# عرم (ع-ر-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bent, yığıntı demektir

- Harfler: ع - ر - م
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْعَرِمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%B1%D9%90%D9%85%D9%90.md) | الْفَعِلِ | Baraj | 1 | 1 | [34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/ayet/34:16.md) |

## Mücavir kökler — 12 mücavir (14 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [أثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Ilgın ağac demektir
2. [خمط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 19 · Hamt meyvesi zor yutulan, tadı acımsı olan sedire benzeyen…
3. [سيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 16 · Sel demektir
4. [سدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Kiraz ağacı demektir
5. [بدل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AF%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Bedr dolunay demektir
6. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ön dişler demektir
7. [قلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Az
8. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ekel pas demektir
9. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sahip
10. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bahçe demektir
11. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Saçak demektir
12. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Şey

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عرم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md), [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md), [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md), [شكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B3.md) |
| Zıt Kök | [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Şiddet, sertlik, hırçınlık, tutulup biriktirilmiş ve yığılmış olan şeyin patlama gücü |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi nimet ve imkanların azgınlaşarak kötüye kullanılması sonucu birikmiş gücün (büyük su bendi/yıkıcı sel) helake dönüşmesi |
| Çekirdek Özet 3 | Biriktirilen ve önü kesilen gücün doğru yönetilmediğinde kendi mimarlarını helak eden yıkıcı bir taşkın haline gelmesi |
| Kritik Hata Riski | Kelimenin yalnızca özel bir isim veya tekil bir baraj adı sanılarak kökteki şiddet, hırçınlık ve kontrolsüz birikim anlamlarının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عر | Açığa çıkma, kabarma, örtüsüz kalma, yüzeye vurma ve sergilenme; nitekim [عرش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B4.md) yükseltilmiş yapıyı, [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) enine serilmeyi, [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) belirgin olup bilinmeyi, [عرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%88.md) açıkta olup tutunulacak kulpu ifade eder | م | Toplanma, birikme ve kuşatma bildiren harfin eklenmesiyle, açığa çıkan sertliğin ve gücün bir kütle halinde toplanıp yığılması ve tutulamaz bir şiddete dönüşmesi anlamı kazanılmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, dışa vurum, görme ve idrak etme | Harekete geçen gücün, dış baskının ve görünür olma potansiyelinin kaynağı |
| ر | İnsan başı; tepe, öncülük, yükselti ve baskın yön | Biriken gücün öne doğru atılması, baş eğmez bir yöne yönelmesi ve yükselmesi |
| م | Su; akış, çokluk, kütlesel birikim ve derinlik | Maddi veya soyut birikimin, kütlesel suyun ve toplanmış hacmin kuşatıcı ağırlığı |
| عرم | Kaynaktan fışkırıp başıboş ve sert bir ivmeyle kabaran kütlesel akış | Suyun, gücün veya huyun hırçınca toplanıp önündeki engelleri yıkacak bir şiddetle kabarması hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Biriktirilmiş, savrulmamış ekin yığını (el-‘arame), suyun önünü kesmek için taş ve toprakla yapılan sert set/bent ve tabiatta huysuzluk, ısırma ve saldırganlık gösteren hayvanın durumu |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Selâme b. Cendel bir beytinde ordunun hırçınlığını ve baskın gücünü şöyle betimler: وَإِنَّا كَالْحَصَى عَدَداً وَإِنَّا / بَنُو الْحَرْبِ الَّتِي فِيهَا عُرَامُ |
| Erken Arapça kullanım | İbnü'd-Dınnebe es-Sakafî'ye veya Va'le el-Cermî'ye nispet edilen şiirde boyun eğmez sert mizaç şöyle anlatılır: أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنِّي تُخَافُ عَرَامَتِي / وَأَنَّ قَنَاتِي لَا تَلِينُ عَلَى الْكَسْرِ |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Arapça kök عرم, Sami dillerinde genel olarak sertlik, kabalık, hırçınlık, kurnazca taşkınlık ve fiziksel düzlemde kabarıp yığılma bildiren köklerle fonetik ve anlamsal örtüşme sergiler. İbranicede yer alan 'rm (ע-ר-ם) kökü bir yandan yığmak, yığın haline getirmek (kütlesel birikim), diğer yandan ise kurnaz, açıkgöz ve sert mizaçlı olmak anlamlarını taşır; nitekim Tevrat metinlerinde suların bent gibi dikilip yığılması ve tahıl yığınları bu kökle karşılanır. Süryanicede 'ram biçimi yükselmek, kabarmak, gururlanmak ve birikip tepe oluşturmak yönünde gelişmiştir. Akadcadaki arāmu / erēmu kökleri ise örtmek, kaplamak, kuşatmak alanına işaret eder. Arapçada bu kök hem ahlaki-psikolojik sertlik, hırçınlık ve yırtıcılığı (عرامة) hem de fiziksel olarak suyun önüne kurulan muhkem bendi, taş yığınını (عرمة) ve bu bendin ardında biriken hırçın suyun oluşturduğu taşkını bünyesinde meczederek korumuştur.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius Hebrew and Chaldee Lexicon, Payne Smith Syriac Dictionary, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عرم kökünden türeyen عرامة, عارم, [عرمرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85%D8%B1%D9%85.md) ve عرمة formları | Sertlik, ısırma, huysuzluk gibi somut mizaçtan su bendine ve savrulmamış hububat yığınına uzanan kütlesel sertlik gelişimi | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice 'rm (yığmak, bent gibi yükselmek; kurnaz/sert olmak), Süryanice 'ram (kabarmak, yükselmek) | Batı Sami dillerinde hem yığın/bent kurma hem de hırçın/sert karakter anlam paralelliği mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik katmanda kabarma ve örtme ilişkileri | Bazı Doğu Çad dillerinde taş yığını veya set kavramlarıyla zayıf fonetik yakınlıklar öne sürülse de düzenli morfolojik bağ kanıtlanmamıştır | Muhtemel |

Kaynak: David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, HALOT, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عرم | Anlamlı | Şiddet, hırçınlık, yığın, bent | Sert ve baskın mizaç; suyun önünü kesen set ve savrulmamış ekin yığını | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B1.md) | Anlamlı | İmar etmek, yaşamak, mamur kılmak | Bir yerde uzun süre kalmak, hayat sürmek, yapıyı ayakta tutup bayındır hale getirmek | Kur'an'da geçer; toplanma ve kalıcılık boyutuyla ilişkilidir |
| [رعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D9%85.md) | Anlamlı | Burun akıntısı, zayıflık | Koyunun burnundan gelen akıntı ve buna bağlı bitkinlik hali | Kur'an'da geçmez; fiziksel ifrazat çekirdeğidir |
| [رمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B9.md) | Anlamlı | Titremek, seğirmek, hareket etmek | Bıngıldağın veya etin hızlıca kımıldaması, seğirmesi | Kur'an'da geçmez; hareket ve sarsıntı türevidir |
| [معر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Rengin değişmesi, derinin soyulması | Yüzün öfkeden veya hastalıktan solması, derinin tüysüz ve kuru kalması | Kur'an'da geçmez; sıyrılma ve sertleşme taşır |
| [مرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Verimli olmak, otu bol olmak | Otlağın gürleşmesi, arazinin besleyici ve yumuşak hale gelmesi | Kur'an'da geçmez; bereket ve yumuşaklık boyutuyla zıt kutuptadır |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عرم | Merkez | Hırçınlık, kütlesel bent, azgın su | Gücün veya suyun birikip nihayetinde zaptedilemez bir taşkına dönüşmesi | Hem baraj/bent yapısını hem de o bendi yıkan azgın seli kapsayan ikili yön |
| [سدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AF%D8%AF.md) | Komşu | Kapatmak, set çekmek, tıkamak | Bir gediği veya yolu düzgünce kapatarak engellemeye odaklanır | عرم kökü gibi hırçınlık ve patlama riski barındırmaz; nötr bir kapama ameliyesidir |
| [ردف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D9%81.md) | Komşu | Yığmak, arkadan gelmek, set yapmak | Suyun veya taşın peş peşe yığılmasını anlatır | Yalnızca ardışık birikmeyi içerir; yıkıcı ve hırçın kuvvet boyutu zayıftır |
| [عنف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D9%81.md) | Komşu | Sertlik, kabalık, hırpalama | Tutum ve davranışta yumuşaklığın zıddı olan sertliği ifade eder | Doğrudan ahlaki veya fiziksel zorbalığa bakar; su bendi ve kütlesel yığın anlamı taşımaz |
| [شكس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B3.md) | Komşu | Huysuzluk, geçimsizlik | İnsan karakterindeki uzlaşmaz ve çatışmacı inadı bildirir | Karakter düzeyinde daralır; tabiat olaylarına veya mühendislik yapılarına teşmil edilmez |
| [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) | Zıt | Yumuşaklık, esneklik, kolaylık | Katılık ve şiddetten uzak, uysal ve geçişe izin veren hal | عرم kökünün barındırdığı katı sertlik, bend ve hırçın taşkınlığın doğrudan karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عرم | Şiddet, bend, hırçın sel | Hem suyu toplayan bendi hem de o bendin parçalanmasıyla doğan azgın ve kontrolsüz akıntıyı karşılar | Kesin |
| Latince | Agger, moles, violentia | Toprak set, mendirek/bent, dizginsiz taşkınlık | Agger ve moles yığılan seti ve kütleyi karşılarken violentia kökteki hırçınlığı verir; tek kelime iki yönü birden içermez | Güçlü |
| İngilizce | Dam, barrier, violent torrent, fierce | Baraj, bent, azgın taşkın sel, hırçın | Dam kelimesi yalnızca mühendislik yapısını; violent torrent ise yıkıcı sel neticesini karşılar | Güçlü |
| Almanca | Staudamm, Wildheit, reißende Flut | Baraj bendi, vahşilik/hırçınlık, azgın taşkın | Staudamm su tutulan yapıyı, Flut ise patlama anındaki afeti ayrı ayrı yansıtır | Güçlü |
| Fransızca | Digue, barrage, torrent impétueux | Su seddi, baraj, hırçın akıntı | Digue fiziksel yığma bendi verir; impétueux sıfatı kökteki ahlaki ve fiziksel 'arāmet vasfını tamamlar | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short, Gesenius, Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| الْعَرِمِ | Yıkıcı baraj seli veya azgın su kütlesi | Sebe kavminin nankörlük edip peygamberlerin davetinden yüz çevirmesi üzerine iki verimli bahçelerini yerle bir eden felaket bağlamı; Sebe [34:16](https://lisan.digital/tr/ayet/34:16.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahi adalet, istidrac ve helak sünneti | Nimetin küfrana dönüşmesi durumunda refah vesilesi olan imkanların bizzat helak vasıtasına çevrilmesi | Teknolojik ve medeni gücün ilahi irade karşısında korunaksızlığı |
| Fıkıh | Ortak su kaynaklarının kullanımı ve bent hukuku | Arazilerin sulanmasında su sedlerinin yapımı, komşuluk hakkı ve bentlerin yıkılması sonucu doğan zararın tazmini | Suyun tutulması ve salınmasındaki kamu yararı ve zarar ilişkisi |
| Tefsir | Sebe suresi 16. ayetin tefsiri | الْعَرِمِ kelimesinin barajın adı mı, taş ve toprak seti mi yoksa azgın selin niteliği mi olduğu yönündeki dilsel ve tarihi tahliller | Marib Barajı'nın çöküşü ve medeniyetin tasfiyesi |
| Hadis | Tarih ve kavimlerin akıbeti | Hz. Peygamber'in Sebe kavmini ve onların dağılışını tavsif ettiği rivayetlerde sel sonrası kabilelerin hicreti | Bir arada tutunan toplumun parçalanıp darmadağın oluşu |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Şükür ve nankörlük kutbu | İlahi azap ve ayet | Nankörlüğün bedelini fiziksel varlığı yıkarak somutlaştırma | İnsanın kendi elleriyle yaptığı iftihar vesilesi yapıların ilahi gazapla aleyhlerine dönmesi | Kesin |
| İlmi | Hidrolik ve sulama mühendisliği | Su depolama bendi ve taşkın mekaniği | Fazla enerjiyi tutup kontrollü dağıtma eşiği | Mühendislik yapılarının statik sınırları aşıldığında biriken potansiyelin kinetik yıkıma dönüşmesi | Güçlü |
| Siyasi | Devlet organizasyonu ve kamu bayındırlığı | Medeniyet altyapısı ve merkezi otorite | Toplumu bir arada tutan kamu düzeni ve ortak güvenlik bağı | Barajın çöküşü devletin zafiyetiyle eşzamanlıdır; altyapı çökünce siyasi birlik dağılır | Güçlü |
| İktisadi | Tarımsal üretim ve zenginlik birikimi | Sulama sermayesi ve ortak refah havuzu | Artı ürün elde etme ve iktisadi refahı sürdürülebilir kılma | Barajın yıkılması tarımsal üretimi bitirmiş, Sebe halkını refahtan sefalete ve göçe sürüklemiştir | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Potansiyel enerjinin kritik eşikte kontrolsüz kinetik enerjiye dönüşmesi (hidrodinamik taşkın dalgası) | Bir haznede biriktirilen kütlenin bariyer dayanım sınırını aştığında doğrusal olmayan ani ve yıkıcı bir debi boşalması üretmesi | Kesin |
| Beşeri bilimler | Toplumsal gerilim ve baskı birikiminin kurumsal çöküşle patlaması | Sosyal adaletsizlik ve yozlaşmanın sistem içinde bastırılıp tahliye kanalı bırakılmadığında tüm kurumları yıkan bir halk isyanına dönüşmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimenin yalnızca arkeolojik ve coğrafi bir özel isim gibi görülerek müstakil bir barajın tabelasına indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökteki 'hırçınlık', 'aşırı sertlik', 'bağ tanımayan birikim' ve 'yıkıcı kuvvet' boyutunun kavranarak hem bendi hem de o bendi patlatan azgın seli içeren çift yönlü semantiğin fark edilmesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sebe kıssasındaki hadisenin sıradan ve tesadüfi bir doğal afet veya basit bir teknik kaza sanılması; toplumsal şımarıklık ile maddi çöküş arasındaki ontolojik bağın gözden kaçırılması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın medeniyet tasavvurunda maddi gücün, refahın ve ileri mühendislik yapılarının ahlaki meşruiyet ve ilahi şükürle desteklenmediğinde bizzat yıkım aracına dönüşeceğini tek bir kelimeyle özetlediği için hayatidir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sebe suresindeki kıssa başta olmak üzere, teknolojik ve zirai üstünlükleriyle gururlanan geçmiş kavimlerin (Âd, Semûd, Firavun) helakini anlatan medeniyet ve ceza ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an'ın helak anlatılarının yalnızca gökten gelen olağanüstü yıldırımlar veya mucizevi rüzgarlardan ibaret olmadığını; toplumların bizzat kendi inşa ettikleri refah aygıtlarının çöküşüyle de cezalandırılabileceğini gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Suyun önünü kesmek ve ekinleri toplamak için yığılan muhkem taş ve toprak set; bu setin ardında biriken hırçın ve kütlesel suyun baskısı.
- Soyut anlam: Biriktirilen kuvvetin, sınır tanımaz sertlik ve azgınlığın nihayetinde dengeyi yitirerek tutulduğu kabı parçalaması.
- Sistematik karşılık: Maddi ve teknik imkanların ahlaki nankörlük zemininde kritik direnç sınırını aşarak kendi üreticisini tasfiye eden yıkıcı bir geri tepmeye dönüşmesi.
- LaTeX modeli: $$E_p = \int_0^{t_c} \Phi(t) \, dt \xrightarrow{t > t_c \land R \le 0} E_k = -\nabla \Psi$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $\Phi(t)$ sisteme zaman içinde yığılan ve biriktirilen nimeti ve potansiyel gücü temsil eder. $t_c$ anına kadar entegre edilen bu güç sistemde biriken potansiyel enerjiyi $E_p$ oluşturur. $R$ ahlaki ve kurumsal direnç/şükür katsayısını simgeler. Direnç sıfırlandığında ve kritik eşik aşıldığında ($t > t_c \land R \le 0$), birikmiş potansiyel enerji aniden kontrolsüz bir kinetik enerjiye $E_k$ ve yıkıcı bir potansiyel gradyanına $-\nabla \Psi$ dönüşerek tüm sistemi yerle bir eder. Bu durum عرم kökünün barındırdığı su bendinin birikimi ve ardından gelen yıkıcı taşkın dinamiğinin matematiksel modelidir.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Sebe 34:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/ayet/34:16.md) — الْعَرِمِ

فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّتَيْهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَيْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَيْءٍ مِنْ سِدْرٍ قَلِيلٍ

Meal (IK): Ama onlar, yüz çevirdiler. Böylece Biz de üzerlerine Arim selini gönderdik. Ve onların iki bahçesini, buruk yemişli, ılgınlık ve biraz da sedir ağacı bulunan iki bahçeye çevirdik.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bent, yığıntı demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والرّاء والميم معهما
ع ر م، ع م ر، ر ع م، م ع ر، ر م ع، م ر ع مستعملات
عرم:
عَرَمَ الإنسانُ يَعْرُمُ عَرامةً فهو عارِمٌ. وعَرُم يَعْرُم. قال صقر بن حكيم:
إنّي امرؤٌ يَذُبُّ عن مَحارمي
بسطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ
وعُرامُ الجيشِ: حدُّهم وشِرَّتُهم وكَثْرتُهم. قال سَلامَة بنُ جَنْدَل:
وإنّا كالحصى عَـدَداً وإنّـا		بنو الحربِ التي فيها عُرامُ
وقال:
وليلةِ هَوْلٍ قد سَرَيْتُ وفِـتْـيةٍ		هَدَيْتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ
والعَرِمُ: الجُرَذُ الذّكَرُ. والعُرْمَةُ: بياضٌ بمرَمّة الشاة، عنقها بيضاء وسائرها أسود.
والعَرَمَةُ الكُدْسُ المدوسُ الذي لم يُذَرَّ بعدُ كهيئة الأزَج.
قال شجاع: لا أقول: نعجة عَرْماء، ولكن ماعزة عرماء ببطنها بياض.
والعَرَمْرَمُ: الجيشُ الكثير. وجبلٌ عَرَمْرَمٌ، أي: ضخم. قال:
أداراً بأجْمادِ النَّعام عَهِدْتُـهـا		بها نَعَماً حَوْماً وعِزّاً عَرَمْرَمَا
والعَرَمْرَمْ الشّديدْ العجمةِ الذي لا يُفصح.
عمر:
العَمْرُ: ضربُ من النَّخْلِ وهو السَّحُوقُ الطويلُ.
والعَمْرُ: ما بدا من اللِّثة، ومنه اشتقّ اسم عمرو.
والعُمْرُ عُمْرُ الحياة. وقول العرب: لعَمْرُكَ، تحلف بعمره، وتقول: عَمْرَكَ الله أن تفعل كذا. هذا إن تحلفه بالله، أو تسأله طول عُمره.
عَمَرَ النّاس وعّمَّرهُمُ الله تعميراً. وتقول: إنّك عَمْري لظريف.
وعَمَرَ النّاس الأرض يَعْمُرُونَها عِمارةً، وهي عامرة معمورة ومنها العُمْران. واستعمر الله النّاسَ ليَعْمُروها. والله أعمر الدّنيا عمْراناً فجعلها تعمر ثمُ يُخَرِّبُها.
والعِمارة: القبيلة العظيمة.
والعُمورُ: حيّ من عبد القيس. قال:
فلولا كان أسعد عبد قيسٍ		أعاديها لعادتني العمور
والحاجُّ يَعْتَمِرُ عُمْرَةً. والعَمْرَةُ: خَرَزَةٌ حمراء كثيرة الماء طويلة تكون في القرط.
والإفلاس يُكنى أبا عَمْرَة.
رعم:
رَعَمَتِ الشّاةُ تَرْعَمُ فهي رَعومٌ، وهو داءٌ يأخذُ في أنفها فيسيل منه شيء، فيقال لذلك الشيء: رُعام.
رَعُوم: اسم امرأة تشبيهاً بالشّاة الرّعوم. قال الأخطل:
صَرَمَتْ أمامةُ حَبْلَنا وَرَعُومُ		وبدا المُجَمْجَمُ منهما، المَكْتومُ
رُعْم: اسم امرأة. قال:
ودع عنك رُعْماً قد أتى الدّهر دونها		وليس على دهر لشيء مـعـول
معر:
مَعِرَ الظُّفْرُ مَعَراً. إذا أصابه شيءٌ فَنَصَلَ. قال:
بوقاح مجمر غير مَعِرْ
وقال:
تتّقي الأرضَ بمرثومٍ مَعِرْ
وتَمَعَّرَ لَوْنُهُ إذا تغيّر، وعَرَتْه صفرةٌ من غضبٍ.
ورجل أَمْعَرُ، وبه مُعْرَة، وهو لون يضرب إلى الحمرة والصفرة، وهو أقبح الألوان.
ومَعِرَ رأس الرّجل إذا ذهب شعره، وأَمْعَر أيضاً بالألف. قال:
والرأس منك مبيّن الإِمْعارِ
ويقال: رجلٌ أَمْعَرُ، أي: قليل الشعر، مثل أَزْعَر.
وأَمْعَرَت الأرضُ إذا لم يكن فيها نبات، وأرض مَعِرَة مثل زَعِرَة: قليلة النبات غليظة. ومَعِرَتِ الأرضُ وأمْعَرَتْ لغتان. قال الكميت:
أصبحت ذا تلعة خضراء إذْ مَعِرَتْ		تلك التلاع من المعروف والرّحب
وأَمْعَرْنا في هذا البلد، أي: وقعنا في أرض مَعِرَة.
رمع:
رَمَعَ يَرْمَعُ رَمْعاً ورَمَعاناً وهو التحرّك. وتقول: مرّ بي يرمع رمعاً ورمعاناً مثل: رسم يرسم رسماً ورسماناً.
والرَّمّاعةُ: الاست، لترمُّعِها، أي: تحرّكها. والرَّمّاعةُ التي تتحرك من رأس الصبيّ المولود - من يافوخه من رقّته - .
واليَرْمَعُ: الحصى البيض التي تتلألأ في الشمس، الواحدة بالهاء. قال رؤبة:
حتى إذا حمى النهار اليَرْمَعا
مرع:
مرُعَ يَمْرَعُ مُرْعاً والمَرْعُ الاسم، وهو الكلأ.
ويقال: أرض مَرِعَةٌ مُمْرِعة. مثل خَصِبَة مُخْصِبة.
وأَمْرَعَ القومُ: أصابوا مَرْعاً. قال:
فلما هبطناه وأَمْرَعَ سربـنـا		أسال علينا البطن بالعدد الدثر
وأَمْرَعَ المكانُ والوادي، أي: أَكْلأ.

##### Türkçe

باب العين والرّاء والميم معهما
**ع ر م**، **ع م ر**، **ر ع م**، **م ع ر**، **ر م ع**، **م ر ع** kullanımdadırlar.

**عرم**:
**عَرَمَ** insan **يَعْرُمُ** **عَرامةً**; o hâlde o **عارِمٌ**’dir. Ve **عَرُم** **يَعْرُم**. Sakr b. Hakîm dedi:
Ben öyle bir adamım ki **مَحارمي**’mden savarım
avuç genişliği ve **عارم** bir dil ile
Ve **عُرامُ الجيشِ**: onların keskinliği ve şiddetleri ve çokluklarıdır. Selâme b. Cendel dedi:
Ve biz çakıl taşı gibiyiz sayı bakımından ve biz
içinde **عُرامُ** bulunan savaşın oğullarıyız
Ve dedi:
Ve dehşet gecesi; yürüdüm ve yiğitler(ile)
yol gösterdim ve **عُرامٍ** sahibi, karanlık bir topluluk(ile)
Ve **العَرِمُ**: erkek sıçandır. Ve **العُرْمَةُ**: koyunun **مرَمّة**’sinde bir beyazlıktır; boynu beyaz, geri kalanı siyahtır.
Ve **العَرَمَةُ**: henüz savrulmamış, ezilmiş yığın; **الأزَج** biçimi gibi.
Şücâ‘ dedi: “**نعجة عَرْماء** demem; fakat karnında beyazlık bulunan **ماعزة عرماء** (derim).”
Ve **العَرَمْرَمُ**: çok (kalabalık) ordu. Ve **جبلٌ عَرَمْرَمٌ**; yani: iri. Dedi:
Ey ev! **أجْمادِ النَّعام**’da onu tanımıştım
orada nimet(ler) dolaşır ve **عِزّاً عَرَمْرَمَا** (vardı)
Ve **العَرَمْرَمْ**: fasih konuşmayan, şiddetli kekemeliği olan (kimsedir).

**عمر**:
**العَمْرُ**: hurma türlerinden bir türdür; o, uzun **السَّحُوقُ**’tur.
Ve **العَمْرُ**: diş etinden görünen şeydir; ondan **عمرو** ismi türetilmiştir.
Ve **العُمْرُ**: hayatın ömrüdür. Arapların sözü: **لعَمْرُكَ**; onun ömrüyle yemin edersin. Ve “**عَمْرَكَ الله** أن تفعل كذا” dersin. Bu, onu Allah ile yemin ettirmen yahut ondan ömrünün uzunluğunu istemendir.
**عَمَرَ** insanlar(ı) ve Allah onları **تعميراً** ile **عّمَّرهُمُ**. Ve dersin: “Şüphesiz sen benim **عَمْري**’msin, zarifsin.”
Ve insanlar yeri **عَمَرَ**; onu **عِمارةً** ile **يَعْمُرُونَها**; o, **عامرة** **معمورة**’dur; ondan da **العُمْران** (gelir). Ve Allah insanları onu imar etsinler diye **استعمر** etti. Ve Allah dünyayı **عمْراناً** ile daha çok imar etti; böylece onu imar eder, sonra onu harap eder.
Ve **العِمارة**: büyük kabiledir.
Ve **العُمورُ**: Abdülkays’tan bir oymaktır. Dedi:
Eğer Abdülkays’ın Es‘ad’ı olmasaydı
ona düşmanlık ederdi(m); **العمور** bana dönerdi
Ve hacı **عُمْرَةً** yapar; **يَعْتَمِرُ**. Ve **العَمْرَةُ**: çok sulu, uzun, küpede bulunan kırmızı bir boncuktur.
Ve iflas, **أبا عَمْرَة** künyesiyle anılır.

**رعم**:
Koyun **رَعَمَتِ**; **تَرْعَمُ**; o hâlde o **رَعومٌ**’dur. Bu, burnunda meydana gelen bir hastalıktır; ondan bir şey akar; o şeye **رُعام** denir.
**رَعُوم**: koyun **الرّعوم**’a benzetme olarak bir kadının adıdır. Ahtal dedi:
Ümâme ipimizi kopardı ve **وَرَعُومُ** (da)
ikisi(n)den **المُجَمْجَمُ** ortaya çıktı; gizli olan
**رُعْم**: bir kadının adıdır. Dedi:
Bırak **رُعْماً**; zaman onun önüne geçti
ve hiçbir şeye zaman üzerine dayanılacak (bir şey) yoktur

**معر**:
Tırnak **مَعِرَ** **مَعَراً**: ona bir şey isabet edip de soyulduğu zaman. Dedi:
Kızgın, tütsülenmiş; **غير مَعِرْ**
Ve dedi:
Yeri, **مرثومٍ مَعِرْ** ile korur
Ve rengi değiştiğinde **تَمَعَّرَ**; ve ona öfkeden bir sarılık arız oldu.
Ve adam **أَمْعَرُ**’dur; onda **مُعْرَة** vardır; o, kırmızılığa ve sarılığa çalan bir renktir; o, renklerin en çirkinidir.
Ve adamın başı **مَعِرَ**; saçı gittiği zaman; ve elif ile **أَمْعَر** da (denir). Dedi:
Ve baş, sende **الإِمْعارِ**’ı açıklayıcıdır
Ve “adam **أَمْعَرُ**” denir; yani: saçı az; **أَزْعَر** gibi.
Ve yer **أَمْعَرَت**; içinde bitki olmadığı zaman. Ve **أرض مَعِرَة**; **زَعِرَة** gibi: bitkisi az, serttir. Ve yer **مَعِرَت** ve **أمْعَرَتْ** iki lehçedir. Kümeyt dedi:
O tanınmışlık ve genişlikten o tepeler **مَعِرَتْ** iken
yeşil bir tepe sahibi olarak sabahladım
Ve “Bu beldede **أَمْعَرْنا**” (denir); yani: **مَعِرَة** bir yere düştük.

**رمع**:
**رَمَعَ** **يَرْمَعُ** **رَمْعاً** ve **رَمَعاناً**; o, hareket etmektir. Ve dersin: “Bana uğradı; **يرمع** **رمعاً** ve **رمعاناً**”; tıpkı: “**رسم** **يرسم** **رسماً** ve **رسماناً**” gibi.
Ve **الرَّمّاعةُ**: kıçtır; onun **ترمُّعِها** sebebiyle; yani: hareketi. Ve **الرَّمّاعةُ**: yeni doğan çocuğun başında hareket eden (şey)dir; bıngıldağından, inceliğinden dolayı.
Ve **اليَرْمَعُ**: güneşte parıldayan beyaz çakıl taşlarıdır; teki **بالهاء** (ile)dir. Rü’be dedi:
Gündüz **اليَرْمَعا**’yı ısıttığı vakte kadar

**مرع**:
**مرُعَ** **يَمْرَعُ** **مُرْعاً**; ve **المَرْعُ** isimdir; o, ottur.
Ve “**أرض مَرِعَةٌ مُمْرِعة**” denir; “**خَصِبَة مُخْصِبة**” gibi.
Ve kavim **أَمْرَعَ**: **مَرْعاً**’a rastladı(lar). Dedi:
Onu inince ve sürümüz **أَمْرَعَ** olunca
karın (vadi) bize örtülü sayı ile akıttı
Ve mekân ve vadi **أَمْرَعَ**; yani: otlandı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَرِم: المُسَنَّاةُ، لا واحدَ لها من لفظها، ويقال واحدها عَرِمَةٌ. وعَرَمْتُ العظم أعْرُمُهُ وأعْرِمُهُ عَرْماً، إذا عَرَقْتَهُ. وكذلك عَرَمَتِ الإبلُ الشجرَ: نالَتْ منه. والعُرامُ الضم: العُراقُ من العظم والشجر. وتَعَرَّمْتُ العظمَ: تَعَرَّقْتُهُ. وصبيٌّ عارِمٌ بيِّن العُرام بالضم، أي شَرِسٌ وقد عَرَمَ يَعْرُمُ عَرامَةً بالفتح وقال:
دَبَّتْ عليها عارماتُ الأنْبارِ
أي خبيثاتها. ويروى: ذَرِباتُ. وعُرامُ الجيشِ: كَثْرته. والعَرِمُ: العارِمُ. والأعْرَمُ: الذي فيه سوادٌ وبياضٌ. وبَيْضُ القطا عُرْمٌ. وحيّةٌ عَرْماءُ. وقطيعٌ أعْرَمُ بيِّن العَرَمِ، إذا كانَ ضأناً ومِعزًى. وقال يصف امرأةً راعية:
حَيَّاكَةٌ وسط القطيع الأعْرَمِ
والعُرْمَةُ: بياضٌ يكون بِمرَمَّة الشاة. والعَرَمَةُ، بالتحريك: مُجْتَمَعُ رملٍ والعَرَمَةُ: الكُدْسُ الذي جُمِع بعد ما ديس ليذرَّى.

