# عرك — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%83/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%83.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عرك

باب العين و الكاف والراء معهما
)ع ك ر، ع ر ك، ك ع ر، ك ر ع، ر ك ع مستعملات، و ر ع ك مهمل( عكر: عكر على الشيء يَعْكَرِ عُكُوراً وعَكْراً، وهو انصرافه عليه بعد مضيه عنه، واعتكر اللّيلُ إذا اختلط سوادُه والْتَبَسَ. قال:
تطاوَلَ اللّيلُ علينا واعتكر
واعتكرت الريح إذا جاءت بالغبار.
قال:
وبارحٌ معتكرُ الأشواط
يصف بلدا. أي: من ساره يحتاج إلى أن يعيد شوطاً بعد شوطٍ في السير. واعتكر العسكرُ: أي رجع بعضه على بعض فلا يُقْدَرُ على عده. قال رؤبة:
إذا أرادوا أن يَعُدّوهُ اعتكر
والعَكَرُ: رديء النبيذ والزّيت. يقال: عكّرته تعكيراً. والعَكَرُ: القطيع الضخم من الإبل فوق خمسمائة قال:
فيه الصواهل والرايات والعَكَرُ
قال حماس: رجالٌ معتكرون أي كثير.
عرك: عَرَكْتُ الأديم عَرْكا: دَلَكْتُهُ. وعِرِكْتُ القوم في الحرب عَرَكاً. قال جرير:
قد جرّبت عَرَكي في كلّ مُعْتَرَك
واعترك القوم للقتال والخصومة، والموضع المُعْتَرَكُ، والمعركة. وعريكة البعير: سنامه إذا عَرَكَهُ الحمل. قال سلامة بن جندل:
نهضنّا إلى أكوار عيسٍ قد تعرّكتْ		عرائِكَها شدُّ القُوى بالمـحـازم
أي: انكسرت أسنمتها من الحمل. وقال:
خِفاف الخُطى مطلنفئاتُ العرائك
أي: قد هُزِلت فلصِقَتْ أسنمتها بأصلابها. وفلانٌ ليّنُ العريكة: أي: ليس ذا إباءٍ فهو سلس.
وأرضَ معروكة: عَرَكَتْها السائمة بالرّعي فصارت جَدْبة.
وعَرَكْتُ الشاة عَرْكاً: جَسَسْتُها وغبطتها لأنْظُرَ سِمَنها، الغَبْطُ أحسنُ الجسّ، أما العَرْك فكثرة الجسّ. وناقةٌ عَروك: لا يُعْرف سِمَنها من هُزالها إلا بجسّ اليد لكثرة وبرها. ولقيته عَرْكَةً بعد عركةٍ: أي مّرةً بعد مرة، وعَركات: مرّات. وامرأةٌ عارِكٌ، أي طامن. وقد عَرَكَتْ تَعْرُكُ عِراكاً، قال:
لن تغسلوا أبداً عارا أظـلّـكُـمُ		غسل العوارك حيضاً بعد أطهار
ويُرْوَى: لن ترحضوا، ورَحْضَ العوارك. ورجلٌ عِركٌ وقومٌ عَرِكُونَ وهم الأِشدّاء الصُّرَّاع. والعَرْكُ عركُ مرفق البعير جنبه، قال الطرماح:
قليلُ العَرْكِ يهجر مِرْفَقَاهـا		خليف رحىً كقرزوم القيون
أي: كعلاة القيون. والخليف: ما بين العضُد والكركرة. ويهجر: يتنحّى عن. والرحى: الكركرة. والعَرَكْرَكُ: الرَّكَبُ الضخم من اركاب النساء وأصله من الثلاثيّ ولفظه خماسيّ، إنما هو من العَرْك فأردف بحرفين. وعَرَكْتُ القَومَ في الحرب عَرْكاً. قال زهير:
وتعرككم عرك الرّحى بثفالها
كعر: كَعِرَ الصبيُّ كَعَراً فهو كَعِرٌ: إذا امتلأ بطنه من كثرة الأكل. وكَعِرَ البطنُ، وكل شيءٍ يشبه هذا المعنى فهو الكَعِرُ. وأكْعَرَ البعيرُ اكتنز سنامه وكبر، فهو مُكْعِرٌ. قال الضرير: إذا حمل الحُوارُ أول الشحم فهو مُكْعِرٌ.
كرع: كَرَعَ في الماء يكرَعُ كَرْعاً وكُروعاً: إذا تناوله بفيه. وكَرَع في الإناء أمال عُنُقه نحوه فشرب. قال النابغة:
وتسقي إذا ما شئت غير مصـرّدٍ		بزوراء في أكنافها المسك كارع
قوله: بزوراء، أي: بسقاية يشرب بها. سُميت زوراء لازورار البصر فيها من شدة ما ثقلت. ورجلٌ كَرِعٌ: غَلِمٌ، وامرأةٌ كَرِعةٌ: غلمةٌ. وكَرِعَتِ المرأةُ إلى الفحل تكرَعُ كَرَعاً. والكُراعُ من الإنسان ما دون الركبة ومن الدواب ما دون الكعب. تقول: هذه كُراعٌ، وهو الوظيف نفسه. قال:
يا نفس لا تُراعي
إنْ قطعت كُراعي
إنّ معي ذراعـي
رعاكِ خيرُ راعي
وثلاثةُ أكْرُع. قال سيبويه: الكُراع: الماء الذي يُكْرَعُ فيه. الأكرعُ من الدواب: الدقيق القوائم، لقد كَرِعَ كَرَعاً، وكُراع كل شيء طَرَفُهُ، مثل كُراع الأرض، أي ناحيتها. والكُراعُ: اسم الخيل، إذا قال الكُراعُ والسِّلاحُ فإنَّه الخيل نفسها. ورجلا الجندب كُراعاه. قال أبو زيد:
ونَفَى الجندُب الحصَى بكُراعي		هِ وأذكت نيرانَها المـعـزاءُ
والكُراعُ أنف سائل من جَبَلٍ أو حرَّةٍ ويقال: الكُراعُ من الحرة ما استطال منها. قال الشماخ:
وهَمَّت بورد القنتين فصـدَّهـا		مضيق الكُراع والقنانُ اللواهز
ركع: كلّ قومةٍ من الصلاة ركعة، وركَعَ ركوعاً. وكلُّ شيءٍ ينكبُّ لوجهه فتمسُ ركبته الأرض أولا تمسها بعد أن يطأطئ رأسَه فهو راكع.
قال لبيد:
أُخبّر أَخْبار القرون التي مضت		أدِبّ كأنّي، كلّما قمت، راكع
وقال:
ولكنّي أنصّ العيس تدمع		أظلالها وتركع بالحزوم

