Değirmenin altlığıyla öğütmesi gibi sizi **تعْرُكُكم عَرْكَ الرَّحَى بِثفَالِها** eder,
sonra gebe bırakır, sonra taşır da ikiz doğurur.”

(* Züheyr divanında: **تُنتَج** yerine **تحمِل**.
**الثِّفَالُ**: değirmenin etrafına konulan, unu tutan deri. Ve **العُراكة** ve **العُلالة** ve **الدُّلاكة**: ilk **الفِيقَةِ**’den önce ve ikinci **الفِيقَةُ** toplanmadan önce sağdığın şey.

Ve **المَعْرَكة** ve **المَعْرُكة**, **الراء**’nın fethi ve zammıyla: karşılaştıklarında içinde boğuştukları savaş yeri; çoğulu **مَعَارِك**. Ve çarşıyı yermeye dair hadiste: “Çünkü o, şeytanın **مَعْركة**’sidir ve orada sancağını diker.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **المَعْرَكة** ve **المُعْتَرك** savaş yeridir; yani şeytanın yurdu ve mekânı; oraya sığınır ve oradan çoğalır; çünkü onda haram, yalan, ribâ ve gasp cereyan eder. Bu yüzden “orada sancağını diker” dedi; bu, onları azdırma hususunda tamahının kuvvetine kinayedir; çünkü sancaklar savaşlarda ancak galibiyete dair tamah kuvvetiyle dikilir; yoksa o, ümitsizlikle birlikte indirilir, kaldırılmaz. Ve **المُعارَكة**: savaşmaktır. Ve **المُعْتَرك**: savaş yeridir; aynı şekilde **المَعْرَك**.

Ve onu **مُعارَكة** ve **عِراكاً** **عارَكهُ**: onunla savaştı; bununla adama **مُعاركاً** adı verildi.

**مُعْتَرَكُ المَنايا**: altmış ile yetmiş arası.

Kavim **في المَعْرَكة والخصومة** **اعْترَك** etti: çarpıştılar. Ve savaşlarda erkeklerin **اعْتِراك**’ı: onların sıkışması ve birbirlerini **عَرْك** etmesi. Ve kavim **اعْتَرَك** etti: sıkıştılar; denildi ki: **في المُعْتَرَك**’te sıkıştılar.

Ve **العِراكُ**: develerin su üzerinde izdihamı. Develer **في الوِرد** **اعْتَركت**: sıkıştı. Ve **ماءٌ مَعْروكٌ**: yani üzerinde izdiham olunan su. Sîbeveyh dedi ki: “Ve dediler: onu **العِراكَ** gönderdi; yani hepsini birden suya götürdü; hâl yerinde olan masdara **الألف واللام**’ı soktular; sanki ‘**اعْتِراكاً**’ dedi; yani ‘**مُعْتَرِكةً**’.” Ve Lebîd’in, yaban eşeğini ve dişi eşekleri vasfeden sözünü inşad etti:
“Onu **العِراكَ** gönderdi; onu sürmedi,
ve içeri girişin sıkıntısına karşı kaygılanmadı.”

Cevherî dedi ki: “Develerini **العِراكَ** suya götürdü; masdarların nasbı gibi nasb edildi; yani onu **عِراكاً** suya götürdü; sonra ona **الألف واللام**’ı soktu; tıpkı ‘onlara **الجَمّاءَ الغَفِيرَ** uğradım’ ve ‘**الحمدَ لله**’ dedikleri gibi; nasb edenlerde; ve **الألف واللام** masdarı hâlinden değiştirmedi.” İbn Berrî dedi ki: **العِراك** ve **الجمّاء الغَفِير** hâl üzere mansuptur; **الحمد لله** ise yalnız masdar üzeredir.

Ve **العَرِكُ**: savaşta çetin boğuşmalı ve şiddetli vuruşlu; ve **عَرِكَ عَرَكاً** olmuştur; Cerîr dedi ki:
“Her **مُعْترَكٍ**’te aslanların galipleri, benim **عَرَكي**’mi denedi;
öyleyse **الضَّغابيسِ**’in hâli nedir?”

Ve **المُعارِك**: **العَرِك** gibidir. Ve **العَرْكُ** ile **الحازّ** birdir: o, devenin dirseğinin yanını yarıp ete ulaşıncaya kadar kesmesidir ve **الكِرْكِرة**’nin kesilmesiyle deriyi kesmesidir; dedi ki:
“Ne **عَرْكٍ** sahibidir ne de **ضَبِّ** sahibi.”

Ve şair, devenin dirseğinin belirgin olduğunu vasfederek dedi:
“**قليلُ العَرْكِ**; onun dirseğini terk eder.”

Ve Âişe’nin, Allah ondan razı olsun, babasını vasfettiği hadiste: “Yanıyla eziyete karşı bir **عُرَكَةٌ**”; yani onu taşır. Ve bundan: deve, dirseğiyle yanını **عَرَك** ettiğinde, onu ovdu da onda iz bıraktı.

Ve **العَرَكْرَكُ**: **العارِكِ** gibidir. Ve deve **عَرَكْرَك**: onda bu olduğunda; Halhala b. Kays b. Eşyem dedi—Abdülmelik onu, ondan kısas yapılmak üzere oturtmuştu ve ona “Sabır, Halhal!” demişti; o da ona cevap vererek dedi ki:
“Ben, çökmek için göğsünün yanlarını atan,
**ذِي ضاغطٍ عَرَكْرَك**’ten daha sabırlıyım.”

Ve **العَرَكْركُ**: güçlü, kalın deve; denir ki: **بعير ضاغِطٌ عَرَكْرَكٌ**. Cevherî burada, daha önce zikredilen Halhala’nın recezini de getirdi. Bazı Araplar semiz dişi deveye **عَرَكْرَكَة** der; çoğulu **عَرَكْرَكات**. Benî Ukayl’den bir bedevî inşad etti:
“Ey geceleyin yükümün iki arkadaşı, kalkın,
ve kambur **عَرَكْرَكاتٍ**’ı yaklaştırın.”

İbnü’l-A‘râbî’nin, Ukul’dan bir adam için, Leylâ el-Ahîliyye’ye söylediği olarak inşad ettiği şeye gelince:
“**حَيَّاكة**; iki **عُلْطَتينِ** ile yürür,
ve iki **عَرْكَيْنِ** sahibi kızıl bir **قارِمٍ**.”
O, ancak onun kızgınlığını kasteder ve ona **العَرْك**’ı ödünç alır; aslı devededir.

Ve **عَرِيكَةُ** devenin ve dişi devenin: hörgücünün kalıntısı; denildi ki: o, hörgücün tamamıdır. Zü’r-Rumme dedi ki:
“Hafif adımlı, **العَرائِك**’i sarkmış olanlar.”
Ve denildi ki: ancak bununla adlandırıldı; çünkü alıcı, onun semizliğini ve kuvvetini bilmek için o yeri **يَعْرُك** eder.

Ve **العَرِيكَة**: tabiat. Denir ki: “Onun **عَرِيكَتُه** yumuşadı” yani kibri kırıldı. Ve onun (sallallahu aleyhi ve sellem) sıfatında: “İnsanların en doğru lehçelisi ve onların **عَرِيكَةً** en yumuşağı.” **العريكة**: tabiat; denir ki: “Falan **لَيِّنُ العَريكة**” yani yumuşak, uysal, boyun eğen, az muhalefet ve nefret sahibidir. Ve “Adam **لَيِّنُ العَرِيكة**” yani ahlâkı yumuşak, kolaydır; bu ondandır. Ve “Şiddetli **العريكة**” yani nefsi şiddetli, baş eğmezdir. Ve **العَريكة**: nefistir; denir ki: “O, **صَعْب العَرِيكة** ve **سهل العَرِيكة**’dir” yani nefisçe. Ahtal’ın sözü:
“Onlardan ki, **عَرِيكَتُها** yumuşadığında,
ondan sonra onun için bir güç ve dayanıklılık vardır.”
Onun tefsirinde denildi ki: **عريكتها** onun kuvveti ve şiddetidir. Ve caizdir ki, önce geçenlerdendir; çünkü o, zorlanıp yorulduğunda **عَرِيكتها** yumuşar ve boyun eğer. Ve “Adam **مَيْمُونُ العَرِيكة** ve **الحَرِيكة** ve **السَّلِيقَة** ve **النَّقِيبَة** ve **النَّقِيمَةِ** ve **النَّخِيجَةَ** ve **الطَّبِيعَةِ** ve **الجَّبِيلَةِ**”: hepsi bir mânâdadır.

Ve **العَرَكِيَّة**: fâhişe kadın; İbn Mukbil, Necâşî’yi hicvederek dedi ki:
“Onu, bir **حَيَّاكَةٌ عَرَكِيَّةٌ** getirdi;
onun iffeti hakkında iki adam çekişti.”

Ve dişi devenin ve başkasının sırtını **عَرَك** etti, onu **يَعْرُكُه عَرْكاً**: onun semizliğini bilmek için yoklamayı çoğalttı. Ve dişi deve **عَرُوك**—**الشَّكُوكِ** gibi—: semizliği ancak bununla bilinir. Denildi ki: o, hörgücünde yağ mı var yok mu diye şüphe edilen dişi devedir; çoğulu **عُرُكٌ**. Ve “Hörgücü **عَرَكْتُ**” yani ona dokundum; onda **طِرْق** var mı diye bakarsın. Ve **عَرِيكة** devenin: yük onu **عَرَكه** ettiğinde onun hörgücüdür; çoğulu **العَرائك**. Ve onu **عَرْكَةً** yahut **عَرْكَتَيْن** gördüm: yani bir kere yahut iki kere; ancak zarf olarak kullanılır. Ve onu **عَرَكاتٍ** gördüm: yani kereler. Ve hadiste: “Onu şu kadar şu kadar **عَرْكَةً** tekrar etti”: yani bir kere; denir ki: “Onu **عَرْكَة** بعد **عَرْكة** gördüm” yani bir kereden sonra bir kere daha. Ve ona bir kötülüğü **عَرَكه**: onu onun üzerine tekrarladı. Lihyânî dedi ki: “Ona kötülüğü yüklediğinde onu **عَرَكَه يَعْرُكه عَرْكاً**.” Ve develeri **في الحَمْضِ** **عَرَك** etti: onları onda serbest bıraktı; ondan ihtiyaçlarını alırlar. Ve davar bitkiyi **عَرَكتِ**: onu yedi; dedi ki:
“Ben hâlâ, bir kere **يُعْرَكُ** edilen bitki gibiyim;
bir kere yükseltilir, bir kere geri çevrilir ve döner.”
**يُعْرَكُ**: yenir. Ve **يُولَى**: **الوَلْيِ**’dendir. Ve bitkiden **العَرْك**: çiğnenip yenmiş olan şey; Ru’be dedi ki:
“Ve eğer onu **العَرْكَ** otlarsa yahut nazlanırsa.”

Ve **أرض مَعْروكة**: otlayan hayvan onu **عَرَك** etti de kuraklaştırdı; ve **عُرِكَتْ** olmuştur: davar onu meradan soyduğunda. Ve **رجل مَعْروك**: kendisinden istemede ısrar edilmiş kimse.

Ve **العِراك**: hayızdır. Kadın **عَرَكَتِ**; **تَعْرُك عَرْكاً** ve **عِراكاً** ve **عُرُوكاً**; ilk ikisi Lihyânî’dendir. O, **عارِكٌ**’tir. Ve **أَعْرَكَتْ**; o, **مُعْرِكٌ**’tir: hayız gördü. Lihyânî, **العَرْك**’ı cariyeye tahsis etti. Ve hadiste: Nebî’nin (sallallahu aleyhi ve sellem) eşlerinden bazısı **مُحْرِمَة** idi; **العِراك**’ı, **تُفِيضَ** etmeden önce zikretti; **العِراك**: hayızdır. Âişe hadîsinde: “Seref’te olduğumuzda **عَرَكْتُ**”: yani hayız gördüm. İbn Berrî, Hucr b. Celîle’den inşad etti:
“Nu‘mân’ın yanında, onu gördüğümde saldırdım;
tıpkı hayız için, yaşlı bir **شَمْطاءُ عارِكُ**’un ağzını açması gibi.”

Ve **نساء عَواركُ**: yani hayızlı kadınlar. İbn Berrî ayrıca inşad etti:
“Barışta kaba ve sert **أعْياراً** mısınız,
savaşta ise hayızlı kadınlar gibi misiniz?”