##### Türkçe

**العَرِم**: set (bent); lafzından tekili yoktur; ve tekilinin **عَرِمَةٌ** olduğu söylenir. Ve “kemiği **عَرَمْتُ**; onu **أعْرُمُهُ** ve **أعْرِمُهُ** **عَرْماً**” (denir); onu **عَرَقْتَهُ** ettiğin zaman. Yine bunun gibi: develer ağacı **عَرَمَتِ**: ondan elde etti (ona ulaştı). Ve **العُرامُ** (ötre ile) “toplama”dır: kemik ve ağaçtan olan **العُراقُ**. Ve “kemiği **تَعَرَّمْتُ**”: onu **تَعَرَّقْتُهُ**. Ve (bir) çocuk **عارِمٌ**; **العُرام**ı (ötre ile) açıkça belli, yani huysuz; ve (o) **عَرَمَ** **يَعْرُمُ** **عَرامَةً** (fetha ile). Ve dedi ki:
دَبَّتْ عليها عارماتُ الأنْبارِ
yani onun habisleri. Ve şöyle rivayet edilir: **ذَرِباتُ**. Ve **عُرامُ** ordunun: çokluğudur. Ve **العَرِمُ**: **العارِمُ**. Ve **الأعْرَمُ**: içinde siyahlık ve beyazlık bulunan. Ve **بَيْضُ القطا** **عُرْمٌ**dur. Ve (bir) yılan **عَرْماءُ**. Ve (bir) sürü **أعْرَمُ**; **العَرَمِ**i açıkça belli; koyun ve keçi olduğu zaman. Ve bir kadın çobanı vasfederek dedi ki:
حَيَّاكَةٌ وسط القطيع الأعْرَمِ
Ve **العُرْمَةُ**: koyunun **بِمرَمَّة**sinde bulunan bir beyazlıktır. Ve **العَرَمَةُ** (hareke ile): kumun bir araya toplanmışı; ve **العَرَمَةُ**: savrulmak için çiğnendikten sonra toplanmış olan yığın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والراء مع الميم
عمر ، عرم ، رمع ، رعم ، مرع ، معر : مستعملات .
عمر : قال الله جلّ وعزّ في كتابه المنزل عليه : ( لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ ) ( الحِجر : 72 ) رَوَى أبو الجوزاء عن ابن عباس في قوله : ( لَعَمْرُكَ ( يقول : بحياتك . قال : وما أقسم الله تعالى بحياة أحد إلاّ بحياة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وأخبر المنذريّ عن أبي الهيثم أنه قال : النحويون ينكرون هذا ، ويقولون : معنى ) لَعَمْرُكَ ( : لَدِينُك الذي تعمر . وأنشد :
أيها المنكح الثريا سهيلاً
عَمْرَكَ الله كيف يلتقيان
قال : عَمْرَك الله أي عبادتك الله ، فنصب . وأنشد :
عمركِ الله ساعة حدثينا
وذرِينا من قول مَن يؤذينا
فأوقع الفعل على اللهَ في قوله : عَمْرَك الله . قال : وتدخل اللام في ( لعمرك ) ، فإذا أدخلتها رفعت بها فقلت : لَعَمْرُك ، ولعمر أبيك . قال : فإذا قلت : لعمر أبيك الخير نصبت الخير وخفضت فمن نصب أراد أن أباك عَمرَ الخير يَعْمُره عَمْراً وعمارة ، ونصب الخير بوقوع العَمْر عليه ، ومَنْ خفض الخير جعله نعتاً لأبيك . أبو عبيد عن الكسائي : عَمْرَك الله ، لا أفعل ذاك نَصَب على معنى : عمَّرتك الله أي سألت الله أن يعمّرك ، كأنه قال : عمَّرت الله إياك . قال : ويقال : بأنه يمين بغير واو .
وقد يكون عَمْرَ اللهِ ، وهو قبيح قال : والعَمْر والعُمر واحد . وسمّي الرجل عَمْراً تفاؤلاً أن يبقى . وعَمْرَك الله مثل ناشدتك الله .
وقال أبو عبيد : سألت الفرّاء لِمَ ارتفع ) لَعَمْرُكَ ) ( الحجر : 72 ) فقال : على إضمار قسم ثان ، كأنه قال : وعَمْرِك فلعمرُك عظيم ، وكذلك لحياتك مثله .
قال : وصدَّقَه الأحمر وقال : الدليل على ذلك قول الله جلّ وعزّ : ( اللَّهُ لا ( صلى الله عليه وسلم )
1764 إِلَاهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ ) ( النِّساء : 87 ) كأنه أراد : والله ليجمعنّكم فأضمر القَسَم . وقال أبو العباس أحمد بن يحيى : قال الأخفش في قوله : ( لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ ( : وعَيْشِك وإنما يريد به العُمْرُ .
وقال أهل البصرة : أضمر له ما يرفعه : لعمرك المحلوفُ به . قال الفرّاء : الأَيمان يرفعها جواباتها : وقال : إذا أدخلوا اللام رفعوا . وقال المبرّد في قولك : عَمْرَ الله : إن شئت جعلت نصبه بفعل أضمرته ، وإن شئت نصبته بواو حذفته : وعَمْرِكَ الله . وإن شئت كان على قولك : عمّرتك الله تعميراً ، ونشدتُك الله نَشْداً ، ثم وضعت عمرك في موضع التعمير وأنشد فيه :
عَمْرتُكِ الله إلاّ ما ذكرتِ لنا
هل كنتِ جارتنا أيام ذي سَلَم
يريد : ذكّرتك . وقال الليث : تقول العرب : لعمرك ، تحليف بعُمر المخاطَب . قال : وقد نُهي عن أن يقال : لعمر الله . قال : وفي لغة لهم : رَعَمْلُك يريدون : لعمرك . قال : وتقول : إنك عمري لظريف . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السكّيت قال : يقال : لعمرك ولعمر أبيك ولعمر الله مرفوعة . قال : والعَمْر والعُمْر لغتان فصيحتان ، يقال : قد طال عَمْره وعُمره ؛ فإذا أقسموا فقالوا : لعَمرك وعمرِك وعمري فتحوا العين لا غير . قال : وأمَّا قول ابن أحمر :
ذهب الشباب وأَخلف العَمْر
فيقال : إنه أراد العُمر ، ويقال : أراد بالعَمْر الواحدَ من عمور الأسنان وبين كل سِنَّين لحم متدلَ يسمّى العَمْر وجمعه عُمُور . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : عَمَرت ربّي أي عبدته . وفلان عامر لربّه أي عابد . قال : ويقال : تركت فلاناً يعمُر ربَّه أي يعبده . وقال الله جلّ وعزّ : ( هُوَ أَنشَأَكُمْ مِّنَ الاَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا ) ( هُود : 61 ) أي أذِن لكم في عمارتها واستخراج قُوتكم منها . وقوله جلّ وعزّ : ( إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ ) ( فَاطِر : 11 ) وفُسّر على وجهين : قال الفرّاء : ما يطوَّل من عمر من عمر معمَّر ولا يُنقص من عُمره يريد آخر غير الأول ، ثم كنّى بالهاء كأنه الأول . ومثله في الكلام : عندي درهم ونصفه ، المعنى : ونصف آخر ، فجاز أن يقول : نصفه ؛ لأن لفظ الثاني قد يُظهر كلفظ الأول ، فكنى عنه كنايةَ الأول . قال : وفيها قول آخر : ( إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ ( يقول : إذا أتى عليه الليل والنهار ونقَصا من عمره . والهاء في هذا المعنى للأول لا لغيره ؛ لأن المعنى : ما يطوَّل ولا يذهب منه شيء إلاَّ وهو مُحْصًى في كتاب ، وكلٌّ حسن ، وكأن الأوّل أشبه بالصواب ، وهو قول ابن عباس ، والثاني قول سعيد بن جُبَير . وقال
الله جلّ وعزّ : ( وَأَتِمُّواْ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ ) ( البَقَرَة : 196 ) والفرق بين الحجّ والعمرة أن العمرة تكون في السنة كلها ، والحجّ لا يجوز أن يُحْرَم به إلاّ في أشهر الحجّ : شوّال وذي القعدة وعَشْر من ذي الحجَّة . وتمام العمرة أن يطوف بالبيت ويسعى بين الصفا والمرة ، والحجّ لا يكون إلا مع الوقوف بعرفة يوم عرفة . والعمرة مأخوذة من الاعتمار وهو الزيارة . يقال : أتانا فلان معتمراً أي زائراً . ومنه قوله :
وراكبٌ جاء من تَثْليث معتمرُ
ويقال الاعتمار : القصد ، وقال :
لقد سما ابن معمر حين اعتمر
المعنى : حين قصد مغزًى بعيداً . وقيل : إنما قيل للمُحْرِم بالعمرة : معتمِر لأنه قصد لعمل في موضع عامر ، فلهذا قيل : معتمِر . ومكان عامر : ذو عمارة . ويقال لساكن الدار : عامر والجميع عُمَّار .
أبو عبيدة عن الأصمعيّ : عَمِر الرجلُ يَعْمَر عَمَراً أي عاش . وعَمَر فلان بيتاً يَعْمُره . وأنشد محمد بن سَلاَّم كلمة جرير :
لئن عَمِرَت تَيْم زماناً بِغِرّة
لقد حُدِيت تَيمٌ حُدَاء عَصَبْصَبا
وقال اللحياني : دار معمورة : يسكنها الجِنّ . ويقال عَمرَ مالُ فلان يَعْمَر إذا كثر . وأتيت أرض بني فلان فأعمرتها أي وجدتها عامرة . المَعْمَر : الذي يقام به . وقال طرفة :
يا لكِ من قُبَّرة بمَعْمَر
وقال آخر :
يَبْغينك في الأرض مَعْمَرا
أي منزلاً . وقال الليث : العَمْر : ضرب من النخل ، وهو السَحُوق الطويل .
قلت : غلِط الليث في تفسير العَمْر ، والعُمْر : نخل السُكّر يقال له : العُمْر ، وهو معروف عند أهل البحرين . وأنشد الرياشيّ في صفة حائط نخل :
أَسْود كالليل تدجَّى أخضرُهْ
مخالط تعضوضُه وعُمُرُهْ
بَرْنيَّ عَيْدَانٍ قليلاً قَشَرُهْ
والعَضوض : ضرب من التَمر سَرِيّ . وهو من خير تُمْران هَجَر ، أسود عَذْب الحلاوة . والعُمْر : نخل السُكّر ، سَحُوقاً كان أو غير سَحوق . وكان الخليل بن أحمد من أعلم الناس بالنخيل وألوانه . ولو كان الكتاب من تأليفه ما فسّر العمر هذا التفسير . وقد أكلت أنا رُطَب العُمْر ورُطَب التعضوض وخَرَفتهما من صغار النخل وعَيْدانها وجَبّارها . ولولا المشاهدة لكنت أحد المغترّين بالليث وخليلِه وهو لسانه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال رجل عَمَّار إذا كان كثِير الصلاة كثِير الصيام . ورجل عَمَّار مُوَقًّى مستور ، مأخوذ من العَمَر وهو المِنديل أو غيره تغطِّي به الحُرَّة رأسها ، ورجل عمَّار وهو الرجل القويّ الإيمان الثابت في أمره الثخين الوَرَع ، مأخوذ من العَمِير ، وهو الثوب الصفيق النسِيج القويّ الغَزْلِ الصبور على العمل . قال : والعَمَّار الزيْن في المجالس مأخوذ
من العَمْر وهو القُرْط والعَمّار : الطيّب الثناء والطيب الروائح مأخوذ من العَمَار وهو الآس . قال : وعمَّار المجتمِع الأمر اللازم للجماعة الحِدِب على السلطان مأخوذ من العِمَارة وهي القبيلة المجتمِعة على رأي واحد . قال : وعمَّار : الرجل الحليم الوَقُور في كلامه وفعاله ، مأخوذ من العَمارة ، وهي العمامة . وعَمَّار مأخوذ من العَمْر وهو البقاء ، فيكون باقياً في إيمانه وطاعته وقائماً بالأمر والنهي إلى أن يموت قال : وعَمَّار : الرجل يجمع أهلَ بيته وأصحابَه على أدب رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) والقيام بسُنّته ، مأخوذ من العَمَرات وهي اللَحَمات التي تكون تحت اللحِي ، وهي النغانغ واللغاديد . وهذا كله محكيّ عن ابن الأعرابي .
وقال أبو عبيدة : في أصل اللسَان عَمْرَتان . ويقال عُمَيميرتان ، وهما عظمان صغيران في أصل اللسان . والعَمِيرة : كُوَّارة النَحْل .
وقال ابن الأعرابي : يقال كَثِير بَثِير بَجِير عَمِير ، هكذا قال بالعين . قال : والمعمور : المخدوم . وعمرت ربي وججَته أي خدمْته . ويقال للصنَبُع : أمُّ عامر كأن ولدها عامر ومنه قول الهذلي :
وكم من وجار كَجيْب القمِيص
به عامر وبه فُرْعُل
ومن أمثالهم : خامِري أمّ عامر ، ويضرب مَثَلاً لمن يُخدع بلين الكلام . ويقال : تركت القوم في عَوْمرة أي في صياح وجَلَبة .
والعمَارة : الحَيّ العظيم تنفرد بظَعْنها وإقامتها ونُجْعتها . وهو من الإنسان : الصَدْر ، سمّي الحيّ العظيم عِمارة بعمارة الصدر ، وجمعها عمائر .
ومنه قول جرير :
يجوس عمارة ويكفّ أخرى
لنا حتّى نجاوزها دليل
ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( لا تُعْمِروا ولا تُرقبوا ، فمن أُعْمِر داراً أو أُرْقِبها فهي له ولورثته من بعده .
وقال أبو عبيد : هي العُمْرى والرقْبى . والعُمْرَى : أن يقول الرجل للرجل : داري هذه لك عمرك أو يقول : داري هذه لك عمري ، فإذا قال ذلك وسلَّمها إليه كانت للمعمَر ولم ترجع إلى المعمِر إن مات .
وأمّا الرُقْبَى : فأن يقول الذي أرقبها : إن متَّ قبلي رجعت إليّ ، وإن متُّ قبلك فهي لك . وأصل العمرى مأخوذ من العُمْر ، وأصل الرقبى من المراقبة ، فأبطل النبي ( صلى الله عليه وسلم ) هذه الشروط وأمضى الهبة . وهذا الحديث أصل لكلّ من وهب هِبة فشرط فيها شرطاً بعد ما قبضها الموهوب له : أن الهِبَة جائزة والشرط باطل .
وقال أبو إسحاق في قول الله جلّ وعزَّ : ( مَّنْشُورٍ وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ ) ( الطور : 4 ) : جاء في التفسير أنه بيت في السماء بإزاء الكعبة ، يدخله كلَّ يوم سبعون ألْفَ ملَكٍ يخرجون منه ولا يعودون إليه .
وقال الأصمعي : العُبْريّ والعُمْريّ : السِدْر الذي يَنْبت على الأنهار ويَشرب الماء .
وقال أبو العَمَيْثل الأعرابيّ : العُبْريّ والعمريّ من السِدْر : القديمُ ، على نهر كان أو غيره . قال : والضال : الحديث منه .
وأنشد قول ذي الرمة :
قطعت إذا تجوّفت العواطي
ضروب السدر عُبريّاً وضالا
وقال : الظباء لا تكنِس بالسدر النابت على الأنهار .
وقال أبو سعيد الضرير : القول ما قال أبو العميثل ، واحتجّ هو أو غيره بحديث محمد بن مَسْلَمة ومَرْحَب . قال الراوي لحديثهما ما رأيت حرباً بين رجلين قطّ علِمتها مثلها . قال كلُّ واحد منهما إلى صاحبه عند شجرة عُمْريَّة ، فجعل كلُّ واحد منهما يلوذ بها من صاحبه . فإذا استتر منها بشيء خَذَم صاحبُه ما يليه حتى يخلُص إليه ، فما زالا يَتَخَذَّمانها بالسيف حتى لم يبق فيها غُصْن ، وأفضى كل واحد منهما إلى صاحبه ، في حديث طويل .
أبو عبيد عن أبي عبيدة : العَمَار : كلّ شيء علا الرأسَ من عمامة أو قلنسوة أو غير ذلك . ويقال للمعتّم : مُعتمِر .
وقال بعضهم في قول الأعشى :
. . . ورفعنا عمارا
أي قلنا له : عمّرك الله أي حيَّاك الله .
وقال ابن السكيت : العامران في قيس : عامر بن مالك بن جعفر ، وهو مُلاَعِب الأسِنَّة ، وهو أبو بَرَاء ، وعامر بن الطُفَيل بن مالك بن جعفر . قال : والعُمرَان أبو بكر وعُمَر ، فغلّب عمر لأنه أخفّ الاسمين . قال : وقيل : سُنَّة العُمَرين قبل خلافة عمر بن عبد العزيز .
وقال أبو عبيدة نحوه . قال : فإن قيل : كيف بدىء بعمر قبل أبي بكر وهو قبله ، وهو أفضل منه فإن العرب يفعلون مثل هذا ، يبدءون بالأخسّ ؛ يقولون : ربيعة ومُضَر ، وسُلَيم وعامر ، ولم يترك قليلاً ولا كثيراً .
وقال أبو يوسف : قال الأصمعي : حدثنا أبو هلال الراسبيّ عن قتادة أنه سئل عن عتق أمَّهات الأولاد ، فقال : أعتق العُمَران فيمن بينهما من الخلفاء أمّهات الأولاد ، ففي قول قتادة : العُمَران : عمر بن الخطَّاب وعمر بن عبد العزيز .
وقال أبو عبيد : يقال : عمر الله بك منزلك وأعمر ، ولا يقال : أعمر الله منزله ، بالألف .
وقال يعقوب بن السكيت : العَمْران : عمرو بن جابر بن هلال بن عُقَيل بن سُمَيّ بن مازِن بن فزارة ، وبَدْر بن عمرو بن جُؤَية بن لَوْذان بن ثعلبة بن عديّ بن فزارة وهما رَوْقا فزارة .
وأنشد لقُرَاد بن حَنَش يذكرهما :
إذا اجتمع العمران عمرو بن جابر
وبدر بن عمرو خِلت ذُبْيان تُبّعا
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : أبو عمرة : كنيَة الجوع ، وأبو عُمَير : كنية فرج الرجل .
وقال الليث : الإفلاس يكنى أبا عَمْرة .
وقال ابن الأعرابي : كنية الجوع أبو عمرة ، وأنشد :
إن أبا عمرة شرّ جار
وقال ابن المظفر : كان أبو عمرة رسول المختار ، وكان إذا نزل بقوم حلّ بهم البلاءُ من القتل والحرب . ويعْمُر الشُّدَّاخ أحد حكَّام العرب . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : اليعامير : الجِداء ، واحدها يَعْمُور . وأنشد :
مثل الذميم على قُزْم اليعامير
وجعل قطرب اليعامير شجراً ، وهو خطأ .
وقال أبو الحسن اللحياني : سمعت العامريَّة تقول في كلامها : تركتم سامراً بمكان كذا وعامراً .
قال أبو تراب : فسألت مصعَباً عن ذلك فقال : مقيمين مجتمعين .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العَمَر ألاَّ يكون للحُرَّة خِمار ولا صَوْقعة تغطّي رأسها ، فتُدخل رأسها في كُمّها . وأنشد :
قامت تصلّي والْخِمار من عَمَر
قال : والعَمْر حَلْقة القرط العليا ، والْخَوْق : حَلْقةُ أسفلِ القُرط . والعَمْرة : خَرَزة الحُبّ . والعُمْرة : طاعة الله جل وعزَّ :
معر : قال ابن المظفّر : مَعِر الظُفُر يَمْعَر مَعَراً إذا أصابه شيء فنصَل . قال : ويقال : غضب فلان فتمعَّر لونُه إذا تغيَّر وعَلَتْه صُفرة .
وقال ابن الأعرابي : الممعور : المقطِّب غَضَباً لله .
وقال : يقال : معِر الرجل وأمعر ومَعَّر إذا فنِي زادُه .
وقال شمر : قال ابن شميل : إذا انفقأت الرهْصَة من ظاهر فذلك المَعَر ، وقد مَعِرت مَعَراً ، وجَمَل مَعر ، وخُفّ مَعِر : لا شعرَ عليه .
وفي الحديث : ( ما أمعر حاجّ قطّ ) معناه : ما افتقر . وأصله من مَعَر الرأس .
وقال أبو عبيد : الزَمِر والمَعِر : القليل الشعَر . وأرض معِرة إذا انجرد نَبْتها . وأمعر القومُ إذا أجدبوا . وتمعّر رأسه إذا تمعَّط .
وأمعرت المواشي الأرضَ إذا رعت شجرها فلم تَدَع شيئاً يُرْعَى .
وقال الباهلي في قول هشام أخي ذي الرمة :
حتى إذا أمعروا صَفْقَيْ مباءتِهِم
وجرّد الخَطْبُ أثباج الجراثيم
قال : أمعروه : أكلوه . وأمعر الرجلُ إذا افتقر ، فهو لازم وواقع . ومثله : أملق الرجل إذا افتقر ، وأملقته الخطوب أي أفقرته .
رعم : قال الليث : رَعمت الشاة تَرْعَم فهي رَعُوم . وهو داء يأخذها في أَنْفها فيسيل منه شيء يقال له : الرُعَام .
قال : ورَعُوم : اسم امرأة .
أبو عبيد عن أبي زيد : الرَعُوم بالراء : من الشاء التي يسيل مُخَاطها من الهُزَال وقد أَرْعمت إرعاماً إذا سال رُعَامُها وهو
المُخَاط . ويقال : كِسْر رَعِم : ذو شحم . والرِعْم : الشَحْم .
وقال أبو وجزة :
فيها كسورٌ رَعِمات وسُدُفْ
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الرَعَام واليعمور : الطلِيّ وهو العَرِيض . ويقال رَعَمْتُ الشمسَ إذا نظرت وجوبها . وقال الطِرِمَّاح :
ومُشيحٍ عَدْوه مِتْأقٌ
يَرْعَم الإيجاب قبل الظلام
أي ينتظر وجوب الشمس .
عرم : الليث : عَرَم الإنسان يَعْرُم عَرَامة فهو عارم ، وأنشد :
إن امرؤ يذُبّ عن محارمي
بَسْطةُ كَفّ ولسانٍ عارمِ
وعُرَام الجيش : حَدّهم وشِرَّتهم وكثرتهم . وأنشد :
وليلة هَول قد سَرَيت وفِتْيةٍ
هَدَيتُ وجمع ذي عُرام مُلاَدِس
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : العَرِم : الجاهل ، وقد عَرَم يَعْرُم وعَرُم وعَرِم .
وقال الفرّاء : العُرَاميّ من العُرّام وهو الجهل .
أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : يقال لقشور العَوْسج : العُرَام ، وأنشد :
وبالثُمَام وعُرَام العَوْسَج
قال : والعَرِم : السَيْل الذي لا يطاق . قال الله جلّ وعزّ ) غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ ) ( سَبَإ : 16 )
قال أبو عبيدة : العَرِم جمع العَرِمة وهي السِكْر والمُسنَّاة . وقيل : العَرِم : اسم واد . وقيل : العَرِم ههنا : اسم الجُرَذ الذي بَثَق السِكْرَ عليهم ، وهو الذي يقال له : الخلْد . أبو العباس عن ابن الأعرابي : من أسماء الفأر البِرّ والثُعْبة والعَرِم . وقيل : العَرِم : المطر الشديد . وكان قوم سبأ في نَعْمة ونِعمة وجِنان كثيرة . وكانت المرأة منهم تخرج وعلى رأسها الزَبِيلِ فتعتمل بيديها وتسير بين ظهراني الشجر المثمر فيسقط في زَبِيلها ما تحتاج إليه من ثمار الشجر ، فلم يشكروا نعمة الله ، فبعث الله عليهم جُرَزاً وكان لهم سِكْر فيه أبواب يفتحون ما يحتاجون إليه من الماء ، فنقبه ذلك الجُرَذ حتى بثق عليهم السِكْر فغرَّق جِنانَهم . وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : يوم عارم : ذو نهاية في البَرْد نهارُه وليلُه . وأنشد :
وليلة إحدى الليالي العُرَّم
بين الذراعين وبين المِرْزَم
تهُمّ فيها العَنْز بالتكلُّم
أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : الحيَّة العَرْماء : التي فيها نُقَط سود وبيض . وقال أبو عبيد : ورُوِي عن مُعاذ بن جبل أنه ضحَّى بكبشين أعرمين . وأنشد الأصمعيّ :
أبا مَعْقِل لاتوطِئَنْك بَغَاضَى
رؤوسَ الأفاعي في مراصدها العُرْمِ
وحكي عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال : الأقلف يقال له : الأعرم . ورَوَى عمرو عن أبيه أنه قال : العرامين : القُلْفان من الرجال . قال : والعُرمان : الأكَرَة ،
واحدهم أعرم . قلت : ونون العرامين والعُرْمان ليست بأصلية . يقال : رجل أعرم ورجال عُرْمان ثم عرامين جمع الجمع . وسمعت العرب تقول لجمع القِعْدان من الإبل : القعادين ، والقِعْدانُ جمع القَعُود ، والقعادين نظير العرامين . وقال ابن الأعرابيّ : العريم : الداهية . وقال ابن شميل عن الهَمْداني : العَرِم والمِعْذار : ما يُرْفع حول الدبرة . شمر عن ابن الأعرابي : العَرَمَة : أرض صُلْبة إلى جَنْب الصَّمان . وقال رؤبَة :
وعارض العِرْض وأعناق العَرَمْ
قلت : العَرَمة تتاخم الدَهْنى وعارض اليمامة يقابلها ، وقد نزلْت بها . وقال ابن الأعرابي : كبش أعرم : فيه سواد وبياض . وقال ثعلب : العَرِم من كل شيء : ذو لونين . قال : والنمر ذو عَرَم . وكذلك بَيْضُ القطا عُرْم . وقال أبو وَجْزة :
باتت تباشر عُرماً غير أزواج
قال : والعَرَمة : الأنبار من الحِنطة والشعير . وقال الليث : العُرْمة : بياض بَمَرمَّة الشاة الضائنة أو المعْزى . وكذلك إذا كان في أذنها نُقَط سود والاسم العَرَم . قال : والعَرَمة : الكُدْس المَدُوس الذي لم يُذَرّ ، يجعل كهيئة الأَزَج ثم يُذرَّى . قال : والعَرَمْرَم : الجيش الكثير . والعَرَم : اللحم ، قاله الفرَّاء . قال : ويقال : عَرَمت العظم أعرِمه إذا تعرّقتَه . والعُرَام والعُراق واحد . ويقال : أعْرُم من كلب على عُرَام . ويقال : إن جزورَكم لطيّب العَرَمة أي طيّب اللحم . ويقال عَرَم الصبيّ ثدي أمّه إذا مَصّه . وأنشد يونس :
ولا تُلْفَيَنّ كذات الغلام إن لم تجد عارماً تعترمْ
أراد بذات الغلام : الأمّ المرضع إن لم تجد مَن يمتَصّ ثديها مصّته هي . قال : ومعناه : لا تكن كمن يهجو نفسه إذا لم يجد من يهجوه . وعارِمة : أرض معروفة . وقال ابن الأعرابي : عَرْمى والله لأفعلن ذاك وعَرْمى وحَرْمى ثلاث لغات بمعنى : أَمَا والله . وأنشد :
عَرْمى وجَدّك لو وجدتَ لهم
كعداوةٍ يجدونها تَغلي
وقال شمر : العَرَم : الكُدْس من الطعام ، عَرَمةٌ وعَرَم . وقال بعض النَمريين : تجعل في كل سُلْفة من حبّ عَرَمة من دَمَال . فقيل له : ما العَرَمة ؟ فقال : جُثْوة منه يكون مزبلين حِمْلَ بقرتين .
رمع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : الرَمِع : الذي يتحرّك طَرَفُ أَنْفه من الغضب .
ويقال : جاءنا فلان رامعاً قِبرّاه ، والقِبرّي : رأس الأنف ، ولأنفه رَمَعَان ورَمَعٌ ورَمْع .
وقال الليث : رَمَع يَرْمَع رَمْعاً ورَمَعاناً وهو التحرك الرَمّاعة : ما يتحرَّك من رأس الصبيّ الرضيع من يافوخه من رقَّته .
قال : والرمَّاعة : الاست لترمّعها أي تحرّكها .
قال : واليَرْمَع : الحَصَى الأبيض التي تَلألأُ في الشمس ، الواحدة يَرْمَعة .
وقال غيره : اليَرْمَع : الحزَّارة التي يَلعب بها الصبيان إذا أدِيرت سمعت لها صوتاً ،
وهي الخُذُروف .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الرَمّاع : الذي يأتيك مغضَباً ولأنْفه رَمَعان أي تحرّك .
قال : والرمَّاع الذي يشتكي صُلْبَه من الرُمَاع وهو وجع يعترض في ظهر الساقي حتى يمنعه من السقي . وأنشد :
بئس طعام العَزَب المرموع
حَوْءبة تُنْقِض بالضلوع
ويقال : قبحه الله وأُمّاً رَمَعت به أي ولدته . أبو سعيد : هو يَرْمَع بيديه أي يقول : لا تجيء ، ويومىء بيديه ، ويقول : تعال . وفي حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه غضِب غضباً شديداً حتى خُيِّل إلى من رآه أن أنفه يتمزَّع .
قال أبو عبيد : ليس يتمزّع بشيء ، وأنا أحسبه يترمَّع . وهو أن تراه كأنه يُرْعَد من شدّة الغضب . قلت : إن صحَّ يتمزَّع روايةً فمعناه : يتشقَّق ، من قولك : مَزَّعت الشيء إذا قسَّمته ، وكل قطعة مُزْعة ، ومزعت المرأة قطنها إذا أقطْعته ثم زبَّدته .
وقال أبو زيد : يقال : دَعْه يترمَّعْ في طُمَّنه أي دعه يتسَكَّع في ضلالته .
وقال غيره : معناه : دعه يتلطَّخ بخُرْئه .
مرع : شمر عن ابن الأعرابي : يقال : أَمْرِع رأسك دُهْنه وأَمْرِغه أي أكثر منه وأوسعه .
وقال رؤبة :
كغصن بان عودُه سَرَعْرَع
كأن وِرْداً من دهان يُمْرَع
وفي حديث الاستسقاء أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) دعا فقال : ( اسقِنا غيثاً مَرِيعاً ) ، المَرِيع : ذو المراعة والخِصْب ، يقال : أمرع الوادي إذا أخصب .
وقال ابن مقبل :
وغيث مَرِيع لم يُجدَّع نباتُه
ولته أهاليل السمَاكِين مُعْشِب
لم يجدّع نباته أي لم ينقطع عنه المطر فيجدَّع كما يجدّع الصبيّ إذا لم يَرْوَ من اللبن فيسوء غذاؤه ويُهْزَل . وأمرع القوم إذا أصابوا الكلأ فأخصبوا . وأمرع المكان إذا أَكْلأَ .
ثعلب عن ابن الأعرابي المُرَعة : طائر طويل ، واحدته مُرْعَة ، وجمعها مُرَع . وأنشد :
سقى جارتَيْ سُعْدى وسُعدَى ورهطَها
وحيث الْتقى شرقٌ بسُعْدى ومغربُ
بذي هَيْدب أيْما الرُبَا تحت وَدْقه
فتَرْوَى وأيْما كلّ واد فيَرْعَبُ
له مُرَع يخرجن من تحت وَدْقه
من الماء جُون ريشها يَتصبّب
عمرو عن أبيه : المُرَعة : طائر أبيض حسن اللون طيّب الطعم في قَدْر السُّمَانى ، وجمعها مُرَع .
وقال ابن الأعرابي : المَرِع : الموضع المخصب ، وقد أمرع المكان ومَرُع ، ولم يأت مَرَع ويجوز مَرَّع .
وقال : مرِع الرجل إذا وقع في خصب ، ومَرِع إذا تنعّم . ابن شميل : المُمْرِعة : الأرض المعشِبة المُكْلِئة .
وقد أمرعت الأرض إذا شبع غَنَمُها ، وأمرعت إذا أكلأت في الشجر والبقل .
ولا تزال يقال لها : مُمْرِعة ما دامت مكلئة من الربيع واليبيس .
وقال أبو عمرو : أمرعت الأرض إذا أعشبت . ومكان مُمْرِع مَرِيع .
وقال ابن الأعرابي : أمرع المكانُ لا غير . ومَرَع رأسَه بالدُهْن إذا مَسَحه .
وقال أعرابيّ : أتت علينا أعوام أمْرُعٌ إذا كانت خِصْبة .
وقال في قول أبي ذؤيب :
مثلُ القناة وأزعلته الأَمْرُع
إنه عنى السنين المخصبة .
وقال الأعشى :
سلس مقلَّده أسيل
خدّه مرِع جنابُه

##### Türkçe

باب **العين** ve **الراء** ile **الميم**

**عمر** ، **عرم** ، **رمع** ، **رعم** ، **مرع** ، **معر** : kullanılanlardır.

**عمر** : Allah جلّ وعزّ, kendisine indirilen kitabında dedi: ( **لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ لَفِى سَكْرَتِهِمْ يَعْمَهُونَ** ) ( **الحِجر** : 72 ). Ebu’l-Cevzâ, İbn Abbas’tan onun sözü hakkında rivayet etti: ( **لَعَمْرُكَ** (der ki: hayatınla). Dedi: Allah تعالى, hiçbir kimsenin hayatına yemin etmedi; ancak Peygamberin ( صلى الله عليه وسلم ) hayatına. Münzirî, Ebu’l-Heysem’den haber verdi ki o dedi: Nahivciler bunu inkâr ederler ve derler ki: ( **لَعَمْرُكَ** )’ın manası: senin **تعمر** ettiğin dinindir. Ve inşad etti:

أيها المنكح الثريا سهيلاً
عَمْرَكَ الله كيف يلتقيان

Dedi: **عَمْرَك الله** yani Allah’a ibadetin; böylece nasb etti. Ve inşad etti:

عمركِ الله ساعة حدثينا
وذرِينا من قول مَن يؤذينا

Onun sözü **عَمْرَك الله**’da fiili Allah üzerine vâki kıldı. Dedi: ( **لعمرك** )’a **اللام** girer; onu soktuğun zaman onunla رفع edersin; böylece dersin: **لَعَمْرُك** ve **ولعمر أبيك**. Dedi: **لعمر أبيك الخير** dediğin zaman **الخير**’i nasb edersin ve cerredersin; kim nasb ederse, muradı: babanın hayrı **عَمرَ** etmesi, onu **يَعْمُره** olarak **عَمْراً** ve **عمارة** (ile)dir; ve **الخير**’i, **العَمْر**’ın onun üzerine vuku bulmasıyla nasb etti. Kim **الخير**’i cerrederse onu babana sıfat yaptı. Ebu Ubeyd, Kisâî’den: **عَمْرَك الله**، لا أفعل ذاك; “**عمَّرتك الله**” manası üzerine nasb: yani Allah’tan seni yaşatmasını istedim; sanki dedi: **عمَّرت الله إياك**. Dedi: Ve denir ki: o, **واو**suz bir yemindir.

Ve olabilir: **عَمْرَ اللهِ**; bu çirkindir. Dedi: **العَمْر** ile **العُمر** birdir. Ve adam **عَمْراً** diye adlandırıldı; kalması için tefe’ülen. Ve **عَمْرَك الله** “**ناشدتك الله**” gibidir.