### Türkçe

باب **العين** ve **الكاف** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع ك ر**، **ع ر ك**، **ك ع ر**، **ك ر ع**، **ر ك ع** kullanımdadır; **و ر ع ك** ihmaldir.) **عكر**: **عكر** bir şey üzerine **يَعْكَرِ** **عُكُوراً** ve **عَكْراً**: o, ondan geçip gittikten sonra onun üzerine geri dönmesidir. Ve gece **اعتكر** etti: siyahlığı karışıp birbirine girdiği ve karışık hâle geldiği zaman. Dedi ki:
Gece üzerimize uzadı ve **اعتكر** etti

Ve rüzgâr **اعتكرت** etti: tozla geldiği zaman.

Dedi ki:
Ve dün gece, dolaşımlar bakımından **معتكر**dır

Bir beldeyi vasfeder. Yani: ona yürüyen kimse, yürüyüşte bir turdan sonra bir turu yeniden yapmaya muhtaç olur. Ve ordu **اعتكر** etti: yani onun bir kısmı bir kısmının üzerine döndü de sayılmasına güç yetirilemez. Rü’be dedi ki:
Onu saymak istediklerinde **اعتكر** eder

Ve **العَكَرُ**: kötü şarap ve yağ. Denir: onu **عكّرته** **تعكيراً**. Ve **العَكَرُ**: beş yüzün üstünde, develerden iri sürü. Dedi ki:
Onda kişnemeler, sancaklar ve **العَكَرُ** vardır

Hammâs dedi: **معتكرون** erkekler, yani çok.

**عرك**: **عَرَكْتُ** deriyi **عَرْكاً**: onu ovaladım. Ve savaşta kavmi **عَرَكاً** **عِرِكْتُ**. Cerîr dedi ki:
Her **مُعْتَرَك**te **عَرَكي**mi denemişimdir

Ve kavim, savaş ve çekişme için **اعترك** etti; ve yer **المُعْتَرَكُ**, ve **المعركة**. Ve devenin **عريكة**si: yük onu **عَرَكَهُ** ettiği zaman hörgücüdür. Selâme b. Cündel dedi ki:
Güçlerin kayışlarla sıkmasıyla, yük develerinin semerlerine kalktık; **عرائِكَها**sı **تعرّكتْ** olmuştu

Yani: yükten hörgüçleri kırıldı. Ve dedi ki:
Adımları hafif, **العرائك**leri yapışık

Yani: zayıflamış da hörgüçleri sırtlarının aslına yapışmıştır. Ve falan **ليّنُ العريكة**dir: yani inat sahibi değildir; o hâlde yumuşaktır.

Ve **أرضَ معروكة**: otlayan hayvanlar onu otlamakla **عَرَكَتْ** etti de çorak oldu.