Ve Hansâ dedi ki:
“Uyku yok; yahut üzerinize çöken bir ayıbı yıkayın,
temizlenmeden sonra hayızlı **العوارِكِ**’in yıkaması gibi.”

Ve **العَرْكُ**: yırtıcıların dışkısıdır.

Ve **العَرَكِيُّ**: balık avcısı. Hadiste: **العَرَكِيّ** Nebî’ye (sallallahu aleyhi ve sellem) deniz suyuyla temizlik hakkında sordu. **العَرَكِيُّ** balık avcısıdır; çoğulu **عَرَكٌ**; tıpkı **عَرَبِيٍّ** ve **عَرَب** gibi; onlar **العُروك**’tur. Ümeyye b. Ebî Âiz dedi ki:
“Serabın girdabında, **الصُّوَى**’yı,
**عُرُوكاً** sandım; bir **رائسٍ** üzerinde, bizi paylaştırıyorlardı.”
**رائس**: denizde bir dağ; denildi ki: onlardan bir reis. İbnü’l-Esîr dedi ki: Yahudilerden bir kavme yazdığı mektubunda: “Hurma ağaçlarınızın çıkardığının dörtte biri ve **عُرَوكُكُمْ**’un avladığının dörtte biri ve iğ’in dörtte biri sizin üzerinizedir.” Dedi ki: **العُرُوك**; harekeli **عَرَك**’ın çoğuludur; onlar balık avlayanlardır. Gemicilere **عَرَك** denmesi ancak balık avlamalarındandır; yoksa **العَرَك** onların adı değildir. Züheyr dedi ki:
“Onlarla, kılavuzlar, serbest kum tepesini örter; tıpkı
derinliğin dalgasının gemileri örtmesi gibi; **العَرَكُ**.”

Cevherî dedi ki: Ebû Ubeyde **مَوْجَ**’u ref‘ ile rivayet etti ve **العَرِكَ**’i dalgaya sıfat yaptı; yani çarpışan. Ve **العرَك**: sestir; aynı şekilde **العَرِكُ**, **الراء**’nın kesriyle. Ve adam **عَرِكٌ**: yani şiddetli, devrilen; dayanılmaz. Ve kavim **عَرِكُونَ**: yani güçlü güreşçiler.

Ve **رَمْلٌ عَرِيك** ve **مُعْرَوْرِك**: iç içe girmiş. Ve **العَرَكْرَكُ**: iri **الرَّكَبُ**; Ezherî onu kayıtladı da dedi ki: kadınların **أَرْكابِ**’ındandır. Ve dedi ki: aslı üç harflidir, lafzı beş harflidir.

Ve **العَرَكْرَكَةُ**, **فعَلْعَلَة** vezninde, kadınlardan: eti çok, çirkin, gevşek etli; şair dedi ki:
“Ne hevesimden ne de huyumdan değildir,
eti çok bir **عَرَكْرَكَةٌ**, **زِيَمْ** sahibi.”

Ve **عِرَاك** ve **مُعارِكٌ** ve **مِعْرَك** ve **مِعْرَاك**: isimlerdir.

Ve **ذو مُعارِك**: bir yerdir; İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
“**ذِي مَعارِكِ**’in taşından parıldar,
gök taşlarından Rum’un parıldaması gibi.”
Yani bu yerin taşından parıldar. Ve “**من جندلَ ذي مَعارك**” diye de rivayet edilir; **جندل**’i bölgenin adı yaptı da onu gayr-i munsarif kıldı; ve **ذي مَعارِك**’i ondan بدل yaptı; sanki yer **بجنْدَلَ** ve **ذي مَعارك** diye adlandırılır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ر ك * * عَرَكَ * الشيء دلكه وبابه نصر و * المُعْتَرَكُ * موضع الحرب وكذا * المَعْرَكُ * و * المَعْرَكَةُ * و * المَعْرُكةُ * أيضا بضم الراء و * العَرِيكةُ * الطبيعة وفلان لين العريكة أي سلس ويقال لانت عريكته إذا انكسرت نخوته

##### Türkçe

* ع ر ك * **عَرَكَ** şeyi ovdu; bâbı **نصر**’dır. Ve **المُعْتَرَكُ** savaş yeri; bunun gibi **المَعْرَكُ** ve **المَعْرَكَةُ** ve **المَعْرُكةُ** da; ayrıca **المَعْرُكةُ** râ’nın dammesiyle. Ve **العَرِيكةُ** tabiat(tır). Ve falan **لين العريكة**’dir; yani yumuşak huyludur. Ve “**لانت عريكته**” denir; onun kibri kırıldığı zaman.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عركه يعركه عركا: دلكه دلكا، كالأديم ونحوه. وعرك بجنبه ما كان من صاحبه يعركه عركا كأنه حكه حتى عفاه وهو من ذلك. وفي الأخبار: أن ابن عباس قال للحطيئة: هلا عركت بجنبك ما كان من الزبرقان، قال:
  إذا أنت لم تعرك بجنبك بعض ما                      يريب من الأدنى رماك الأباعد وعركه عركا: حمل عليه الشر والدهر وقيل: عركه بشر: إذا كرره عليه، وقال اللحياني: عركه يعركه عركا: حمل الشر عليه. وعرك البعير عركا: حز جنبه بمرفقه ودلكه فأثر فيه حتى خلص إلى اللحم وقطع الجلد، وقال العدبس الكناني: العرك والحاز: هما واحد، وهو أن يحز المرفق في الذراع حتى يخلص إلى اللحم، ويقطع الجلد بحد الكركرة قال:
  ليس بذي عرك ولا ذي ضب وقال آخر يصف البعير بأنه بائن المرفق:
  قليل العرك يهجر مرفقاها وذلك الجمل عارك وعركرك كسفرجل.ومن المجاز: عرك الدهر فلانا: إذا حنكه. وعرك الإبل في الحمض: إذا خلاها فيه كي تنال منة حاجتها عن اللحياني والاسم العرك، محركة. وعركت الماشية النبات: أكلته قال:
  وما زلت مثل النبت يعرك مرة                      فيعلى ويولى مـرة ويثـوب يعرك: يؤكل، ويولى من الولى. وعركت المرأة تعرك عركا وعراكا بفتحهما وعروكا بالضم، الأولى عن اللحياني، واقتصر الجوهري والصاغاني على الأخيرة: حاضت، وخص اللحياني العرك بالجارية، وفي حديث عائشة: حتى إذا كنت بسرف عركت أي: حضت، وفي حديث آخر: أن بعض أزواجه صلى الله عليه وسلم كانت محرمة فذكرت العراك قبل أن تفيض كأعركت فهي عارك ومعرك وأنشد ابن بري لحجر بن جليلة:
  فغرت لدى النعمان لـمـا رأيتـه                      كما فغرت للحيض شمطاء عارك ونساء عوارك: حيض، قالت الخنساء:
  لا نوم أو تغسلوا عارا أظلـكـم                      غسل العوارك حيضا بعد أطهار وأنشد سيبويه في الكتاب:
  أفي السلم أعيارا جفاء وغـلـظة                      وفي الحرب أشباه النساء العوارك

  والعراكة كغرابة: ما حلبت قبل الفيقة الأولى وقبل أن تجتمع الفيقة الثانية، وهي العلاكة والدلاكة أيضا. المعركة، وتضم الراء أيضا والمعرك بغير هاء والمعترك: موضع العراك بالكسر.والمعاركة، أي: القتال وقد عاركه معاركة وعراكا: قاتله، والجمع المعارك، وفي حديث ذم السوق: فإنها معركة الشيطان، وبها تنصب رايته. قال ابن الأثير: أي موطن الشيطان ومحله الذي يأوي إليه ويكثر منه لما يجري فيه من الحرام والكذب والربا الغصب، ولذلك قال: وبها تنصب رايته، كناية عن قوة طمعه في إغوائهم؛ لأن الرايات في الحروب لا تنصب إلا مع قوة الطمع والغلبة وإلا فهي مع اليأس تحط ولا ترفع، وفي حديث آخر: معترك المنايا بين الستين والسبعين.
 واعتركوا في المعركة والخصومة: اعتلجوا وازدحموا وعرك بعضهم بعضا. واعتركت الإبل في الورد: ازدحمت. وقال ابن عباد: اعتركت المرأة بمعركة، كمكنسة: إذا احتشت بخرقة.وفي الصحاح: العرك، ككتف: الصريع كأمير هكذا في نسخ الصحاح، وفي بعضها كسكيت؛ زاد غيره: الشديد العلاج والبطيش في الحرب والخصومة كالمعارك وبه سمي الرجل، وقد عرك كفرح عركا، محركة وهم عركون: أشداء صراع قال جرير:
  قد جربت عركي في كل معترك                      غلب الأسود فما بال الضغابيس وقال ابن دريد: رمل عرك ومعرورك، أي: متداخل بعضه في بعض. والعركرك كسفرجل: الركب الضخم زاد الأزهري: من أركاب النساء، وقال: أصله ثلاثي، ولفظه خماسي. والعركرك: الجمل القوي الغليظ وأنشد الجوهري للراجز. قلت: هو حلحلة بن قيس بن أشيم، وكان عبد الملك أقعده ليقاد منه، وقال له: صبرا حلحل، فقال مجيبا:
  أصبر من ذي ضاغط عركرك
  ألقى بواني زوره للمبرك يقال: بعير ضاغط عركرك، وأنشد الصاغاني لآخر:
  عركرك مهجر الضوبان أومه                      روض القذاف ربيعا أي تأويم والعركركة بهاء: المرأة الرسحاء اللحيمة الضخمة القبيحة على التشبيه بالجمل قال الشاعر:
  ولا من هواي ولا شيمتي                      عركركة ذات لحيم زيم والعريكة كسفينة: السنام بظهره إذا عركه الحمل. أو عريكة السنام: بقيته عن ابن السكيت، والجمع العرائك، قال ذو الرمة:
  إذا قال حادينا أيا عجست بـنـا                      خفاف الخطا مطلنفئات العرائك وقيل: إنما سمي بذلك لأن المشتري يعرك ذلك الموضع ليعرف سمنه وقوته. ورجل ميمون العريكة والحريكة والسليقة والنقيبة والنقيمة والنخيجة والطبيعة والجبيلة، كل ذلك بمعنى واحد، وهو النفس، ومنه يقال: رجل لين العريكة، أي: سلس الخلق مطاوعا منقادا منكسر النخوة قليل الخلاف والنفور وشديد العريكة: إذا كان شديد النفس أبيا، وفي صفته - صلى الله تعالى عليه وسلم -:  أصدق الناس لهجة وألينهم عريكة  وقول الأخطل:
  من اللواتي إذا لانت عريكتها                      كان لها بعدها آل ومجهود