Ebu Ubeyd dedi: Ferrâ’ya ( **لَعَمْرُكَ** ) ( **الحجر** : 72 ) niçin yükseltildi diye sordum; dedi ki: ikinci bir kasemin gizlenmesi üzerinedir; sanki dedi: **وعَمْرِك**; böylece **فلعمرُك عظيم**; ve aynı şekilde **لحياتك** onun gibidir.

Dedi: Ahmer onu tasdik etti ve dedi: Bunun delili Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **اللَّهُ لا إِلَاهَ إِلاَّ هُوَ لَيَجْمَعَنَّكُمْ** ) ( **النِّساء** : 87 ); sanki murad etti: **والله ليجمعنّكم**; böylece kasemi gizledi. Ebu’l-Abbas Ahmed b. Yahyâ dedi: Ahfeş, onun sözü hakkında dedi: ( **لَعَمْرُكَ إِنَّهُمْ** (: **وعَيْشِك**; ancak onunla **العُمْرُ**’ü murad eder.

Basra ehli dedi: Onu yükselten şeyi onun için gizledi: **لعمرك المحلوفُ به**. Ferrâ dedi: Yeminleri cevapları yükseltir. Ve dedi: **اللام**’ı soktukları zaman yükseltirler. Müberred, senin sözün **عَمْرَ الله** hakkında dedi: İstersen onun nasbını, gizlediğin bir fiille yaparsın; istersen onu, hazfettiğin bir **واو** ile nasb edersin: **وعَمْرِكَ الله**. İstersen senin sözün üzere olur: **عمّرتك الله تعميراً** ve **نشدتُك الله نَشْداً**; sonra **عمرك**’ı **التعمير**’in yerine koyarsın. Ve onun hakkında inşad etti:

عَمْرتُكِ الله إلاّ ما ذكرتِ لنا
هل كنتِ جارتنا أيام ذي سَلَم

Muradı: **ذكّرتك**. Leys dedi: Araplar der: **لعمرك**; muhatabın ömrüyle yemin ettirme. Dedi: Ve **لعمر الله** denilmesinden nehyedilmiştir. Dedi: Ve onların bir dilinde: **رَعَمْلُك**; **لعمرك**’ı murad ederler. Dedi: Ve dersin: **إنك عمري لظريف**. Münzirî bana, Harrânî’den, İbn Sikkît’ten haber verdi; dedi: **لعمرك** ve **ولعمر أبيك** ve **ولعمر الله** merfûdur. Dedi: **العَمْر** ile **العُمْر** iki fasih lugattır; denir: **قد طال عَمْره وعُمره**. Yemin ettikleri zaman **لعَمرك** ve **عمرِك** ve **عمري** dediklerinde, **العين**’i yalnızca fetha ederler. Dedi: İbn Ahmer’in sözüne gelince:

ذهب الشباب وأَخلف العَمْر

Denir ki: o, **العُمر**’ü murad etti. Ve denir ki: **العَمْر** ile, dişlerin **عمور**’undan bir tanesini murad etti; her iki diş arasında sarkık bir et vardır, ona **العَمْر** denir; onun çoğulu **عُمُور**’dur. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi ki o dedi: **عَمَرت ربّي** yani ona ibadet ettim. Ve falan, Rabbine **عامر**dir; yani âbiddir. Dedi: Ve denir: Falancayı Rabbini **يعمُر** eder halde bıraktım; yani ona ibadet eder. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **هُوَ أَنشَأَكُمْ مِّنَ الاَرْضِ وَاسْتَعْمَرَكُمْ فِيهَا** ) ( **هُود** : 61 ); yani onun imarına ve rızkınızı ondan çıkarmaya size izin verdi. Ve onun sözü جلّ وعزّ: ( **إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ مِنْ عُمُرِهِ إِلاَّ** ) ( **فَاطِر** : 11 ). Ve iki vecih üzere tefsir edildi: Ferrâ dedi: Yaşatılan bir yaşlının ömründen uzatılan şey ve onun ömründen eksiltilen şey; birinciden başka bir sonrakini murad eder; sonra **الهاء** ile kinaye yaptı, sanki o birincidir. Bunun benzeri sözde: “Yanımda bir dirhem ve onun yarısı vardır”; mana: ve başka bir yarı; böylece “yarısı” demesi caiz oldu; çünkü ikincinin lafzı, birincinin lafzı gibi izhar edilebilir; böylece ondan, birincinin kinayesiyle kinaye yaptı. Dedi: Ve onda başka bir söz vardır: ( **إِلاَّ بِعِلْمِهِ وَمَا يُعَمَّرُ مِن مُّعَمَّرٍ وَلاَ يُنقَصُ** (der ki: gece ve gündüz onun üzerine geldiği zaman ve ikisi onun ömründen eksilttiği zaman). Ve bu manada **الهاء**, başkası için değil birinci içindir; çünkü mana: uzatılan ve ondan hiçbir şey gitmeyen yoktur ki ancak bir kitapta sayılmış olsun; ve her biri güzeldir; ve sanki birincisi doğruya daha benzer; o, İbn Abbas’ın sözüdür; ikincisi, Saîd b. Cübeyr’in sözüdür. Ve Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَأَتِمُّواْ الْحَجَّ وَالْعُمْرَةَ لِلَّهِ** ) ( **البَقَرَة** : 196 ). Hac ile umre arasındaki fark: umre bütün sene içinde olur; hac ise ancak hac aylarında ihrama girilmesi caiz olur: Şevvâl, Zilkade ve Zilhicce’nin on günü. Umrenin tamamı: Beyt’i tavaf etmesi ve Safâ ile Merve arasında sa‘y etmesidir. Hac ise ancak Arefe günü Arafat’ta vakfe ile olur. Umre, **الاعتمار**’dan alınmıştır; o, ziyaret etmektir. Denir: Falanca bize **معتمراً** geldi; yani ziyaretçi. Ondan onun sözü:

وراكبٌ جاء من تَثْليث معتمرُ

Ve denir: **الاعتمار**: kasttır. Ve dedi:

لقد سما ابن معمر حين اعتمر

Mana: uzak bir hedefi kastettiği zaman. Ve denildi: Umre ile ihrama girene ancak **معتمِر** denildi; çünkü o, mamur bir yerde bir iş için kastetti; bu yüzden **معتمِر** denildi. Ve **مكان عامر**: imar sahibi. Ve evin sakinine **عامر** denir; hepsi **عُمَّار**dır.

Ebu Ubeyde, Asma‘î’den: Adam **عَمِر** eder, **يَعْمَر**; **عَمَراً** yani yaşadı. Ve falan bir evi **عَمَر** etti, onu **يَعْمُره**. Muhammed b. Sellâm, Cerîr’in kelimesini inşad etti:

لئن عَمِرَت تَيْم زماناً بِغِرّة
لقد حُدِيت تَيمٌ حُدَاء عَصَبْصَبا

Lahyânî dedi: **دار معمورة**: cinlerin oturduğu (ev). Ve denir: Falancanın malı **عَمرَ** eder, **يَعْمَر**; yani çoğaldığı zaman. Ve falancaların yurduna geldim, onu **أعمرتها**; yani onu mamur buldum. **المَعْمَر**: kendisiyle ikamet edilen. Tarafe dedi:

يا لكِ من قُبَّرة بمَعْمَر

Başka biri dedi:

يَبْغينك في الأرض مَعْمَرا

Yani bir menzil. Leys dedi: **العَمْر**: hurmadan bir türdür; o, uzun **السَحُوق**tur.

Dedim: Leys, **العَمْر**’ün tefsirinde yanıldı; **العُمْر**: şeker hurmasıdır; ona **العُمْر** denir; ve o, Bahreyn ehli yanında bilinir. Reyâşî, hurma bahçesinin sıfatında inşad etti:

أَسْود كالليل تدجَّى أخضرُهْ
مخالط تعضوضُه وعُمُرُهْ
بَرْنيَّ عَيْدَانٍ قليلاً قَشَرُهْ

**والعَضوض**: hurmanın bir türü; soyludur. Ve o, Hecer’in en hayırlı iki hurmasındandır; siyah, tatlı lezzetlidir. **والعُمْر**: şeker hurmasıdır; **سَحُوقاً** olsun yahut **سَحوق** olmayan. Halîl b. Ahmed, hurma ve onun renkleri hususunda insanların en bilgililerindendi. Kitap onun telifi olsaydı, **العمر**’ü bu tefsirle açıklamazdı. Ben, **رُطَب العُمْر** ve **رُطَب التعضوض** yedim; ikisini de küçük hurma ağaçlarından, onların dallarından ve **جَبّار**’ından devşirdim. Görme olmasaydı, Leys’e ve onun Halîl’ine—ki o onun dilidir—aldananlardan biri olurdum.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: Denir ki: çok namaz kılan, çok oruç tutan kimseye **رجل عَمَّار**. Ve örtülü, korunmuş kimseye **رجل عَمَّار مُوَقًّى**; **العَمَر**’den alınmıştır; o, mendildir yahut başka bir şeydir; hür kadın onunla başını örter. Ve **رجل عمَّار**: iman bakımından güçlü, işinde sabit, vera‘ı kalın (sağlam) adamdır; **العَمِير**’den alınmıştır; o, dokuması sık, eğirmesi güçlü, işe dayanıklı kalın elbisedir. Dedi ki: Meclislerde süs olan **العَمَّار**, **العَمْر**’den alınmıştır; o, küpedir. Ve **العَمّار**: övgüsü hoş, kokuları hoş olan; **العَمَار**’dan alınmıştır; o, murt (âs)tır. Dedi ki: Topluluğun üzerine gerekli olan işi toplayan, cemaat için bağlayıcı olan, sultana karşı himmetli olan **عمَّار**; **العِمَارة**’dan alınmıştır; o, tek bir görüş üzere toplanmış kabiledir. Dedi ki: **عمَّار**: sözünde ve fiillerinde ağırbaşlı, vakur adam; **العَمارة**’dan alınmıştır; o, sarıktır. Ve **عَمَّار** **العَمْر**’den alınmıştır; o, bekadır; böylece imanında ve itaatinde baki olur ve ölünceye kadar emir ve nehiy ile kaim olur. Dedi ki: **وعَمَّار**: ev halkını ve arkadaşlarını Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) edebi üzere ve onun sünnetini ayakta tutma üzere toplayan adam; **العَمَرات**’tan alınmıştır; o, çenenin altında bulunan et parçalarıdır; onlar **النغانغ** ve **اللغاديد**’dir. Bunların hepsi İbnü’l-A‘râbî’den nakledilmiştir.

Ebû Ubeyde dedi ki: Dilin aslında **عَمْرَتان** vardır. Ve **عُمَيميرتان** denir; ikisi, dilin kökünde iki küçük kemiktir. **والعَمِيرة**: arının kovanıdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Denir: **كَثِير بَثِير بَجِير عَمِير**; işte böyle dedi, **بالعين** ile. Dedi ki: **والمعمور**: hizmet edilen (kendisine hizmet olunan). “**وعمرت ربي وججَته**” yani ona hizmet ettim. Ve **الصنَبُع**’a “**أمُّ عامر**” denir; sanki onun yavrusu **عامر**’dir. Ondandır Hüzeli’nin sözü:

وكم من وجار كَجيْب القمِيص
به عامر وبه فُرْعُل

Ve onların darbımesellerindendir: **خامِري أمّ عامر**; yumuşak sözle aldatılan kimse için mesel olarak vurulur. Ve denir: Kavmi **عَوْمرة** içinde bıraktım; yani bağırış ve gürültü içinde.

**والعمَارة**: göçü, ikameti ve otlağa çıkışıyla müstakil olan büyük mahalle (kabile kolu). Ve o, insandan: göğüstür; büyük mahalleye, göğsün imarı sebebiyle **عِمارة** adı verilmiştir; çoğulu **عمائر**’dir.

Ondandır Cerîr’in sözü:

يجوس عمارة ويكفّ أخرى
لنا حتّى نجاوزها دليل

Ve Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki şöyle dedi: “( **لا تُعْمِروا ولا تُرقبوا**، فمن أُعْمِر داراً أو أُرْقِبها فهي له ولورثته من بعده .”

Ebû Ubeyd dedi ki: O, **العُمْرى** ve **الرقْبى**’dır. **والعُمْرَى**: adamın adama “Bu evim senindir, senin ömrünce” demesi yahut “Bu evim senindir, benim ömrümce” demesidir; bunu dediğinde ve onu ona teslim ettiğinde, **للمعمَر** olur ve **المعمِر** ölse de ona geri dönmez.

أما **الرُقْبَى**: onu **أرقبها** yapanın “Benden önce ölürsen bana döner; senden önce ölürsem o senindir” demesidir. **العمرى**’nın aslı **العُمْر**’den alınmıştır; **الرقبى**’nın aslı da **المراقبة**’dendir. Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) bu şartları iptal etti ve hibeyi yürürlükte kıldı. Bu hadis, her kim bir hibe bağışlayıp da, bağışlanan onu kabzettikten sonra onda bir şart koşarsa, onun için asıldır: hibe caizdir, şart batıldır.

Ebû İshâk, Allah Teâlâ’nın sözü hakkında: ( **مَّنْشُورٍ وَالْبَيْتِ الْمَعْمُورِ** ) ( الطور : 4 ): Tefsirde geldi ki o, gökte Kâbe’nin hizasında bir evdir; her gün ona yetmiş bin melek girer; ondan çıkarlar ve ona geri dönmezler.

Asma‘î dedi ki: **العُبْريّ** ve **العُمْريّ**: nehirler üzerinde biten ve su içen sidr ağacıdır.

Ebû’l-‘Ameysel el-A‘râbî dedi ki: Sidrden **العُبْريّ** ve **العمريّ**: eskisi; nehir üzerinde olsun yahut olmasın. Dedi ki: **والضال**: ondan yenisi.

Zü’r-Rumme’nin sözünü inşad etti:

قطعت إذا تجوّفت العواطي
ضروب السدر عُبريّاً وضالا

Ve dedi ki: Ceylanlar, nehirler üzerinde biten sidr ile yuva yapmaz.

Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi ki: Söz, Ebû’l-‘Ameysel’in dediğidir. O yahut başkası, Muhammed b. Mesleme ve Merhab hadisiyle delil getirdi. Onların hadisinin râvisi dedi ki: İki adam arasında, onun benzerini bildiğim hiçbir savaş görmedim. İkisinden her biri, **شجرة عُمْريَّة** yanında arkadaşına (rakibine) karşı durdu; ikisinden her biri, arkadaşından ona sığınır oldu. Ondan bir şeyle örtünse, arkadaşı ona yakın olanı keserdi, ta ki ona ulaşsın. Kılıçla onu kesip durdular; onda dal kalmayıncaya kadar. Ve ikisinden her biri arkadaşına ulaştı; uzun bir hadiste.

Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: **العَمَار**: sarık, külah yahut başka şeyden başın üzerine yükselen her şeydir. Ve sarık sarana **مُعتمِر** denir.

Bazıları A‘şâ’nın sözü hakkında:

. . . ورفعنا عمارا

yani ona “**عمّرك الله**” dedik; yani “Allah seni yaşatsın” (Allah seni selamlasın).

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Kays’ta iki **العامران**: **عامر بن مالك بن جعفر**—o, **مُلاَعِب الأسِنَّة**’dir; o, **أبو بَرَاء**’dır—ve **عامر بن الطُفَيل بن مالك بن جعفر**. Dedi ki: **والعُمرَان**: Ebû Bekir ve **عُمَر**’dir; **عمر**’i galip kıldı; çünkü iki isimden daha hafiftir. Dedi ki: Ve denildi: **سُنَّة العُمَرين**; Ömer b. Abdülazîz’in hilafetinden önce.

Ebû Ubeyde de onun benzerini söyledi. Dedi ki: Eğer denilirse: Ebû Bekir’den önce olduğu halde ve ondan daha faziletli olduğu halde, nasıl Ömer ile başlandı? Çünkü Araplar böyle yapar; daha aşağı olanla başlarlar; “**ربيعة ومُضَر**” derler, “**وسُلَيم وعامر**” derler; azı da çoğu da bırakmadı.

Ebû Yûsuf dedi ki: Asma‘î dedi ki: Ebû Hilâl er-Râsibî bize Katâde’den haber verdi: Ümmühâtü’l-evlâdın azadı hakkında kendisine soruldu; dedi ki: “Halifelerden aralarında bulunan kimseler içinde, ümmühâtü’l-evlâdı **أعتق العُمَران**.” Katâde’nin sözünde **العُمَران**: **عمر بن الخطَّاب** ve **عمر بن عبد العزيز**’dir.

Ebû Ubeyd dedi ki: Denir: “**عمر الله بك منزلك**” ve “**وأعمر**”; “**أعمر الله منزله**” denmez; elif ile.

Ya‘kûb b. es-Sikkît dedi ki: **العَمْران**: **عمرو بن جابر بن هلال بن عُقَيل بن سُمَيّ بن مازِن بن فزارة** ve **بَدْر بن عمرو بن جُؤَية بن لَوْذان بن ثعلبة بن عديّ بن فزارة**; ikisi, Fezâre’nin iki **رَوْق**’udur.

Kurâd b. Haneş’ten, ikisini anarak, inşad etti:

إذا اجتمع العمران عمرو بن جابر
وبدر بن عمرو خِلت ذُبْيان تُبّعا

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **أبو عمرة**: açlığın künyesidir; **وأبو عُمَير**: erkeğin ferci (cinsel organı) için künye.

Leys dedi ki: İflas, **أبا عَمْرة** diye künyelenir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Açlığın künyesi **أبو عمرة**’dir; ve inşad etti:

إن أبا عمرة شرّ جار

İbnü’l-Muzaffer dedi ki: **أبو عمرة** Muhtâr’ın elçisiydi; bir kavme indiğinde, onlara öldürme ve savaş belası inerdi. **ويعْمُر الشُّدَّاخ** Arapların hâkimlerinden biridir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi ki: **اليعامير**: oğlaklardır; tekili **يَعْمُور**’dur. Ve inşad etti:

مثل الذميم على قُزْم اليعامير

Kutreb, **اليعامير**’i ağaç yaptı; bu hatadır.

Ebû’l-Hasen el-Lihyânî dedi ki: Âmiriyye kadınının konuşmasında şunu dediğini işittim: “Şurada **سامراً** ve **عامراً** bıraktınız.”

قال أبو تراب : **فسألت مصعَباً عن ذلك فقال : مقيمين مجتمعين** .
Ebû Turâb dedi: “Bunun hakkında **مصعَباً**’a sordum; o da dedi ki: ‘İkamet edenler, toplanmış olanlar.’”

ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : **العَمَر** ألاَّ يكون للحُرَّة خِمار ولا صَوْقعة تغطّي رأسها ، فتُدخل رأسها في كُمّها . وأنشد :
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَمَر**; hür kadının başını örten bir **خِمار**’ı ve başını örten bir **صَوْقعة**’sı olmaması; bunun üzerine başını kolunun içine sokmasıdır. Şu beyiti okudu:

قامت تصلّي والْخِمار من عَمَر
“Namaza kalktı; **الْخِمار** ise **عَمَر**’dendir.”

قال : و**العَمْر** حَلْقة القرط العليا ، و**الْخَوْق** : حَلْقةُ أسفلِ القُرط . و**العَمْرة** : خَرَزة الحُبّ . و**العُمْرة** : طاعة الله جل وعزَّ :
Dedi: **العَمْر**, küpenin üst halkasıdır; **الْخَوْق** ise küpenin alt halkasıdır. **العَمْرة**, sevgi boncuğudur. **العُمْرة**, Allah Teâlâ ve Azîz’e itaat etmektir.

معر : قال ابن المظفّر : **مَعِر الظُفُر يَمْعَر مَعَراً** إذا أصابه شيء فنصَل . قال : ويقال : غضب فلان ف**تمعَّر لونُه** إذا تغيَّر وعَلَتْه صُفرة .
**معر**: İbnü’l-Muzaffer dedi: **مَعِر الظُفُر يَمْعَر مَعَراً**, bir şey ona isabet edip de (tırnak) sıyrılıp çıktığında (denir). Dedi: “Falan öfkelendi de **تمعَّر لونُه**” denir; rengi değiştiğinde ve üzerine sarılık çıktığında.

وقال ابن الأعرابي : **الممعور** : المقطِّب غَضَباً لله .
İbnü’l-A‘râbî dedi: **الممعور**: Allah için öfkeden kaşlarını çatan kimsedir.

وقال : يقال : **معِر الرجل وأمعر ومَعَّر** إذا فنِي زادُه .
Dedi: Azığı tükendiğinde “**معِر الرجل وأمعر ومَعَّر**” denir.

وقال شمر : قال ابن شميل : إذا انفقأت **الرهْصَة** من ظاهر فذلك **المَعَر** ، وقد **مَعِرت مَعَراً** ، و**جَمَل مَعر** ، و**خُفّ مَعِر** : لا شعرَ عليه .
Şemmer dedi: İbn Şümeyl dedi: **الرهْصَة** dıştan patlayıp yarıldığında bu **المَعَر**’dır; “**مَعِرت مَعَراً**” denmiştir. **جَمَل مَعر**; ve **خُفّ مَعِر**: üzerinde kıl olmayan (deve/ayak tabanı).

وفي الحديث : ( **ما أمعر حاجّ قطّ** ) معناه : ما افتقر . وأصله من **مَعَر الرأس** .
Hadiste: (**ما أمعر حاجّ قطّ**) yani: hiç fakirleşmedi. Aslı **مَعَر الرأس**’tandır.

وقال أبو عبيد : **الزَمِر والمَعِر** : القليل الشعَر . و**أرض معِرة** إذا انجرد نَبْتها . و**أمعر القومُ** إذا أجدبوا . و**تمعّر رأسه** إذا تمعَّط .
Ebû Ubeyd dedi: **الزَمِر والمَعِر**: kılı az olan (şey). Bitkisi soyulup çıplak kaldığında **أرض معِرة** (denir). Kıtlığa düştüklerinde **أمعر القومُ** (denir). Saçı yolunup döküldüğünde **تمعّر رأسه** (denir).

و**أمعرت المواشي الأرضَ** إذا رعت شجرها فلم تَدَع شيئاً يُرْعَى .
Hayvanlar ağaçlarını otlayıp otlanacak bir şey bırakmadıklarında **أمعرت المواشي الأرضَ** (denir).

وقال الباهلي في قول هشام أخي ذي الرمة :
Bâhilî, Zü’r-Rumme’nin kardeşi Hişâm’ın sözü hakkında dedi ki:

حتى إذا أمعروا صَفْقَيْ مباءتِهِم
وجرّد الخَطْبُ أثباج الجراثيم
“Ta ki konak yerlerinin iki yanını **أمعروا** edinceye kadar;
ve musibet, köklerin sırtlarını soyup çıplak bıraktı.”

قال : **أمعروه** : أكلوه . و**أمعر الرجلُ** إذا افتقر ، فهو لازم وواقع . ومثله : **أملق الرجل** إذا افتقر ، و**أملقته الخطوب** أي أفقرته .
Dedi: **أمعروه**: onu yediler. **أمعر الرجلُ**, fakirleştiğinde (denir); hem lâzım hem müteaddî gelir. Benzeri: **أملق الرجل** fakirleştiğinde; **أملقته الخطوب** yani musibetler onu fakirleştirdi.

رعم : قال الليث : **رَعمت الشاة تَرْعَم** فهي **رَعُوم** . وهو داء يأخذها في أَنْفها فيسيل منه شيء يقال له : **الرُعَام** .
**رعم**: Leys dedi: **رَعمت الشاة تَرْعَم**; o halde o **رَعُوم**’dur. Bu, koyunu burnundan tutan bir hastalıktır; ondan **الرُعَام** denilen bir şey akar.

قال : و**رَعُوم** : اسم امرأة .
Dedi: **رَعُوم**, bir kadının adıdır.

أبو عبيد عن أبي زيد : **الرَعُوم** بالراء : من الشاء التي يسيل مُخَاطها من الهُزَال وقد **أَرْعمت إرعاماً** إذا سال **رُعَامُها** وهو
**المُخَاط** . ويقال : **كِسْر رَعِم** : ذو شحم . و**الرِعْم** : الشَحْم .
Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الرَعُوم** (ر ile): zayıflıktan **مُخَاط**’ı akan koyunlardandır. **أَرْعمت إرعاماً**, **رُعَامُها** aktığında (denir); o da **المُخَاط**tır. “**كِسْر رَعِم**” denir: yağlı olan. **الرِعْم**: yağdır.

وقال أبو وجزة :
Ebû Vecze dedi ki:

فيها كسورٌ رَعِمات وسُدُفْ
“İçinde yağlı **كسورٌ**lar ve **سُدُفْ** vardır.”

ثعلب عن ابن الأعرابي قال : **الرَعَام واليعمور** : الطلِيّ وهو العَرِيض . ويقال **رَعَمْتُ الشمسَ** إذا نظرت وجوبها . وقال الطِرِمَّاح :
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَعَام واليعمور**: kuzu; o da enli olandır. Güneşin batışını gördüğünde “**رَعَمْتُ الشمسَ**” denir. Tırimmâh dedi ki:

ومُشيحٍ عَدْوه مِتْأقٌ
يَرْعَم الإيجاب قبل الظلام
“Ve koşusu süratli bir (atlı) ki,
karanlıktan önce batışı **يَرْعَم** eder.”

أي ينتظر وجوب الشمس .
Yani güneşin batışını bekler.

عرم : الليث : **عَرَم الإنسان يَعْرُم عَرَامة** فهو **عارم** ، وأنشد :
**عرم**: Leys dedi: **عَرَم الإنسان يَعْرُم عَرَامة**; o halde o **عارم**’dir. Şu beyiti okudu:

إن امرؤ يذُبّ عن محارمي
بَسْطةُ كَفّ ولسانٍ عارمِ
“Mahremlerimden savan bir kişi,
açık bir el ve **عارم** bir dildir.”

و**عُرَام الجيش** : حَدّهم وشِرَّتهم وكثرتهم . وأنشد :
**عُرَام الجيش**: onların keskinliği, şerleri ve çokluklarıdır. Şu beyiti okudu:

وليلة هَول قد سَرَيت وفِتْيةٍ
هَدَيتُ وجمع ذي عُرام مُلاَدِس
“Dehşetli bir gece; yürüdüm ve bir delikanlılar (topluluğunu)
yol gösterdim; **عُرام** sahibi, karanlık bir toplulukla.”

ثعلب عن ابن الأعرابيّ : **العَرِم** : الجاهل ، وقد **عَرَم يَعْرُم** و**عَرُم** و**عَرِم** .
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَرِم**: cahildir. **عَرَم يَعْرُم** ve **عَرُم** ve **عَرِم** (şekilleri) gelmiştir.

وقال الفرّاء : **العُرَاميّ** من **العُرّام** وهو الجهل .
Ferrâ dedi: **العُرَاميّ**, **العُرّام**’dandır; o da cehalettir.

أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : يقال لقشور **العَوْسج** : **العُرَام** ، وأنشد :
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَوْسج**’in kabuklarına **العُرَام** denir. Şu beyiti okudu:

وبالثُمَام وعُرَام العَوْسَج
“Ve **الثُمَام** ile, **العَوْسَج**’in **عُرَام**’ı ile.”

قال : و**العَرِم** : السَيْل الذي لا يطاق . قال الله جلّ وعزّ ) **غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ** ) ( **سَبَإ : 16** )
Dedi: **العَرِم**: dayanılmaz seldir. Allah Teâlâ ve Azîz dedi ki: (**غَفُورٌ فَأَعْرَضُواْ فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ وَبَدَّلْنَاهُمْ بِجَنَّاتِهِمْ جَنَّتَيْنِ ذَوَاتَىْ أُكُلٍ خَمْطٍ وَأَثْلٍ وَشَىْءٍ مِّن سِدْرٍ قَلِيلٍ**) (**سَبَإ : 16**)

قال أبو عبيدة : **العَرِم** جمع **العَرِمة** وهي **السِكْر والمُسنَّاة** . وقيل : **العَرِم** : اسم واد . وقيل : **العَرِم** ههنا : اسم **الجُرَذ** الذي بَثَق **السِكْرَ** عليهم ، وهو الذي يقال له : **الخلْد** . أبو العباس عن ابن الأعرابي : من أسماء الفأر **البِرّ والثُعْبة والعَرِم** . وقيل : **العَرِم** : المطر الشديد . وكان قوم سبأ في نَعْمة ونِعمة وجِنان كثيرة . وكانت المرأة منهم تخرج وعلى رأسها **الزَبِيلِ** فتعتمل بيديها وتسير بين ظهراني الشجر المثمر فيسقط في **زَبِيلها** ما تحتاج إليه من ثمار الشجر ، فلم يشكروا نعمة الله ، فبعث الله عليهم **جُرَزاً** وكان لهم **سِكْر** فيه أبواب يفتحون ما يحتاجون إليه من الماء ، فنقبه ذلك **الجُرَذ** حتى بثق عليهم **السِكْر** فغرَّق جِنانَهم .
Ebû Ubeyde dedi: **العَرِم**, **العَرِمة**’nin çoğuludur; o da **السِكْر والمُسنَّاة**’dır. Ve denildi ki: **العَرِم**, bir vadinin adıdır. Ve denildi ki: Burada **العَرِم**, üzerlerine **السِكْرَ**’ı yaran **الجُرَذ**’ın adıdır; o, **الخلْد** denilen şeydir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: farenin adlarındandır: **البِرّ والثُعْبة والعَرِم**. Ve denildi ki: **العَرِم**, şiddetli yağmurdur. Sebe kavmi bollukta, nimet içinde ve çok bahçeler içinde idi. Onlardan kadın, başında **الزَبِيلِ** ile çıkar; iki eliyle çalışır ve meyveli ağaçların arasında yürür; ağaç meyvelerinden ihtiyaç duyduğu şey **زَبِيلها**’ya düşerdi. Allah’ın nimetini şükretmediler; Allah üzerlerine **جُرَزاً** gönderdi. Onların, su ihtiyaçlarını açtıkları kapıları bulunan bir **سِكْر**’ları vardı; o **الجُرَذ** onu deldi; nihayet üzerlerine **السِكْر**’ı yardı da bahçelerini boğdu.

وقال أبو العباس : قال ابن الأعرابي : **يوم عارم** : ذو نهاية في البَرْد نهارُه وليلُه . وأنشد :
Ebû’l-Abbâs dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi: **يوم عارم**: gündüzü ve gecesi soğukta son derece olan (gün). Şu beyiti okudu:

وليلة إحدى الليالي العُرَّم
بين الذراعين وبين المِرْزَم
تهُمّ فيها العَنْز بالتكلُّم
“Ve **العُرَّم** gecelerinden bir gece;
**الذراعين** ile **المِرْزَم** arasında;
onda keçi konuşmayı kurar.”

أبو عُبَيد عن الأصمعيّ قال : **الحيَّة العَرْماء** : التي فيها نُقَط سود وبيض . وقال أبو عبيد : ورُوِي عن مُعاذ بن جبل أنه ضحَّى بكبشين **أعرمين** . وأنشد الأصمعيّ :
Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **الحيَّة العَرْماء**: içinde siyah ve beyaz benekler olan (yılan). Ebû Ubeyd dedi: Muâz b. Cebel’den, iki **أعرمين** koç kurban ettiği rivayet edildi. Asma‘î şu beyiti okudu:

أبا مَعْقِل لاتوطِئَنْك بَغَاضَى
رؤوسَ الأفاعي في مراصدها العُرْمِ
“Ey Ebâ Ma‘kıl, **بَغَاضَى** seni bastırmasın;
gözetleme yerlerindeki **العُرْمِ** engereklerinin başlarını.”

وحكي عن أبي عمرو بن العلاء أنه قال : **الأقلف** يقال له : **الأعرم** . ورَوَى عمرو عن أبيه أنه قال : **العرامين** : **القُلْفان** من الرجال . قال : و**العُرمان** : **الأكَرَة** ،
واحدهم **أعرم** . قلت : ونون **العرامين** و**العُرْمان** ليست بأصلية . يقال : رجل **أعرم** ورجال **عُرْمان** ثم **عرامين** جمع الجمع . وسمعت العرب تقول لجمع **القِعْدان** من الإبل : **القعادين** ، و**القِعْدانُ** جمع **القَعُود** ، و**القعادين** نظير **العرامين** .
Ebû Amr b. el-Alâ’dan nakledildi ki şöyle dedi: **الأقلف**’e **الأعرم** denir. Amr, babasından rivayet etti ki o dedi: **العرامين**: erkeklerden **القُلْفان** (sünnetsizler)dir. Dedi: **العُرمان**: **الأكَرَة** (çiftçiler)dir; onların teki **أعرم**’dir. Dedim ki: **العرامين** ve **العُرْمان**’ın nûn’u aslî değildir. “Adam **أعرم**; erkekler **عُرْمان**; sonra **عرامين** (çoğulun çoğulu)” denir. Arapların, develerden **القِعْدان**’ın cem‘ine **القعادين** dediklerini işittim; **القِعْدانُ**, **القَعُود**’un çoğuludur; **القعادين**, **العرامين**’in benzeridir.

وقال ابن الأعرابيّ : **العريم** : الداهية . وقال ابن شميل عن الهَمْداني : **العَرِم والمِعْذار** : ما يُرْفع حول الدبرة . شمر عن ابن الأعرابي : **العَرَمَة** : أرض صُلْبة إلى جَنْب **الصَّمان** . وقال رؤبَة :
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العريم**: musibettir. İbn Şümeyl, Hemdânî’den: **العَرِم والمِعْذار**: **الدبرة**’nin etrafında yükseltilen şeydir. Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَرَمَة**: **الصَّمان**’ın yanında sert bir arazidir. Ru’be dedi ki:

وعارض العِرْض وأعناق العَرَمْ
“**العِرْض**’ın **عارض**’ı ve **العَرَمْ**’ın boyunları.”