Ve koyunu **عَرَكْتُ** **عَرْكاً**: onu yokladım ve gıpta ettim ki semizliğine bakayım; **الغَبْطُ** yoklamanın daha iyisidir; ama **العَرْك** çokça yoklamadır. Ve **ناقةٌ عَروك**: çokça yünü sebebiyle, elin yoklamasıyla olmaksızın semizliği zayıflığından bilinmez. Ve onu **عَرْكَةً** sonra **عركةٍ** gördüm: yani bir kereden sonra bir kere; ve **عَركات**: kereler. Ve **امرأةٌ عارِكٌ**: yani alçak (boylu). Ve gerçekten **عَرَكَتْ** **تَعْرُكُ** **عِراكاً**; dedi ki:
Sizin üzerinizi gölgeleyen bir ayıbı asla yıkamayacaksınız; **العوارك**in temizliklerden sonra hayız (kanı) yıkaması (gibi)

Ve şöyle rivayet edilir: “**لن ترحضوا**”; ve **رَحْضَ العوارك**. Ve **رجلٌ عِركٌ** ve **قومٌ عَرِكُونَ**: onlar, güreşte en şiddetli olanlardır. Ve **العَرْكُ**: devenin dirseğinin böğrünü **عركُ** etmesidir. Tırmâh dedi ki:
Az **العَرْك**lıdır; iki dirseğini terk eder;
Bir **خليف** (gibi), bir **رحى** (gibi), demircilerin **قرزوم**u gibi

Yani: demircilerin aleti gibi. Ve **الخليف**: pazı ile **الكركرة** arasındaki şeydir. Ve **يهجر**: uzaklaşır. Ve **الرحى**: **الكركرة**dir. Ve **العَرَكْرَكُ**: kadınların bineklerinin iri **الرَّكَب**idir; aslı üçlüdendir, lafzı beşlidir; ancak o, **العَرْك**tendir; iki harfle peşine eklenmiştir. Ve savaşta kavmi **عَرَكْتُ** **عَرْكاً**. Züheyr dedi ki:
Sizi, değirmenin altlığıyla öğütmesi gibi **تعرككم** eder

**كعر**: çocuk **كَعِرَ** **كَعَراً**; o hâlde o **كَعِرٌ**dur: çok yemekten karnı dolduğu zaman. Ve karın **كَعِرَ** etti; ve bu manaya benzeyen her şey, o **الكَعِرُ**dür. Ve deve **أكْعَرَ** etti: hörgücü sıklaşıp büyüdü; o hâlde o **مُكْعِرٌ**dür. **الضرير** dedi: yavru deve ilk yağı taşıdığı zaman o **مُكْعِرٌ**dür.

**كرع**: suda **كَرَعَ** eder; **يكرَعُ** **كَرْعاً** ve **كُروعاً**: ağzıyla aldığı zaman. Ve kapta **كَرَع** etti: boynunu ona doğru eğdi de içti. Nâbiga dedi ki:
İstersen, soğutulmamış olarak içirir;
Kenarlarında misk **كارع** olan **بزوراء** ile

Onun sözü: **بزوراء**; yani: onunla içilen bir sulukla. Görüşün onda sapması sebebiyle, ağırlığının şiddetinden dolayı ona **زوراء** adı verildi. Ve **رجلٌ كَرِعٌ**: azgın; ve **امرأةٌ كَرِعةٌ**: azgın. Ve kadın erkeğe doğru **كَرِعَتْ** eder; **تكرَعُ** **كَرَعاً**. Ve **الكُراعُ** insandan dizin aşağısı; binek hayvanlarından topuğun aşağısıdır. Dersin: bu bir **كُراعٌ**dır; o, **الوظيف**in kendisidir. Dedi ki:
Ey nefs, korkma
Eğer **كُراعي**mi keserlerse
Şüphesiz benimle **ذراعـي**m vardır
Seni en hayırlı çoban gütsün

Ve üç **أكْرُع**. Sîbeveyh dedi: **الكُراع**: içinde **يُكْرَعُ** olunan sudur. Dört ayaklılardan **الأكرعُ**: ince bacaklıdır; gerçekten **كَرِعَ** **كَرَعاً**. Ve her şeyin **كُراع**ı onun ucudur; mesela **كُراع الأرض**: yani onun yanı. Ve **الكُراعُ**: atın adıdır; **الكُراعُ** ve **السِّلاحُ** dediği zaman, o, atın kendisidir. Ve çekirgenin iki ayağı: onun iki **كُراع**ıdır. Ebû Zeyd dedi:
Çekirge, iki **كُراعي** ile çakılı itti; ve **المـعـزاءُ** onun ateşlerini alevlendirdi

Ve **الكُراعُ**: bir dağdan yahut bir **حرَّة**den akan burundur; ve denir: **الكُراعُ**, **الحرة**den uzayıp giden şeydir. Şemmâh dedi ki:
**القنتين**e varmaya niyet etti; fakat onu engelledi:
**الكُراع**ın dar geçidi ve sivri tepeler, yapışıp kalanlar

**ركع**: namazdan her bir kalkış bir **ركعة**dir; ve **ركَعَ** **ركوعاً**. Ve her şey ki yüzü üzerine kapanır da dizleri yere değer yahut başını eğdikten sonra değmez; o, **راكع**dır.

Lebîd dedi ki:
Geçmiş çağların haberlerini haber veririm;
Sürünürüm sanki ben, her ne zaman kalksam, **راكع** (gibi)

Ve dedi ki:
Fakat ben develeri sürerim; gölgeleri yaş döker;
Ve kayışlarla **تركع** ederler