  قيل: في تفسيره: عريكتها: قوتها وشدتها، ويجوز أن يكون مما تقدم لأنها إذا جهدت وأعيت لانت عريكتها وانقادت. وناقة عروك مثل الشكوك: لا يعرف سمنها إلا بعرك سنامها وقد عرك ظهرها، وغيرها، يعركها عركا: أكثر جسه؛ ليعرف سمنها. أو هي التي يشك في سنامها أبه شحم أم لا وعرك السنام: لمسه ينظر أبه طرف أم لا عرك ككتب. ويقال: لقيته عركة أو عركتين: أي مرة أو مرتين، لا يستعمل إلا ظرفا. ولقيته عركات محركة، أي: مرات ويقال: لقيته عركة بعد عركة أي: مرة بعد مرة، وفي الحديث: أنه عاوده كذا وكذا عركة أي مرة. والعرك، بالفتح: خرء السباع وفي العباب: جعرها.والعرك بالتحريك، وككتف: الصوت نقله الجوهري.
 والعركي، محركة: صياد السمك ومنه الحديث: أن العركي سأل النبي صلى الله عليه وسلم عن الطهور بماء البحر عرك، محركة كعربي وعرب. وفي الحديث في كتابه إلى قوم من اليهود: إن عليكم ربع ما أخرجت نخلكم، وربع ما صادت عروككم، وربع المغزل قال ابن الأثير: عروك جمع عرك - بالتحريك - وهم الذين يصيدون السمك ولهذا قيل للملاحين عرك لأنهم يصيدون السمك، وليس بأن العرك اسم لهم وهذا قول أبي عمرو، كما نقله الجوهري، وأنشد لزهير:
  تغشى الحداة بهم حر الكثيب كمايغشي السفائن موج اللجة العرك ورواه أبو عبيدة موج بالرفع، وجعل العرك نعتا للموج، يعني المتلاطم، كما في الصحاح، وقال أمية ابن أبي عائذ الهذلي:
  وفي غمرة الآل خلت الصوى                      عروكا على رائس يقسمونـا رائس: جبل في البحر، وقيل: الرئيس منهم. ورجل عريك، ومعرورك: متداخل هذا تصحيف من قولهم: رمل عرك ومعرورك: متداخل، كما سبق عن ابن دريد، لأنه لم يذكر أحد هذا في وصف الرجل، ثم رأيت في اللسان هذا بعينه، قال: رمل عريك ومعرورك: متداخل، فتنبه لذلك. والعركية، محركة: المرأة الفاجرة قال ابن مقبل يهجو النجاشي:
  وجاءت به حياكة عـركـية                      تنازعها في طهرها رجلان وقيل: هي الغليظة كالعركانية بالتحريك أيضا، وهذه عن ابن عباد. وماء معروك: مزدحم عليه، كما في الصحاح.
 وأرض معروكة: عركتها الماشية وفي الصحاح: السائمة حتى أجدبت. ويقال: أورد إبله العراك ونص سيبويه في الكتاب: وقالوا: أرسلها العراك، أي: أوردها جميعا الماء نصب نصب المصادر والأصل عراكا، ثم أدخل عليه أل قال الجوهري: كما قالوا مررت بهم الجماء الغفير، والحمد لله فيمن نصب ولم تغير أل المصدر عن حاله قال ابن بري: والعراك والجماء الغفير منصوبان على الحال، وأما الحمد لله فعلى المصدر لا غير، وقال سيبويه: أدخلوا الألف واللام على المصدر الذي في موضع الحال كأنه قال اعتراكا، أي: معتركة، وأنشد قول لبيد يصف الحمار والأتن:
  فأرسلها العراك ولـم يذدهـا                      ولم يشفق على نغص الدخال وهو عركة - كهمزة - يعرك الأذى بجنبه، أي: يحتمله ومنه قول عائشة تصف أباها رضي الله تعالى عنهما: عركة للأذاة بجنبه.وذو العركين: لقب نباتة الهندي من بني شيبان وفيه يقول العوام بن عنمة الضبي:

  حتى نباتة ذو العركين يشتمنـي                      وخصية الكلب بين القوم مشتالا وككتاب عراك بن مالك الغفاري التابعي الجليل يروي عن أبي هريرة رضي الله تعالى عنه، وعنه الزهري، وابنه خيثم بن عراك عداده في أهل المدينة، مات في ولاية يزيد بن عبد الملك، قاله ابن حبان. ومعرك ومعراك كمنبر ومحراب: اسمان.
 ومما يستدرك عليه: عركتهم الحرب عركا: دارت عليهم، نقله الجوهري والصاغاني، وهو مجاز، قال زهير:
  فتعرككم عرك الرحى بثفالها                      وتلقح كشافا ثم تحمل فتتـئم الثفال: الجلدة تجعل حول الرحى تمسك الدقيق. والعراك، ككتاب: ازدحام الإبل على الماء. والعركركة: الناقة السمينة، والجمع عركركات، أنشد أعرابي من عقيل:
  يا صاحبي رحلى بليل قوما
  وقربا عركركات كـومـا فأما ما أنشده ابن الأعرابي لرجل من عكل يقوله لليلى الأخيلية:
  حياكة تمشى بعلطتـين
  وقارم أحمر ذي عركين فإنما يعني حرها، واستعار لها العرك وأصله في البعير. والعرك من النبات: ما وطئ وأكل قال رؤبة:
  وإن رعاها العرك أو تأنقا ورجل معروك: ألح عليه في المسألة وهو مجاز. والعركة، بالفتح: الحرب، مولدة. والعركي، محركة: قرية بالصعيد الأعلى على شط النيل، وقد رأيتها. وعراك بن خالد: محدث عن عثمان بن عطاء. وذو معارك: موضع، قال نصر: هو بنجد من ديار تميم، وأنشد ابن الأعرابي:
  تليح من جندل ذي معارك إلاحة الروم من النيازك أي: تليح من حجر هذا الموضع، ويروى: من جندل ذي معارك جعل جندل اسما للبقعة، فلم يصرفه، وذي معارك بدل منها، كأن الموضع يسمى بجندل، وبذي معارك. وقيل: ذو معارك: نهي لبني أسيد.
 وسموا معركا، كمقعد، ومعاركا كمقاتل.وقال نصر: معارك من أرض الجزيرة قرب الموصل. وأم العريك: قرية بمصر، قيل: منها هاجر أم إسماعيل عليه السلام، ويقال: هي أم العرب.

##### Türkçe

**عركه** **يعركه** **عركا**: onu ovdu, ovma ile; deri gibi ve benzeri. Ve **عرك** yanıyla, sahibinden olan şeyi, **يعركه** **عركا**; sanki onu kaşıdı da onu silip yok edinceye kadar; ve o bundandır. Ve haberlerde: İbn Abbas’ın **الحطيئة**’ye dediği: “Keşke yanınla **الزبرقان**’dan olan şeyi **عركت** etseydin!” dediği (rivayet olunur). Dedi ki:
  “Eğer sen yanınla, yakından olanın şüphe uyandıranının bir kısmını **تعرك** etmezsen, uzak olanlar seni atar (hedef eder).”

Ve **عركه** **عركا**: ona şerri ve zamanı yükledi; ve denildi: **عركه** **بشر**: ona onu tekrar tekrar yaptıysa. Ve **اللحياني** dedi: **عركه** **يعركه** **عركا**: şerri onun üzerine yükledi. Ve **عرك** deve **عركا**: dirseğiyle yanını yarıp kesti ve onu ovdu; onda iz bıraktı, ta ete ulaşıncaya ve deriyi kesinceye kadar. Ve **العدبس الكناني** dedi: **العرك** ve **الحاز**: ikisi birdir; o da dirseğin kolda kesmesi, ta ete ulaşıncaya kadar; ve **الكركرة**’nin keskinliğiyle deriyi kesmesidir. Dedi ki:
  “Ne **عرك** sahibi, ne de **ضب** sahibi.”

Ve bir başkası, devenin dirseği ayrık olduğunu vasfederek:
  “Az **العرك**’lıdır; iki dirseğini terk eder.”

Ve o deve **عارك**’tır; ve **عركرك** ayva gibi.

Ve mecazdan: **عرك** zaman falanı: onu tecrübelendirdiyse. Ve **عرك** develeri **في الحمض**: onları onda serbest bıraktıysa; ta ihtiyaçlarının bir kısmını elde etsinler diye; **اللحياني**’den. Ve isim **العرك**’tır, harekeli. Ve **عركت** davar bitkiyi: onu yedi. Dedi ki:
  “Ve ben hâlâ bitki gibiyim; bir kere **يعرك** edilir; bir kere yükselir, bir kere gider; ve döner.”

**يعرك**: yenilir; ve **يولى** **الولى**’dendir.

Ve **عركت** kadın **تعرك** **عركا** ve **عراكا** (ikisini de fetha ile) ve **عروكا** (damme ile); birincisi **اللحياني**’dendir; **الجوهري** ve **الصاغاني** yalnız sonuncuyla yetindi: hayız gördü. Ve **اللحياني** **العرك**’ı cariyeye tahsis etti. Ve Âişe hadîsinde: “Ta ki **سرف**’te olduğumda **عركت**” yani: hayız gördüm. Ve başka bir hadîste: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in eşlerinden bazısı ihramlı idi; **العراك**’ı, akmadan önce zikretti; “sanki **أعركت**”; o hâlde o **عارك** ve **معرك**’tir. Ve İbn Berrî, **حجر بن جليلة** için inşad etti:
  “**النعمان** yanında, onu gördüğümde (ağzını) açtım;
  tıpkı hayız için, **شمطاء** **عارك**’ın açtığı gibi.”

Ve **نساء عوارك**: hayızlı. **الخنساء** dedi:
  “Uyku yok; yahut üzerinize gölge düşüren ayıbı yıkayın;
  **العوارك**’ın hayızını, temizliklerden sonra yıkamak gibi.”

Ve **سيبويه** “Kitap”ta inşad etti:
  “Barışta mı kabalık ve katılık, **أعيارا**?
  Ve savaşta **النساء العوارك**’ın benzerleri mi?”

Ve **العراكة** ( **غرابة** gibi): ilk **فيقة**’dan önce ve ikinci **فيقة** toplanmadan önce sağılan şey; o, **العلاكة** ve **الدلاكة**’dır da.

**المعركة**; ve **الراء** da dammelenir. Ve **المعرك** ( **هاء**sız) ve **المعترك**: **العراك**’ın (kesre ile) yeri. Ve **المعاركة**: yani savaşma; ve o, onunla **معاركة** ve **عراكا** yaptı: onunla savaştı. Ve çoğulu **المعارك**’tir. Ve çarşıyı zemmetme hadîsinde: “Çünkü o, şeytanın **معركة**’sidir; ve onda sancağı dikilir.” İbnü’l-Esîr dedi: yani şeytanın yurdu ve mekânı; ona sığındığı ve ondan çoğalttığı yer; onda haram, yalan, ribâ, gasb cereyan ettiğinden. Bunun için dedi: “Ve onda sancağı dikilir”; onların azdırılmasına dair hırsının kuvvetine kinayedir; çünkü sancaklar savaşlarda ancak hırsın ve galebenin kuvvetiyle dikilir; yoksa o, ümitsizlikle beraber indirilir, kaldırılmaz. Ve başka bir hadîste: “Ölümlerin **معترك**’ı altmış ile yetmiş arasındadır.”

Ve **اعتركوا** **في المعركة** ve husumette: çarpıştılar ve sıkıştılar; ve birbirlerini **عرك** ettiler. Ve **اعتركت** develer **في الورد**: sıkıştılar. Ve İbn Abbâd dedi: **اعتركت** kadın bir **معركة** ile, **مكنسة** gibi: bir bezle dolgu yaptıysa.

Ve **الصحاح**’ta: **العرك** ( **كتف** gibi): yere serilmiş (mağlup) olan; **أمير** gibi; **الصحاح** nüshalarında böyle; bazısında **سكيت** gibi. Başkası ekledi: savaş ve husumette şiddetli mücadeleli ve sert vuruşlu; **المعارك** gibi; ve onunla adam adlandırıldı. Ve o **عرك** etti, **فرح** gibi, **عركا** (harekeli); ve onlar **عركون**’dur: güreşte şiddetliler. Cerîr dedi:
  “Her **معترك**’ta benim **عركي**’mi denedin;
  aslanları yendim; peki **الضغابيس**’e ne oluyor?”

Ve İbn Düreyd dedi: **رمل عرك** ve **معرورك**: yani bir kısmı bir kısmına girmiş. Ve **العركرك** (ayva gibi): iri diz; Ezherî ekledi: kadınların dizlerinden. Ve dedi: aslı üçlüdür; lafzı beşlidir. Ve **العركرك**: güçlü, kalın deve; ve Cevherî, recez söyleyen için inşad etti. Dedim: o, **حلحلة بن قيس بن أشيم**’dir; ve Abdülmelik onu, ondan kısas alınsın diye oturttu; ve ona dedi: “Sabret, **حلحل**!” O da cevap vererek dedi:
  “**ذي ضاغط عركرك**’tan daha sabırlıyım;
  boynunun iki yanını çöken deveye attı.”

Denir: **بعير ضاغط عركرك**. Ve Sâğânî, bir başkası için inşad etti:
  “**عركرك**; **الضوبان**’ın öğle sıcağında terk edeni;
  **القذاف**’ın çayırı baharda; ne **تأويم**!”

Ve **العركركة** ( **هاء** ile): deveye benzetme üzere, etli, iri, çirkin, gevşek kadın. Şair dedi:
  “Ne hevesimdendir, ne de huyumdandır;
  etli, kaba bir **عركركة**.”

Ve **العريكة** ( **سفينة** gibi): yük onu **عرك** ettiğinde, sırtındaki hörgüç. Yahut **عريكة السنام**: onun kalıntısı; İbnü’s-Sikkît’ten. Ve çoğulu **العرائك**. Zü’r-Rumme dedi:
  “Sürücümüz dediğinde: ‘Ey bize aciz mi kaldın?’
  hafif adımlı, **العرائك**’ı sarkık olanlar.”