قلت : **العَرَمة** تتاخم **الدَهْنى** و**عارض اليمامة** يقابلها ، وقد نزلْت بها . وقال ابن الأعرابي : كبش **أعرم** : فيه سواد وبياض . وقال ثعلب : **العَرِم** من كل شيء : ذو لونين . قال : و**النمر** ذو **عَرَم** . وكذلك **بَيْضُ القطا** **عُرْم** . وقال أبو وَجْزة :
Dedim: **العَرَمة**, **الدَهْنى**’ya komşudur; **عارض اليمامة** ona karşıdır; ben oraya indim. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أعرم** koç: içinde siyahlık ve beyazlık olan. Sa‘leb dedi: Her şeyden **العَرِم**: iki renkli olandır. Dedi: **النمر** **عَرَم** sahibidir. Aynı şekilde **بَيْضُ القطا** **عُرْم**dur. Ebû Vecze dedi ki:

باتت تباشر عُرماً غير أزواج
“Geceyi, eşler olmayan **عُرماً** ile temas ederek geçirdi.”

قال : و**العَرَمة** : الأنبار من الحِنطة والشعير . وقال الليث : **العُرْمة** : بياض بَمَرمَّة الشاة الضائنة أو المعْزى . وكذلك إذا كان في أذنها نُقَط سود والاسم **العَرَم** . قال : و**العَرَمة** : **الكُدْس المَدُوس** الذي لم يُذَرّ ، يجعل كهيئة **الأَزَج** ثم يُذرَّى . قال : و**العَرَمْرَم** : الجيش الكثير . و**العَرَم** : اللحم ، قاله الفرَّاء . قال : ويقال : **عَرَمت العظم أعرِمه** إذا تعرّقتَه . و**العُرَام والعُراق** واحد . ويقال : **أعْرُم من كلب على عُرَام** . ويقال : إن جزورَكم لطيّب **العَرَمة** أي طيّب اللحم . ويقال **عَرَم الصبيّ ثدي أمّه** إذا مَصّه . وأنشد يونس :
Dedi: **العَرَمة**: buğday ve arpadan ambarlardır. Leys dedi: **العُرْمة**: koyun ya da keçinin ağız çevresindeki beyazlıktır. Aynı şekilde kulağında siyah benekler olduğunda; adı **العَرَم**’dır. Dedi: **العَرَمة**: savrulmamış, çiğnenmiş **الكُدْس المَدُوس**tur; **الأَزَج** biçimi gibi yapılır, sonra savrulur. Dedi: **العَرَمْرَم**: çok asker(li ordu)dur. **العَرَم**: ettir; bunu Ferrâ söyledi. Dedi: Sinirlerini sıyırıp çıkardığında “**عَرَمت العظم أعرِمه**” denir. **العُرَام** ile **العُراق** birdir. “**أعْرُم من كلب على عُرَام**” denir. “Sizin deveniz **العَرَمة**’si hoş” denir; yani eti hoş. Çocuk annesinin memesini emdiğinde “**عَرَم الصبيّ ثدي أمّه**” denir. Yûnus şu beyiti okudu:

ولا تُلْفَيَنّ كذات الغلام إن لم تجد عارماً تعترمْ
“Eğer **عارماً** bulamazsan, sakın oğlanlı kadın gibi olma; **تعترمْ** edersin.”

أراد بذات الغلام : الأمّ المرضع إن لم تجد مَن يمتَصّ ثديها مصّته هي . قال : ومعناه : لا تكن كمن يهجو نفسه إذا لم يجد من يهجوه . و**عارِمة** : أرض معروفة . وقال ابن الأعرابي : **عَرْمى والله** لأفعلن ذاك و**عَرْمى** و**حَرْمى** ثلاث لغات بمعنى : **أَمَا والله** . وأنشد :
**ذات الغلام** ile muradı: emziren anne; memesini emecek kimse bulamazsa onu kendisi emer. Dedi: Manası: kendisini hicvedecek kimse bulamayınca kendi kendisini hicveden gibi olma. **عارِمة**: bilinen bir arazidir. İbnü’l-A‘râbî dedi: “**عَرْمى والله** bunu mutlaka yapacağım”; **عَرْمى** ve **حَرْمى**, “**أَمَا والله**” manasında üç lehçedir. Şu beyiti okudu:

عَرْمى وجَدّك لو وجدتَ لهم
كعداوةٍ يجدونها تَغلي
“**عَرْمى**; ve senin ceddin hakkı için, eğer onlara bulsaydın,
onların buldukları gibi kaynayan bir düşmanlık (bulurdun).”

وقال شمر : **العَرَم** : **الكُدْس** من الطعام ، **عَرَمةٌ** و**عَرَم** . وقال بعض النَمريين : تجعل في كل **سُلْفة** من حبّ **عَرَمة** من **دَمَال** . فقيل له : ما **العَرَمة** ؟ فقال : **جُثْوة** منه يكون مزبلين حِمْلَ بقرتين .
Şemmer dedi: **العَرَم**: yiyecekten **الكُدْس**tur; **عَرَمةٌ** ve **عَرَم** (denir). Nemerîlerden bazısı dedi: her **سُلْفة**’ye, **دَمَال**’dan bir **عَرَمة** hububat konur. Ona: “**العَرَمة** nedir?” denildi. O da dedi: Ondan bir **جُثْوة**; iki ineğin yükü kadar iki gübrelik (yığın) olur.

رمع : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَمِع**: öfkeden burnunun ucu hareket eden kimsedir.
Ve denilir: falan bize **رامعاً قِبرّاه** olarak geldi; **القِبرّي**: burnun başıdır. Burnu için **رَمَعَان** ve **رَمَعٌ** ve **رَمْعٌ** vardır.
Leys dedi: **رَمَع يَرْمَع رَمْعاً ورَمَعاناً**; o, hareket etmektir. **الرَمّاعة**: süt emen küçük çocuğun başının tepesinden, yumuşaklığından dolayı bıngıldağından hareket eden şeydir.
Dedi: **الرمَّاعة**: kıçtır; **لترمّعها** yani onun hareketi sebebiyle.
Dedi: **واليَرْمَع**: güneşte parıldayan beyaz çakıl taşlarıdır; teki **يَرْمَعة**dır.
Başkası dedi: **اليَرْمَع**: çocukların onunla oynadığı, çevrildiğinde ona bir ses işitilen **الحزَّارة**dır;
o, **الخُذُروف**tur.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَمّاع**: sana öfkeli olarak gelen kimsedir; burnu için **رَمَعان** yani hareket vardır.
Dedi: **والرمَّاع**: **الرُمَاع**dan, yani sakinin baldır arkasında arız olan, onu su taşımaktan alıkoyacak kadar (olan) bir ağrıdan dolayı belini şikâyet eden kimsedir. Şiir okudu:
بئس طعام العَزَب المرموع
حَوْءبة تُنْقِض بالضلوع
Ve denilir: Allah onu çirkin kılsın ve **أُمّاً رَمَعت به**; yani onu doğurdu. Ebû Sa‘îd: **هو يَرْمَع بيديه**; yani “gelme” der, elleriyle işaret eder; ve “gel” der. Nebî’nin ( صلى الله عليه وسلم ) hadisinde: şiddetli bir öfkeyle öfkelendi; onu görene, burnunun **يتمزَّع** ettiği hayal olunur.
Ebû ‘Ubeyd dedi: hiçbir şeyle **يتمزّع** etmez; ben onun **يترمَّع** olduğunu sanıyorum. O, şiddetli öfkeden sanki titriyormuş gibi görmendir. Ben dedim: eğer rivayet olarak **يتمزَّع** sahih olursa, manası: yarılır; senin “**مَزَّعت** şeyi” demenden (gelir), onu böldüğün zaman; her parça **مُزْعة**dır. Kadın pamuğunu **مزعت**; onu parçaladığı, sonra kabarttığı zaman.
Ebû Zeyd dedi: denilir: **دَعْه يترمَّعْ في طُمَّنه**; yani onu sapkınlığında sendeleyip dolaşsın diye bırak.
Başkası dedi: manası: onu dışkısına bulaşsın diye bırak.

مرع : Şemmer, İbnü’l-A‘râbî’den: denilir: **أَمْرِع** başını; onu yağla; ve **أَمْرِغه**; yani ondan çoğalt ve onu genişlet.
Rü’be dedi:
كغصن بان عودُه سَرَعْرَع
كأن وِرْداً من دهان يُمْرَع
İstiskā hadîsinde: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) dua etti de dedi ki: ( **اسقِنا غيثاً مَرِيعاً** ); **المَرِيع**: **المراعة** ve bolluk sahibi olandır. Denilir: vadiyi **أمرع** etti; yani bolluk verdi.
İbn Mukbil dedi:
وغيث مَرِيع لم يُجدَّع نباتُه
ولته أهاليل السمَاكِين مُعْشِب
“**لم يُجدَّع نباتُه**” yani yağmur ondan kesilmedi de, sütle kanmadığında çocuğun **يجدَّع** olduğu gibi **يجدَّع** olmadı; böylece gıdası kötüleşir ve zayıflar. Kavim **أمرع** etti; yani otu buldular da bolluğa erdiler. Mekân **أمرع** etti; yani ot verdi.
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المُرَعة**: uzun bir kuştur; teki **مُرْعَة**dır; çoğulu **مُرَع**dır. Şiir okudu:
سقى جارتَيْ سُعْدى وسُعدَى ورهطَها
وحيث الْتقى شرقٌ بسُعْدى ومغربُ
بذي هَيْدب أيْما الرُبَا تحت وَدْقه
فتَرْوَى وأيْما كلّ واد فيَرْعَبُ
له مُرَع يخرجن من تحت وَدْقه
من الماء جُون ريشها يَتصبّب
‘Amr, babasından: **المُرَعة**: beyaz, rengi güzel, tadı hoş, **قَدْر** bakımından **السُّمَانى** kadar olan bir kuştur; çoğulu **مُرَع**dır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: **المَرِع**: verimli yer; mekân **أمرع** etti ve **مَرُع** etti; **مَرَع** gelmedi; **مَرَّع** caiz olur.
Dedi: adam **مرِع** etti; yani bolluğa düştü; ve **مَرِع** etti; yani nimet içinde yaşadı. İbn Şümeyl: **المُمْرِعة**: otlu, ot bitiren topraktır.
Toprak **أمرعت** oldu; yani koyunu doyduğunda; ve **أمرعت**; yani ağaçta ve ottada ot verdiğinde.
İlkbahar ve kurusu boyunca ot bitirici oldukça ona hâlâ **مُمْرِعة** denilir.
Ebû ‘Amr dedi: toprak **أمرعت**; yani otlandı. Ve **مُمْرِع** **مَرِيع** bir yer.
İbnü’l-A‘râbî dedi: mekân ancak **أمرع** eder. Başını yağ ile **مَرَع** etti; onu meshettiği zaman.
Bir bedevî dedi: yıllar bize **أمْرُعٌ** olarak geldi; yani verimli olduğu zaman.
Ebû Züeyb’in sözü hakkında dedi ki:
مثلُ القناة وأزعلته الأَمْرُع
O, verimli seneleri kastetti.
A‘şâ dedi:
سلس مقلَّده أسيل
خدّه مرِع جنابُه

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرم) العين والراء والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على شِدّة وحِدّة. يقال: عَرُم الإنسان يعرُم عَرامَةً، وهو عارم. قال:
إني امرؤٌ يذُبُّ عن مَحارمي  *** بَسْطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ
وفيه عُرامٌ، إذا كان فيه ذلك. وعُرَام الجَيْش: شِرّته وحَدُّه وكثرتُه. قال:
وليلةِ هُوْلٍ قد سَريتْ وفتيةٍ  *** هَديتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ([4])
ولذلك يقال جيشٌ عَرَمْرَمٌ. وقد قلنا إِنَّهم إذا أرادُوا تفخيمَ أمرٍ زادُوا في حروفه. والعَرَمْرم من عَرَم وعرر([5]) . قال:
أداراً بأجماد النَّعامِ عهِدتُها  *** بها نَعماً حَوْماً وعِزّاً عرمرما([6])
وأمَّا سَيل العَرِم فيقال: العَرِمَةُ: السِّكْر، وجمعها عَرِم. وهذا صحيح، لأنَّ الماء إذا سُكِرَ كان له عُرَامٌ من كثرته. ومحتمل أنْ يكون العَرِمة الكُدْس المَدُوس الذي لم يُذَرَّ، يُجعل كهيئة الأَزَج. فإِنْ كان كذا فلأنه مُتكاثف([7]) كثير، كالماء ذي العُرام. فأمَّا العُرْمَة فالبياضُ يكون بمَرَمَّة الشّاة، يقال شاةٌ عرماءُ -وهذا شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه- وأفْعى عرماء. وممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، كأنّ الراء بدل من لام، كأنّها عَلْمَاء. وذلك يكون البياض كعلامةٍ عليها، وليس هذا ببعيد. قال:
*أبا مَعْقِلٍ لا تُواطِئَنْك بَغاضَتِي  *** رُؤوسَ الأفاعِي في مَرَاصِدها العُرْمِ([8])
فأمّا قولُهم إن العَرِم: الجُرَذ الذَّكَر فمما لا معنَى له ولا يُعَرَّج على مِثله.
(عرن) العين والراء والنون أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ وإثباتِ شيء، كالشّيء المركب. من ذلك العِرنين، وهو الأنف، والجمع عرانين سمِّي بذلك كأنَّه عُرِن على الأنف، أي رُكِّبَ. وكذلك اللَّحم عَرِينٌ، لأنه مُثْبَتٌ مركَّبٌ على الجسم. قال:
* موشَّمةُ الأطرافِ رَخْصٌ عَرينُها ([9]) *
وقال في العِرْنين:
تَثْنِي الخمارَ على عِرنينِ أرنبةٍ  *** شَمَّاء مارِنُها بالمسك مرثومُ([10])
ومن الباب العِرَان، وهي خشبةٌ تُجْعَل في أنف البعير. وقال:
وإنْ تُظْهِرْ حديثَك يُؤْتَ غَدْواً  *** برأسِكَ في زِناقٍ أو عِرَانِ([11])
ومن الباب العَرين: مَأْوى الأسد؛ لأنّه مكانُه الذي يثبُتُ فيه. وقال:
أحمّ سراةِ أعلى اللّونِ منه  *** كلَون سَراة ثُعبانِ العَرينِ([12])

ورمح مُعَرَّن: قد سُمِّر سنانُه فيه. وقال:
مَصانعُ فخرٍ ليس بالطِّينِ شُيِّدَت  *** ولكن بطعن السَّمهريِّ المُعَرَّنِ
ومن الباب قولهم للشَّديد الصِّرِّيع: هو عِرْنَةٌ لا يُطاق، أي إنّه ثابتٌ لا يزول.
(عرو/ي) العين والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان متباينان يدلُّ أحدُهما على ثباتٍ ومُلازمةٍ وغِشيان، والآخر يدلُّ على خلوٍّ ومفارقة.
فالأوّل قولُهم: عَرَاه أمرٌ، إذا غَشِيه وأصابَه؛ وعَرَاه البرد. ويقولون: "إذا طَلَع السِّماك، فعند ذلك يَعرُوك ما عَناك، من البرد الذي يَغْشاك". وعَرَاه الهمُّ واعتراه. والعُرَوَاء: قِرَّةٌ تأخذ المحموم.
ومن الباب العُروة عُروَة الكُوزِ ونحوِه، والجمع عُرىً. وعَرّيت الشيء: اتَّخذت له عروة([13]) . قال لبيد:
فخْمةٌ ذَفْراء تُرتَى بالعُرَى *** قُردمانيَّاً وتَركاً كالبَصَلْ([14])
وقال آخر: "والله لو عَرَّيتَ في عِلباوَيَّ ما خضَعْتُ لَكَ"، أي لو جعلتَ فيهما عُرْوَتين. وإنَّما سمِّيت عُروَة لأنّها تُمسَك وتَلزَمها الإصبع.
ومن الباب العُروة، وهو من النَّبات شجرٌ تَبقى لـه خَضرةٌ في الشتاء، تتعلق به الإبل([15]) حتَّى يدركَ الرَّبيع، فهي العُرْوة والعُلْقة، وقال مهلهل:
قَتَل الملُوكَ وسارَ تحت لوائه  *** شَجر العُرَى وعَراعِرُ الأقوامِ([16])
وقال بعضهم: العُرْوة: الشَّجر الملتف. وقال الفَرَّاء: العُروة من الشَّجر:
ما لا يسقط ورقُه. وكلُّ هذا راجعٌ إلى قياس الباب، لأنَّ الماشية تتعلَّق به فيكون كالعُروة وسائر ما ذكرناه.
وربّما سَمّوا العِلْق النَّفِيسَ عُروةً، كما يسمَّى عِلْقاً، والقياس فيهما واحد. ويقال: إن عُروةَ الإسلام: بقِيَّته، كقولهم: بأرض بني فلانٍ عُروة، أي بقيّة منْ كلإٍ. وهذا عندي كلامٌ فيه جفاء؛ لأنَّ الإسلام والحمدُ لله باقٍ أبداً، وإنّما عُرَى الإسلام شرائعه التي يُتَمسَّك بها، كلُّ شريعةٍ عُروة. قال الله تعالى عند ذكر الإيمان:﴿فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا﴾  [البقرة 256].
فأما العَرِيُّ فهي الرِّيح الباردة، وهي عرِيَّة أيضاً. وسمِّيت لأنّها تَعْرو وتَعترِي، أي تَغْشَى. قال ذو الرُّمَّة:
وهَلْ أحْطِبَنَّ القومَ وهي عريَّةٌ   *** أُصولَ ألاءٍ في ثَرىً عَمِدٍ جَعْدِ([17])
ويقولون: "أَهْلكَ فقد أعْرَيْتَ"، أي غابت الشَّمسُ وهبَّت عريّاً.
وأمّا الأصل الآخَر فخُلوُّ الشَّيء من الشَّيء. من ذلك العُرْيان، يقال منه: قد عَرِيَ من الشَّيءِ يعرَى، وجمع عارٍ عُراة. قال أبو دُوَاد:
فبِتنا عُراةً لَدَى مُهْرِنا  *** تُنَزِّع من شَفَتيه الصَّفارا([18])
أي متجرِّدين، كما [يقال] تجرّد للأمر، إذا جدّ فيه. ويقولون: إنّه من العُرَواء، أي كأنَّهم ينتفضون من البرد. ويقال من الأوّل: ما أحْسَنَ عُرْيةَ هذه الجارية، أي مُعَرَّاها وما تجرَّد منها. وعُرْيَتها: جُرْدتها. ويقال: المَعَارِي: اليدانِ والرِّجْلان والوجه، لأنّ ذلك بادٍ أبداً. قال أبو كبير:
مُتكوِّرينَ على المَعارِي بينَهم  *** ضَربٌ كتَعْطاط المَزَادِ الأثجلِ([19])
ويقال: اعْرَوْرَيْتُ الفَرسَ، إذا ركبته عُرْياً [ليس] بين ظهره وبَيْنَك شيء. وأنشد:
واعْروْروت العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُه  *** أمُّ الفوارس* بالدِّئدادِ والرَّبَعَه([20])
ويقال: فرسٌ عُرْيٌ ورجل عُرْيانٌ.
ومن الباب: العَرَاء: كلُّ شيء أعْرَيْته من سُتْرته. ويقال: اسْتُر عن العَرَاءِ. أمَّا العَرَى مقصور فما سَتَرَ شيئاً من شيء. تقول: تركناه في عَرَى الحائط([21]). وهذه الكلمة تَصلح أن تكون من الباب الأوَّل.
ومن الباب الثّاني: أعْرَى القومُ صاحبهم، إذا تَرَكوه وذهَبوا عنه.
ومن الباب العَرَاء: الفضاء، ويقال إنّه مذكّر. تقول: انتهينا إلى عَراءٍ من الأرض واسع. وأعراء الأرض: ما ظَهَر من مُتونها وظُهورها. ويقولون لامرأة الرّجل: النَّجِيُّ العُرْيان، أي إِنَّه يُناجيها في الفِراش عُريانةً. قال:
ليس النجيُّ الذي يأتيك مؤتزِراً  *** مِثْلَ النَّجِيّ الذي يأتيك عُرياناً([22])
ويقال للفرس الطَّويل القوائم عُريان، وهو من الباب، يراد أنَّ قوائمه متجرِّدة طويلة.
وأمَّا العَرِية من النَّخْل وما جاء في الحديث أنّه عليه الصلاة والسلام: "نهَى عن المُزَابنة ورَخّص في العَرايا" فإنّ قياسَه قياسُ الذي ذكرناه في هذا الأصل الثاني، وهو خُلوُّ الشيء عن الشيء. ثمّ اختلف الفقهاء في صورتها، فقال قوم هي النَّخلة يُعرِيها صاحبُها رجلاً محتاجاً، وذلك أن يجعَلَ له ثمرةَ عامِها، فرخّص لربِّ النَّخل أن يبتاع ثمرَ تلك النَّخلة من المُعْرَى بتمرٍ، لِموضعِ حاجته. وقال بعضُهم: بل هو الرّجُل يكون لـه نخلةٌ وسْطَ نخلٍ كثيرٍ لرجُل آخر، فيدخلُ ربُّ النَّخلة إلى نخلته فربما كان صاحب النخل الكثير يؤديه دُخوله إلى نخلِهِ([23]) ، فرخِّص لصاحب النَّخل الكثير أن يشتري ثمَر تلك النخلة من صاحبها قبل أن يجُدَّه بتمرٍ لئلاّ يتأذَّى به.
قال أبو عبيدٍ: والتّفسير الأول أجود، لأنَّ هذا ليس فيه إعراء، إنما هي نَخلةٌ يملكها ربُّها فكيف تسمى عَرِيّة. ومما يبين ذلك قولُ شاعر الأنصار([24]) :
ليستْ بسَنْهَاءَ ولا رُجبيَّةٍ  *** ولكن عَرَايا في السِّنينَ الجَوائحِ([25])
ومنه حديثٌ آخر، أنَّه كان إذا بعث الخُرّاص قال هم: "خفِّفوا في الخَرْص فإنَّ في المال العَرِيَّةَ والوصِيَّة".
قال الأصمعيّ: استَعْرَى الناسُ في كلِّ وجهٍ، إذا أكلوا الرُّطَب. قال: وهو مأخوذٌ من العَرايا.
فأمَّا الخليل فرُوِي عنه كلامٌ بعضُه من الأوّل وبعضُه من الثاني، إلاّ أنَّ جملة قوله دليلٌ على ما ذكرناه، من أنّه قياسُ سائرِ الباب، وأنّه خلوُّ شيءٍ من شيء.
قال الخليل: النَّخلة العرِيَّة: التي إذا عَرَضْت على البيع ثمرَها عَرَّيتَ منها نخلة، أي عَزَلْتَ عن المساوَمة. والجمع العَرايا، والفعل منه إعراءٌ، وهو أن يُجعَل ثمرُها لمُحتاجٍ عامَها ذلك.
(عرب) العين والراء والباء أصول ثلاثة: أحدها الإنابة والإفصاح، والآخر النَّشاطُ وطيبُ النَّفس، والثالث فسادٌ في جسمٍ أو عضو.
فالأوّل قولهم: أعرب الرّجُل عن نفسه، إذا بيَّنَ وأوضح. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الثَّيِّبُ يُعرِب عنها لسانُها، والبِكر تُسْتَأْمَر في نفسها". وجاء في الحديث: "يستحبُّ حين يُعرِب الصبيُّ أن يقول لا إله إلا الله. سبْعَ مرات"، أي حين يُبِين عن نفسه. وليس هذا من إعراب الكلام. وإعرابُ الكلام أيضاً من هذا القياس، لأنَّ بالإعراب يُفرَق بين المعاني في الفاعل والمفعول والنفي والتعجب والاستفهام، وسائر أبواب هذا النَّحو من العلم.
فأمّا الأمَّة التي تسمَّى العربَ فليس ببعيدٍ أن يكون سمِّيت عَرَبا من هذا القياس لأنَّ لسانَها أعْرَبُ الألسنة، وبيانَها أجودُ البيان. وممّا يوضِّح هذا الحديثُ الذي جاء: "إنَّ العربيَّة ليست باباً واحداً([26]) ، لكنّها لسانٌ ناطق". وممّا يدل على هذا أيضاً قولُ العرب: ما بها عَرِيبٌ، أي ما بها أحدٌ، كأنَّهم يريدون، ما بها أنيس يُعرِب عن نفسه. قال الخليل: العَرَب العاربة هم الصَّريح. والأعاريب: جماعة الأعراب. ورجلٌ عربيّ. قال: وأعرب الرّجُل، إذا أفَصَح القَولَ، وهو عَرَبانيُّ اللِّسان([27]) : فصيح. وأعرب الفرس: خَلَصت* عربيّتُه وفاتَته القِرْفة([28]) . والإبل العِرابُ، هي العربية. والعرب المستعربة هم الذين دخَلُوا بَعدُ فاستعربوا وتعرَّبوا.
والأصل الآخَر: المرأة العَرُوب: الضَّحاكة الطيِّبة النفس، وهُنَّ العُرُب. قال الله تعالى: ﴿فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكاراً. عُرُباً أَتْرَاباً﴾  [الواقعة 36- 37]، قال أهلُ التَّفسير: هنَّ المتحبِّبات إلى أزواجهنّ.
والعَرْب، بسكون الراء: النَّشاط. قال:
* والخَيْل تنزِع عَرْباً في أعنَّتِها([29]) *
والعَرَب: الأَثَر، بفتح الراء. يقال منه: عَرِب يَعْرَب عَرَباً.
والأصل الثالث قولُهم: [عَرِبَت] معدتُه، إذا فسدت، تَعْرَب عَرَباً. ويقال من ذلك: امرأةٌ عَروبٌ، أي فاسدة. أنشدنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطّان، قال: أنشدنا ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ:
وما خَلَفٌ من أمِّ عِمرانَ سَلْفَعٌ  *** من السُّودِ وَرهْاءُ العِنان عَرُوبُ([30])
فأمَّا يوم الجُمعة فإِنَّه يُدعى العَرُوبة، وهو اسمٌ عندنا موضوعٌ على غير ما ذكرناه من القياس. ويقولون: إِنَّه كان يسمَّى في الزَّمن القديمِ العَرُوبة. وكتابُ الله تعالى وحديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لم يجئْ إلاّ بذكر الجُمعة. على أنَّهم قد أنشدوا:
* يوم العَروبةِ أوراداً بأورادِ([31]) *
وأنشدوا أيضاً:
يا حُسْنَهُ عند العزيز إذا بدا  *** يوم العَرُوبة واستقَرَّ المِنْبرُ
وكلُّ هذا عندنا مما لا يعوَّل على صحّته.
(عرت) العين والراء والتَّاء. العَرْت: الدَّلْك. والرُّمْح العَرّات، مثل العَرّاص، وهو المُضطرِب.
(عرث) قال أبو بكر([32]) : العَرْث: الانتزاع. عَرَثَه عَرْثاً، إذا انتزَعه. وهو من المُجْمل([33]) .
(عرج) العين والراء والجيم ثلاثة أصول: الأوّل يدلُّ على ميْل ومَيَل، والآخر على عَدَد، والآخِر على سُموّ وارتقاء.
فالأوّل: العَرَج مصدر الأعْرج، ويقال منه: عَرِج يعرَج عَرَجاً، إذا صار أعرج. وقالوا: عَرِج يَعْرَجُ خِلْقة، وعَرَج يَعْرُج إذا مشى مِشية العُرْجان. والعَرْجَاء: الضَّبُع، وذلك خِلْقَةٌ فيها، فلذلك سمِّيَتْ العَرْجاء، والجمع عُرْج. وجمع الأعرج من النّاس العُرْجان([34]). ويقال للغراب أعرج، لأنَّه إذا مشى حَجَل.
ومن هذا الباب التعرُّج، وهو حَبْس المطايا مُناخٍ أو موقِف يميلها إليه([35]). قال ذو الرُّمَّة:
يا جارَتَيْ بنتِ فَضّاضٍ أمَا لَكُما  *** حَتَّى نُكلِّمَها همٌّ بتعريج([36])
وقال ابنُ الأعرابيّ: عرَّجْتُ عليه، أي حبَست مطيَّتي عليه. وما لي عليه عُرْجَة([37]) ولا مَعْرَجَة. ويقال للطَّرِيق إذا مال: انعَرَج. وانْعَرَج الوادي. ومُنْعَرَجُه: حيث يميل يَمنةً ويَسرَة. وانعرَجَ القومُ عن الطريق، إذا مالوا عنه([38]) . ويقولون: إنَّ العُرَيْجَاء: الهاجرة. وإنْ صحَّ هذا فلأنَّ كلَّ شيءٍ ينعرجُ إلى مكانٍ يَقِيهِ الحرّ. قال:
لكن سهَيَّةُ تدري أنَّني ذَكَرٌ  *** على عُرَيْجَاءَ لمّا ابتلّتِ الأُزُرُ([39])
وكان الأصمعيّ يقول: أن تَرِدَ الإِبلُ يوماً غُدوةً ويوماً عَشِيَّةً. وقد عَرَّجْنا([40]) من العُرَيجاء. والعَرْجاء: هَضْبَة معروفة. قال أبو ذؤيب:
فكأنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأُولاتِ ذي العَرْجَاء نَهْبٌ مُجمَعُ([41])
ويقال إنما سمِّيتِ العَرْجَاء لأنَّ الطريق يتعرّج بها. ويقال: أمرٌ عَريجٌ، إذا لم يستقم، هو معوَّج بَعد.
والأصل الآخَر من الإبل، قال قوم: ثمانون إلى تسعين، فإذا بلغت المائةَ فهي هُنَيدة، والجمع عُرُوجٌ وأعراج. قال طَرَفة:
يوم تُبْدِي البِيضُ عن أسْوُقها  *** وتلُفُّ الخيلُ أعراجَ النَّعَمْ([42])

ويقال: العَرْج مائة وخمسون. وهذا الأصل قد يمكن ضمُّه إلى الأوّل، لأنَّ صاحب ذلك يُعرِّج عليه ويَكتفِي به.
والأصل الثالث: العُروج: الارتقاء. يقال عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً. والمَعْرَج: المَصْعَد. قال الله تعالى:﴿تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ﴾ [المعارج 4]. فأمَّا قول القائل([43]) :
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
فقالوا: أراد غيبوبةَ الشَّمس. وهذا وإن كان صحيحاً فهو غير ملخّص في التَّفسير، *وإنَّما المعنى أنَّها لمَّا غابت فكأنَّها عَرَجت إلى السَّماء، أي صَعِدت. وممَّا يؤيد هذا قولُ الآخَر([44]) :
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
فهذا هو القياسُ الصحيح.
(عرد) العين والراء والدال أصلانِ صحيحان يدلُّ أحدهما على قوّةٍ واشتداد، والآخر على مَيل وحِياد.
فالأوَّل العَرْد: الشديد من كلِّ شيءٍ الصُّلب. [قال([46]) ]:
* عَرْدَ التَّراقي حَشْوَراً مُعَقْربا([47]) *
ويقال: عَرَد نابُ البعير يَعرُد عُروداً، إذا خَرَج واشتدَّ وانتصب. قال ذو الرُّمَّة:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوجٍ كأنها *** زِجاجُ القَنا منها نَجِيم وعاردُ([48])
النَّجِيم: الطالع.
و[أمَّا] الأصل الآخَر فالتعريد: ترك القَصْد. والأصل فيه قولهم: عَرَدت الشّجرةُ تَعرُد عُروداً. قال لبيد في التَّعريد:
فَمَضَى وقدَّمَها وكانت عادةً *** منه إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها([49])
وقال آخر([50]) :
* وهمّتِ الجوزاءُ بالتَّعريدِ([51]) *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين العَرَاد: شجر. ويقال العَرَادة: الجرادة الأُنثى. والله أعلمُ بالصَّواب.
--------------ـــــ
 ([4]) أنشده في اللسان (عرم).
([5]) في الأصل: "وعرمرم".
([6]) أنشده في اللسان (عرم).
([7]) في الأصل: "متكاسف".
([8]) البيت لمعقل بن خويلد الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين 108، وديوان الهذليين (3: 65) .
([9]) عجز بيت لمدرك بن حصن، ويروى أيضاً لغادية الدبيرية كما في اللسان (عرن). وصدره: * رغا صاحبي عند البكاء كما رغت *
          وأنشد العجز بدون نسبة في المخصص (4: 140).
([10]) لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (عرن) برواية: "تثني النقاب".
([11]) في اللسان (زنق) وشروح سقط الزند 194: "يؤت عدوا" بالعين المهملة.
([12]) للطرماح في ديوانه 180 واللسان (عرن). وفي الأصل "منها"، تحريف. والبيت في صفة رحل. وقبله:
فقاموا ينفضون كرى ليال  *** تمكن في الطلى بعد العيون
([13]) ويقال أعراه أيضاً.
([14]) ديوان لبيد 15 طبع 1881 واللسان (ذفر، رتى، قردم، ترك، بصل). وقد سبق في (بصل، ترك).
([15]) في المجمل: "تتعلق بها الإبل". وفي اللسان: "تتعلق به الإبل". وفي الأصل: "تفلق به الإبل".
([16]) سبق إنشاده في (عر). وعراعر، يروى بضم العين وفتحها، فمن ضم فهو واحد، ومن فتح جعله جمعا. ومثله: جوالق وجوالق، وقاقم وقاقم، وعجاهن وعجاهن: انظر اللسان (عرا 274).
([17]) ملحقات ديوان ذي الرمة 665 واللسان (حطب) والمخصص (11: 22). وقد مضى الاستشهاد به في (عمد).
([18]) سبق البيت بدون نسبة في (صفر).
([19]) ديوان الهذليين (2: 96) واللسان (كور، عرا). ويروى: "الأنجل" بالنون أيضاً، وهي رواية الديوان.
([20]) البيت لأبي دواد الرؤاسي كما في اللسان (علط، دأدأ، ربع)، وهو غير أبي دواد الإيادي. وأبو دواد الرؤاسي، هو يزيد بن معاوية بن عمرو بن قيس بن عبيد بن رؤاس بن كلاب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة. وأما الإيادي فهو جويرية بن الحجاج. انظر اللسان (دأدأ) والمؤتلف والمختلف 115-116. وقد أنشد صدر البيت في اللسان (عرض) 41. وفي الأصل هنا: "والرابعة بالدأدأء"، صوابه في اللسان. وقبل البيت في اللسان (علط) :
هلا سألت جزاك الله سيئة  *** إذا أصبحت ليس في حافاتها قزعه
وراحت الشول كالشنات شاسفة  *** لا يرتجي رسلها راع ولا ربعه
([21]) بعده في الأصل: "وهذه الحائط".
([22]) البيت للفرزدق في طبقات الشعراء لابن سلام 77 ليبسك 117 مصر والأغاني (3: 120/ 8: 180، 182/19: 8). وليس في ديوانه. والرواية المشهورة: "ليس الشفيع"، "مثل الشفيع". وقبله:
أما البنون فلم تقبل شفاعتهم  *** وشفعت بنت منظور بن زبانا
([23]) في الأصل: "فربما كان مع صاحب النخل الكثير نخلة فيؤديه إلى دخوله"، واستضأت في إصلاحها بالمجمل. وفي المجمل: "فيتأذى صاحب النخل الكثير بدخول صاحب النخلة الواحدة نخله".
([24]) هو سويد بن الصامت الأنصاري، كما في اللسان (عرا، رجب).
([25]) أنشده أيضاً ثعلب في مجالسه 94. وقال ابن منظور في (رجب) إنه يروى: "رجبية" بضم الراء وتخفيف الجيم المفتوحة وتشديدها، قال: "كلاهما نسب نادر، والتثقيل أذهب في الشذوذ". ثم قال: "وقد روي بيت سويد بن الصامت بالوجهين جميعاً".
([26]) في الأصل: "باب واحد".
([27])  لم ترد في القاموس. ووردت في اللسان (2: 77). وفيه: "وقال الليث: يجوز أن يقال: رجل عرباني اللسان".
([28]) القرفة، بالكسر: الهجنة. وفي الأصل: "القرافة"، تحريف.
([29]) وكذا وردت رواية الشطر في المجمل. والبيت للنابغة الذبياني في ديوانه 23 واللسان (غرب، مزع) برواية: "والخيل تمزع غرباً" فيهما. وعجزه:
* كالطير تنجو من الشؤبوب ذي البرد *
([30]) انظر ما سبق من الكلام على البيت في (عن) ص 20 من هذا الجزء.
([31]) البيت للقطامي في ديوانه 12 والجمهرة (1: 267). وصدره:
* نفسي الفداء لأقوام هم خلطوا *
([32]) في الجمهرة (3: 39).
([33]) أراها تعليقاً من أحد القراء؛ فإن نص المادة هنا وقدره، مطابق لنصها وقدره في المجمل لابن فارس.
([34]) والعرج أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([35]) في الأصل: "يميله إليها".
([36]) في الأصل: "يا حادي منابت"، صوابه من ديوان ذي الرمة 71 ويروى: "بنت فصاص".
([37]) بتثليث العين، ويقال أيضاً "عرجة"، بالتحريك.
([38]) في الأصل: "عليه"، صوابه في اللسان.
([39]) البيت لشبيب بن برصاء، كما في حواشي الجمهرة (2: 80). والرواية فيها: "أنني رجل على عريجاء لما احتلت الأزر". وفي المخصص (16: 69): "رجل على عريجاء لما حلت الأزر". وسهية هذه هي أم أرطأة بن سهية، وكان بين أرطأة وشبيب مهاجاة ومقاذعة. انظر التنبيه على أوهام القالي 88.
([40]) كذا ضبط الفعل في الأصل، وليس له ذكر في المعاجم المتداولة.
([41]) ديوان الهذليين (1: 6) والمفضليات (2: 223) وفي الديوان: "بين ينابع"، وفي المفضليات: "بين نبايع" ونبايع ويقال أيضاً ينابع: واد في بلاد هذيل.
([42])ديوان طرفة 57 واللسان (عرج). والرواية في الأصل والديوان واللسان: "أسوقها" بالواو، كما أثبت. وفي "الأسوق" لغتان، تقال بالواو وتقال بالهمزة أيضاً "أسؤق".
([43]) البيت في إصلاح المنطق 89 ومجالس ثعلب 219 والمخصص (9: 26).
([44])هو منظور بن مرثد الأسدي كما سبق في (علي)، وكما في المؤتلف 104. ويقال له أيضاً: "منظور بن حبة". و "حبة" أمه. ونسبه الجاحظ في الحيوان (3: 74، 363) إلى دكين الراجز، أو أبي محمد الفقعسي.
([45]) الرواية: "إذا عرج الليل".
([46]) بدلها في الأصل: "وهو".
([47]) البيت للعجاج في ملحقات ديوانه 74 واللسان (عرد) .
([48]) ديوان ذي الرمة 126 واللسان (عرد، نجم). وفي شرح الديوان: "رقشاً يعني الشقاشق".
([49]) البيت من معلقته المشهورة.
([50]) هو ذو الرمة، ديوانه 159 واللسان (عرد) ومشارف الأقاويز 154.
([51]) البيت ملفق من بيتين في الديوان والمشارف، وهما:
والنجم بين القم والتعريد  *** يستلحق الجوزاء في صعود

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve**الراء** ve ikisini üçleyen şey)
(**عرم**) **العين** ve**الراء** ve**الميم** tek bir sahih asıldır; şiddet ve keskinliğe delâlet eder. Denir ki: insan **عَرُم** eder, **يعرُم** **عَرامَةً**; o **عارم**dir. Dedi ki:
İnni imru’un yedubbu ‘an mahârimi  *** basta(tu) keffin ve lisânin **عارمِ**
Ve onda **عُرامٌ** vardır; eğer onda bu olursa. Ve **عُرَام**u’l-ceyş: onun şerri, keskinliği ve çokluğudur. Dedi ki:
Ve leyleti hevl(in) kad serayt ve fityetin  *** hedeytu ve cem‘in zî **عُرامٍ** mulâdisi([4])
Bundan dolayı denir: ordu **عَرَمْرَمٌ**. Ve biz demiştik ki: onlar bir işi büyütmek istediklerinde onun harflerinde artırırlar. Ve **العَرَمْرم** **عَرَم** ve **عرر**([5])’dendir. Dedi ki:
Edâran bi-ecmâdi’n-ne‘âmi ‘ahidtuhâ  *** bihâ ne‘men havmen ve ‘izzan **عرمرما**([6])
Ama **سَيل العَرِم**e gelince, denir ki: **العَرِمَةُ**: benttir; çoğulu **عَرِم**. Bu sahihtir; çünkü su bentlenince çokluğundan dolayı onda bir **عُرَامٌ** olur. Ve muhtemeldir ki **العَرِمة** savrulmamış, çiğnenmiş yığın (**الكُدْس المَدُوس**) olsun; **الأَزَج** heyeti gibi yapılır. Eğer böyle ise, o zaman çünkü o yoğunlaşmış([7]) çoktur; **العُرام** sahibi su gibi. Ama **العُرْمَة** ise, koyunun **مَرَمَّة**sinde bulunan beyazlıktır; denir ki: koyun **عرماءُ**dur —ve bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır— ve **أفْعى عرماء**. Ve mümkündür ki bu, ibdâl babındandır; sanki **الراء** bir **لام**ın bedelidir; sanki o **عَلْمَاء**dır. Ve bu, onun üzerinde bir alâmet gibi beyazlık olur; bu uzak değildir. Dedi ki:
*Ebâ Ma‘kil(in) lâ tuvâti’enneke بغاضتي  *** ru’ûse’l-efâ‘î fî مرâsidihâ **العُرْمِ**([8])
Ama onların “**العَرِم**: erkek sıçandır” sözü ise, mânâsı olmayan şeylerdendir; benzerine dönülmez.

(**عرن**) **العين** ve**الراء** ve**النون** tek bir sahih asıldır; sabitliğe ve bir şeyi ispat etmeye delâlet eder; birleşik şey gibi. Bundan: **العِرنين**; o burundur; çoğul **عرانين**. Bununla adlandırıldı; sanki burun üzerine **عُرِن** edilmiş gibidir; yani yerleştirilmiştir. Aynı şekilde et **عَرِينٌ**dir; çünkü o bedene sabitlenmiş, yerleştirilmiştir. Dedi ki:
* muvaşşemetü’l-atrâfi rahsun **عَرينُها** ([9]) *
Ve **العِرْنين** hakkında dedi:
Tesnî’l-himâra ‘alâ **عِرنينِ** erneb(et)in  *** şemmâe mârinuhâ bi’l-miski merthûm(u)([10])
Ve babdandır: **العِرَان**; o, devenin burnuna konulan bir ağaçtır. Ve dedi ki:
Ve in tuzhir hadîseke yu’te gadv(an)  *** bi-ra’sike fî zinâk(in) ev **عِرَانِ**([11])
Ve babdandır: **العَرين**; aslanın barınağıdır; çünkü o, içinde sabit kaldığı mekândır. Ve dedi ki:
Ahammü serâte a‘lâ’l-levni minh(u)  *** ke-levni serâte thu‘bâni **العَرينِ**([12])

Ve **رمح مُعَرَّن**: onun mızrak ucu onda çivilenmiştir. Ve dedi ki:
Masâni‘u fahr(in) leyse bi’t-tîni şuyyidet  *** velâkin bi-ta‘ni’s-semehriyyi **المُعَرَّنِ**
Ve babdandır: onların, şiddetli yere-serici için sözleri: o, **عِرْنَةٌ**dir, dayanılmaz; yani o sabittir, gitmez.

(**عرو/ي**) **العين** ve**الراء** ve illetli harf iki sahih, birbirinden ayrı asıldır; ikisinden biri sabitliğe, beraberliğe ve kuşatmaya delâlet eder; diğeri boşluğa ve ayrılığa delâlet eder.
Birincisi onların sözü: bir iş ona **عَرَاه** etti; eğer onu kuşattı ve ona isabet ettiyse; ve soğuk ona **عَرَاه** etti. Ve derler: “**السِّماك** doğduğunda, o vakit seni, seni meşgul eden şey, seni kuşatan soğuktan dolayı **يَعرُوك**.” Ve gam ona **عَرَاه** etti ve **اعتراه**. Ve **العُرَوَاء**: hummalıyı tutan bir üşümedir.
Ve babdandır: **العُروة**; testinin **عُروَة**si ve benzeri; çoğul **عُرىً**. Ve ben şeyi **عَرّيت** ettim: ona bir **عروة** edindim([13]). Lebîd dedi:
Fahmetün zefrâ’ turtâ bi’l-**عُرَى** *** kurdamâniyyen ve terken ke’l-basal([14])
Ve bir başkası dedi: “Vallahi eğer iki **عِلباوَيَّ**imde **عَرَّيتَ** etseydin sana boyun eğmezdim”; yani eğer ikisinde iki **عُرْوَة** yapsaydın. Ancak ona **عُروَة** adı verildi; çünkü o tutulur ve parmak ona yapışır.
Ve babdandır: **العُروة**; o, bitkiden bir ağaçtır; kışın ona yeşillik kalır; develer ona tutunur([15]) ta bahar erişinceye kadar; o, **العُرْوة** ve **العُلْقة**dır. Ve Mühelhil dedi:
Katele’l-mulûke ve sâra tahte livâ’ih(i)  *** şeceru’l-**عُرَى** ve ‘arâ‘iru’l-akvâm([16])
Ve bazısı dedi: **العُرْوة**: dolanmış ağaçtır. Ve **الفَرَّاء** dedi: ağaçtan **العُروة**:
yaprağı düşmeyen şeydir. Ve bütün bunlar babın kıyasına döner; çünkü davar ona tutunur, böylece **العُروة** gibi olur ve zikrettiğimiz diğer şeyler gibi.
Ve bazen değerli **العِلْق**a **عُروة** adını verdiler; nasıl ki **عِلْق** diye adlandırılır; ikisinde kıyas birdir. Ve denir ki: İslâmın **عُروة**si: onun kalıntısıdır; onların “falancanın oğullarının toprağında bir **عُروة** vardır” sözleri gibi; yani otlaktan bir kalıntı. Bu, bence kabalık bulunan bir sözdür; çünkü İslâm, hamd Allah’a, ebediyen bâkidir; ancak İslâmın **عُرَى**sı, kendisiyle tutunulan şeriatlarıdır; her şeriat bir **عُروة**dir. Allah Teâlâ iman zikrinde dedi ki: ﴿فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا﴾  [البقرة 256].
Ama **العَرِيُّ** ise soğuk rüzgârdır; o, **عرِيَّة** de olur. Ona bu ad verildi; çünkü o **تَعْرو** ve **تَعترِي** eder; yani kuşatır. Zü’r-Rumme dedi:
Ve hel ahtibenne’l-kavme ve hiye **عريَّةٌ**   *** usûle elâ’in fî theran ‘amid(in) ce‘d(i)([17])
Ve derler: “Helâk oldun; çünkü **أعْرَيْتَ** ettin”; yani güneş battı ve **عريّاً** esti.
Ama diğer asıl, bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır. Bundan: **العُرْيان**; ondan denir: şeyden **عَرِيَ** etti, **يعرَى**; **عارٍ**ın çoğulu **عُراة**. Ebû Duvâd dedi:
Fe-bitnâ **عُراةً** ledâ muhrinâ  *** tunezzi‘u min şefeteyhi’s-safârâ([18])
yani soyunmuşlar; nasıl ki [denir] işe soyundu; eğer onda ciddileştiyse. Ve derler: o, **العُرَواء**dandır; yani sanki soğuktan titriyorlar. Ve birinciden denir: bu cariyenin **عُرْية**si ne güzeldir; yani onun soyunduğu ve ondan sıyrıldığı şey. Ve onun **عُرْيَتها**sı: onun çıplaklığıdır. Ve denir: **المَعَارِي**: iki el, iki ayak ve yüzdür; çünkü bu daima görünür. Ebû Kebîr dedi:
Mutekevvirîne ‘alâ’l-**مَعارِي** beynehum  *** darbun ke-ta‘tâti’l-mezâdi’l-ethcel(i)([19])
Ve denir: atı **اعْرَوْرَيْتُ** ettim; eğer ona çıplak binmişsem; sırtı ile senin aranda bir şey [yoksa]. Ve okundu:
Ve’**اعْروْروت** el-‘uluta’l-‘urdiyye terkuduh(u)  *** ummu’l-fevâris* bi’d-dî’dâdi ve’r-reba‘ah([20])
Ve denir: at **عُرْيٌ** ve adam **عُرْيانٌ**.
Ve babdandır: **العَرَاء**: örtüsünden soyduğun her şey. Ve denir: **العَرَاءِ**dan ört. Ama kısaltılmış **العَرَى** ise, bir şeyden bir şeyi örten şeydir. Dersin: onu duvarın **عَرَى**sında bıraktık([21]). Ve bu kelime birinci babdan olmaya elverişlidir.
Ve ikinci babdandır: kavim, arkadaşlarını **أعْرَى** etti; eğer onu bırakıp ondan gittilerse.
Ve babdandır: **العَرَاء**: boşluk; ve denir ki o müzekkerdir. Dersin: yerden geniş bir **عَراءٍ**a vardık. Ve yerin **أعراء**sı: onun sırtlarından ve çıkıntılarından görünen şeydir. Ve erkeğin karısına derler: **النَّجِيُّ العُرْيان**; yani o, yatakta onunla çıplak halde fısıldaşır. Dedi ki:
Leyse’n-neciyyu’l-lezî ye’tîke mu’teziran  *** mithle’n-**نَّجِيّ**’l-lezî ye’tîke **عُرياناً**([22])
Ve uzun bacaklı ata **عُريان** denir; o babdandır; istenen, bacaklarının soyunmuş, uzun olmasıdır.
Ama hurmadan **العَرِية** ve hadiste geldiği üzere onun —salât ve selâm üzerine olsun— “**المُزَابنة**den nehyetti ve **العَرايا**da ruhsat verdi” sözüne gelince: onun kıyası, bu ikinci asılda zikrettiğimizin kıyasıdır; o da bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır. Sonra fakihler onun suretinde ihtilaf ettiler: bir kavim dedi ki o, sahibinin muhtaç bir adama **يُعرِيها** ettiği hurma ağacıdır; bu da ona o yılın meyvesini vermesidir; böylece hurma sahibine, ihtiyacının yeri için, o hurma ağacının meyvesini **المُعْرَى**dan hurma ile satın alması ruhsat verildi. Ve bazısı dedi: bilakis o, bir adamın, başka bir adamın çok hurmalığı ortasında bir hurma ağacı olmasıdır; hurma ağacının sahibi kendi ağacına girer; belki çok hurmalığın sahibi, onun kendi hurmalığına girişiyle eziyet görür([23]); böylece çok hurmalığın sahibine, o hurma ağacının meyvesini, sahibi onu toplamadan önce, hurma ile satın alması ruhsat verildi; ta ki onunla eziyet görmesin.
Ebû Ubeyd dedi: birinci tefsir daha iyidir; çünkü bunda **إعراء** yoktur; ancak o, sahibinin mülkü olan bir hurma ağacıdır; nasıl **عَرِيّة** diye adlandırılır. Bunu açıklayan şeylerdendir Ensâr şairinin([24]) sözü:
Leyset bi-senhâe ve lâ rucbiyyetin  *** velâkin **عَرَايا** fî’s-sinîne’l-cevâ’ih([25])
Ve ondan başka bir hadis: o, **الخُرّاص**ı gönderdiğinde onlara derdi ki: “**الخَرْص**ta hafifletin; çünkü malda **العَرِيَّة** ve **الوصِيَّة** vardır.”
**الأصمعيّ** dedi: insanlar her yönden **استَعْرَى** ettiler; eğer yaş hurma yedilerse. Dedi: o, **العَرايا**dan alınmıştır.
Ama **الخليل**e gelince, ondan rivayet edildi: sözünün bir kısmı birincidendir, bir kısmı ikincidendir; ancak sözünün bütünü, zikrettiğimize delildir: onun, babın geri kalanının kıyası olduğu ve onun, bir şeyin bir şeyden boş olması olduğudur.
**الخليل** dedi: **النَّخلة العرِيَّة**: satıma arz ettiğinde onun meyvesinden bir hurma ağacını **عَرَّيتَ** ettiğin; yani pazarlıktan ayırdığın hurma ağacıdır. Çoğulu **العَرايا**dır; fiili ondan **إعراءٌ**dır; o da, o yıl onun meyvesinin bir muhtaca verilmesidir.

(**عرب**) **العين** ve**الراء** ve**الباء** üç asıldır: biri dönme ve açıklama; diğeri canlılık ve gönül hoşluğu; üçüncüsü bir bedende veya uzuvda bozulmadır.
Birincisi onların sözü: adam kendisi hakkında **أعرب** etti; eğer açıkladı ve izah ettiyse. Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم dedi: “**الثَّيِّبُ** hakkında dili **يُعرِب** eder; **البِكر** ise kendisi hakkında izin istenir.” Ve hadiste geldi: “Çocuğun **يُعرِب** ettiği vakit, ‘لا إله إلا الله’ demesi müstehaptır; yedi kere”; yani kendisi hakkında beyan ettiği vakit. Bu, sözün **إعراب**ından değildir. Sözün **إعراب**ı da bu kıyastandır; çünkü **الإعراب** ile, failde, mef’ulde, nefiyde, taaccüpte, istifhamda ve bu ilmin nahivden diğer bablarında mânâlar ayrılır.
Ama **العرب** diye adlandırılan ümmete gelince, bu kıyastan **عَرَبا** diye adlandırılmış olması uzak değildir; çünkü onun dili dillerin en **أعْرَب**ıdır ve beyanı beyanın en iyisidir. Bunu açıklayan şeylerdendir gelen hadis: “Arapça tek bir kapı değildir([26]); fakat o, konuşan bir dildir.” Buna delâlet eden şeylerdendir ayrıca Arapların sözü: onda **عَرِيبٌ** yoktur; yani onda kimse yoktur; sanki istiyorlar: onda kendisi hakkında **يُعرِب** eden bir üns yoktur. **الخليل** dedi: **العَرَب العاربة** saf olanlardır. Ve **الأعاريب**: **الأعراب**ın topluluğudur. Ve bir adam **عربيّ**dir. Dedi: ve adam **أعرب** etti; eğer sözü açık söyledi ise; o, dili **عَرَبانيُّ**dur([27]): fasih. Ve at **أعرب** etti: onun Araplığı saflaştı ve **القِرْفة**([28]) onu geçti. Ve **الإبل العِرابُ**: Arap olan develerdir. Ve **العرب المستعربة**: sonradan giren, sonra **استعربوا** ve **تعرَّبوا** edenlerdir.
Diğer asıl: **المرأة العَرُوب**: çok gülen, gönlü hoş kadındır; onlar **العُرُب**dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكاراً. عُرُباً أَتْرَاباً﴾  [الواقعة 36- 37]; tefsir ehli dedi: onlar, kocalarına sevdirenlerdir.
Ve **العَرْب** —**الراء** sâkin— canlılıktır. Dedi ki:
* ve’l-haylu tenzi‘u **عَرْباً** fî a‘innetihâ([29]) *
Ve **العَرَب** —**الراء** fetha ile— izdir. Ondan denir: **عَرِب** eder, **يَعْرَب** **عَرَباً**.
Üçüncü asıl onların sözü: onun midesi **عَرِبَت** etti; eğer bozulduysa; **تَعْرَب** **عَرَباً**. Ve bundan denir: kadın **عَروبٌ**dur; yani bozuk. Bize Ali b. İbrahim el-Kattân inşad etti; dedi: Sa‘leb bize İbnü’l-A‘râbî’den inşad etti:
Ve mâ halefun min ummi ‘Imrâne selfa‘un  *** mine’s-sûdi verheâ’u’l-‘inâni **عَرُوبُ**([30])
Ama cuma günü, ona **العَرُوبة** denir; o, bizce kıyasla zikrettiğimizin dışında konulmuş bir isimdir. Ve derler: eski zamanda **العَرُوبة** diye adlandırılırdı. Allah’ın kitabı ve Resûlullah’ın hadisi صلى الله عليه وآله وسلم ancak **الجُمعة** zikriyle geldi. Bununla beraber onlar inşad ettiler:
* yevme’l-**عَروبةِ** evrâdan bi-evrâdِ([31]) *
Ve ayrıca inşad ettiler:
Yâ husnehû ‘inde’l-‘azîzi izâ bedâ  *** yevme’l-**عَرُوبة** ve’stakarra’l-minberu
Ve bütün bunlar, bizce sıhhatine dayanılmayan şeylerdendir.

(**عرت**) **العين** ve**الراء** ve**التَّاء**. **العَرْت**: ovmadır. Ve **الرُّمْح العَرّات**: **العَرّاص** gibidir; o, çalkantılı olandır.

(**عرث**) Ebû Bekir([32]) dedi: **العَرْث**: söküp çıkarmadır. Onu **عَرَثَه** etti, **عَرْثاً**; eğer onu söküp çıkardıysa. Ve o, **المُجْمل**([33])dendir.

(**عرج**) **العين** ve**الراء** ve**الجيم** üç asıldır: birincisi eğilme ve meyletmeye delâlet eder; diğeri sayıya; diğeri yücelme ve yükselmeye.
Birincisi: **العَرَج** **الأعْرج**in masdarıdır; ondan denir: **عَرِج** eder, **يعرَج** **عَرَجاً**; eğer topal olduysa. Ve dediler: **عَرِج** eder, **يَعْرَجُ** yaratılıştan; ve **عَرَج** eder, **يَعْرُج**; eğer topalların yürüyüşüyle yürüdüyse. Ve **العَرْجَاء**: sırtlandır; bu, onda yaratılıştandır; bundan dolayı **العَرْجاء** diye adlandırıldı; çoğul **عُرْج**. İnsanlardan **الأعرج**in çoğulu **العُرْجان**dır([34]). Ve kargaya **أعرج** denir; çünkü yürüdüğünde sekerek yürür.
Ve bu babdandır: **التعرُّج**; o, binekleri bir konak veya durak yerinde alıkoymaktır; onları ona meylettirir([35]). Zü’r-Rumme dedi:
Yâ câratey binti faddâd(in) emâ lekumâ  *** hattâ nukellimehâ hemmun bi-**تعريج**([36])
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: ona **عرَّجْتُ** ettim; yani bineğimi onun yanında alıkoydum. Ve benim onun üzerinde bir **عُرْجَة**([37])m yoktur, ne de bir **مَعْرَجَة**. Ve yola, eğer meyletti ise, denir: **انعَرَج**. Ve vadi **انْعَرَج** etti. Ve onun **مُنْعَرَجُه**: sağa ve sola meylettiği yerdir. Ve kavim yoldan **انعرَجَ** etti; eğer ondan meylettilerse([38]). Ve derler: **العُرَيْجَاء**: öğle sıcağıdır. Eğer bu sahihse, o zaman çünkü her şey, sıcaktan koruyan bir yere doğru **ينعرجُ** eder. Dedi ki:
Lâkin suheyye(tu) tedrî enne-nî zekerun  *** ‘alâ **عُرَيْجَاءَ** lemmâ ibtelleti’l-uzuru([39])
Ve **الأصمعيّ** derdi: develerin bir gün sabah, bir gün akşam suya varmasıdır. Ve biz **عَرَّجْنا** ettik([40]) **العُرَيجاء**dan. Ve **العَرْجاء**: bilinen bir tepedir. Ebû Züeyb dedi:
Fe-ke-enne-hâ bi’l-ciz‘i ciz‘i nubâyi‘in  *** ve ulâti zî’l-**عَرْجَاء** nehbu(n) mucma‘u([41])
Ve denir: **العَرْجاء** diye adlandırıldı; çünkü yol orada kıvrılır. Ve denir: iş **عَريجٌ**dir; eğer doğrulmadıysa; o, hâlâ eğridir.
Diğer asıl develerdendir: bir kavim dedi: seksenden dokuşana; yüz olunca o **هُنَيدة**dir. Çoğul **عُرُوجٌ** ve **أعراج**. Tarafe dedi:
Yevme tubdî’l-bîdu ‘an esvukihâ  *** ve teluffu’l-haylu **أعراجَ**’n-ne‘amْ([42])

Ve denilir: **العَرْج** yüz ellidir. Ve bu aslın, birinciye eklenmesi mümkün olabilir; çünkü onun sahibi ona **يُعرِّج** eder (ona yönelir) ve onunla yetinir.

Üçüncü asl: **العُروج**: yükselme. Denilir: **عَرَج** **يعرُج** **عُروجاً** ve **مَعْرَجاً**. Ve **المَعْرَج**: **المَصْعَد** (yükselilen yer). Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ**﴾ [المعارج 4]. Ama söyleyenin sözü([43]) ise:
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
dediler ki: güneşin batışını kastetti. Bu, her ne kadar doğru ise de tefsirde hulâsa edilmiş değildir; *ancak mânâ şudur: o, batınca sanki göğe **عَرَجت** etmiş (yükselmiş) gibidir; yani çıktı. Ve bunu teyit eden şeylerdendir, diğerinin sözü([44]):
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
İşte bu, sahih kıyastır.

(**عرد**) **العين** ve **الراء** ve **الدال** iki sahih asıldır; bunlardan biri kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder, diğeri meyle ve sapmaya.

Birincisi **العَرْد**: her şeyden şiddetli olan, katı olan. [Dedi([46])]:
* عَرْدَ التَّراقي حَشْوَراً مُعَقْربا([47]) *
Ve denilir: devenin azı dişi **عَرَد** eder, **يَعرُد** **عُروداً**; çıktığı, şiddetlendiği ve dikildiği zaman. ذو الرُّمَّة dedi:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوجٍ كأنها *** زِجاجُ القَنا منها نَجِيم وعاردُ([48])
**النَّجِيم**: doğan (yükselen).

Ve [ama] diğer asl ise **التعريد**: kastı terk etmektir. Ve bunun aslı, onların sözüdür: ağaç **عَرَدت** eder, **تَعرُد** **عُروداً**. لبيد, **التَّعريد** hakkında dedi:
فَمَضَى وقدَّمَها وكانت عادةً *** منه إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها([49])
Ve bir başkası([50]) dedi:
* وهمّتِ الجوزاءُ بالتَّعريدِ([51]) *
Ve bu iki asıldan şâz olanlardandır **العَرَاد**: bir ağaç. Ve denilir **العَرَادة**: dişi çekirge. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العرامة: شراسة وصعوبة في الخلق، وتظهر بالفعل، يقال: عرم فلان فهو عارم، وعرم (يقال: عرم الغلام يعرم: إذا اشتد وتنكر. انظر: الأفعال 1/286؛ والمثلث 2/304) : تخلق بذلك، ومنه: عرام الجيش، وقوله تعالى: ﴿فأرسلنا عليهم سيل العرم﴾ [سبأ/16]، قيل: أراد سيل الأمر العرم، وقيل: العرم المسناة (عن مجاهد قال: العرم بالحبشة، وهي المسناة التي يجتمع فيها الماء ثم ينبثق. انظر: الدر المنثور 6/690؛ وغريب القرآن وتفسيره لليزيدي ص 307)، وقيل: العرم الجرذ الذكر، ونسب إليه السيل من حيث إنه نقب المسناة.