Ve denildi: ancak bununla adlandırıldı; çünkü alıcı, onun yağlılığını ve kuvvetini bilmek için o yeri **يعرك** eder.

Ve adam: **ميمون العريكة** ve **الحريكة** ve **السليقة** ve **النقيبة** ve **النقيمة** ve **النخيجة** ve **الطبيعة** ve **الجبيلة**; bunların hepsi tek mânâdadır; o da nefistir. Ve ondan denir: **رجل لين العريكة**: yani yumuşak huylu; itaatkâr, boyun eğen; kibri kırık; az muhalefet ve kaçınma sahibi. Ve **شديد العريكة**: nefsi şiddetli, baş eğmez ise. Ve onun vasfında - صلى الله تعالى عليه وسلم -: “İnsanların en doğru lehçelisi ve onların en yumuşak **عريكة**’lisi.” Ve **الأخطل**’ın sözü:
  “Onlardan ki, **عريكتها** yumuşadığında,
  onun ardından mal ve çaba olur.”

Denildi: onun tefsirinde: **عريكتها**: onun kuvveti ve şiddeti. Ve caizdir ki, öncekilerden olsun; çünkü o, yorulup aciz kaldığında **عريكتها** yumuşar ve boyun eğer.

Ve **ناقة عروك** ( **الشكوك** gibi): hörgücünü **عرك** etmekten başka yağlılığı bilinmez; ve **عرك** etti sırtını ve başkasını; **يعركها** **عركا**: yağlılığını bilmek için onu çok yokladı. Yahut o, hörgücünde şüphe edilendir: yağ mı, değil mi? Ve **عرك** hörgücü: onu dokundu; uc (yağ) var mı, yok mu diye baktı; **عرك** etti, **كتب** gibi.

Ve denir: onu **عركة** yahut **عركتين** gördüm: yani bir kere yahut iki kere; ancak zarf olarak kullanılır. Ve onu **عركات** (harekeli) gördüm: yani kereler. Ve denir: onu **عركة** sonra **عركة** gördüm: yani kere sonra kere. Ve hadîste: “Şunu şunu ona tekrar etti, **عركة**” yani bir kere.

Ve **العرك** (fetha ile): yırtıcıların dışkısı; ve **العباب**’da: onların pisliği. Ve **العرك** (hareke ile), ve **كتف** gibi: ses; Cevherî nakletti.

Ve **العركي** (harekeli): balık avcısı; ve ondan hadîs: **العركي** Peygamber صلى الله عليه وسلم’e deniz suyuyla temizlik hakkında sordu. **عرك** (harekeli), **عربي** ve **عرب** gibi. Ve Yahudilerden bir kavme yazdığı kitabında hadîste: “Üzerinize, hurmalıklarınızın çıkardığının dörtte biri; ve **عروككم**’un avladığının dörtte biri; ve iğ’in dörtte biri.” İbnü’l-Esîr dedi: **عروك**: **عرك**’ın (hareke ile) cemidir; ve onlar balık avlayanlardır. Bunun için denizcilere **عرك** denildi; çünkü balık avlarlar. Yoksa **العرك** onların adı değildir. Bu, Ebû Amr’un sözüdür; Cevherî’nin naklettiği üzere. Ve Züheyr için inşad etti:
  “Onlarla, kum tepesinin sıcağına sürücüler girer;
  tıpkı gemileri, derinliğin **العرك** dalgasının bürüdüğü gibi.”

Ebû Ubeyde onu “**موج**” merfû rivayet etti; ve **العرك**’ı dalganın sıfatı yaptı; yani çalkantılı; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve **أمية ابن أبي عائذ الهذلي** dedi:
  “Serabın girdabında, işaretleri boş sandın;
  **عروكا** olarak, paylaştıran bir **رائس** üzerinde.”

**رائس**: denizde bir dağ; ve denildi: onların reisi.

Ve **رجل عريك** ve **معرورك**: iç içe girmiş. Bu, “**رمل عرك ومعرورك**: iç içe girmiş” sözünden bir tashiftir; İbn Düreyd’den geçtiği üzere; çünkü hiç kimse bunu adamın vasfında zikretmedi. Sonra “Lisân”da bunun aynısını gördüm; dedi ki: **رمل عريك ومعرورك**: iç içe girmiş; buna dikkat et.

Ve **العركية** (harekeli): fahişe kadın. İbn Mukbil, **النجاشي**’yi hicvederek dedi:
  “Onu, bir **عركية** dokumacı doğurdu;
  onun temizliğinde iki adam çekişir.”

Ve denildi: o, kalın (kaba)dır; **العركانية** gibi (hareke ile de). Bu, İbn Abbâd’dandır. Ve **ماء معروك**: üzerine üşüşülmüş; **الصحاح**’ta olduğu gibi.

Ve **أرض معروكة**: davar onu **عرك** etti. Ve **الصحاح**’ta: otlayan (hayvan) sebebiyle, ta kuruyup çoraklaşıncaya kadar. Ve denir: develerini **العراك**’a götürdü. Ve Sîbeveyh “Kitap”ta nass etti: “Ve dediler: onu **العراك** saldı; yani hepsini suya götürdü.” Masdarların nasbı üzere nasbetti; aslı **عراكا** idi; sonra ona **أل**’i soktu. Cevherî dedi: “**مررت بهم الجماء الغفير**” dedikleri gibi. Ve hamd, nasbeden ve **أل**’in masdarı hâlinden değiştirmediği kimseye mahsustur. İbn Berrî dedi: **العراك** ve **الجماء الغفير** hâl üzere mansuptur. أما “**الحمد لله**” ise yalnız masdar üzeredir. Ve Sîbeveyh dedi: hâl yerinde olan masdara elif-lâmı soktular; sanki “**اعتراكا**” dedi; yani **معتركة** olarak. Ve Lebîd’in, merkep ve dişi eşekleri vasfeden sözünü inşad etti:
  “Onu **العراك** saldı; onu sürmedi;
  ve girişin sıkıntısına acımadı.”

Ve o, **عركة**’dır ( **همزة** gibi): yanıyla eziyeti **يعرك** eder; yani onu yüklenir. Ve ondan, Âişe’nin, babasını رضي الله تعالى عنهما vasfederek sözü: “Yanıyla eziyete bir **عركة**.”

Ve **ذو العركين**: Şeybân oğullarından **نباتة الهندي**’nin lakabıdır. Ve onda **العوام بن عنمة الضبي** şöyle der:

  “Ta ki **نباتة ذو العركين** bana söver;
  ve köpeğin husyesi, kavim arasında sallanır.”

Ve **كتاب** gibi: **عراك بن مالك الغفاري**; celîl tâbiî; Ebû Hureyre رضي الله تعالى عنه’dan rivayet eder; ondan da Zührî. Ve oğlu **خيثم بن عراك**; Medine ehli içinde sayılır. Yezîd b. Abdülmelik’in vilâyetinde öldü; İbn Hibbân söyledi. Ve **معرك** ve **معراك** ( **منبر** ve **محراب** gibi): iki isimdir.

Ve ona istidrâk edilenlerdendir: “**عركتهم الحرب عركا**”: onların üzerinde döndü; Cevherî ve Sâğânî nakletti; ve o mecazdır. Züheyr dedi:
  “Sizi, değirmenin, altlığıyla **عرك** etmesi gibi **تعرككم** eder;
  ve gebe bırakır, açıkça; sonra taşır da ikiz doğurur.”

**الثفال**: değirmenin etrafına konulan, unu tutan deri.

Ve **العراك** ( **كتاب** gibi): develerin su üzerinde sıkışması. Ve **العركركة**: semiz dişi deve; çoğulu **عركركات**. **عقيل**’den bir bedevî inşad etti:
  “Ey iki arkadaşım, geceleyin yükümü kaldırın;
  ve kambur **عركركات**’ı yaklaştırın.”

İbnü’l-A‘râbî’nin, **عكل**’den bir adam için, **ليلى الأخيلية**’ye söylediği olarak inşad ettiği şeye gelince:
  “Bir dokumacı; iki kaba etekle yürür;
  ve kırmızı bir yaşlı; **ذي عركين**.”

O ancak onun sıcağını kasteder; ve ona **العرك**’ı ödünç aldı; aslı devededir.

Ve bitkiden **العرك**: çiğnenen ve yenendir. Rü’be dedi:
  “Ve eğer onu **العرك** otlarsa yahut nazlanırsa.”

Ve **رجل معروك**: istekte ona ısrar edildi; ve o mecazdır. Ve **العركة** (fetha ile): savaş; sonradan türemedir. Ve **العركي** (harekeli): Yukarı Saîd’de, Nil kıyısında bir köy; onu gördüm. Ve **عراك بن خالد**: **عثمان بن عطاء**’dan hadis rivayet eden. Ve **ذو معارك**: bir yer. Nasr dedi: Necd’dedir; Temîm diyarındandır. Ve İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
  “**ذي معارك**’in taşından parıldar;
  göktaşlarından Rum’un parıldaması gibi.”

Yani: bu yerin taşından parıldar. Ve “**من جندل ذي معارك**” diye rivayet olunur; **جندل**’i bölgenin adı yaptı; onu sarf etmedi; ve **ذي معارك**’i ondan بدل yaptı; sanki yer **جندل** ile ve **ذي معارك** ile adlandırılır. Ve denildi: **ذو معارك**: Esed oğullarına bir nehiydir.

Ve **معركا** diye adlandırdılar, **مقعد** gibi; ve **معاركا** diye, **مقاتل** gibi. Ve Nasr dedi: **معارك** Cezîre toprağındandır; Musul yakınındadır. Ve **أم العريك**: Mısır’da bir köy; denildi: Hâcer, İsmâil’in annesi عليه السلام ondandır. Ve denilir: o, Arapların anasıdır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَرَكَهُ
1 عَرَكَهُ ذ , (S, O, K,) aor. عَرُكَ , (S,) inf. n. عَرْكٌ, (S, O,) He rubbed it, or rubbed and pressed it, or did so well; syn. دَلَكَهُ; namely, a thing; (S, O;) such as a skin or hide, or a tanned skin or hide, and the like. (TA.) ― -b2- And [He wore it away by scraping, &c.;] he scraped, rubbed, chafed, or fretted, it, until he erased, or effaced, it. (K.) ― -b3- Hence, عَرَكَ بِجَنْبِهِ مَا كَانَ مِنْ صَاحِبِهِ, aor. and inf. n. as above, meaning (assumed tropical:) [He acted] as though he scraped, &c., [with his side,] what had proceeded from his companion, until he erased, or effaced, it: (TA;) [like as a camel allays an itching by rubbing with his side the trunk of a tree: i. e. he bore, or endured, what proceeded from his companion: for] يَعْرُكُ الأَذَى بِجَنْبِهِ means يَحْتَمِلُهُ [i. e. (assumed tropical:) He bears, or endures, annoyance, or molestation; or forgives it, and feigns himself neglectful of it]. (O and K in explanation of عُرَكَةٌ.) ― -b4- And عَرَكْتُ القَوْمَ فِى الحَرْبِ, inf. n. as above, (assumed tropical:) [I fretted, or ground, or crushed, the party in the war, or battle.] (S, O.) And عَرَكَتْهُمُ الحَرْبُ i. q. دَارَتْ عَلَيْهِمْ (tropical:) [i. e., lit., The war, or battle, revolved upon them like the mill or mill-stone; meaning fretted, or ground, or crushed, them]. (TA.) Zuheyr says,
فَتَعْرُكْكُمُ عَرْكَ الرَّحَى بِثِفَالِهِا
وَتَلْقَحٌ كِشَافًا ثُمَّ تُنْتَجٌ فَتُتْئِمِ
(O) meaning (tropical:) And it, i. e. war, will fret [or grind or crush] you, as the mill with its skin put beneath it, upon which the flour falls, frets [or grinds] the grain; and it, i. e. war, will conceive two years, one after the other; then bring forth, and give birth to twins: he makes war's destruction of them to be like the mill's grinding of the grain, and the various evils that are engendered from war to be like children. (EM pp. 123-4.) ― -b5- عَرَكَ أُذُنَهُ, (MA,) inf. n. عَرْكٌ, (MA, KL,) He rubbed, or rubbed and pressed, [or generally, as now used, he wrung, or twisted,] his ear. (MA, KL.) ― -b6- عَرَكَ ظَهْرَهَا, aor. and inf. n. as above, He felt her back, namely, that of a she-camel, &c., doing so much or often, to know her state of fatness: (TA:) and عَرَكَ السَّنَامَ He felt the hump, to know if there were in it fatness or not. (S, O, TA.) ― -b7- عَرَكَ البَعِيُر جَنْبَهُ بِمِرْفَقِهِ, (S, K, *) inf. n. as above, (TA,) The camel made an incision, or a cut, in his side with his elbow, (K, TA,) and rubbed it, or rubbed and pressed it, (TA,) so as to reach to the flesh, (K, TA,) cutting through the skin: (TA:) in which case the epithets ↓ عَارِكٌ and ↓ عَرَكْرَكٌ are applied to the camel. (K.) [See also عَرْكٌ below, which indicates another meaning.] ― -b8- عَرَكَهُ (Lh, K, TA,) aor. and inf. n. as above, (Lh, TA,) also signifies (assumed tropical:) He put upon him evil (Lh, K, TA) and misfortune: (K, TA: [the CK has حَمَلَ عليهِ الشَّرُّ والدَّهْرُ, meaning evil and misfortune assailed him, instead of حَمَلَ عَلَيهِ الشَّرَّ وَالدَّهْرَ, as in other copies of the K and in the TA:]) and, as some say, عَرَكَهُ بِشَرٍّ signifies he did evil to him, or brought evil upon him, repeatedly. (TA.) ― -b9- عَرَكَ الدَّهْرُ فُلَانًا (tropical:) Time, or fortune, rendered such a one experienced; or trained, or disciplined, and reformed, or improved, him. (K, TA.) ― -b10- عَرَكَ الاـِبِلَ فِى الحَمْضِ He left the camels amid the plants termed حَمْض, to obtain thereof what they wanted. (Lh, K.) ― -b11- عَرَكَتِ المَاشِيَةُ النَّبَاتَ The cattle ate the plants, or herbage. (K.) ― -b12- عَرَكَتْ said of a woman, (S, O, K,) or of a girl, or young woman, (Lh, TA,) aor. عَرُكَ , (S, O,) inf. n. عُرُوكٌ (S, O, K) and عَرَاكٌ (O, * K) and عَرْكٌ, (K,) She menstruated; (S, O, K;) as also ↓ اعركت. (K.) -A2- عَرِكَ, (K,) [aor. عَرَكَ ,] inf. n. عَرَكٌ, (TA,) He was, or became, such as is termed عِرِكٌ [q. v.]; strong, or vehement, in striving, contending, or conflicting, (K, TA,) and in might, courage, valour, or prowess, (TA,) in war, or battle, (K, TA,) and in altercation. (TA.)