##### Türkçe

- **العرامة**: yaratılışta sertlik ve zorluk; ve fiille ortaya çıkar. Denir ki: “**عرم** falan, o hâlde o **عارم**’dir.” Ve **عرم** (denir ki: “**عرم الغلام يعرم**: şiddetlendiği ve yabancılaştığı zaman.” Bak: **الأفعال** 1/286; ve **المثلث** 2/304): bununla huylanmak. Ondandır: **عرام الجيش**. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿فأرسلنا عليهم سيل العرم﴾ [سبأ/16]. Denildi: **سيل الأمر العرم**’i kastetti. Ve denildi: **العرم** **المسناة**’dır (Mücâhid’den: “**العرم** Habeşçededir; o, suyun içinde toplandığı sonra da fışkırdığı **المسناة**’dır.” Bak: **الدر المنثور** 6/690; ve Yezîdî’nin **غريب القرآن وتفسيره**’i s. 307). Ve denildi: **العرم** erkek **الجرذ**’dür; ve sel ona nispet edildi; şu bakımdan ki o, **المسناة**’yı deldi.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ر م
فيه شرّه وعرام وقد عرم علينا وتعرّم‏.‏
قال‏:‏ وعرام الجيش‏:‏ حدّته وكثرته وجيش عرمرم‏.‏
وذهب بهم سيل العرم‏.‏

##### Türkçe

ع ر م
Onda **شرّه** ve **عرام** vardır; ve bize karşı **عرم** etti ve **تعرّم** etti.
Dedi ki: Ordunun **عرام**’ı: onun keskinliği ve çokluğudur; ve **عرمرم** bir ordu.
Onları **سيل العرم** götürdü.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عُرامُ الجيشِ: حَدُّهم وشِدَّتُهم وكَثرَتُهم؛ قال سلامة بن جندل: وإنا كالحَصى عَدداً، وإنا
بَنُو الحَرْبِ التي فيها عُرامُ
وقال آخر:
وليلةِ هَوْلٍ قد سَرَيْتُ، وفِتْيَةٍ
هَدَيْتُ، وجَمْعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ
والعَرَمة: جمعُ عارمٍ. يقال: غِلمانٌ عَقَقةٌ عَرَمةٌ. وليلٌ عارمٌ: شديدُ البردِ نهايةٌ في البرْدِ نَهارُه وليلُه، والجمع عُرَّمٌ؛ قال: وليلةٍ من اللَّيالي العُرَّمِ،
بينَ الذِّراعينِ وبين المِرْزَمِ،
تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ
يعني من شدة بردها. وعَرَمَ الإنسانُ يَعْرُمُ ويَعْرِمُ وعَرِمَ وعَرُمَ عَرامةً، بالفتح وعُراماً: اشتدَّ؛ قال وعْلةُ الجَرْميُّ، وقيل هو لابن الدِّنَّبة الثَّقَفي:
أَلم تعْلَمُوا أَني تُخافُ عَرَامَتي،
وأَنَّ قَناتي لا تَلِينُ على الكَسْرِ؟
وهو عارمٌ وعَرِمٌ: اشتَدَّ؛ وأَنشد:
إني امْرُؤٌ يَذُبُّ عن مَحارمي،
بَسْطةُ كَفٍّ ولِسانٍ عارِمِ
وفي حديث عليّ، عليه السلام: على حين فتْرَةٍ من الرُّسُل واعْتِرامٍ من الفِتَنِ أَي اشتدادٍ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَن رجلاً قال له عارَمْتُ غُلاماً بمكَّةَ فعَضَّ أُذُني فقطعَ منها أَي خاصَمْتُ وفاتَنْتُ، وصبيٌّ عارمٌ بيِّنُ العُرامِ، بالضم، أَي شَرِسٌ؛ قال شَبِيب بنُ البَرْصاء:
كأَنَّها مِنْ بُدُنٍ وإيفارْ،
دَبَّتْ عليها عارماتُ الأَنْبارْ
أَي خَبيثاتُها، ويروى: ذَرِبات. وفي حديث عاقر الناقة: فانبَعثَ لها رجلٌ عارِمٌ أَي خبيثٌ شِرِّيرٌ. والعُرَامُ: الشِّدَّةُ والقُوَّةُ والشَّراسةُ. وعَرَمنا الصبيُّ وعَرَمَ علينا وعَرُمَ يَعْرِمُ ويَعْرُمُ عَرامةً وعُراماً: أَشِرَ. وقيل: مَرِحَ وبَطِرَ، وقيل: فسَدَ. ابن الأَعرابي: العَرِمُ الجاهلُ، وقد عَرَمَ يَعْرُمُ وعَرُمَ وعَرِمَ. وقال الفراء: العُرامِيُّ من العُرامِ وهو الجَهْلُ. والعُرامُ: الأَذى؛ قال حُمَيْدُ ابنُ ثور الهِلاليُّ:
حَمَى ظِلَّها شَكْسُ الخَلِيقَةِ حائطٌ،
عَلَيْها عُرامُ الطائِفينَ شَفِيقُ
والعَرَمُ: اللَّحْم؛ قاله الفراء: إنَّ
جزُورَكم لَطَيِّبُ العَرَمةِ أَي طَيّبُ اللَّحْم. وعُرامُ العظم، بالضم: عُراقُهُ. وعَرَمَهُ يَعْرِمُه ويَعْرُمه عَرْماً: تَعَرَّقه، وتَعَرَّمَه: تَعَرَّقَه ونَزَع ما عليه من اللحم، والعُرامُ والعُراقُ واحد، ويقال: أَعْرَمُ من كَلْبٍ على عُرامٍ. وفي الصحاح: العُرامُ، بالضم، العُراقُ من العَظْمِ والشجر. وعَرَمَتِ الإبلُ الشَّجَرَ: نالَتْ منه. وعَرِمَ العَظْمُ عَرَماً: قَتِرَ. وعُرَامُ الشجرة: قِشْرُها؛ قال: وتَقَنَّعي بالعَرْفَجِ المُشَجَّجِ،
وبالثُّمامِ وعُرامِ العَوْسَجِ
وخص الأَزهري به العَوْسَجَ فقال: يقال لقُشور العَوْسَج العُرامُ، وأَنشد الرجزَ. وعَرَمَ الصبيُّ أُمَّه عَرْماً: رَضَعها، واعْتَرم ثَدْيَها: مَصَّه. واعْتَرَمَتْ هِيَ: تَبَغَّتْ من يَعْرُمُها؛ قال: ولا تُلْفَيَنَّ كأمِّ الغُلا
مِ، إِن لم تَجِدْ عارِماً تَعْتَرِمْ
يقول: إن لم تَجِدْ من تُرْضِعُه دَرَّتْ هي فحلبت ثَدْيَها، وربما رَضَعَتْهُ ثم مَجَّتْه مِنْ فيها؛ وقال ابن الأَعرابي: إنما يقال هذا للمتكلف ما ليس من شأْنه؛ أَراد بذاتِ الغُلام
(* قوله «أراد بذات الغلام إلخ»
هذه عبارة الأَزهري لإنشاده له كذات الغلام وأنشده في المحكم كأم الغلام). الأُمَّ المُرْضِعَ إن لم تَجِدْ من يَمُصُّ ثَدْيَها مَصَّتْه هي؛ قال الأَزهري: ومعناه لا تكن كمن يَهْجُو نَفْسَه إذا لم يَجِدْ من يَهْجُوه. والعَرَمُ والعُرْمَةُ: لونٌ مختلطٌ بسوادٍ وبياضٍ في أَيِّ شيء كان، وقيل: تَنْقِيطٌ بهما من غير أَن يَتَّسِعَ، كُلُّ نُقطةٍ عُرْمةٌ؛ عن السيرافي، الذكرُ أَعْرَمُ والأُنثى عَرْماءُ، وقد غَلَبَتِ العَرْماءُ على الحية الرَّقْشاءِ؛ قال مَعْقِلٌ الهُذَليُّ:
أَبا مَعْقِلٍ، لا تُوطِئَنْكَ بَغاضَتي
رُؤُوسَ الأَفاعي في مَراصِدِها العُرْمِ
الأَصمعي: الحَيَّةُ العَرْماءُ التي فيها نُقَطٌ سودٌ وبيضٌ، ويروى عن معاذ بن جبل: أَنه ضَحَّى بكبشٍ أَعْرَمَ، وهو الأَبيض الذي فيه نُقَطٌ سُود. قال ثعلب: العَرِمُ من كل شيء ذُو لَوْنَيْنِ، قال: والنَّمِرُ ذو عَرَمٍ. وبَيْضُ القَطا عُرْمٌ؛ وقول أَبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ: ما زِلْنَ يَنْسُبْنَ وَهْناً كُلَّ صادِقةٍ
باتَتْ تُباشِرُ عُرْماً، غَيْرَ أَزْواجِ
عنى بَيْضَ القَطا لأَنها كذلك. والعَرَمُ والعُرْمةُ: بَياضٌ بِمَرَمَّةِ الشاةِ الضَّائِنةِ والمِعْزَى، والصفةُ كالصفة، وكذلك إذا كان في أُذُنها نُقَطٌ سُود، والاسمُ العَرَمُ. وقطيعٌ أَعْرَمُ بَيِّنُ العَرَمِ إذا كان ضَأْناً ومِعْزًى؛ وقال يصف امرأَة راعية:
حَيَّاكة وَسْطَ القَطِيعِ الأَعْرَمِ
والأَعْرَمُ: الأَبْرَشُ، والأُنثى عَرْماءُ. ودَهْرٌ أَعْرَمُ: مُتَلَوِّنٌ. ويقال للأَبْرَصِ: الأَعْرَمُ والأَبْقَعُ.
والعَرَمَةُ: الأَنْبارُ من الحِنْطة والشعير. والعَرَمُ والعَرَمَةُ: الكُدْسُ المَدُوسُ الذي لم يُذَرَّ يجعل كهيئة الأَزَجِ ثم يُذَرَّى، وحَصَرَه ابنُ برِّي فقال الكُدْسُ من الحنطة في الجَرِينِ والبَيْدَرِ. قال ابن بري: ذهب بعضُهم إلى أَنه لا يقال عَرْمَةٌ، والصحيح عَرَمة، بدليل جمعهم له على عَرَمٍ، فأَما حَلْقَةٌ وحَلَقٌ فشاذ ولا يقاس عليه؛ قال الراجز:
تَدُقُّ مَعْزَاءَ الطَّريقِ الفازِرِ،
دَقَّ الدِّياسِ عَرَمَ الأَنادِرِ
والعَرَمَةُ والعَرِمَةُ: المُسَنَّاةُ؛ الأُولى عن كراع، وفي الصحاح: العَرِمُ المُسَنَّاة
لا واحد لها من لفظها، ويقال: واحدها عَرِمَةٌ؛ أَنشد ابن بري للجَعْدِيِّ:
مِنْ سَبإِ الحاضِرين مَأْرِبَ، إذْ
شَرَّدَ مِنْ دُون سَيْلهِ العَرِما
قال: وهي العَرم، بفتح الراء وكسرها، وكذلك واحدها وهو العَرَِمَةُ، قال: والعَرِمَةُ من أَرض الرَّبابِ. والعَرِمَةُ: سُدٌّ يُعْتَرَضُ به الوادي، والجمع عَرِمٌ، وقيل: العَرِمُ جمعٌ
لا واحد له. وقال أَبو حنيفة: العَرِمُ الأَحْباسُ تُبْنى في أَوْساط الأَوْدِيَةِ. والعَرِمُ أَيضاً: الجُرَذُ الذَّكَرُ. قال الأَزهري: ومن أَسماء الفأْر البِرُّ والثُّعْبَةُ والعَرِمُ. والعَرِمُ: السَّيْلُ الذي لا يُطاق؛ ومنه قوله تعالى: فأَرسلنا عليهم سَيْلَ العَرِمِ؛ قيل: أَضافه إلى المُسَنَّاة أَو السُّدِّ، وقيل: إلى الفأرِ الذي بَثَق السِّكْرَ عليهم.قال الأَزهري: وهو الذي يقال له الخُلْد، وله حَدِيثٌ، وقيل: العَرِمُ اسم وادٍ، وقيل: العَرِمُ المطر الشديد، وكان قومُ سَبأََ في نِعْمةٍ ونَعْمَةٍ وجِنانٍ كثيرة، وكانت المرأَة منهم تَخْرُجُ وعلى رأسها الزَّبيلُ فتَعْتَمِلُ بيديها وتسير بين ظَهْرانَي الشَّجَر المُثْمِر فيَسْقُط في زَبيلِها ما تحتاج إِليه من ثمار الشجر، فمل يَشْكُروا نِعْمَة الله فبَعَثَ اللهُ عليهم جُرَذاً، وكان لهم سِكْرٌ فيه أَبوابٌ يَفْتَحون ما يَحْتاجُونَ
إِليه من الماء فثَقَبه ذلك الجُرَذُ حتى بَثََقَ عليهم السِّكر فغَرَّقَ جِنانَهم. والعُرامُ: وسَخُ القِدْرِ. والعَرَمُ: وَسَخُ القِدْرِ. ورجل أَعْرامُ أَقْلَفُ: لم يُخْتَنْ فكأَنَّ وَسَخَ القُلْفَةِ باقٍ هنالك. أَبو عمرو: العَرَامِينُ القُلْفانُ من الرجال. والعَرْمَةُ: بَيْضَة السِّلاح.
والعُرْمانُ: المَزارِعُ، واحدها عَرِيمٌ وأَعْرَمُ، والأَولُ أَسْوَغُ في القياس لأَن فُعْلاناً لا يجمع عليه أَفْعَلُ إِلا صِفةً. وجَيْشٌ عَرَمْرَمٌ: كثير، وقيل: هو الكثير من كل شيء. والعَرَمْرَمُ: الشديدُ؛ قال:
أَدَاراً، بأَجْمادِ النَّعامِ، عَهِدْتُها
بها نَعَماً حَوْماً وعِزّاً عَرَمْرَما
وعُرامُ الجَيْشِ: كَثْرَتُه. ورجل عَرَمْرَمٌ: شديدُ العُجْمةِ؛ عن كراع. والعَرِيمُ: الدَّاهِيَةُ. الأَزهري: العُرْمانُ الأَكَرَةُ، واحدُهم أَعْرَمُ، وفي كتابِ أَقوالِ شَنُوأَةَ: ما كان لهم من مُلْكٍ وعُرْمانٍ؛ العُرْمانُ: المَزارِعُ، وقيل: الأَكَرَةُ، الواحدُ أَعْرَمُ، وقيل عَرِيمٌ؛ قال الأَزهري: ونُونُ العُرْمانِ والعَرامينِ ليست بأَصلية. يقال: رجل أَعْرَمُ ورجال عُرْمانٌ ثم عَرامينُ جمعُ الجمع، قال: وسمعت العرب تقول لجمع القِعْدانِ من الإِبل القَعادِينُ، والقِعْدانُ جمعُ القَعودِ، والقَعادينُ نظيرُ العَرامِينِ.
والعَرِمُ والمِعْذار: ما يُرْفَعُ حَوْلَ الدَّبَرَةِ. ابن الأَعرابي: العَرَمةُ أَرضٌ صُلْبة إِلى جَنْبِ الصَّمَّانِ؛ قال رؤبة: وعارِض العِرْض وأَعْناق العَرَمْ
قال الأَزهري: العَرَمَة تُتاخِمُ الدَّهناءَ، وعارِضُ اليمامة يقابلها، قال: وقد نزلتُ بها. وعارِمةُ: اسم موضع؛ قال الأَزهري: عارِمةُ أَرضٌ معروفة؛ قال الراعي:
أَلم تَسْأَلْ بعارِمَة الدِّيارا،
عن الحَيِّ المُفارِقِ أَيْنَ سارا؟
والعُرَيْمَةُ، مُصَغَّرَةً: رملةٌ لبني فَزارةَ؛ وأَنشد الجوهري لبِشْر بن أَبي خازم:
إِنَّ العُرَيْمَةَ مانِعٌ أَرْماحَنا
ما كان من سَحَمٍ بها وصَفارِ
قال ابن بري: هو للنابغة الذُّبْياني وليس لبِشْرٍ كما ذكر الجوهري، ويروى: إِنَّ الدُّمَيْنَةَ، وهي ماءٌ لبني فَزارة. والعَرَمةُ، بالتحريك: مُجْتَمَعُ رملٍ؛ أَنشد ابن بري:
حاذَرْنَ رَمْلَ أَيْلةَ الدَّهاسا،
وبَطْنَ لُبْنى بَلَداً حِرْماسا،
والعَرَماتِ دُسْتُها دِياسا
ابن الأَعرابي: عَرْمى واللهِ لأَفْعَلَنَّ ذلك، وغَرْمى وحَرْمى، ثلاث لغات بمعنى أَمَا واللهِ؛ وأَنشد:
عَرْمى وجَدِّكَ لو وَجَدْتَ لَهم،
كعَداوةٍ يَجِدونَها تَغلي
وقال بعض النَّمِريِّين: يُجْعَلُ في كل سُلْفةٍ منْ حَبٍّ عَرَمةٌ منْ دَمالٍ، فقيل له: ما العَرَمةُ؟ فقال: جُثْوَةٌ منه تكون مِزْبَلَين حِمْلَ بقرتين. قال ابن بري: وعارِمٌ سِجْنٌ؛ قال كثيِّر: تُحَدِّثُ مَنْ لاقَيْت أَنَّكَ عائذٌ،
بل العائذُ المَظْلومُ في سِجْنِ عارِمِ
وأَبو عُرامٍ: كُنْيةُ كَثيبٍ بالجِفار، وقد سَمَّوْا عارِماً وعَرَّاماً. وعَرْمان: أَبو قبيلة.

##### Türkçe

**عُرامُ الجيشِ**: onların sınırı, şiddetleri ve çokluklarıdır; Selâme b. Cendel dedi ki:
Ve biz çakıl taşı gibiyiz sayı bakımından, ve biz
içinde **عُرامُ** bulunan savaşın oğullarıyız

Bir başkası dedi ki:
Ve dehşet gecesi ki yürüdüm, ve yiğitler ki
yol gösterdim, ve **عُرامٍ** sahibi, karanlık (sık) bir topluluk

**العَرَمة**: **عارمٍ**’in çoğuludur. Denir: **غِلمانٌ عَقَقةٌ عَرَمةٌ**. Ve **ليلٌ عارمٌ**:
şiddetli soğuk; soğukta nihayet; gündüzü ve gecesi (tamamı). Çoğulu **عُرَّمٌ**’dur; dedi ki:
Ve gecelerden bir gece, **العُرَّمِ** (olan),
iki **الذِّراعينِ** ile **المِرْزَمِ** arasında,
onda keçi konuşmaya niyetlenir
yani soğuğunun şiddetinden. Ve insan **عَرَمَ** eder: **يَعْرُمُ** ve **يَعْرِمُ**; ve **عَرِمَ**
ve **عَرُمَ** **عَرامةً** olarak—fetha ile—ve **عُراماً**: şiddetlendi; **وعْلةُ الجَرْميُّ** dedi, ve denildi ki o
İbn ed-Dinnabe es-Sekafî’nindir:
Bilmiyor musunuz ki benim **عَرَامَتي**’mden korkulur,
ve benim mızrağım kırılma üzerine yumuşamaz?

Ve o **عارمٌ** ve **عَرِمٌ**’dir: şiddetlendi; ve okudu:
Ben, mahremlerimden savan bir kişiyim,
el genişliği ve **عارِمِ** bir dil (ile)

Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: resullerden bir fetret ve fitnelerden bir **اعْتِرامٍ** zamanında; yani bir şiddetlenme. Ebû Bekir’in hadîsinde, رضي الله عنه: bir adam ona dedi ki:
Mekke’de bir oğlanla **عارَمْتُ** ettim de kulağımı ısırdı, ondan bir parça kesti; yani çekiştim
ve münakaşa ettim. Ve **صبيٌّ عارمٌ**: **العُرامِ**’ı—damme ile—apaçık; yani huysuz; Şebîb b.
el-Barsâ dedi ki:
Sanki o, semiz gövdelerden ve bolluktan,
üzerine **عارماتُ الأَنْبارْ** yürüdü
yani onun habisleri; ve rivayet edilir: **ذَرِبات**. Ve “deveyi kesen” hadîsinde: ona doğru atıldı
**رجلٌ عارِمٌ**; yani habis, şerir. Ve **العُرَامُ**: şiddet, kuvvet
ve huysuzluktur. Ve çocuk bize karşı **عَرَمنا** etti, ve bize karşı **عَرَمَ** etti, ve **عَرُمَ**: **يَعْرِمُ** ve **يَعْرُمُ**
**عَرامةً** ve **عُراماً**: azdı. Ve denildi: şenlendi ve azdı; ve denildi: bozuldu. İbnü’l-A‘râbî:
**العَرِمُ** cahildir; ve **عَرَمَ** eder: **يَعْرُمُ**; ve **عَرُمَ** ve **عَرِمَ**. Ferrâ dedi ki:
**العُرامِيُّ** **العُرامِ**’dandır ve o cehalettir. Ve **العُرامُ**: eziyettir; Humeyd
b. Sevr el-Hilâlî dedi ki:
Onun gölgesini, yaratılışı sert bir duvar korudu,
üzerinde dolaşanların **عُرامُ**’ı (vardır), şefkatli

Ve **العَرَمُ**: ettir; Ferrâ söyledi: “Sizin deveniz kesiminiz **لَطَيِّبُ العَرَمةِ**’dir”; yani eti hoş. Ve **عُرامُ العظم**
—damme ile—: onun damarlarıdır. Ve onu **عَرَمَهُ** eder: **يَعْرِمُه** ve **يَعْرُمه** **عَرْماً**: onu damarladı (damarlarını ortaya çıkardı);
ve onu **تَعَرَّمَه**: onu damarladı ve üzerindeki eti çekip aldı. Ve **العُرامُ** ile **العُراقُ** birdir;
ve denir: **أَعْرَمُ من كَلْبٍ على عُرامٍ**. Ve **الصحاح**’ta: **العُرامُ**—damme ile—
kemik ve ağaçtan **العُراقُ**’tır. Ve develer ağacı **عَرَمَتِ**: ondan aldı (yedi). Ve kemik **عَرِمَ** eder
**عَرَماً**: kokuştu. Ve **عُرَامُ الشجرة**: onun kabuğudur; dedi ki:
Ve çatallı **العَرْفَجِ** ile örtün,
ve **الثُّمامِ** ile ve **عُرامِ العَوْسَجِ** ile

Ezherî onu **العَوْسَجَ**’a tahsis etti ve dedi: **العَوْسَج** kabuklarına **العُرامُ** denir; ve recezi okudu. Ve çocuk annesini **عَرَمَ** etti
**عَرْماً**: onu emdi; ve onun memesini **اعْتَرم** etti: onu emdi. Ve o (dişi) **اعْتَرَمَتْ**: onu emen kimseyi arzuladı; dedi ki:
Ve sakın, oğlanın annesi gibi olma;
eğer bir **عارِماً** bulmazsan **تَعْتَرِمْ**

Der ki: eğer emzireceği kimseyi bulmazsa, o (meme) aktı da memesini sağdı; ve belki
onu emdi sonra ağzından tükürdü. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu ancak
kendi işi olmayan şeyi zorlayan için söylenir; **ذاتِ الغُلام** ile kastetti
(* Sözü “أراد بذات الغلام إلخ”
bu, Ezherî’nin onu **كذات الغلام** diye okuması sebebiyle ifadesidir; ve onu **المحكم**’de **كأم
الغلام** diye okudu). emziren anne: eğer memesini emen kimseyi bulmazsa, onu kendisi emdi; dedi
Ezherî: ve manası: eğer kendisini hicveden kimseyi bulamazsa kendisini hicveden kimse gibi olma. Ve **العَرَمُ** ile **العُرْمَةُ**:
herhangi bir şeyde siyahlık ve beyazlıkla karışık bir renktir; ve denildi: ikisiyle beneklenmedir, genişlemeksizin;
her nokta bir **عُرْمةٌ**’dir; Sîrâfî’den. Erkek **أَعْرَمُ**, dişi **عَرْماءُ**’dır; ve **العَرْماءُ**
benekli yılana galip (özel ad) olmuştur; Ma‘kıl el-Hüzelî dedi ki:
Ey Ma‘kıl’ın babası, sakın öfkem seni bastırmasın,
**العُرْمِ** gözetleme yerlerinde engereklerin başlarına

Asma‘î: **الحَيَّةُ العَرْماءُ** o ki onda siyah ve beyaz noktalar vardır. Ve Muâz b. Cebel’den rivayet edilir:
o, **أَعْرَمَ** bir koç kurban etti; o, içinde siyah noktalar bulunan beyazdır. Sa‘leb dedi ki: **العَرِمُ** her şeyden iki renkli olandır; dedi: ve kaplan **ذو
عَرَمٍ**’dir. Ve **بَيْضُ القَطا** **عُرْمٌ**’dur. Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü:
Durmadılar; her doğru (dişiyi) zayıflıkla nisbet ettiler,
geceledi **عُرْماً** doğrudan temas eder halde, eşler olmaksızın

**بَيْضَ القَطا**’yı kastetti; çünkü onlar böyledir. Ve **العَرَمُ** ile **العُرْمةُ**:
koyunun (kıvırcık) ve keçinin **بِمَرَمَّةِ**’sinde beyazlıktır; sıfat da sıfat gibidir; ve aynı şekilde eğer
kulağında siyah noktalar varsa; isim **العَرَمُ**’dur. Ve **قطيعٌ أَعْرَمُ**: **العَرَمِ**’i apaçık,
eğer koyun ve keçi (karışık) ise. Ve bir kadın çobanı vasfederek dedi:
**حَيَّاكة** (selam sana), **القَطِيعِ الأَعْرَمِ**’in ortasında

Ve **الأَعْرَمُ**: alacalıdır; dişisi **عَرْماءُ**. Ve **دَهْرٌ أَعْرَمُ**:
değişken renklidir. Ve alaca hastasına denir: **الأَعْرَمُ** ve **الأَبْقَعُ**.

Ve **العَرَمَةُ**: buğday ve arpadan ambarlardır. Ve **العَرَمُ** ile **العَرَمَةُ**:
savurulmamış, çiğnenmiş yığın; kemer biçimi yapılır sonra savrulur. İbn Berrî onu sınırlandırdı ve dedi: yığın, harman yerinde ve döven yerinde buğdandandır.
İbn Berrî dedi ki: bazısı, **عَرْمَةٌ** denmez görüşüne gitti; doğru olan **عَرَمة**’dir; onların onu **عَرَمٍ** üzerine çoğul yapmaları delilidir.
Ama **حَلْقَةٌ** ve **حَلَقٌ** şâzdır ve ona kıyas edilmez; râciz dedi ki:
Yolun keçisini, **الفازِرِ**’i ezer,
harman dövüşü gibi, ambarların **عَرَمَ**’ını döver

Ve **العَرَمَةُ** ile **العَرِمَةُ**: set (bent); birincisi Kurâ‘dan. Ve **الصحاح**’ta:
**العَرِمُ** settir; lafzından tekili yoktur; ve denir: onun teki **عَرِمَةٌ**’dir. İbn Berrî, el-Ca‘dî için okudu:
Hazır bulunan Sebe’den, Me’rib’den, o vakit ki
selinin önünden **العَرِما**’yı dağıttı

Dedi: o, **العَرم**’dır; **الراء**’ın fethası ve kesresiyle; ve aynı şekilde onun teki de odur, yani **العَرِمَةُ**.
Dedi: ve **العَرِمَةُ** Rebâb diyarındandır. Ve **العَرِمَةُ**: vadiye karşı konulan bir settir; çoğulu **عَرِمٌ**’dir.
Ve denildi: **العَرِمُ** bir çoğuldur, tekili yoktur. Ebû Hanîfe dedi ki: **العَرِمُ** hapsedicilerdir (bentlerdir), vadilerin ortalarında inşa edilir.
Ve **العَرِمُ** ayrıca: erkek sıçandır. Ezherî dedi ki: farenin adlarındandır: **البِرُّ** ve **الثُّعْبَةُ** ve **العَرِمُ**.
Ve **العَرِمُ**: dayanılmaz sel; ondan Yüce Allah’ın sözü: **سَيْلَ العَرِمِ**; denildi: onu
sete veya bende izafe etti; ve denildi: onlara bendi yaran fareye izafe etti. Ezherî dedi ki: o, **الخُلْد** denilen şeydir; ve onun bir hadîsi vardır.
Ve denildi: **العَرِمُ** bir vadinin adıdır. Ve denildi: **العَرِمُ** şiddetli yağmurdur. Sebe kavmi nimet ve bolluk ve çok bahçeler içindeydi;
onlardan kadın, başında sepet olduğu halde çıkar; iki eliyle çalışır ve meyveli ağaçların iki yanı arasında yürür; ağaç meyvelerinden ihtiyacı olan şey sepetine düşerdi.
Sonra Allah’ın nimetini şükretmediler; Allah üzerlerine bir sıçan gönderdi. Onların bir bendi vardı; onda kapılar vardı; ihtiyaç duydukları
suyu açarlardı; o sıçan onu deldi, ta ki bent onlara yarıldı da bahçelerini boğdu.

Ve **العُرامُ**: tencerenin kiri. Ve **العَرَمُ**: tencerenin kiri. Ve **رجل أَعْرامُ أَقْلَفُ**: sünnet olmamış; sanki
sünnet derisinin kiri orada kalıcıdır. Ebû Amr: **العَرَامِينُ** erkeklerden sünnetsizlerdir. Ve **العَرْمَةُ**: silahın yumurtasıdır.

Ve **العُرْمانُ**: ekinliklerdir; teki **عَرِيمٌ** ve **أَعْرَمُ**’dur; birincisi kıyasta daha uygundur; çünkü **فُعْلاناً** üzerine **أَفْعَلُ** ile çoğul yapılmaz, ancak sıfat olarak.

Ve **جَيْشٌ عَرَمْرَمٌ**: çoktur; ve denildi: her şeyden çok olandır. Ve **العَرَمْرَمُ**: şiddetlidir; dedi ki:
Ey yurt, **أَجْمادِ النَّعامِ**’da, onu tanıdım,
onda nimet (refah) dolaşır halde ve izzet **عَرَمْرَما** idi

Ve **عُرامُ الجَيْشِ**: onun çokluğudur. Ve **رجل عَرَمْرَمٌ**: şiddetli kekemelik (ağır anlaşılmazlık) sahibidir; Kurâ‘dan. Ve **العَرِيمُ**: musibettir.
Ezherî: **العُرْمانُ** çiftçilerdir; tekleri **أَعْرَمُ**’dur. Ve **أَقوالِ شَنُوأَةَ** kitabında: “Onların mülkten ve **عُرْمانٍ**’dan (hiçbir şeyi) yoktu”;
**العُرْمانُ**: ekinliklerdir; ve denildi: çiftçilerdir; teki **أَعْرَمُ**’dur; ve denildi: **عَرِيمٌ**. Ezherî dedi ki: **العُرْمانِ** ve **العَرامينِ**’in **نون**’u aslî değildir.
Denir: **رجل أَعْرَمُ** ve erkekler **عُرْمانٌ**, sonra **عَرامينُ** çoğulun çoğuludur. Dedi: Arapları, develerden **القِعْدانِ**’ın cem‘ine **القَعادِينُ** derken işittim;
**القِعْدانُ**, **القَعودِ**’un çoğuludur; ve **القَعادينُ**, **العَرامِينِ**’in benzeridir.

Ve **العَرِمُ** ile **المِعْذار**: **الدَّبَرَةِ** etrafında yükseltilen şeydir. İbnü’l-A‘râbî: **العَرَمةُ** sert bir arazidir, **الصَّمَّانِ**’ın yanına (doğru); Rü’be dedi ki:
Ve **العِرْض**’ün sırtı ve **العَرَمْ**’ın boyunları

Ezherî dedi ki: **العَرَمَة** **الدَّهناءَ**’ya komşudur; Yamâme’nin sırtı ona karşılıktır; dedi: ve ben oraya indim. Ve **عارِمةُ**: bir yer adıdır; Ezherî dedi ki: **عارِمةُ** bilinen bir arazidir; er-Râ‘î dedi ki:
**عارِمَة**’de diyarları sormadın mı,
ayrılan topluluk nereye yürüdü?

Ve **العُرَيْمَةُ**, küçültme olarak: Benî Fezâre’ye ait bir kumluktur; Cevherî, Bişr
b. Ebî Hâzim için okudu:
Şüphesiz **العُرَيْمَةَ** mızraklarımızı engelleyicidir,
orada olan her **سَحَمٍ** ve **صَفارِ**’dan

İbn Berrî dedi ki: o, Nâbiga ez-Zübyânî’nindir; Cevherî’nin zikrettiği gibi Bişr’in değildir. Ve rivayet edilir: **إِنَّ الدُّمَيْنَةَ**; o, Benî Fezâre’ye ait bir sudur.
Ve **العَرَمةُ**—hareke ile—: kumun toplandığı yerdir; İbn Berrî okudu:
Sakındılar, **أَيْلةَ**’nin **الدَّهاسا** kumunu,
ve **لُبْنى**’nın karnını, sert bir beldeyi,
ve **العَرَماتِ**’i, onu dövüşle dövdüm

İbnü’l-A‘râbî: **عَرْمى**—Allah’a yemin olsun—bunu mutlaka yapacağım; ve **غَرْمى** ve **حَرْمى**; üç
lehçedir, **أَمَا واللهِ** manasında. Ve okudu:
**عَرْمى** ve senin ceddin hakkı için, eğer onlar için bulsaydın,
onların kaynar buldukları bir düşmanlık gibi

Nemîrîlerden bazısı dedi ki: her bir **سُلْفةٍ** (ölçü) habb (tane) içine, gübreden bir **عَرَمةٌ** konur; ona denildi: **العَرَمةُ** nedir? dedi ki: ondan bir yığındır; iki
gübre sepeti olur; iki ineğin yükü. İbn Berrî dedi ki: ve **عارِمٌ** bir zindandır; Kesîr dedi ki:
Karşılaştığın kimseye, senin sığınmış olduğunu anlatırsın,
bilakis sığınan, **سِجْنِ عارِمِ**’de mazlumdur

Ve **أَبو عُرامٍ**: **الجِفار**’da bir kum tepesinin künyesidir; ve **عارِماً**
ve **عَرَّاماً** diye adlandırdılar. Ve **عَرْمان**: bir kabilenin babasıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ر م * * العَرِمُ * المسناة لا واحد لها من لفظها وقيل واحدها * عَرِمَةٌ * قلت ومنه قوله تعالى ﴿فأرسلنا عليهم سيل العَرِم﴾ في أحد الأقوال وفي التهذيب قيل العَرِمُ السيل الذي لا يطاق وقيل هو جمع * عَرِمَةٍ * وهي السكر والمسناة وقيل هو اسم واد وقيل هو اسم الجرذ الذي بثق السكر عليهم وقيل هو المطر الشديد و * العَرَمةُ * بفتحتين الكدس الذي جمع بعد ما ديس ليذرى و * العَرَمْرَمُ * الجيش الكبير

##### Türkçe

* ع ر م * **العَرِمُ**: set (bent); onun lafzından bir tekili yoktur. Ve denildi ki onun tekili **عَرِمَةٌ**’dir. Ben dedim ki: Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فأرسلنا عليهم سيل **العَرِم**﴾; görüşlerden birinde. Ve Tehzîb’de: denildi ki **العَرِمُ** tahammül edilemeyen seldir. Ve denildi ki o, **عَرِمَةٍ**’nin cem‘idir; o da set ve benddir. Ve denildi ki o bir vadinin adıdır. Ve denildi ki o, seti onlar üzerine yaran sıçanın adıdır. Ve denildi ki o şiddetli yağmurdur. Ve **العَرَمةُ** (iki fetha ile): savrulması için, dövüldükten sonra toplanmış yığın. Ve **العَرَمْرَمُ**: büyük ordu.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( عُرامُ الجَيْش ، كَغُرَابٍ : حِدَّتُهُم ، | وشِدَّتُهم ، وكَثْرَتُهم ) قال سَلاَمَةُ بنُ | جَنْدَلٍ : | % ( وإِنَّا كالحَصَى عَدَدًا وإنَّا % | بَنُو الحَرْبِ التي فِيهَا عُرامُ ) % | | وقال آخر : | % ( وَلَيْلَةِ هَوْلٍ قد سَرَيْتُ وفِتْيَة % | هَدَيْتُ وجَمْعٍ ذِي عُرامٍ مُلادِسِ ) % | | ( و ) العُرامُ ( من العَظْمِ والشَّجَرِ : | العُراقُ ) نَقَلَه الجَوْهَرِيّ يُقَالَ :   أَعْرَمُ مِنْ | كَلْبٍ عَلَى عُرامٍ   . | | ( و ) العُرامُ : ( مَا سَقَطَ مِنْ قِشْرِ | العَوْسَجِ ) هَكَذَا خَصَّه الأَزْهَرِيُّ وأَنْشَدَ |

| لِلرَّاجِزِ : | % ( * وَتَقْنَعِي بِالعَرْفَجِ المُشَجَّجِ * % ) % | % ( * وَبِالثُّمَامَ وعُرامِ العَوْسَجِ * % ) % | وَعمَّه غَيرُه فقال : عُرامُ الشَّجَرَةِ : قِشْرُهَا . | | ( و ) العُرامُ ( من الرَّجُلِ : الشَّرَاسَةُ ) ، | والشِّدَّةُ ، والقُوَّةُ . | | ( و ) العُرامُ : ( الأَذَى ) ، قال حُمَيْدُ بنُ | ثَوْرٍ الهِلاَلِيُّ : | % ( حَمَى ظِلَّهَا شَكْسُ الخَلِيقَةِ حَائِطُ % | عليها عُرامُ الطَّائِفِينَ شَفِيقُ ) % | | ( عَرمَ ) الرَّجلُ ، ( كَنَصَرَ وَضَرَبَ وكَرُمَ | وعَلِمَ ) ، واقْتَصَرَ الجَوْهَرِيُّ على الأَوَّلَيْنِ | ( عَرَامةً وعُرَامًا ، بِالضَّمِّ ) . قال وَعْلَةُ | الجَرْسِيُّ : | % ( أَلَمْ تَعْلَمُوا أَنِّي تُخَافُ عَرَامَتِي % | وأَنَّ قَنَاتِي لا تَلِينُ عَلَى الكَسْرِ ) % | | ( فهو عَارِمٌ وعَرِمٌ ) ، أَي ( اشْتَدَّ ) قال : | % ( * إنِّي امرؤٌ يَذُبُّ عن مَحَارِمِي * % ) % | % ( * بَسْطَةُ كَفٍّ ولِسَانٍ عَارِمِ * % ) % | | ( و ) عَرُمَ ( الصَّبِيُّ عَلَيْنَا ) عَرَامَةً وعُرَامَ : | ( أَشِرَ ومَرِحَ أو بَطِرَ أو فَسَدَ ) فهو عَارِمٌ | وعَرِمٌ ، وقال ابنُ الأَعْرَابِيّ : العَرِم الجَاهِلُ ، | وقد عَرَمَ يَعْرُم وعَرُمَ وعَرِمَ . | | ( وَيَوْمٌ عَارِمٌ ) : شَدِيدُ البَرْدِ ، وقِيلَ : | ( نِهايةٌ في البَرْدِ ) ، وكذا لَيْلٌ عَارِمٌ . | | ( وَعَرِمَ العَظْمَ ) يَعْرِمُه ويَعْرُمُه عَرْمًا : | ( نَزَع ما عَلَيْه مِنْ لَحْمٍ كَتَعَرَّمَهُ ) ، وكَذَلِكَ | عَرَقَه وتَعَرَّقَه . | | ( و ) عَرَمَ ( الصَّبِيُّ أُمَّه ) عَرْمًا : | ( رَضَعَها ) . | | ( و ) عَرَمَتِ ( الإِبِلُ الشَّجَرَ : نَالَتْ مِنْه ) | نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . | | ( و ) عَرَمَ ( فُلانًا ) عَرامةً : ( أَصَابَه بعُرامٍ ) | أَي شَراسَةٍ : | | ( وعَرِمَ العَظْمُ - كفَرِح ) - عَرَمًا : ( فَتِر ) | هَكَذا في النُّسَخ ، والصَّواب : قَتِرَ . |

| | ( والعَرَمُ - مُحَرَّكَةً - والعُرْمَةُ بالضَّمِّ : | سَوادٌ مُخْتَلِطٌ بِبَياضٍ في أَيِّ شَيءٍ كانَ ) ، | وعَلَيه اقْتَصَر الجَوْهَرِيُّ ، ( أو هُو تَنْقِيطٌ | بِهِما من غير أن تَتَّسِع كُلَّ نُقْطَةٍ ) عُرْمَة ، | عن السِّيرافِيِّ . | | ( و ) العُرْمَةُ : ( بَياضٌ ) يَكونُ ( بِمَرَمَّةِ | الشَّاةِ ) ، ( كما في الصِّحَاح ، وكَذَلِك إذا | كَانَ في أُذُنِها نُقَطٌ سُودٌ . | | ( وهو أَعرَمُ وهِي عَرْمَاءُ ) . ويُرْوَى عن | مُعاذِ بنِ جَبَلٍ :   أَنَّه ضَحَّى بِكَبْشٍ أَعْرَمَ   | وهو الأَبْيَضُ الَّذِي فيه نُقَط سُودٌ . | | ( و ) قال ثَعْلَبٌ : العَرِمُ في كُلِّ | شَيءٍ : ذُو لَوْنَيْن ، قالَ : والنَّمِرُ ذو عَرَمٍ . | | و ( بَيْضُ القَطَا عُرْمٌ ) وإيَّاهَا عَنَى | أبووَجْزَةَ السَّعْدِيُّ : | % ( ما زِلْنَ يَنْسُبْن وَهْنًا غيرَ صادِقَةٍ % | باتَتْ تُباشِرُ عُرْمًا غَيْرَ أَزواجِ ) % | | ( و ) قد غَلَبَت ( العَرْمَاءُ ) على ( الحَيَّةِ | الرَّقْشَاءِ ) ، والجَمْع العُرْمُ ، قال مَعْقِلٌ | الهُذَلِيُّ : | % ( أَبَا مَعْقِلٍ لا تُوطِئَنْكَ بَغَاضَتِي % | رُؤُوسَ الأَفاعِي في مَراصِدِها العُرْمِ ) % | | ( والأَعْرَمُ ، المُتَلَوِّنُ ) بِلَوْنَيْنِ ، ومنه : دَهْرٌ | أَعرمُ . | | ( و ) الأَعْرَمُ : ( الأَبْرَشُ ) ، وهي عَرْمَاءُ . | ويُقالُ : هو الأَبْرَصُ . | | ( والقَطَيعُ ) الأَعْرَمُ : بَيِّن العَرَمِ إذا كَانَ | ( من ضَاْنٍ ومِعْزًى ) . وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ | لشاعِرٍ يَصِفُ امرأةً راعِيَةً : | % ( * حَيَّاكَةٌ وَسْطَ القَطِيعِ الأَعْرَمِ * % ) % | | ( و ) الأَعْرَمُ : ( الأَقْلَفُ ) الذي لم يُخْتَنْ ، | فكأن وَسَخَ القُلْفَة باقٍ هُناكَ ، ( ج : | عُرمانٌ ) بالضَّمِّ ، ( جج : عَرامِينُ ) ، أي جمع | الجمع . قال أبو عَمْرٍ و : العَرَامِينُ : القُلْفَانُ | من الرِّجَالِ . قال الأَزْهَرِيُّ : ونُونُ العُرْمَانِ |

| والعَرَامِينِ لَيْسَت بأَصْلِيَّةٍ ، قال : وسَمِعْتُ | العَرَبَ تَقُولُ لجَمْع القِعْدان [ من الإبل ] : | قَعَادِينُ ، والقِعْدَانُ جَمْع القَعُود ، والقَعَادِينُ | نَظِير العَرَامِينِ . | | ( والعَرَمَةُ ، مُحَرَّكَةً : رائِحَةُ الطَّبِيخِ ) . | | ( و ) أَيضًا : ( الكُدْسُ المَدُوسُ ) الذي | ( لم يُذَرَّ ) يُجْعَلُ كَهَيْئَةِ الأَزَجِ ، ثم يُذَرَّى . | وقال ابنُ بَرِّيّ : قال بَعضُهم إنه لا يُقالَ | إِلاَّ عَرْمَةٌ ، والصَّحِيحُ عَرَمَةٌ ، بدليل جَمْعِهم | له على عَرَمٍ ، فأما حَلْقَةٌ وحَلَقٌ فَشَاذٌّ ولا | يُقَاسُ عَلَيه ، وأَنْشَدَ الجَوْهَرِيُّ : | % ( تَدُقُّ مَعْزَاءَ الطَّرِيقِ الفَازِرِ % | دَقَّ الدِّيَاسِ عَرَمَ الأَنَادِرِ ) % | | ( و ) العَرَمَة : ( مُجْتَمَعُ الرَّمْلِ ) نَقَلَه | الجَوْهَرِيّ ، وأَنشدَ ابنُ بَرِّي : | % ( * حاذَرْنَ رَمْلَ أَيْلَةَ الدَّهاسَا * % ) % | % ( * وبَطْنَ لُبْنَى بَلَدًا حِرْمَاسَا * % ) % | % ( * والعَرَمَاتِ دُسْتُها دِياسَا * % ) % | | ( و ) العَرَمةُ : ( أَرضٌ صُلْبَةٌ ) إلى جَنْبِ | الصَّمَّانِ ، قالَه ابنُ الأعرابِي ، وأَنْشَدَ | لِرُؤْبَةَ : | % ( * وعارضِ العِرْضِ وأَعْناق العَرَمْ * % ) % | وقال الأَزهريُّ : ( تُتَاخِمُ الدَّهْنَاء ويُقَابِلُهَا | عارِضُ اليَمامَةِ ) ، قال : وقد نَزَلْتُ بها . | | ( و ) العَرِمَةُ : ( كَفَرِحَةٍ : سَدٌ يُعْتَرَضُ به | الوَادِي ، ج عَرِمٌ ) كَكَتِفٍ ، ( أو هُو جَمْعٌ | بِلاَ وَاحِدٍ ) . | | وفي الصِّحاح : العَرِمُ : المُسَنَّاةُ ولا واحِدَ | لها من لَفْظِها ، ويقال : واحِدُها عَرِمَةٌ ، | أَنشدَ ابنُ بَرِّيٍّ للجَعْدِيِّ : | % ( منْ سَبَأِ الحَاضِرِين مَأْرِب إذْ % | شَرَّدَ مِنْ دُونِ سَيْلِهِ العَرِمَا ) % |

| | ( أو ) العَرِمُ ( هُوَ ) - صَوابُه هِيَ - | ( الأَحْباسُ تُبْنَى في ) أَوْسَاطِ ( الأَوْدِيَةِ ) ، | نَقَلَه أبو حَنِيفَة . | | ( و ) قيل : العَرِمُ : ( الجُرَذُ الذَّكَرُ ) ، وهو | الخُلْدُ ، قالَه الأَزْهَرِيُّ . | | ( و ) قيل : ( المَطَرُ الشَّدِيدُ ) الذي لا | يُطاقُ . ( و ) قيل : اسمُ ( وَاد ) باليَمَن ، | نقله الأزهريُّ ، ( وبِكُلًّ فُسِّرَ قَوْلُه تَعَالَى ) : | ! 2 \< فأرسلنا عليهم سيل العرم > 2 ! قيل : | أَضافَه إلى المُسَنَّاةِ أو السَّدِّ ، أو الفَأْرِ الذي | بَثَقَ السِّكْرَ عليهم . قال الرَّاغِبُ : ونُسِبَ | إليه السَّيْلُ ، من حَيْثُ إنه هو الذي ثَقَبَ | المُسَنَّاةَ . قال الأَزْهَرِيُّ : وله قِصَّة ، وذَلِك | أَنَّ قَوْمَ سَبَأَ كانُوا في نَعْمَةٍ وجِنَانٍ كَثِيرَةٍ ، | وكانَت المَرْأَةُ منهم تَخْرُجُ ، وعلى رَأْسِها | الزَّبِيلُ ، فَتَعْتَمِلُ بِيَدَيْها ، وتَسِيرُ بَين ظَهْرَانَيِ | الشَّجَرِ المُثْمِرِ ، فَيَسْقُط في زبِيلِها ما تَحْتَاجُ | إليه من ثِمارِ الشَّجَرِ ، فلم يَشْكُروا نِعْمَةَ | الله ، فَبَعَثَ عليهم جُرَذًا ، وكانَ لهم سِكْرٌ | فيه أبوابٌ يَفْتَحون ما يَحْتَاجُون إليه من | المَاءِ ، فَثَقَبَه ذلكَ الجُرَذُ ، حتى بَثَقَ عليهم | السِّكْر ، فَغَرَّقَ جِنَانَهم . | | ( و ) العَرَمُ ، ( بالتَّحْرِيك : اللَّحْمُ ) ، عن | الفَرَّاء ، يُقالُ : إنَّ جَزُورَكُمْ لَطَيِّبُ العَرَمَةِ ، | أي : اللَّحْمِ . | | ( والعُرْمَانُ ، بالضَّمِّ : ( الأُكَرُ ، | واحِدُها عَرَمٌ ) - وكذا في النُّسَخِ - | والصَّواب : عَرِيمٌ ( وأعرَمُ ) ، واقْتَصَرَ | الأَزْهَرِيُّ على الأَخِير ، وبه فُسِّرَ بَعضُ | حَديثِ أقوالِ شَنُوءةَ   ما كَانَ لَهُمْ من | مِلْكٍ وعُرْمانٍ   . | | ( و ) قال ابنُ الأَعْرابِيُّ : ( عَرْمَى واللهِ ) | لأفعلَنَّ ذلِك ، وحَرْمَى والله ، كِلاهُما | ( لُغَةٌ فِي أَمَا واللهِ ) وأنْشَدَ :

| % ( * عَرْمَى وجَدِّكَ لو وَجَدْتَ لَهُم * % ) % | ( وعَارِمَةُ : أَرضٌ ) معروفة ، وأَنشدَ | الأَزْهَرِيُّ للرَّاعِي : | % ( ألم تَسْأَلْ بِعارِمَةَ الدِّيَارا % | عن الحَيِّ المُفارِقِ : أَيْنَ سَارَا ) % | | ( وعَرْمَانُ : أبو قَبِيلَةٍ ) ، نَقلَه ابنُ سِيدَه ، | وهو عَرْمَانُ بنُ عَمْرِو بنِ الأَزْدِ . | | ( والعَرِيمُ : الدَّاهِيَةُ ) ، لِشِدَّتِها . | | ( وَسَمَّوْا عارِمًا ، و ) عُرَامًا ( كغُرابٍ | وحَمَّامٍ ) ، منهم : عَارِمُ بنُ الفَضْل شَيخُ | البُخارِيّ ، وعُرامُ - بالضم - في نَسَب | الخَالِدِيَّيْن الشَّاعِرَيْن في زَمَنِ سَيْفِ الدَّوْلَةِ . | | ( والعَرْمُ ) بالفَتْح : ( الدَّسَمُ ) . | | ( و ) أَيضًا : ( بَقِيَّةُ القِدْرِ ) ، وقِيلَ : | وَسَخُها ، وبه سُمِّي الأَقْلَفُ : أَعْرَمُ . | | ( و ) عُرِيْمةُ ، ( كَجُهَيْنَةَ : رَمْلَةٌ لِبَنِي | فَزَارَةَ ) ، وأنشدَ الجوهَرِيُّ لبِشْرِ بنِ أبِي | خَازمٍ ، قال ابنُ بَرِّيٍّ : هو للنَّابِغَةِ . قُلتُ : | وقد تَقدَّم للجَوْهَرِيِّ في ( ( س ح م ) ) | للنَّابغة ، وهو الصَّوابُ : | % ( إنَّ العُرَيْمَةَ مَانِعٌ أَرماحَنا % | ما كان من سَحَمٍ بها وصَفَارِ ) % | | وَيُروَى   الدُّمَيْنَة   ، وهي ماءَةٌ لِبَنِي | فَزَارَةَ . | | ( والعَارِمُ : فَرسُ المُنْذِرِ بنِ الأَعْلَمِ ) | الخَوْلاَنِيِّ ، وله يَقولُ : | % ( جَالَ مِنَ العَارِم في مَأْقِطٍ % | يَغْشَى وأُغْشِيه صُدورَ العَوالْ ) % | % ( أَقِيهِ في الحَرْبِ بِنَفْسِي كَمَا % | يَقِينِيَ المَوْتَ تَحْتَ الظِّلاَلْ ) % | | كذا في كتاب الخَيْلِ لابنِ الكَلْبِيّ . | | ( وعَوَارِمُ : هَضَبٌ ، و ) قيل : ( ماءٌ ) . | وقال نَصْر : جَبَلٌ لِبَنِي أَبي بَكْر بنِ |

| كلاب . | | ( وَسِجْنُ عَارِمٍ حَبَسَ فيه عَبدُ اللهِ بنُ | الزُّبَيْرِ مُحمدَ بنَ الحَنَفِيَّةِ مَخْرَجَ المُخْتَارِ ) | ابنِ [ أبي ] عُبَيْدٍ الثَّقَفِيِّ ( بالكُوفةِ ) ، خَوْفًا | من خُروجِه معه ، وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لِكُثَيِّر : | % ( تُحَدِّثُ مَنْ لاَقَيْتَ أَنَّكَ عَائِذٌ % | | بَلِ الْعَائِذُ المَظْلُومُ في سِجْنِ عَارِمِ ) % | ( والتَّعْرِيمُ الخَلْطُ ) . | | ( والعَرَمْرَمُ : الشَّدِيدُ ) من كُلِّ شَيْء . | | ( و ) العَرَمْرَمُ : ( الجَيْشُ الكَثِيرُ ) ، نَقَلَه | الجَوْهَرِيُّ ، ويُقال : هو الكَثِيُر من كُلِّ | شَيْء . | | [ ] وممَّا يُسْتَدْرَك عليه : | | العَرَمَة - مُحَرَّكةً - : جَمْعُ عَارِمٍ ، يُقال : | غِلْمَانٌ عَقَقَةٌ عَرَمَةٌ . | | واللَّيالِي العُرَّمُ : الشَّدِيدَاتُ البَرْدِ ، قال | % ( * ولَيْلَةٍ من اللَّيَالِي العُرَّمِ * % ) % | % ( * بَيْنَ الذِّرَاعَيْن وبين المِرْزَمِ * % ) % | % ( * تَهُمُّ فِيهَا العَنْزُ بِالتَّكَلُّمِ * % ) % | يَعْنِي من شِدَّة بَرْدِها . | | واعْتِرامُ الفِتَنِ : اشتِدَادُها . | | والمُعَارَمَةُ : المُخَاصَمَةُ والمُفَاتَنَةُ . | | والعَارِمَاتُ : الخَبِيثَاتُ . | | ورَجُلٌ عَارِمٌ : خَبِيثٌ شِرِّيرٌ . | | وقال الفَرَّاء : العُرَامِيُّ ، مِن العُرامِ ، وهو | الجَهْلُ . | | واعْترَم الصَّبِيُّ ، ثَديَ أمّه : مَصَّه . | | واعْتَرَمَتْ هي : تَبَغَّتْ مَنْ يَعْرُمها ، | قال : | % ( ولا تُلْفَيَنَّ كَأُمِّ الغُلاِ % | مِ إنْ لم تَجِدْ عارٍ مًا تَعْتَرِم ) % |

| | يَقولُ : إنْ لم تَجِدْ مَنْ تُرْضِعُه دَرَّتْ | هي ، فَحَلَبَتْ ثَدْيَها ، ورُبَّمَا رَضِعَتْه فَمَجَّتْه | مِنْ فِيهَا . وقال ابنُ الأَعرابِيِّ : إنَّما يُقالُ | هذا للمُتَكَلِّفِ ما لَيْسَ من شَأْنِه . وقالَ | الأزهَرِيُّ : معناه لا تَكُنْ كَمَنْ يَهجُو نَفسَه | إذا لم يَجِدْ مَنْ يَهْجُوه . | | والعُرْمَةُ ، بالضم : الأَنْبارُ من الحِنْطَةِ | والشَّعِيرِ . | | والعَرَمَةُ مُحَرَّكةً : المُسَنَّاةُ ، لُغَةٌ في | العَرِمَةِ ، عن كُراع . | | والعُرَامُ ، بالضَّمِّ : وَسَخُ القِدْرِ . | | والعُرْمَةُ ، بِالضَّمِّ : بَيْضَةُ السِّلاحِ . | | والعُرْمَانُ : المَزارِعُ ، واحِدُهَا عَرِيمٌ | وأَعرَمُ ، والأَوَّل أَسْوَغُ في القِياسِ ؛ لأنَّ | فُعْلانًا لا يُجْمَعُ عليه أَفْعَلُ إلاّ صِفَةً ، وبهِ | فُسِّرَ حَدِيثُ أَقْوالِ شَنُوءَةَ . | | وعِزٌّ عَرَمْرَمٌ : كَثِيرٌ ، قال | % ( أَداراً بأجمادِ النَّعام عَهِدْتُها % | بها نَعَمًا حَوْمًا وعِزًّا عَرمْرَمَا ) % | | ورجُلٌ عَرَمْرَمٌ : شَدِيدُ العُجْمَةِ ، عن | كُراع . | | والعَرِمُ ، كَكَتِفُ : ما يُرْفَعُ حَوْلَ | الدَّبَرَةِ ، وهو المِعْذَارُ . | | والعَرَمَة : مُحَرَّكَة : جُثْوَةٌ من دَمالٍ ، | قاله بَعضُ النَّمَرِيِّين . | | وأَبو عُرَام ، كَغُرابٍ : كُنْية كَثِيبٍ | بالجِفَارِ . | | وعَرَّامُ بنُ عَبْدِ اللهِ - كَشَدَّادٍ - : | مُحَدِّثٌ أَنْدَلُسيٌّ ، تُوفِّي سنة مِائَتَيْن وسِتٍّ | وخَمْسِين . | | وعَرِمَ ، كَكَتِفَ : وادٍ بنَجْد مِن يَنْبُعَ | حتى تَصُكَّه البُرْكَانُ ، دونَ الجارِ قاله | نَصْر . |

|

##### Türkçe

( **عُرامُ الجَيْش** ، **كَغُرَابٍ** : onların keskinliği,
ve şiddetleri, ve çoklukları ) Selâme b.
Cendel dedi:
% ( Ve şüphesiz biz çakıl taşı gibi sayı bakımındanız ve şüphesiz biz %
içinde **عُرامُ** bulunan savaşın oğullarıyız ) %

Ve bir başkası dedi:
% ( Ve dehşet gecesi; ben yürüdüm ve yiğitler %
ben kılavuzluk ettim ve **ذِي عُرامٍ** olan, yapışık bir topluluk ) %

( ve ) **العُرامُ** ( kemikten ve ağaçtan:
**العُراقُ** ) onu Cevherî nakletti; denilir: **أَعْرَمُ مِنْ**
**كَلْبٍ عَلَى عُرامٍ**.

( ve ) **العُرامُ**: ( **مَا سَقَطَ مِنْ قِشْرِ**
**العَوْسَجِ** ) Ezhârî onu böylece tahsis etti ve okudu:

recez söyleyen için:
% ( * Ve sen **العَرْفَجِ المُشَجَّجِ** ile yetin * % ) %
% ( * Ve **الثُّمَامَ** ile ve **عُرامِ العَوْسَجِ** ile * % ) %
Ve başkası onu genelledi de dedi: **عُرامُ الشَّجَرَةِ**: onun kabuğu.

( ve ) **العُرامُ** ( adamdan: **الشَّرَاسَةُ** ),
ve şiddet, ve kuvvet.

( ve ) **العُرامُ**: ( **الأَذَى** ), Humeyd b.
Sevr el-Hilâlî dedi:
% ( Onun gölgesini, yaratılışı sert olan bir duvar korudu %
üzerinde dolaşanların **عُرامُ**u şefkatli ) %

( **عَرمَ** ) adam, ( **كَنَصَرَ وَضَرَبَ وكَرُمَ**
**وعَلِمَ** ), ve Cevherî ilk ikisiyle yetindi:
( **عَرَامةً وعُرَامًا ، بِالضَّمِّ** ). Va‘le
el-Cersî dedi:
% ( Bilmediniz mi ki benim **عَرَامَتِي**mden korkulur %
ve benim mızrağım kırılmaya karşı yumuşamaz ) %

( o hâlde o **عَارِمٌ** ve **عَرِمٌ**dir ), yani ( **اشْتَدَّ** ) dedi:
% ( * Şüphesiz ben, mahremlerimden savan bir kimseyim * % ) %
% ( * el genişliği ve **عَارِمٍ** bir dil * % ) %

( ve ) **عَرُمَ** ( **الصَّبِيُّ عَلَيْنَا** ) **عَرَامَةً** ve **عُرَامَ**:
( **أَشِرَ ومَرِحَ** veya **بَطِرَ** veya **فَسَدَ** ) o hâlde o **عَارِمٌ**
ve **عَرِمٌ**dir. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العَرِم** cahildir,
ve gerçekten **عَرَمَ يَعْرُم** ve **عَرُمَ** ve **عَرِمَ**.

( **وَيَوْمٌ عَارِمٌ** ): şiddetli soğuk; ve denildi ki:
( soğukta bir nihayet ), ve aynı şekilde **لَيْلٌ عَارِمٌ**.

( **وَعَرِمَ العَظْمَ** ) onu **يَعْرِمُه** ve **يَعْرُمُه** **عَرْمًا**:
( üzerindeki eti söktü; **كَتَعَرَّمَهُ** ), ve aynı şekilde
onu **عَرَقَه** ve **تَعَرَّقَه**.

( ve ) **عَرَمَ** ( **الصَّبِيُّ أُمَّه** ) **عَرْمًا**:
( onu emdi ).

( ve ) **عَرَمَتِ** ( develer ağacı: ondan elde etti )
onu Cevherî nakletti.

( ve ) **عَرَمَ** ( falanı ) **عَرامةً**: ( ona **بعُرامٍ** isabet ettirdi )
yani bir **شَراسَةٍ** ile.

( ve **عَرِمَ العَظْمُ** - **كفَرِح** ) - **عَرَمًا**: ( gevşedi )
nüshalarda böyledir; doğrusu: **قَتِرَ**.

( ve **العَرَمُ** - harekeli - ve **العُرْمَةُ** damme ile:
herhangi bir şeyde beyazlıkla karışık bir siyahlık ),
ve Cevherî bununla yetindi; ( yahut o,
her bir nokta genişlemeksizin ikisiyle beneklenmedir ) **عُرْمَة**;
Sîrâfî’den.

( ve ) **العُرْمَةُ**: ( bir beyazlık ) olur
( koyunun **مَرَمَّةِ**sinde ), ( **الصِّحَاح**’ta olduğu gibi; ve aynı şekilde eğer
kulağında siyah noktalar olursa.

( o **أَعرَمُ**dur ve o **عَرْمَاءُ**dır ). Ve rivayet olunur ki
Muâz b. Cebel’den: ( onun **كَبْشٍ أَعْرَمَ** kurban ettiği ),
ve o, içinde siyah noktalar bulunan beyazdır.

( ve ) Sa‘leb dedi: **العَرِمُ** her
şeyde: iki renk sahibi; dedi: ve **النَّمِرُ** **ذو عَرَمٍ**dir.

ve ( **بَيْضُ القَطَا عُرْمٌ** ); ve onu kastetti
Ebû Vecze es-Sa‘dî:
% ( Durmadan nisbet ederler; hâlbuki doğru olmayan bir zayıflıkla %
geceledi; **عُرْمًا**yı, eşler olmayanı doğrudan temas eder ) %

( ve ) ( **العَرْمَاءُ** ) ( **الحَيَّةِ الرَّقْشَاءِ** ) üzerine galip geldi;
çoğulu **العُرْمُ**dur. Ma‘kıl
el-Hüzelî dedi:
% ( Ey Ma‘kıl’ın babası, kinim seni bastırmasın %
engellerinde **العُرْمِ** olan engereklerin başlarını ) %

( ve **الأَعْرَمُ ، المُتَلَوِّنُ** ) iki renkle renklenen; ve ondandır:
**دَهْرٌ أَعرمُ**.

( ve ) **الأَعْرَمُ**: ( **الأَبْرَشُ** ), ve o **عَرْمَاءُ**dır.
Ve denilir: o **الأَبْرَصُ**tur.

( ve **القَطَيعُ** ) **الأَعْرَمُ**: **العَرَمِ**i açık olan; eğer
( koyundan ve keçiden ) olursa. Ve Cevherî okudu
bir kadını, çobanı vasfeden bir şair için:
% ( * **حَيَّاكَةٌ** **وَسْطَ القَطِيعِ الأَعْرَمِ** * % ) %

( ve ) **الأَعْرَمُ**: ( **الأَقْلَفُ** ) sünnet edilmemiş olan;
sanki **القُلْفَة**nin kiri orada kalıcıdır; ( çoğul:
**عُرمانٌ** ) damme ile; ( çoğulun çoğulu: **عَرامِينُ** ), yani çoğulun
çoğulu. Ebû Amr dedi: **العَرَامِينُ**: erkeklerden
**القُلْفَانُ**. Ezhârî dedi: ve **نُونُ العُرْمَانِ**

ve **العَرَامِينِ** aslî değildir; dedi: ve Arapları işittim
develerden **القِعْدان**ın çoğulu için derlerken:
**قَعَادِينُ**; ve **القِعْدَانُ** **القَعُود**un çoğuludur; ve **القَعَادِينُ**
**العَرَامِينِ**in benzeridir.

( ve **العَرَمَةُ** , harekeli: pişiğin kokusu ).

( ve ) ayrıca: ( **الكُدْسُ المَدُوسُ** ) ki
( savrulmamış )tır; kemer biçimi gibi yapılır, sonra savrulur.
İbn Berrî dedi: bazısı dedi ki ancak **عَرْمَةٌ** denilir;
doğrusu **عَرَمَةٌ**dir; onların onu **عَرَمٍ** üzerine çoğul yapmaları delilidir;
ama **حَلْقَةٌ** ve **حَلَقٌ** şâzdır ve
ona kıyas edilmez. Ve Cevherî okudu:
% ( Yolun keçisini, sert olanı ezer %
harman dövüşü gibi, ambarların **عَرَمَ**ını döver ) %

( ve ) **العَرَمَة**: ( kumun toplandığı yer ) onu
Cevherî nakletti; ve İbn Berrî okudu:
% ( * **رَمْلَ أَيْلَةَ**’nin **الدَّهاسَا**sından sakındılar * % ) %
% ( * ve **بَطْنَ لُبْنَى**’yı, bir belde olarak **حِرْمَاسَا** * % ) %
% ( * ve **العَرَمَاتِ**i; onu dövüşüm dövüştür * % ) %

( ve ) **العَرَمةُ**: ( sert bir arazi ) **الصَّمَّانِ**ın yanında;
bunu İbnü’l-A‘râbî söyledi; ve okudu
Rü’be için:
% ( * ve **العِرْضِ**in sırtı ve **العَرَمْ**ın boyunları * % ) %
Ve Ezhârî dedi: ( **الدَّهْنَاء**ya komşudur ve ona karşılık
**عارِضُ اليَمامَةِ** vardır ); dedi: ve gerçekten ben oraya indim.

( ve ) **العَرِمَةُ**: ( **كَفَرِحَةٍ**: vadiye karşı konulan bir set; çoğul **عَرِمٌ** )
**كَكَتِفٍ** gibi; ( yahut o, tekili olmaksızın bir çoğuldur ).