عَارَكَهُ
3 عَارَكَهُ ذ , (TA,) inf. n. مُعَارَكَةٌ (S, O, K, TA) and عِرَاكٌ, (TA,) He fought him; contended with him in fight, or battle: (S, * O, * K, * TA:) مُعَارَكَةٌ signifies the act of fighting; and thrusting at and wounding, one another, in fight, or battle. (KL.) ― -b2- And عِرَاكٌ signifies also, in relation to camels, The pressing, or crowding, one another, at, or to get to, the water. (TA.) [See also this word below. And see 8.]

4 أَعْرَكَ see 1, last sentence but one.

6 تَعَاْرَكَ see the next paragraph.

اعتركوا
8 اعتركوا ذ , (S, O,) or اعتركوا فِى المَعْرَكَةِ, (K, TA,) [and ↓ تعاركوا, mentioned by Freytag, and agreeable with analogy, but I do not find any authority for it,] They pressed, straitened, or crowded, one another, (S, O, TA,) and rubbed, or rubbed and pressed, one another, (TA,) or strove together, and fought one another, (K, TA,) in the place of fight, or battle; (S, O, K, TA;) and فِى الخُصُومَةِ [in altercation]. (TA.) ― -b2- And اعتركتِ الاـِبِلُ فِى الوِرْدِ The camels pressed, or crowded, one another, in the coming to water. (K.) [See also 3.] ― -b3- اعتركت مِعْرَكَةً, (Ibn- 'Abbلd, O,) or بِمِعْرَكَةٍ, (K,) said of a woman [menstruating] She stuffed her vulva with a piece of rag. (Ibn-'Abbلd, O, K.)

عَرْكٌ
عَرْكٌ ذ , [originally an inf. n.,] accord. to El- 'Adebbes El-Kinلnee, i. q. حَازٌّ, i. e. An incision, or a cut, made by the elbow [of a camel], in the arm, [probably a mistake for in the side, (see 1, near the middle of the paragraph,)] so as to reach to the flesh, cutting through the skin, by the side of the callous protuberance upon the breast. (O.) [See also حَازٌّ, in art. حز.] ― -b2- [Hence, app.,] ذُو عَرْكَيْنِ, as used by a poet, [the dual, it seems, being put for the sing. for the sake of the rhyme, as it ends a verse,] is a metaphorical term for The vulva of a woman; the عَرْك in its primary sense being in the camel. (TA.) -A2- Also The dung of beasts or birds of prey. (O, K.) -A3- And Herbage trodden and eaten. (TA.)

عَرَكٌ
عَرَكٌ ذ Fishermen; (AA, S, MA, O, K;) as also ↓ عَرَكَةٌ; (MA; [but this I do not find elsewhere;]) and عُرُوكٌ: (O, K:) one of whom is called ↓ عَرَكِىٌّ, (AA, S, MA, O, K,) meaning a fisherman who holds in his hand an iron implement having five prongs: (MA:) عَرَكٌ and ↓ عَرَكِىٌّ being like عَرَبٌ and عَرَبِىٌّ: (AA, S, O:) [i. e. عَرَكِىٌّ is the n. un.:] accord. to the K, عَرَكٌ and عُرُوكٌ are pls. of عَرَكِىٌّ; but IAth says that عُرُوكٌ is pl. of عَرَكٌ: (TA:) hence عَرَكٌ is used as meaning sailors, or mariners, (AA, S, O, K,) because they fish, not as being [properly] a name for them: (AA, S, O:) Zuheyr says,
تَغْشَى الحُدَاةُ بِهِمْ حُرَّ الكَثِيبِ كَمَا
يُغْشِى السَّفَائِنَ مَوْجَ اللُّجَّةِ العَرَكُ
[The camel-drivers cover with them the middle of the elevated expanse of sand like as the seamen cause the waves of the deep to cover the ships]: but AO related this verse otherwise, saying مَوْجُ, in the nom. case, and making العَرَكُ to be an epithet applied to the موج as signifying المُتَلَاطِم [as though the meaning were, like as the colliding waves of the deep cover the ships with their surf]. (S, O.) -A2- Also i. q. صَوْتٌ [A sound, noise, voice, &c.]; and so ↓ عَرِكٌ. (S, O, K.) -A3- It is also the subst. denoted by the phrase عَرَكَ الاـِبِلَ فِى الحَمْضِ [q. v., app. as meaning The act of leaving camels amid the pasturage termed حَمْض, to obtain thereof what they want; a meaning given in the O as an explanation of ↓ عَرَكْرَكٌ, which is perhaps in this instance a mistranscription]. (K.)

عَرِكٌ
عَرِكٌ ذ A man who throws down, or prostrates, his antagonists much, or often; syn. صِرِّيعٌ; (S, O;) in the K and in some of the copies of the S صَرِيع, like أَمِير; [which is app. a mistranscription;] (TA;) strong, or vehement, (S, * O, * K, TA,) in striving, contending, or conflicting, (K, TA,) and in might, courage, valour, or prowess, (TA,) in war, or battle, (K, TA,) and in altercation; (TA;) as also ↓ مُعَارِكٌ: (K, TA:) pl. of the former عَرِكُونَ. (S, O, K, TA: in the CK عَرِكُوا.) -A2- رَمْلٌ عَرِكٌ and ↓ مُعْرَوْرِكٌ Sand, or sands, intermingling; (IDrd, O, K;) as also ↓ عَرِيكٌ, (L, TA,) which last epithet is erroneously applied in the K to the word رَجُلٌ instead of رَمْلٌ, as is also in one instance ↓ مُعْرَوْرِكٌ [in the CK in this latter instance written مُعْرَوْرَكٌ]. (TA.) -A3- See also عَرَكٌ.

عَرْكَةٌ
عَرْكَةٌ ذ as meaning A war, or battle, is postclassical. (TA.) ― -b2- لَقِيتُهُ عَرْكَةً, (S, O, K,) and عَرْكَةً بَعْدَ عَرْكَةٍ, and عَرْكَتَيْنِ, (TA,) and عَرَكَاتٍ, (S, O, K,) mean I met him once, (S, O, K,) and time after time, and twice, (TA,) and several times: (S, O, K:) the noun not being used otherwise than adverbially. (TA.)

عَرَكَةٌ
عَرَكَةٌ ذ : see عَرَكٌ.

عُرَكَةٌ
عُرَكَةٌ ذ , (O, K,) and عُرَكَةٌ لِلْأَذَاةِ بِجَنْبِهِ, a phrase used by 'ءïsheh in describing her father, (O,) (assumed tropical:) One who bears, or endures, annoyance, or molestation; or who forgives it, and feigns himself neglectful of it. (O, K. [See 1, third sentence.])

عَرَكِىٌّ
عَرَكِىٌّ ذ : see عَرَكٌ, in two places. -A2- عَرَكِيَّةٌ A vitious, or an immoral, or unrighteous, woman; or an adulteress, or a fornicatress. (O, K.) ― -b2- And A thick, gross, coarse, or rude, woman; as also ↓ عَرَكَانِيَّةٌ. (K, TA. [The latter thus expl. in the O, and, as is said in the TA, on the authority of Ibn-'Abbلd: in my MS. copy of the K written عَرْكَانِيَّةٌ; and in the CK, عَرَنِيَّة.])

عَرَكَانِيَّةٌ
عَرَكَانِيَّةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عِرَاكٌ
عِرَاكٌ ذ an inf. n. of 3 [q. v.]. (TA.) [Hence,] one says, أَوْرَدَ اـِبِلَهُ العِرَاكَ, (S, O, K,) or, as in the “ Book ” of Sb, أَرْسَلَهَا العِرَاكَ, (TA,) He made his camels to come, or go, to the water together; (S, O, K;) the last word being in the accus. case after the manner of inf. ns.; (S, O;) originally عِرَاكًا; then they prefixed ال, which does not change it from its proper state of an inf. n.: (S, O, K:) it is like the phrases مَرَرْتُ بِهِمُ الجَمَّآءَ الغَفِيرَ and الحَمْدَ لِلّٰهِ: (S, O:) IB says that العِرَاكَ and الجَمَّآءَ الغَفِيرَ are in the accus. case as denotatives of state; and الحَمْدَ لِلّٰهِ as the inf. n.: but Sb says that they prefix ال to the inf. n. that is in the place of the denotative of state. (TA.) [See also a similar phrase voce حَقٌّ: and see a verse cited voce رِفْهٌ.]

عَرُوكٌ
عَرُوكٌ ذ , applied to a she-camel, (S, O, K,) i. q. شَكُوكٌ; (S, O, TA;) i. e. (TA) Whose fatness is not known unless by feeling her hump: or of whose hump one doubts whether there be in it fat or not: pl. عُرُكٌ. (K.)

عَرِيكٌ
عَرِيكٌ ذ : see عَرِكٌ.

عُرَاكَةٌ
عُرَاكَةٌ ذ What is drawn from the udder before the first فِيقَة [or milk that collects in the udder between two milkings], (K,) and before the second فيقة collects: also termed عُلَاكَةٌ [perhaps a mistranscription for عُلَالَةٌ] and دُلَاكَةٌ. (TA.)

عَرِيكَةٌ
عَرِيكَةٌ ذ A camel's hump: or the remainder thereof: (K:) or عَرِيكَةُ السَّنَامِ signifies what remains of the hump: (ISk, S, O:) so called because the purchaser feels that part (يَعْرُكُهُ) to know the fatness and strength [of the animal]: (TA:) pl. عَرَائِكُ; which is said by some to signify the humps with the backs. (O.) ― -b2- [Hence, in phrases here following,] (assumed tropical:) Nature; natural, native, or innate, disposition or temper or the like; (S, O, K;) and soul, spirit, or mind. (K.) One says, فُلَانٌ لَيِّنُ العَرِيكَةِ (assumed tropical:) Such a one is easy, or gentle, (S, O, K, TA,) in natural disposition, (K, TA,) submissive, tractable; (S, * O, * TA;) one whose pride, or haughtiness, has been broken, or subdued; (K, TA;) having little contrariness and aversion: and شَدِيدُ العَرِيكَةِ strong in spirit, incompliant, or resisting: (TA:) and لَانَتْ عَرِيكَتُهُ His pride, or haughtiness, became broken, or subdued: (S, O:) originally relating to the camel; for they used to betake themselves to the camel when he had the disposition of refusing to be ridden or mounted, and incompliance, and cut [a part] in his hump, it being high, difficult to ride upon; and when this was done, he became quiet, and was rendered inclinable, and the part of him that was the place of riding became easy to sit upon; so one said, قَدْ لَانَتْ عَرِيكَتُهُ (Har pp. 566-7.) One says also رَجُلٌ مَيْمُونُ العَرِيكَةِ, meaning [A man fortunate, happy, or blest, in natural disposition, or] in mind. (TA.)

عَرَكْرَكٌ
عَرَكْرَكٌ ذ : see 1, latter half. ― -b2- Also A thick, strong camel. (S, O, K.) See also مُعَرَّكٌ. ― -b3- And the fem, with ة, A fat she-camel: pl. عَرَكْرَكَاتٌ. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) A bulky, corpulent woman: (S, O:) or a woman ugly, or unseemly, (رَسْحَآءُ,) fleshy, (K, TA,) bulky, or corpulent, (TA,) and foul; (K, TA;) as being likened to the camel. (TA.) ― -b5- And the masc., applied to a رَكَب [or pubes] (T, O, K) of a woman, (T, TA,) Large, or big. (T, O, K.) -A2- See also عَرَكٌ, last sentence.

عَارِكٌ
عَارِكٌ ذ : see 1, latter half. ― -b2- Also (without ة) A woman menstruating; (S, O, K;) and so ↓ مُعْرِكٌ: (K:) pl. of the former عَوَارِكُ. (O.)

مَعْرَكٌ
مَعْرَكٌ ذ and ↓ مَعْرَكَةٌ and ↓ مَعْرُكَةٌ and ↓ مُعْتَرَكٌ A place [or scene] of battle, or fight: (S, O, K:) pl. [of the first and second and third] مَعَارِكُ. (TA.) It is said in a trad., ذُمِّ السُّوقَ فَاـِنَّهَا الشَّيْطَانِ وَبِهَا تُنْصَبُ رَايَتُهُ ↓ مَعْرَكَةُ [Discommend thou the market; for it is the battle-ground of the Devil, and in it is set up his banner]: meaning that it is the dwelling of the Devil, and his place of alighting to which he repairs and which he frequents, because of the unlawful doings and the lying and the usury and the violence that occur therein. (IAth, TA.) And it is said in another trad., المَنَايَا مَا بَيْنَ السِّتِّينَ اـِلَى السَّبْعِينَ ↓ مُعْتَرَكُ (assumed tropical:) [The space of the conflict of the decrees of death is that between the ages of sixty and seventy]. (O, TA. *)

مُعْرِكٌ
مُعْرِكٌ ذ : see عَارِكٌ.

مَعْرَكَةٌ
مَعْرَكَةٌ ذ and مَعْرُكَةٌ: see مَعْرَكٌ, in three places.

مِعْرَكَةٌ
مِعْرَكَةٌ ذ A piece of rag with which a woman stuffs her vulva (O, K) when menstruating. (O.)

مُعَرَّكٌ
مُعَرَّكٌ ذ [Much rubbed, or much rubbed and pressed: &c.: see 1].
أَصْبَرُ مِنْ ذِى ضَاغِطٍ مُعَرَّكِ
[More patient than a camel, such as has a ضاغط much rubbed, or much rubbed and pressed]: or, as some relate it, ↓ عَرَكْرَكِ, meaning a camel strong and thick: the ضاغط is a tumour in the armpit of a camel, like a bag, straitening him: the saying is a proverb. (Meyd. [See also Freytag's Arab. Prov. i. 737 - 9.])

مَآءٌ مَعْرُوكٌ
مَآءٌ مَعْرُوكٌ ذ Water to which there is a pressing or crowding together [of camels]. (S, O, K.) ― -b2- أَرْضٌ مَعْرُوكَةٌ Land which the cattle (S, O, K) pasturing at their pleasure (S, O) have rubbed and pressed [with their feet] (عَرَكَتْهَا) so that it has become barren. (S, O, K.) ― -b3- And رَجُلٌ مَعْرُوكٌ (tropical:) A man pressed with petitions. (TA.)

مُعْرَورِكٌ
مُعْرَورِكٌ ذ : see عَرِكٌ; the former in two places.

مُعَارِكٌ
مُعَارِكٌ ذ : see عَرِكٌ; the former in two places.

مُعْتَرَكٌ
مُعْتَرَكٌ ذ : see مُعْرَكٌ, in two places.

##### Türkçe

**عَرَكَهُ**
1 **عَرَكَهُ** ذ , (S, O, K,) muzâri‘ı **عَرُكَ** , (S,) mastarı **عَرْكٌ**, (S, O,) Onu ovdu; yahut onu ovdu ve bastırdı; yahut bunu iyi yaptı; eş anlamlısı **دَلَكَهُ**; yani bir şey; (S, O;) deri yahut post gibi, yahut tabaklanmış deri yahut post ve benzeri. (TA.) ― -b2- Ve [Onu kazıyıp vb. ile aşındırdı;] onu kazıdı, ovdu, sürttü, aşındırdı, onu silinceye yahut yok edinceye kadar. (K.) ― -b3- Bundan dolayı, **عَرَكَ بِجَنْبِهِ مَا كَانَ مِنْ صَاحِبِهِ**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilerek:) [O davrandı] sanki (yanıyla) kazıyıp vb. yapıyormuş gibi, arkadaşından sâdır olan şeyi, onu silince yahut yok edinceye kadar: (TA;) [devenin, yanıyla bir ağacın gövdesini ovarak kaşıntıyı gidermesi gibi: yani arkadaşından sâdır olana katlandı, yahut tahammül etti: çünkü] **يَعْرُكُ الأَذَى بِجَنْبِهِ** demek **يَحْتَمِلُهُ** demektir [yani (mecaz kabul edilerek:) eziyeti yahut rahatsız etmeyi taşır, yahut tahammül eder; yahut onu bağışlar ve kendini ondan gâfil gösterir]. (O ve K, **عُرَكَةٌ**’nın açıklamasında.) ― -b4- Ve **عَرَكْتُ القَوْمَ فِى الحَرْبِ**, mastarı yukarıdaki gibi, (mecaz kabul edilerek:) [Savaşta topluluğu aşındırdım, yahut öğüttüm, yahut ezdim.] (S, O.) Ve **عَرَكَتْهُمُ الحَرْبُ** , **دَارَتْ عَلَيْهِمْ** ile aynı (mecaz:) [yani, lafzen, savaş yahut muharebe değirmen yahut değirmen taşı gibi onların üzerinde döndü; anlamı: onları aşındırdı, yahut öğüttü, yahut ezdi]. (TA.) Zuheyr der ki,
فَتَعْرُكْكُمُ عَرْكَ الرَّحَى بِثِفَالِهِا
وَتَلْقَحٌ كِشَافًا ثُمَّ تُنْتَجٌ فَتُتْئِمِ
(O) anlamı (mecaz:) Ve o, yani savaş, sizi aşındıracak [yahut öğütecek yahut ezecek], değirmenin, altına konulan ve unun üzerine düştüğü derisiyle, taneyi aşındırması [yahut öğütmesi] gibi; ve o, yani savaş, iki yıl üst üste gebe kalacak; sonra doğuracak ve ikiz doğuracak: onların helâkini, değirmenin taneyi öğütmesine benzetir; savaştan doğan çeşitli kötülükleri de çocuklara benzetir. (EM s. 123-4.) ― -b5- **عَرَكَ أُذُنَهُ**, (MA,) mastarı **عَرْكٌ**, (MA, KL,) Kulağını ovdu; yahut ovdu ve bastırdı, [yahut genel olarak şimdi kullanıldığı üzere, onu burdu yahut çevirdi]. (MA, KL.) ― -b6- **عَرَكَ ظَهْرَهَا**, muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, Onun sırtını yokladı; yani dişi deveninki vb.; bunu çokça yahut sıkça yaparak, onun semizlik hâlini bilmek için: (TA:) ve **عَرَكَ السَّنَامَ** Hörgücü yokladı; onda yağlılık var mı yok mu bilmek için. (S, O, TA.) ― -b7- **عَرَكَ البَعِيُر جَنْبَهُ بِمِرْفَقِهِ**, (S, K, *) mastarı yukarıdaki gibi, (TA,) Deve, dirseğiyle yanına bir yarık yahut kesik açtı, (K, TA,) ve onu ovdu yahut ovdu ve bastırdı, (TA,) ete ulaşacak şekilde, (K, TA,) deriyi keserek: (TA:) bu durumda deveye ↓ **عَارِكٌ** ve ↓ **عَرَكْرَكٌ** sıfatları verilir. (K.) [Aşağıda **عَرْكٌ**’a da bak: başka bir anlamı gösterir.] ― -b8- **عَرَكَهُ** (Lh, K, TA,) muzâri‘ı ve mastarı yukarıdaki gibi, (Lh, TA,) ayrıca (mecaz kabul edilerek:) Ona kötülük (Lh, K, TA) ve musibet yükledi: (K, TA: [CK’de **حَمَلَ عليهِ الشَّرُّ والدَّهْرُ** vardır; anlamı kötülük ve musibet ona saldırdı; diğer K nüshalarında ve TA’da olduğu gibi **حَمَلَ عَلَيهِ الشَّرَّ وَالدَّهْرَ** yerine:]) ve bazılarına göre, **عَرَكَهُ بِشَرٍّ** demek, ona tekrar tekrar kötülük yaptı, yahut ona kötülük getirdi. (TA.) ― -b9- **عَرَكَ الدَّهْرُ فُلَانًا** (mecaz:) Zaman yahut talih, falancayı tecrübeli kıldı; yahut eğitti, terbiye etti ve ıslah etti, yahut iyileştirdi. (K, TA.) ― -b10- **عَرَكَ الاـِبِلَ فِى الحَمْضِ** Develeri **حَمْض** denilen bitkiler arasında bıraktı; ondan ihtiyaç duyduklarını elde etmeleri için. (Lh, K.) ― -b11- **عَرَكَتِ المَاشِيَةُ النَّبَاتَ** Davarlar bitkileri yahut otu yedi. (K.) ― -b12- **عَرَكَتْ**, bir kadın hakkında söylenir, (S, O, K,) yahut bir kız, yahut genç kadın hakkında, (Lh, TA,) muzâri‘ı **عَرُكَ** , (S, O,) mastarı **عُرُوكٌ** (S, O, K) ve **عَرَاكٌ** (O, * K) ve **عَرْكٌ**, (K,) Hayız gördü; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **اعركت** de. (K.) -A2- **عَرِكَ**, (K,) [muzâri‘ı **عَرَكَ** ,] mastarı **عَرَكٌ**, (TA,) **عِرِكٌ** denilen kimse gibi oldu yahut öyle hâle geldi [bkz.]; çekişmede, mücadelede yahut çatışmada güçlü yahut şiddetli, (K, TA,) ve kuvvette, cesarette, yiğitlikte yahut kahramanlıkta, (TA,) savaşta yahut muharebede, (K, TA,) ve münakaşada. (TA.)

**عَارَكَهُ**
3 **عَارَكَهُ** ذ , (TA,) mastarı **مُعَارَكَةٌ** (S, O, K, TA) ve **عِرَاكٌ**, (TA,) Onunla savaştı; savaşta yahut muharebede onunla çarpıştı: (S, * O, * K, * TA:) **مُعَارَكَةٌ** savaşma fiilini; ve savaşta yahut muharebede birbirine mızrak saplama ve yaralama işini ifade eder. (KL.) ― -b2- Ve **عِرَاكٌ**, develerle ilgili olarak da, suya (ulaşmak için) birbirini sıkıştırma yahut birbirine yığılma demektir. (TA.) [Aşağıda bu kelimeye de bak. Ve 8’e bak.]

4 **أَعْرَكَ** bkz. 1, sondan bir önceki cümle.

6 **تَعَاْرَكَ** bkz. sonraki paragraf.

**اعتركوا**
8 **اعتركوا** ذ , (S, O,) yahut **اعتركوا فِى المَعْرَكَةِ**, (K, TA,) [ve ↓ **تعاركوا**, Freytag’ın zikrettiği ve kıyasla uyumlu; fakat bunun için bir otorite bulmuyorum,] Birbirlerini sıkıştırdılar, daralttılar yahut birbirlerine yığıldılar, (S, O, TA,) ve birbirlerini ovdular yahut ovdular ve bastırdılar, (TA,) yahut birlikte çabaladılar ve birbirleriyle savaştılar, (K, TA,) savaş yahut muharebe yerinde; (S, O, K, TA;) ve **فِى الخُصُومَةِ** [münakaşada]. (TA.) ― -b2- Ve **اعتركتِ الاـِبِلُ فِى الوِرْدِ** Develer suya gelişte birbirlerini sıkıştırdılar yahut birbirlerine yığıldılar. (K.) [3’e de bak.] ― -b3- **اعتركت مِعْرَكَةً**, (Ibn- 'Abbād, O,) yahut **بِمِعْرَكَةٍ**, (K,) hayız gören bir kadın hakkında: Vulvasını bir bez parçasıyla tıkadı. (Ibn-'Abbād, O, K.)

**عَرْكٌ**
**عَرْكٌ** ذ , [aslında bir mastar,] El-'Adebbes El-Kinānī’ye göre, **حَازٌّ** ile aynı; yani [devenin] dirseğiyle, kola, [muhtemelen yana demek yerine bir hata, (bkz. 1, paragrafın ortalarına yakın)] deriyi keserek, göğüsteki nasırlı çıkıntının yanından, ete ulaşacak şekilde yapılan bir yarık yahut kesik. (O.) [**حَازٌّ**’a da bak, **حز** maddesinde.] ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] bir şairin kullandığı **ذُو عَرْكَيْنِ**, kadının vulvası için mecazî bir terimdir; **عَرْك**’ın asıl anlamı devededir. (TA.) -A2- Ayrıca yırtıcı hayvanların yahut yırtıcı kuşların dışkısı. (O, K.) -A3- Ve çiğnenmiş ve yenmiş ot. (TA.)

**عَرَكٌ**
**عَرَكٌ** ذ Balıkçılar; (AA, S, MA, O, K;) bunun gibi ↓ **عَرَكَةٌ**; (MA; [fakat bunu başka yerde bulmuyorum;]) ve **عُرُوكٌ**: (O, K:) bunlardan birine ↓ **عَرَكِىٌّ** denir, (AA, S, MA, O, K,) anlamı: elinde beş dişli demir bir alet tutan balıkçı: (MA:) **عَرَكٌ** ve ↓ **عَرَكِىٌّ**, **عَرَبٌ** ve **عَرَبِىٌّ** gibidir: (AA, S, O:) [yani **عَرَكِىٌّ** tekil isimdir:] K’ye göre, **عَرَكٌ** ve **عُرُوكٌ**, **عَرَكِىٌّ**’nin çoğullarıdır; fakat IAth, **عُرُوكٌ**’un **عَرَكٌ**’un çoğulu olduğunu söyler: (TA:) bundan dolayı **عَرَكٌ**, denizciler yahut gemiciler anlamında kullanılır, (AA, S, O, K,) çünkü balık avlarlar; yoksa [aslında] onların adı olarak değil: (AA, S, O:) Zuheyr der ki,
تَغْشَى الحُدَاةُ بِهِمْ حُرَّ الكَثِيبِ كَمَا
يُغْشِى السَّفَائِنَ مَوْجَ اللُّجَّةِ العَرَكُ
[Deve sürücüleri, onlarla, yükselmiş kum tepeciğinin ortasını örter; tıpkı denizcilerin, derinliğin dalgalarının gemileri örtmesine sebep olması gibi]: fakat AO bu beyti başka türlü rivayet etti; **مَوْجُ**’u merfû‘ yaparak ve **العَرَكُ**’u, **الموج**’a, **المُتَلَاطِم** anlamında bir sıfat kılarak [sanki anlam: derinliğin çarpışan dalgaları gemileri köpükleriyle örter gibi]. (S, O.) -A2- Ayrıca **صَوْتٌ** ile aynı [bir ses, gürültü, sesleniş vb.]; ve bunun gibi ↓ **عَرِكٌ**. (S, O, K.) -A3- Ayrıca **عَرَكَ الاـِبِلَ فِى الحَمْضِ** ibaresinin delâlet ettiği isimdir [bkz.; görünüşe göre anlamı: develeri **حَمْض** denilen otlak içinde bırakma fiili; O’da ↓ **عَرَكْرَكٌ**’un açıklaması olarak verilmiştir; bu örnekte belki bir yanlış yazımdır]. (K.)

**عَرِكٌ**
**عَرِكٌ** ذ Rakiplerini çokça yahut sıkça yere seren adam; eş anlamlısı **صِرِّيعٌ**; (S, O;) K’de ve S’nin bazı nüshalarında **صَرِيع**, **أَمِير** vezninde; [bu görünüşe göre bir yanlış yazımdır;] (TA;) çekişmede, mücadelede yahut çatışmada güçlü yahut şiddetli, (S, * O, * K, TA,) ve kuvvette, cesarette, yiğitlikte yahut kahramanlıkta, (TA,) savaşta yahut muharebede, (K, TA,) ve münakaşada; (TA;) bunun gibi ↓ **مُعَارِكٌ** da: (K, TA:) birincinin çoğulu **عَرِكُونَ**. (S, O, K, TA: CK’de **عَرِكُوا**.) -A2- **رَمْلٌ عَرِكٌ** ve ↓ **مُعْرَوْرِكٌ** Birbirine karışmış kum yahut kumlar; (IDrd, O, K;) bunun gibi ↓ **عَرِيكٌ** de, (L, TA,) ki bu son sıfat K’de yanlış olarak **رَجُلٌ** kelimesine, **رَمْلٌ** yerine nispet edilmiştir; bir örnekte ↓ **مُعْرَوْرِكٌ** için de böyledir [CK’de bu son örnekte **مُعْرَوْرَكٌ** yazılmıştır]. (TA.) -A3- **عَرَكٌ**’a da bak.

**عَرْكَةٌ**
**عَرْكَةٌ** ذ “Savaş yahut muharebe” anlamıyla müteahhir (postklasik)tir. (TA.) ― -b2- **لَقِيتُهُ عَرْكَةً**, (S, O, K,) ve **عَرْكَةً بَعْدَ عَرْكَةٍ**, ve **عَرْكَتَيْنِ**, (TA,) ve **عَرَكَاتٍ**, (S, O, K,) “Onunla bir defa karşılaştım”, (S, O, K,) ve “defalarca”, ve “iki defa”, (TA,) ve “birkaç defa” demektir: (S, O, K:) isim, zarf olarak kullanılmaktan başka türlü kullanılmaz. (TA.)

**عَرَكَةٌ**
**عَرَكَةٌ** ذ : bkz. **عَرَكٌ**.

**عُرَكَةٌ**
**عُرَكَةٌ** ذ , (O, K,) ve **عُرَكَةٌ لِلْأَذَاةِ بِجَنْبِهِ**, ‘Âişe’nin babasını vasfederken kullandığı bir ibare, (O,) (mecaz kabul edilerek:) Eziyete yahut rahatsız etmeye katlanan; yahut onu bağışlayan ve kendini ondan gâfil gösteren kimse. (O, K. [Bkz. 1, üçüncü cümle.])

**عَرَكِىٌّ**
**عَرَكِىٌّ** ذ : bkz. **عَرَكٌ**, iki yerde. -A2- **عَرَكِيَّةٌ** Kötü huylu, yahut ahlâksız, yahut haksız kadın; yahut zina eden kadın, yahut fuhuş yapan kadın. (O, K.) ― -b2- Ve kalın, kaba, iri, yahut sert kadın; bunun gibi ↓ **عَرَكَانِيَّةٌ**. (K, TA. [İkincisi O’da böyle açıklanmıştır; ve TA’da denildiğine göre İbn-'Abbād’dan rivayetle: K’nin yazma nüshamda **عَرْكَانِيَّةٌ** yazılı; CK’de **عَرَنِيَّة**.])

**عَرَكَانِيَّةٌ**
**عَرَكَانِيَّةٌ** ذ : bkz. bir önceki paragraf.

**عِرَاكٌ**
**عِرَاكٌ** ذ 3’ün mastarıdır [bkz.]. (TA.) [Bundan dolayı,] şöyle denir: **أَوْرَدَ اـِبِلَهُ العِرَاكَ**, (S, O, K,) yahut Sb’nin “Kitap”ında olduğu gibi **أَرْسَلَهَا العِرَاكَ**, (TA,) Develerini suya birlikte getirdi yahut gönderdi; (S, O, K;) son kelime mastarlar tarzında mansûb olur; (S, O;) aslı **عِرَاكًا** idi; sonra başına **ال** getirdiler; bu, onu mastar olma aslî hâlinden çıkarmaz: (S, O, K:) bu, **مَرَرْتُ بِهِمُ الجَمَّآءَ الغَفِيرَ** ve **الحَمْدَ لِلّٰهِ** ibareleri gibidir: (S, O:) IB, **العِرَاكَ** ve **الجَمَّآءَ الغَفِيرَ**’in hâl bildiren olarak mansûb olduğunu; **الحَمْدَ لِلّٰهِ**’in ise mastar olarak olduğunu söyler: fakat Sb, hâl bildirenin yerinde bulunan mastara **ال** getirdiklerini söyler. (TA.) [**حَقٌّ** maddesinde benzeri bir ibareye de bak; ve **رِفْهٌ** maddesinde zikredilen bir beyti de gör.]

**عَرُوكٌ**
**عَرُوكٌ** ذ , dişi deveye sıfat olarak, (S, O, K,) **شَكُوكٌ** ile aynı; (S, O, TA;) yani (TA) semizliği, hörgücünü yoklamadıkça bilinmeyen; yahut hörgücünde yağ var mı yok mu diye şüphe edilen: çoğulu **عُرُكٌ**. (K.)

**عَرِيكٌ**
**عَرِيكٌ** ذ : bkz. **عَرِكٌ**.

**عُرَاكَةٌ**
**عُرَاكَةٌ** ذ Memeden, birinci **فِيقَة**’den [yahut iki sağım arasında memede toplanan sütten] önce, (K,) ve ikinci **فيقة** toplanmadan önce çekilen şey: ayrıca **عُلَاكَةٌ** [muhtemelen **عُلَالَةٌ** yerine yanlış yazım] ve **دُلَاكَةٌ** diye de adlandırılır. (TA.)

**عَرِيكَةٌ**
**عَرِيكَةٌ** ذ Devenin hörgücü; yahut onun kalanı: (K:) yahut **عَرِيكَةُ السَّنَامِ** hörgücün kalanını ifade eder: (ISk, S, O:) böyle adlandırılmıştır; çünkü alıcı, o kısmı (**يَعْرُكُهُ**) yoklayarak hayvanın yağlılığını ve kuvvetini bilir: (TA:) çoğulu **عَرَائِكُ**; bazılarına göre bu, sırtlarla birlikte hörgüçler demektir. (O.) ― -b2- [Bundan dolayı, aşağıdaki ibarelerde,] (mecaz kabul edilerek:) Tabiat; doğal, yerli yahut fıtrî huy yahut mizac vb.; (S, O, K;) ve ruh, can, yahut zihin. (K.) Şöyle denir: **فُلَانٌ لَيِّنُ العَرِيكَةِ** (mecaz kabul edilerek:) Falanca, tabiatça yumuşak yahut naziktir, (S, O, K, TA,) doğal huyda, (K, TA,) boyun eğen, uysal; (S, * O, * TA;) kibri yahut gururu kırılmış yahut bastırılmış; (K, TA;) terslik ve nefret az olan: ve **شَدِيدُ العَرِيكَةِ** ruhça güçlü, boyun eğmeyen yahut direnen: (TA:) ve **لَانَتْ عَرِيكَتُهُ** Onun kibri yahut gururu kırıldı yahut bastırıldı: (S, O:) aslı deveyle ilgilidir; çünkü deve, binilmeyi reddetme ve inatçılık huyuna sahip olduğunda, ona yönelirlerdi; ve hörgücünden, yüksek ve üzerine binmesi zor olduğundan, [bir parça] keserlerdi; bu yapıldığında sakinleşir ve meylettirilir; ve onun, binme yeri olan kısmı oturmaya elverişli olurdu; bunun üzerine “**قَدْ لَانَتْ عَرِيكَتُهُ**” denirdi. (Har s. 566-7.) Yine şöyle denir: **رَجُلٌ مَيْمُونُ العَرِيكَةِ**, anlamı: [tabiatça uğurlu, mutlu yahut mübarek, yahut] zihince. (TA.)

**عَرَكْرَكٌ**
**عَرَكْرَكٌ** ذ : bkz. 1, ikinci yarı. ― -b2- Ayrıca kalın, güçlü deve. (S, O, K.) **مُعَرَّكٌ**’a da bak. ― -b3- Ve müennesi, ة ile, semiz dişi deve: çoğulu **عَرَكْرَكَاتٌ**. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek:) İri yapılı, şişman kadın: (S, O:) yahut çirkin yahut yakışıksız (**رَسْحَآءُ**), etli, (K, TA,) iri yapılı yahut şişman, (TA,) ve pis; (K, TA;) deveye benzetildiği için. (TA.) ― -b5- Ve müzekkeri, bir kadının **رَكَب**’ine [yahut kasık kıllarına] sıfat olarak (T, O, K) Büyük yahut iri. (T, O, K.) -A2- **عَرَكٌ**’a da bak, son cümle.

**عَارِكٌ**
**عَارِكٌ** ذ : bkz. 1, ikinci yarı. ― -b2- Ayrıca (ة olmaksızın) hayız gören kadın; (S, O, K;) ve bunun gibi ↓ **مُعْرِكٌ**: (K:) birincinin çoğulu **عَوَارِكُ**. (O.)

**مَعْرَكٌ**
**مَعْرَكٌ** ذ ve ↓ **مَعْرَكَةٌ** ve ↓ **مَعْرُكَةٌ** ve ↓ **مُعْتَرَكٌ** Savaş yahut muharebe yeri [yahut sahnesi]: (S, O, K:) [birinci, ikinci ve üçüncünün] çoğulu **مَعَارِكُ**. (TA.) Bir hadiste şöyle denmiştir: **ذُمِّ السُّوقَ فَاـِنَّهَا الشَّيْطَانِ وَبِهَا تُنْصَبُ رَايَتُهُ** ↓ **مَعْرَكَةُ** [Pazarı yer; çünkü o Şeytanın savaş meydanıdır ve onda onun sancağı dikilir]: anlamı, haram işler, yalan, faiz ve orada vuku bulan zorbalık sebebiyle, onun Şeytanın meskeni ve onun inip konduğu, gidip geldiği ve devamlı uğradığı yer olmasıdır. (IAth, TA.) Ve başka bir hadiste şöyle denmiştir: **المَنَايَا مَا بَيْنَ السِّتِّينَ اـِلَى السَّبْعِينَ** ↓ **مُعْتَرَكُ** (mecaz kabul edilerek:) [Ölüm hükümlerinin çatışma alanı, altmış ile yetmiş yaş arasıdır]. (O, TA. *)

**مُعْرِكٌ**
**مُعْرِكٌ** ذ : bkz. **عَارِكٌ**.

**مَعْرَكَةٌ**
**مَعْرَكَةٌ** ذ ve **مَعْرُكَةٌ**: bkz. **مَعْرَكٌ**, üç yerde.

**مِعْرَكَةٌ**
**مِعْرَكَةٌ** ذ Hayız gören kadının vulvasını tıkadığı bez parçası. (O, K) (O.)

**مُعَرَّكٌ**
**مُعَرَّكٌ** ذ [Çok ovulmuş, yahut çok ovulmuş ve bastırılmış: vb.: bkz. 1].
أَصْبَرُ مِنْ ذِى ضَاغِطٍ مُعَرَّكِ
[Çok ovulmuş yahut çok ovulmuş ve bastırılmış bir **ضاغط**’ı olan deve gibi olandan daha sabırlı]: yahut bazıları onu ↓ **عَرَكْرَكِ** diye rivayet eder; anlamı: güçlü ve kalın deve: **الضاغط** devenin koltuk altında, torba gibi bir şişliktir; onu sıkar: bu söz bir darbımeseldir. (Meyd. [Freytag’ın Arab. Prov. i. 737-9’una da bak.])

**مَآءٌ مَعْرُوكٌ**
**مَآءٌ مَعْرُوكٌ** ذ Develerin (suya) sıkışıp yığılması bulunan su. (S, O, K.) ― -b2- **أَرْضٌ مَعْرُوكَةٌ** Hayvanların (S, O, K) diledikleri gibi otlayarak (S, O) ayaklarıyla ovup bastırdığı (**عَرَكَتْهَا**) ve bu yüzden çoraklaşmış arazi. (S, O, K.) ― -b3- Ve **رَجُلٌ مَعْرُوكٌ** (mecaz:) Dileklerle sıkıştırılmış adam. (TA.)

**مُعْرَورِكٌ**
**مُعْرَورِكٌ** ذ : bkz. **عَرِكٌ**; birincisi iki yerde.

**مُعَارِكٌ**
**مُعَارِكٌ** ذ : bkz. **عَرِكٌ**; birincisi iki yerde.

**مُعْتَرَكٌ**
**مُعْتَرَكٌ** ذ : bkz. **مُعْرَكٌ**, iki yerde.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَرَكَ
عَرَكَ U ( n. ac. عَرْك 1 ),
a.  Rubbed; chafed; scraped; wore away; wore out.

b.  Taught wisdom to, disciplined ( time ).

c.  [ Fī ], Was incoherent, rambling in ( speech ).

d.  [ coll. ], Kneaded, worked ( dough ).

e.  [ coll. ], Stirred up; brewed.

عَرِكَ
عَرِكَ A ( n. ac. عَرَك 4 ),
a.  Was brave, valorous.

عَاْرَكَ
عَاْرَكَ III ,
a.  Fought, strove, struggled, wrestled with.

تَعَرَّكَ
تَعَرَّكَ V ,
a.  Was rubbed, scraped; was worn out.

تَعَاْرَكَ
تَعَاْرَكَ VI ,
a.  Fought, strove &c. together.

اِعْتَرَكَ
اِعْتَرَكَ VIII ,
a.  Jostled, pressed one another; struggled, strove together.

عَرْك
عَرْك 1 ,
a.  Rubbing, chafing, friction.

b.  Experience.

c.  [ coll. ], Kneading.

عَرْكَة
عَرْكَة 1t ,
a.  Rub.

b.  ( pl.

عَرَكَات
عَرَكَات ),
a.  A time, turn, once.

c.  Battle, fight.

عَرَك
عَرَك 4 ,
a.  Sound, din, noise.

عَرَكِيّ
عَرَكِيّ 4yi , ( pl. عَرَك 4 ,  عُرُوْك 27 ),
a.  Fisherman; seaman, sailor.

عَرِك
عَرِك 5 ,
a.  see 4 .

b.  ( pl. reg. ), Combatant, fighter, wrestler.

c.  Sandheaps.

عُرَكَة
عُرَكَة 9t ,
a.  Pain, suffering.

مَعْرَك
مَعْرَك 17 , ( pl. مَعَاْرِكُ 44 ),
a.  Arena; battle-field.

مَعْرَكَة
مَعْرَكَة 17t ,  مَعْرُكَة 19t , ( pl. مَعَاْرِكُ 44 ),
a.  see 17 .

b.  Fight; conflict; fray; combat; battle.

عَاْرِك
عَاْرِك 21 ,
a.  Rubbing, chafing; rubber, chafer.

b.  [ coll. ], Kneader.

عِرَاْك
عِرَاْك 23 ,
a.  Press, throng.

عَرِيْكَة
عَرِيْكَة 25t , ( pl. عَرَاْئِكُ 46 ),
a.  Character, disposition; nature.

عَرُوْك
عَرُوْك 26 , ( pl. عُرُك 10 ),
a.  Smallhumped camel.

عَاْرَكَ
N. Ag. عَاْرَكَ III ,
a.  see 5 (b) .

أَعْرَكَ
N. P. أَعْرَكَ IV ,  N. P. اِعْتَرَكَ VIII ,
a.  see 17 .

مُعَارَكَة
مُعَارَكَة
a.  see 17t (b) .

أَوْرَدَ اِبِلَهُ العِرَاك
أَوْرَدَ اِبِلَهُ العِرَاك
a.  He sent his camels together to the water.

##### Türkçe

**عَرَكَ**
**عَرَكَ** U (mastar: **عَرْك** 1),
a. Ovuşturdu; sürttü; kazıdı; aşındırdı; eskitti.

b. (zaman) ona hikmet öğretti, terbiye etti.

c. [ **فِي** ], (sözde) tutarsız oldu, geveledi.

d. [ topl. ], (hamuru) yoğurdu, işledi.

e. [ topl. ], karıştırdı; demledi.

**عَرِكَ**
**عَرِكَ** A (mastar: **عَرَك** 4),
a. Yiğit oldu, cesur oldu.

**عَاْرَكَ**
**عَاْرَكَ** III,
a. (ile) savaştı, çabaladı, mücadele etti, güreşti.

**تَعَرَّكَ**
**تَعَرَّكَ** V,
a. Ovuşturuldu, kazındı; eskidi.

**تَعَاْرَكَ**
**تَعَاْرَكَ** VI,
a. Birlikte savaştılar, çabaladılar vb.

**اِعْتَرَكَ**
**اِعْتَرَكَ** VIII,
a. Birbirini itişti, sıkıştırdı; birlikte mücadele etti, çabaladı.

**عَرْك**
**عَرْك** 1,
a. Ovuşturma, sürtünme, sürtünme kuvveti.

b. Tecrübe.

c. [ topl. ], yoğurma.

**عَرْكَة**
**عَرْكَة** 1t,
a. Ovuşturma.

b. (çoğ.
**عَرَكَات**
**عَرَكَات**),
a. Bir defa, sıra, bir kere.

c. Savaş, çarpışma.

**عَرَك**
**عَرَك** 4,
a. Ses, gürültü, patırtı.

**عَرَكِيّ**
**عَرَكِيّ** 4yi, (çoğ. **عَرَك** 4, **عُرُوْك** 27),
a. Balıkçı; denizci, gemici.

**عَرِك**
**عَرِك** 5,
a. bk. 4.

b. (düzenli çoğ.), dövüşçü, savaşçı, güreşçi.

c. Kum yığınları.

**عُرَكَة**
**عُرَكَة** 9t,
a. Ağrı, acı, ıstırap.

**مَعْرَك**
**مَعْرَك** 17, (çoğ. **مَعَاْرِكُ** 44),
a. Meydan; savaş alanı.

**مَعْرَكَة**
**مَعْرَكَة** 17t, **مَعْرُكَة** 19t, (çoğ. **مَعَاْرِكُ** 44),
a. bk. 17.

b. Dövüş; çatışma; arbede; muharebe; savaş.

**عَاْرِك**
**عَاْرِك** 21,
a. Ovuşturan, sürten; ovuşturucu, sürtücü.

b. [ topl. ], yoğurucu.

**عِرَاْك**
**عِرَاْك** 23,
a. Sıkışıklık, kalabalık.

**عَرِيْكَة**
**عَرِيْكَة** 25t, (çoğ. **عَرَاْئِكُ** 46),
a. Huy, mizaç; tabiat.

**عَرُوْك**
**عَرُوْك** 26, (çoğ. **عُرُك** 10),
a. Küçük hörgüçlü deve.

**عَاْرَكَ**
İsm-i fâil: **عَاْرَكَ** III,
a. bk. 5 (b).

**أَعْرَكَ**
İsm-i mef‘ûl: **أَعْرَكَ** IV, ism-i mef‘ûl: **اِعْتَرَكَ** VIII,
a. bk. 17.

**مُعَارَكَة**
**مُعَارَكَة**
a. bk. 17t (b).

**أَوْرَدَ اِبِلَهُ العِرَاك**
**أَوْرَدَ اِبِلَهُ العِرَاك**
a. Develerini birlikte suya gönderdi.