Ve **الصِّحَاح**’ta: **العَرِمُ**: **المُسَنَّاةُ**dır; onun lafzından tekil yoktur;
ve denilir: onun teki **عَرِمَةٌ**dir.
İbn Berrî, Câ‘dî için okudu:
% ( Hazır bulunan Sebe’den, Me’rib; hani %
selinin önünden **العَرِمَا**yı dağıttı ) %

| | ( veya ) **العَرِمُ** ( o ) - doğrusu **هِيَ**’dir - | ( **الأَحْباسُ**’ın **تُبْنَى** edildiği ) **أَوْسَاطِ** ( **الأَوْدِيَةِ** ) içinde, | onu Ebû Hanîfe nakletti. | | ( ve ) denildi: **العَرِمُ**: ( **الجُرَذُ الذَّكَرُ** )’dir; o da | **الخُلْدُ**’dür; bunu el-Ezherî söyledi. | | ( ve ) denildi: ( **المَطَرُ الشَّدِيدُ** )’dir ki | ona güç yetirilmez. ( ve ) denildi: Yemen’de ( **وَاد** ) adıdır; | onu el-Ezherî nakletti; ( ve bunların her biriyle O’nun -yüce- sözü tefsir edildi ): | ! 2 \< فأرسلنا عليهم سيل العرم > 2 ! denildi: | onu **المُسَنَّاةِ**’ye veya **السَّدِّ**’e, yahut **الفَأْرِ**’e izafe etti ki | **السِّكْرَ**’ı onların üzerine yardı. er-Râgıb dedi: ve | **السَّيْلُ** ona nisbet edildi; şu bakımdan ki o, | **المُسَنَّاةَ**’yı delendir. el-Ezherî dedi: onun bir kıssası vardır; bu da | şudur ki Sebe kavmi bir nimet ve çok bahçeler içinde idiler; | ve onlardan kadın çıkardı; başının üzerinde | **الزَّبِيلُ** olduğu hâlde; iki eliyle çalışırdı ve | meyveli ağacın iki yanı arasında yürürdü; böylece **زبِيلِها**’ya, ağaç meyvelerinden ihtiyaç duyduğu şey düşerdi; | Allah’ın nimetini şükretmediler; bunun üzerine onların üzerine bir **جُرَذًا** gönderdi; ve onların bir **سِكْرٌ**’ü vardı; | onda kapılar vardı; **المَاءِ**’dan ihtiyaç duydukları şeyi açarlardı; derken o **الجُرَذُ** onu deldi; nihayet **السِّكْر** onların üzerine yardı; böylece bahçelerini boğdu. | | ( ve ) **العَرَمُ** ( harekeli olarak: **اللَّحْمُ** )’dır; | el-Ferrâ’dan. Denilir: Şüphesiz sizin deveniz **العَرَمَةِ** bakımından pek hoştur; | yani: **اللَّحْمِ**. | | ( ve **العُرْمَانُ** , damme ile: ( **الأُكَرُ**; | tekili **عَرَمٌ** ) - nüshalarda da böyledir - | doğrusu: **عَرِيمٌ** ( ve **أعرَمُ** )’dur; ve | el-Ezherî sonuncusuyla yetindi; ve onunla bazı | Şenûe sözleri hadisinden tefsir edildi: onların | mülk ve **عُرْمانٍ**’dan ne vardı. | | ( ve ) İbnü’l-A‘râbî dedi: ( **عَرْمَى واللهِ** ) | bunu mutlaka yapacağım; ve **حَرْمَى والله**; ikisi de | ( **أَمَا واللهِ**’de bir lugattır ); ve inşâd etti: |

| % ( * **عَرْمَى** وجَدِّكَ لو وَجَدْتَ لَهُم * % ) % | ( ve **عَارِمَةُ**: bilinen bir **أَرضٌ**’dür ); ve | el-Ezherî, er-Râ‘î’den inşâd etti: | % ( ألم تَسْأَلْ بِعارِمَةَ الدِّيَارا % | عن الحَيِّ المُفارِقِ : أَيْنَ سَارَا ) % | | ( ve **عَرْمَانُ**: bir kabilenin babasıdır ); onu İbn Sîde nakletti; | ve o, Ezd’den Amr oğlu Amr oğlu **عَرْمَانُ**’dır. | | ( ve **العَرِيمُ**: **الدَّاهِيَةُ**’dir ); şiddetinden dolayı. | | ( ve **عارِمًا** diye adlandırdılar; ve ) **عُرَامًا** ( **كغُرابٍ** | ve **حَمَّامٍ** gibi ); onlardan: Buhârî’nin şeyhi Fazl oğlu **عَارِمُ**; ve **عُرامُ** - damme ile - | Seyfüddevle zamanında iki şair Hâlidî’nin nesebinde. | | ( ve **العَرْمُ** ) fetha ile: ( **الدَّسَمُ** )’dır. | | ( ve ) ayrıca: ( **بَقِيَّةُ القِدْرِ** )’dir; ve denildi: | onun kiri; ve bununla **الأَقْلَفُ** adlandırıldı: **أَعْرَمُ**. | | ( ve ) **عُرِيْمةُ** ( **كَجُهَيْنَةَ** gibi: Benî Fezâre’ye ait bir **رَمْلَةٌ**’dir ); ve Cevherî, Bişr b. Ebî Hâzim’den inşâd etti; İbn Berrî dedi: o, Nâbiga’nındır. Dedim: | Cevherî’ye ( ( **س ح م** ) ) içinde Nâbiga için daha önce geçti; | ve doğru olan odur: | % ( إنَّ العُرَيْمَةَ مَانِعٌ أَرماحَنا % | ما كان من سَحَمٍ بها وصَفَارِ ) % | | Ve **الدُّمَيْنَة** diye rivayet edilir; o, Benî | Fezâre’ye ait bir sudur. | | ( ve **العَارِمُ**: Havlânî el-A‘lem oğlu Münzir’in atıdır ); | ve onun hakkında şöyle der: | % ( جَالَ مِنَ العَارِم في مَأْقِطٍ % | يَغْشَى وأُغْشِيه صُدورَ العَوالْ ) % | % ( أَقِيهِ في الحَرْبِ بِنَفْسِي كَمَا % | يَقِينِيَ المَوْتَ تَحْتَ الظِّلاَلْ ) % | | İbnü’l-Kelbî’nin Kitâbü’l-Hayl’inde böyledir. | | ( ve **عَوَارِمُ**: bir **هَضَبٌ**’dür; ve ) denildi: ( bir **ماءٌ**’dır ). | Nadr dedi: Benî Ebî Bekr b. |

| Kilâb’a ait bir dağdır. | | ( ve **سِجْنُ عَارِمٍ**: Abdullah b. | Zübeyr’in, Muhtâr’ın çıkışını, Muhammed b. el-Hanefiyye’ye hapsettiği yerdir ) | [Ebî] Ubeyd es-Sekafî’nin oğlu ( **بالكُوفةِ**’de ); onun onunla birlikte çıkmasından | korkarak; ve İbn Berrî, Kesîr’den inşâd etti: | % ( تُحَدِّثُ مَنْ لاَقَيْتَ أَنَّكَ عَائِذٌ % | | بَلِ الْعَائِذُ المَظْلُومُ في سِجْنِ عَارِمِ ) % | ( ve **التَّعْرِيمُ**: **الخَلْطُ**’tır ). | | ( ve **العَرَمْرَمُ**: **الشَّدِيدُ**’dür ); her şeyden. | | ( ve ) **العَرَمْرَمُ**: ( **الجَيْشُ الكَثِيرُ** )’dür; onu | Cevherî nakletti; ve denilir: o, her | şeyden çok olandır. | | [ ] Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: | | **العَرَمَة** - harekeli -: **عَارِمٍ**’in cem‘idir; denilir: | **غِلْمَانٌ** **عَقَقَةٌ** **عَرَمَةٌ**. | | **واللَّيالِي العُرَّمُ**: soğuğu şiddetli olanlardır; dedi ki: | % ( * ولَيْلَةٍ من اللَّيَالِي العُرَّمِ * % ) % | % ( * بَيْنَ الذِّرَاعَيْن وبين المِرْزَمِ * % ) % | % ( * تَهُمُّ فِيهَا العَنْزُ بِالتَّكَلُّمِ * % ) % | yani: soğuğunun şiddetinden. | | **واعْتِرامُ الفِتَنِ**: şiddetlenmesidir. | | **والمُعَارَمَةُ**: **المُخَاصَمَةُ** ve **المُفَاتَنَةُ**’dır. | | **والعَارِمَاتُ**: **الخَبِيثَاتُ**’tır. | | Ve **رَجُلٌ عَارِمٌ**: **خَبِيثٌ شِرِّيرٌ**’dir. | | Ve el-Ferrâ dedi: **العُرَامِيُّ**; **العُرامِ**’dan; o da | **الجَهْلُ**’dir. | | **واعْترَم الصَّبِيُّ** annesinin memesini: onu emdi. | | Ve **واعْتَرَمَتْ** o (dişi): kendisini **يَعْرُمها** olanı arzuladı; | dedi ki: | % ( ولا تُلْفَيَنَّ كَأُمِّ الغُلاِ % | مِ إنْ لم تَجِدْ عارٍ مًا تَعْتَرِم ) % |

| | Der ki: Eğer onu emzirecek kimse bulmazsan, o (meme) süt salar; böylece memesini sağdı; belki onu emzirdi de onu ağzından tükürdü. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Bu, ancak kendi işi olmayan şeyi zorla üstlenen kimse için söylenir. Ezherî dedi ki: Manası, kendisini hicvedecek kimse bulamadığında kendi nefsini hicveden kimse gibi olma. | |
| | **العُرْمَةُ** (ضم ile): buğday ve arpadan yığınlar. | |
| | **العَرَمَةُ** (harekeli): set; **العَرِمَةِ** hakkında bir lugat; Kurâ‘dan. | |
| | **العُرَامُ** (ضم ile): tencerenin kiri. | |
| | **العُرْمَةُ** (ضم ile): silahın yumurtası. | |
| | **العُرْمَانُ**: ekinlikler; onun teki **عَرِيمٌ** ve **أَعرَمُ**; birincisi kıyasta daha elverişlidir; çünkü **فُعْلانًا** üzerine **أَفْعَلُ** ancak sıfat olarak cem‘ olunur; ve bununla **حَدِيثُ أَقْوالِ شَنُوءَةَ** tefsir edilmiştir. | |
| | **عِزٌّ عَرَمْرَمٌ**: çok; dedi ki:
% ( أَداراً بأجمادِ النَّعام عَهِدْتُها % | بها نَعَمًا حَوْمًا وعِزًّا عَرمْرَمَا ) % | |
| | Ve **رَجُلٌ عَرَمْرَمٌ**: acemliği şiddetli; Kurâ‘dan. | |
| | **العَرِمُ**، **كَكَتِفُ**: **الدَّبَرَةِ** etrafında yükseltilen şey; o, **المِعْذَارُ**dur. | |
| | **العَرَمَة**: harekeli: irin(ler)den bir çömelti/yığın; bunu bazı Nemrîler söyledi. | |
| | **أَبو عُرَام**، **كَغُرابٍ**: Cifâr’da bir kum tepesinin künyesi. | |
| | **عَرَّامُ بنُ عَبْدِ اللهِ** - **كَشَدَّادٍ** -: Endülüsî bir muhaddis; iki yüz elli altı senesinde vefat etti. | |
| | **عَرِمَ**، **كَكَتِفَ**: Necd’de, Yenbu‘dan Burkân’ın ona çarpmasına kadar, Câr’ın aşağısında bir vadi; bunu Nasr söyledi. | |

|

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَرَمَ
1 عَرَمَ ذ , aor. عَرُمَ and عَرَمَ , (S, Msb, K,) inf. n. عَرَامَةٌ (S, K) and عُرَامٌ (S, * Msb, * K) and عَرْمٌ; (CK;) and عَرِمَ, aor. عَرَمَ , (Msb, K,) inf. n. عَرَمٌ; (Msb;) and عَرُمَ; (K; [in which the inf. ns. mentioned above follow this last form of the verb;] and so in a copy of the S in the place of عَرَمَ, with يَعْرُمُ only for the aor.;) He was, or became, evil in disposition, or illnatured, and very perverse or cross or repugnant; (S, Msb, K; *) and sharp: (Msb:) or vehement, or strong: (K:) said of a boy, or child: (S:) or of a man: and, said of a boy, or child, (or so [particularly] عَرُمَ, inf. n. عَرَامَةٌ and عُرَامٌ, TA,) he behaved insolently and unthankfully, or ungratefully; syn. أَشِرَ, or مَرِحَ, or بَطِرَ; [all of which signify the same;] or he was, or became, bad, corrupt, or wicked; عَلَيْنَا [to us]. (K, TA.) And accord. to IAar, عَرَمَ, aor. عَرُمَ , signifies He was, or became, ignorant; as also عَرُمَ, and عَرِمَ. (TA.) [See also عَرَامٌ, below.] ― -b2- عَرِمَ said of a bone, [app. when burnt,] aor. عَرَمَ , (K, TA,) inf. n. عَرَمٌ, accord. to the copies of the K i. q. فَتَرَ, but correctly فَتَرَ [i. e. It exhaled its scent, smell, or odour]. (TA.) -A2- عَرَمَ فُلَانًا, (K, TA,) inf. n. عَرَامَةٌ, (TA,) He treated such a one with illnature, and exceeding perverseness or crossness or repugnance. (K, * TA.) ― -b2- عَرَمَ العَظْمَ, (S, K,) aor. عَرُمَ and عَرَمَ , inf. n. عَرْمٌ; (S;) and ↓ تعرّمهُ; (S, K;) are like عَرَقَهُ and تعرّقهُ; (S;) [i. e.] both signify He stripped off the flesh from the bone [with his fore teeth, eating it]. (K.) ― -b3- And in like manner, (S,) عَرَمَتِ الاـِبِلُ الشَّجَرَ The camels [cropped the trees; or] obtained [pasture] from the trees. (S, K.) ― -b4- And عَرَمَ أُمَّهُ, (K, TA,) inf. n. عَرْمٌ, (TA,) He (a child) sucked the breast of his mother; (K, TA;) and so ثَدْىَ أُمِّهِ ↓ اعترم. (TA.)

تَعْرِيمٌ
2 تَعْرِيمٌ ذ The act of mixing. (K.) One says, عرّمهُ بِهِ He mixed it with it. (TK.)

مُعَارَمَةٌ
3 مُعَارَمَةٌ ذ The contending in an altercation, disputing, or litigating; and occasioning فِتْنَة (i. e. conflict, or discord, or the like,) with another; syn. مُخَاصَمَةٌ; and مُفَاتَنَةٌ. (TA.)

اعرمهُ
4 اعرمهُ ذ He brought upon him, meaning he induced him to do, a deed [of an evil nature] that he had not committed. (Ham p. 707.)

تعرّم العَظْمَ
5 تعرّم العَظْمَ ذ : see 1, latter half.

اِعْتِرَامُ الفِتَنِ
8 اِعْتِرَامُ الفِتَنِ ذ The being, or becoming, hard to be borne, severe, or distressing, said of فِتَن [i. e. trials, or conflicts and factions, &c.]. (TA.) ― -b2- اِعْتَرَمَت, said of a mare, She went at random, heedlessly, or in a headlong manner, not obeying guidance; and deviated from the right course. (Ham p. 277.) ― -b3- And, said of a mother, She sought one who would suck her breast: or she sucked the milk from her own breasts and spirted it forth from her: a poet says,
لَا تَلْغُِبَنَّ كَأُمِّ الغُلَا
تَعْتَرِمْ ↓ مِ اـِلَّا تَجِدْ عَارِمًا
[in my original لا تلغينّ; for which I have substituted what I think to be the right reading: i. e. Do not thou become wearied like the mother of the boy if she find not a sucker of her breast, seeking for such: or] he means, if she finds not one who will suck her, she contrives, and milks her own breasts, and sometimes she sucks it [i. e. the milk] and spirts it forth from her mouth: accord. to IAar, this is said to him who imposes upon himself the task of doing that which is no part of his business: or, accord. to Az, the meaning is, be not thou like him who censures, or satirizes, himself, when he finds not whom he may censure, or satirize. (TA.) ― -b4- See also 1, last sentence.

عَرْمٌ
عَرْمٌ ذ Grease, or gravy; i. e. the dripping that exudes from flesh-meat and from fat. (K.) And The remains of the cooking-pot: (K, TA:) or the dirt of the cooking-pot; as also ↓ عُرَامٌ, (TA.)

عَرَمٌ
عَرَمٌ ذ The quality, in anything, of being of two colours: a leopard has this quality: (Th, TA:) or, as also ↓ عُرْمَةٌ, blackness mixed with whiteness, in anything: or the quality of being speckled with blackness and whiteness, without largeness of every speckle: and a whiteness in the lip of the sheep or goat: (K:) or thus the latter word: (S, TA:) and likewise the quality of being speckled with black, in the ear thereof. (TA.) Also (i. e. عَرَمٌ) The quality, in a collection of small cattle, of consisting of sheep and goats. (S.) -A2- See also عَرَمَةٌ.

عَرِمٌ
عَرِمٌ ذ : see عَارِمٌ, in two places. -A2- Also A dam; syn. مُسَنَّاةٌ: (S, TA:) [or rather dams, agreeably with what here follows:] a pl. [or coll. gen. n.] (K) having no sing. [or n. un.]: (S, K:) or its sing. [or n. un.] is ↓ عَرِمَةٌ, (S, Msb, K,) which signifies, (Kr, K, TA,) as also ↓ عَرَمَةٌ, (Kr, TA,) a dam (مُسَنَّاةٌ, Kr, or سَدٌّ, K) that is raised across a valley, or torrent-bed: (K:) or عَرِمٌ signifies [dams such as are termed] أَحْبَاس [pl. of حِبْسٌ] constructed in valleys, or torrent-beds, (AHn, K, TA,) in the middle parts of these: (AHn, TA:) in each of which senses it is said to be used in the Kur xxxiv. 15: (TA:) or it there signifies a torrent of which the rush is not to be withstood: (Msb:) and a violent rain, (K, TA,) that is not to be endured: thus, accord. to some, in the Kur: (TA:) and the male of the [species of rat called] جُرَذ, (K, TA,) which is the خُلْد, so, Az says, is there meant accord. to some: (TA:) and, (K, TA,) as some say, in that instance, (TA,) it is the name of a certain valley (K, TA) in ElYemen: so says (TA.)

عُرْمَةٌ
عُرْمَةٌ ذ : see عَرَمٌ: -A2- and see also عَرَمَةٌ. -A3- Also A helmet of iron. (TA.)

عَرَمَةٌ
عَرَمَةٌ ذ A quantity of reaped corn or grain, collected together, (S, Msb, K,) trodden out, (S, K,) to be winnowed, (S,) not yet winnowed, (K,) or that is trodden out, then winnowed: (Msb:) said by some to called only عَرْمَةٌ; but correctly عَرَمَةٌ, as is shown by its having for its pl. [or rather coll. gen. n.] ↓ عَرَمٌ, as in an ex. cited by J [in the S]; حَلْقَةٌ and حَلَقٌ being anomalous: (IB, TA:) and ↓ عُرْمَةٌ, of which the pl. is عُرَمٌ, signifies the same; (Msb;) or عُرْمَةٌ signifies heaps of reaped wheat and of barley. (TA.) ― -b2- And A place in which sand is collected: (S, K:) pl. عَرَمَاتٌ. (IB, TA.) ― -b3- And it is said to signify جُثْوَةٌ مِنْ دَمَالٍ [app. meaning A heap of dung such as is termed دَمَال, q. v.]. (TA.) ― -b4- See also عَرِمٌ. -A2- Also Flesh-meat. (Fr, K, TA: omitted in the CK.) One says, اـِنَّ جَزُورَكُمْ لَطَيِّبُ العَرَمَةِ Verily your slaughtered camel is savoury in respect of the meat. (Fr, TA.) ― -b2- And The odour of cooked flesh-meat. (K.) -A3- Also a pl. of عَارِمٌ [q. v.]. (TA.)

عَرِمَةٌ
عَرِمَةٌ ذ : see عَرِمٌ. ― -b2- [It is also said, by Golius, on the authority of Meyd, to signify A vineyard.]

عَرْمَى وَاللّٰهِ
عَرْمَى وَاللّٰهِ ذ is a dial. var. of أَمَا وَاللّٰهِ, (IAar, K, TA,) as also [غَرْمَى واللّٰه, and] حَرْمَى وَاللّٰهِ: one says, عَرْمَى وَاللّٰهِ لَأَفْعَلَنٌ كَذَا [Verily, or now surely, by God, I will indeed do such a thing]. (IAar, TA.)

عُرَامٌ
عُرَامٌ ذ , [mentioned in the first sentence of this art. as an inf. n.,] (S, Mgh, Msb, K,) when used as [a simple subst.] denoting a quality of a boy, or child, (S, Mgh,) or of a man, (K,) signifies Evilness of disposition, or illnature, and exceeding perverseness or crossness or repugnance; (S, Msb, K;) and vehemence, and strength; (Mgh, * TA;) and sharpness; (Msb;) and annoyance, or molestation: (K:) [and] the quality of quitting the right course, and exorbitance. (Ham p. 277.) ― -b2- Hence, in a trad. of 'Omar, metaphorically used as meaning (assumed tropical:) Sharpness and strength of [the beverage termed] نَبِيذ made of raisins. (Mgh.) ― -b3- And Numerousness of an army, (S, K,) and sharpness, and vehemence, thereof. (K.) ― -b4- Also Ignorance. (Fr, TA.) -A2- And The عُرَاق [app. meaning flesh-meat] of a bone: and likewise [i. e., app., portions that are cropped by camels] of trees. (S, K. [See عُرَاقٌ, voce عَرْقٌ.]) One says مِنْ ↓ أَعْرَمُ كَلْبٍ عَلَى عُرَامٍ [More evil in disposition than a dog over a piece of flesh-meat of a bone]. (TA.) Or, accord. to Az, العُرَامُ signifies, (TA,) or it signifies also, (K,) What falls of the bark of the [thorn-tree called] عَوْسَج: (K, TA:) but others explain it in a general manner, saying that عُرَامُ الشَّجَرَةِ signifies the bark of the tree. (TA.) ― -b2- See also عَرْمٌ.

عَرِيمٌ
عَرِيمٌ ذ A calamity, or misfortune: (K, TA:) because of its hardness, or pressure. (TA.) -A2- See also أَعْرَمُ, last two sentences.

عُرَامِىٌّ
عُرَامِىٌّ ذ is [app. a rel. n. signifying Of, or relating to, ignorance; being] said by Fr to be from عُرَامٌ signifying “ ignorance. ” (TA.)

عَارِمٌ
عَارِمٌ ذ and ↓ عَرِمٌ, (S, Msb, K,) applied to a boy, or child, (S,) or to a man, (K,) Evil in disposition, or illnatured, and very perverse or cross or repugnant; (S, Msb, K; *) and sharp: (Msb:) or vehement, or strong: (K:) and, applied to a boy, or child, insolent and unthankful, or ungrateful: or bad, corrupt, or wicked: the former epithet, applied to a man, signifies also abominable, or evil: (TA:) and so its fem. pl. عَارِمَات, (S, TA,) applied by a rلjiz as an epithet to creeping [ticks, or similar insects, such as are termed] أَنْبَار [pl. of نِبْرٌ]: (S:) and ↓ عَرِمٌ is said (Msb, TA) by IAar (TA) to signify ignorant: (Msb, TA:) عَرَمَةٌ is pl. of عَارِمٌ, and is applied as an epithet to boys, like عَقَقَةٌ [pl. of عَاقٌّ]. (TA.) ― -b2- [Hence,] لِسَانٌ عَارِمٌ A vehement tongue. (TA. [See an ex. voce شَكِىٌّ.]) ― -b3- And يَوْمٌ عَارِمٌ A day vehemently cold: (TA:) or a day cold in the utmost degree: (K, TA:) and in like manner لَيْلٌ عَارِمٌ [a night vehemently cold: &c.]: and [the pl. in this sense is عُرَّمٌ:] اللَّيَالِى العُرَّمُ signifies the vehemently-cold nights. (TA.) -A2- Also [Sucking the breast; or] a sucker of the breast: so in a verse cited above: see 8. (TA.) -A3- مَا هُوَ بِعَارِمِ عَقْلٍ see expl. voce حَارِمٌ

عَرَمْرَمٌ
عَرَمْرَمٌ ذ Hard, strong, or vehement; (K, TA;) applied to anything. (TA.) ― -b2- And Numerous; applied to an army; (S, K, TA;) or, as some say, to anything. (TA.) ― -b3- And, applied to a man, Having a strong degree of عُجْمَة [i. e. impotence, or difficulty, in speech, or utterance; or barbarousness, or vitiousness, therein; or in speaking Arabic].

أَعْرَمُ
أَعْرَمُ ذ [More, and most, evil in disposition, or illnatured, &c.]: see an ex. voce عُرَامٌ. -A2- Also [Having the quality termed عَرَمٌ and عُرْمَةٌ: fem عَرْمَآءُ: and pl. عُرْمٌ: i. e.] having in it blackness and whiteness: [&c.:] (S, K: *) the eggs of the sand-grouse are عُرْم; (S, K, * TA;) they are meant by this word in a verse of Aboo-Wejzeh Es-Saadee: (TA:) and عَرْمَآءُ is applied to a serpent; (S;) and means a serpent speckled with black and white; (K, TA;) pl. عُرْمٌ. (TA.) And i. q. أَبْرَشُ: (K, TA:) and, some say, أَبْرَصُ: [the former meaning Speckled: and the latter, and sometimes the former also, leprous:] fem. عَرْمَآءُ. (TA.) Applied to a sheep or goat, Having a whiteness in the lip: fem. as above: (K:) [but] it occurs in a trad., applied to a ram, as meaning white, with black specks. (TA.) And Coloured (K, TA) with two colours. (TA.) Hence دَهْرٌ أَعْرَمُ (assumed tropical:) [Time, or fortune, of two sorts]. (TA.) ― -b2- [Hence also,] applied to a collection of small cattle, Consisting of sheep and goats. (S, K.) ― -b3- And Uncircumcized: pl. عُرْمَانٌ, and pl. pl. عَرَامِينُ, (K, TA,) which is mentioned by AA as an epithet applied to men, syn. with قُلْفَانٌ [a pl. of أَقْلَفُ]. (TA.) -A3- Also a sing. of عُرْمَانٌ signifying Tillers, or cultivators, of land, syn. أَكَرَةٌ, [in the CK اُكْرَة (which is a sing.),] (Az, K, TA,) and so is ↓ عَرِيمٌ, in the copies of the K, erroneously written عرم [in some of them عَرْمٌ and in others عَرَمٌ]. (TA.) ― -b2- And أَعْرَمُ and ↓ عَرِيمٌ, the latter more agreeably with analogy, are likewise pls. of عُرْمَانٌ signifying Places of seed-produce. (TA.)

##### Türkçe

**عَرَمَ**
1 **عَرَمَ** **ذ**, muzâri‘i **عَرُمَ** ve **عَرَمَ**, (S, Msb, K,) mastarı **عَرَامَةٌ** (S, K) ve **عُرَامٌ** (S, * Msb, * K) ve **عَرْمٌ**; (CK;) ve **عَرِمَ**, muzâri‘i **عَرَمَ**, (Msb, K,) mastarı **عَرَمٌ**; (Msb;) ve **عَرُمَ**; (K; [orada yukarıda zikredilen mastarlar bu fiilin bu son şeklinin ardından gelir;] ve S’nin bir nüshasında **عَرَمَ** yerinde, muzâri‘ için yalnız **يَعْرُمُ** ile;) O, tabiatça kötü idi yahut kötü oldu, yahut huysuzdu ve çok inatçı yahut aksi yahut itici idi; (S, Msb, K; *) ve keskin: (Msb:) yahut şiddetli, yahut güçlü: (K:) bir oğlan yahut çocuk hakkında söylenir: (S:) yahut bir adam hakkında: ve bir oğlan yahut çocuk hakkında söylendiğinde, (yahut [özellikle] **عَرُمَ**, mastarı **عَرَامَةٌ** ve **عُرَامٌ**, TA,) o, küstahça ve nankörce, yahut şükürsüzce davrandı; eş anlamlısı **أَشِرَ**, yahut **مَرِحَ**, yahut **بَطِرَ**; [bunların hepsi aynı mânaya delâlet eder;] yahut o, kötü idi yahut kötü oldu, bozuk yahut fesatçı yahut habis; **عَلَيْنَا** [bize karşı]. (K, TA.) Ve IAar’a göre, **عَرَمَ**, muzâri‘i **عَرُمَ**, “O, cahil idi yahut cahil oldu” mânasınadır; **عَرُمَ** ve **عَرِمَ** de böyledir. (TA.) [Aşağıda **عَرَامٌ**’a da bak.] ― -b2- **عَرِمَ** bir kemik hakkında, [görünüşe göre yakıldığında,] muzâri‘i **عَرَمَ**, (K, TA,) mastarı **عَرَمٌ**, K’nin nüshalarına göre **فَتَرَ** ile aynı mânada; fakat doğrusu **فَتَرَ**’dır [yani: kokusunu, yahut rayihasını, yahut kokusunu saldı]. (TA.) -A2- **عَرَمَ فُلَانًا**, (K, TA,) mastarı **عَرَامَةٌ**, (TA,) O, falancaya huysuzlukla ve aşırı inatçılık yahut aksilik yahut iticilikle muamele etti. (K, * TA.) ― -b2- **عَرَمَ العَظْمَ**, (S, K,) muzâri‘i **عَرُمَ** ve **عَرَمَ**, mastarı **عَرْمٌ**; (S;) ve ↓ **تعرّمهُ**; (S, K;) **عَرَقَهُ** ve **تعرّقهُ** gibidir; (S;) [yani] ikisi de “O, kemiğin etini [ön dişleriyle, onu yiyerek] sıyırdı” mânasınadır. (K.) ― -b3- Ve aynı şekilde, (S,) **عَرَمَتِ الاـِبِلُ الشَّجَرَ** Develer [ağaçları otladı; yahut] ağaçlardan [otlak] elde etti. (S, K.) ― -b4- Ve **عَرَمَ أُمَّهُ**, (K, TA,) mastarı **عَرْمٌ**, (TA,) O (çocuk) annesinin memesini emdi; (K, TA;) ve **ثَدْىَ أُمِّهِ** ↓ **اعترم** de böyledir. (TA.)

**تَعْرِيمٌ**
2 **تَعْرِيمٌ** **ذ** Karıştırma fiili. (K.) Denir ki: **عرّمهُ بِهِ** “Onu onunla karıştırdı.” (TK.)

**مُعَارَمَةٌ**
3 **مُعَارَمَةٌ** **ذ** Bir ağız kavgasında çekişme, tartışma yahut davalaşma; ve başkasıyla **فِتْنَة** (yani çatışma yahut ayrılık yahut benzeri) meydana getirme; eş anlamlısı **مُخَاصَمَةٌ**; ve **مُفَاتَنَةٌ**. (TA.)

**اعرمهُ**
4 **اعرمهُ** **ذ** Ona, yani onu işlememiş olduğu [kötü tabiatlı] bir fiili işlemeye sevk ederek, onun üzerine getirdi. (Ham s. 707.)

**تعرّم العَظْمَ**
5 **تعرّم العَظْمَ** **ذ**: 1’in ikinci yarısına bak.

**اِعْتِرَامُ الفِتَنِ**
8 **اِعْتِرَامُ الفِتَنِ** **ذ** **فِتَن** [yani imtihanlar, yahut çatışmalar ve fırkalaşmalar, vb.] hakkında “katlanılması güç, şiddetli yahut sıkıntı verici olma yahut böyle olma hâli.” (TA.) ― -b2- **اِعْتَرَمَت**, bir kısrak hakkında: O, rastgele, aldırışsızca yahut atılgan bir tarzda gitti, yönlendirmeye itaat etmedi; ve doğru yoldan saptı. (Ham s. 277.) ― -b3- Ve bir anne hakkında: O, memesini emecek birini aradı: yahut kendi memelerinden sütü emdi ve onu kendinden fışkırttı: bir şair der ki,
لَا تَلْغُِبَنَّ كَأُمِّ الغُلَا
تَعْتَرِمْ ↓ مِ اـِلَّا تَجِدْ عَارِمًا
[aslında bende لا تلغينّ; bunun yerine doğru okunuş olduğunu düşündüğüm şeyi koydum: yani “Eğer memesini emecek birini bulamazsa, oğlanın annesi gibi yorulma, böyle birini arayarak”: yahut] demek ister ki: eğer onu emecek birini bulamazsa, çareye başvurur, kendi memelerini sağar, ve bazen onu [yani sütü] emer ve ağzından kendinden fışkırtır: IAar’a göre bu, kendi işi olmayan şeyi yapma yükünü kendine yükleyen kimseye söylenir: yahut Az’a göre mânası: kınayacak yahut hicvedeceği birini bulamadığında kendini kınayan yahut kendini hicveden kimse gibi olma. (TA.) ― -b4- 1’in son cümlesine de bak.

**عَرْمٌ**
**عَرْمٌ** **ذ** Yağ, yahut et suyu; yani etten ve yağdan sızan damla. (K.) Ve tencerenin artığı: (K, TA:) yahut tencerenin kiri; bunun gibi ↓ **عُرَامٌ** da (TA.)

**عَرَمٌ**
**عَرَمٌ** **ذ** Bir şeyde iki renkli olma niteliği: pars bu niteliğe sahiptir: (Th, TA:) yahut, bunun gibi ↓ **عُرْمَةٌ** da, herhangi bir şeyde beyazlıkla karışık siyahlık: yahut her benek büyük olmaksızın siyahlık ve beyazlıkla benekli olma niteliği: ve koyun yahut keçinin dudağında bir beyazlık: (K:) yahut bu, son kelime içindir: (S, TA:) ve yine onun kulağında siyahla benekli olma niteliği. (TA.) Ayrıca (yani **عَرَمٌ**) küçükbaş bir toplulukta koyun ve keçiden oluşma niteliği. (S.) -A2- **عَرَمَةٌ**’ya da bak.

**عَرِمٌ**
**عَرِمٌ** **ذ**: iki yerde **عَارِمٌ**’e bak. -A2- Ayrıca Bir bent; eş anlamlısı **مُسَنَّاةٌ**: (S, TA:) [yahut daha doğrusu, aşağıda gelenle uyumlu olarak bentler:] tekili olmayan bir çoğul [yahut cins ismi]: (S, K:) yahut onun tekili [yahut birim ismi] ↓ **عَرِمَةٌ**’dır, (S, Msb, K,) ki (Kr, K, TA,) bunun gibi ↓ **عَرَمَةٌ** da (Kr, TA,) bir vadi yahut sel yatağı üzerine yükseltilmiş bir bent (Kr’ye göre **مُسَنَّاةٌ**, yahut K’ye göre **سَدٌّ**) mânasınadır: (K:) yahut **عَرِمٌ**, vadilerde yahut sel yataklarında (AHn, K, TA) bunların orta kısımlarında (AHn, TA) yapılmış **أَحْبَاس** [**حِبْسٌ**’un çoğulu] denilen [bentler] mânasınadır: (AHn, K, TA:) bu mânaların her birinde Kur’ân xxxiv. 15’te kullanıldığı söylenir: (TA:) yahut orada, akışına karşı durulamayacak bir sel mânasınadır: (Msb:) ve katlanılamayacak şiddetli bir yağmur, (K, TA,) bazılarına göre Kur’ân’da böyledir: (TA:) ve [**جُرَذ** denilen fare türünün] erkeği, (K, TA,) ki o **خُلْد**’dür; Az der ki, bazılarına göre orada kastedilen budur: (TA:) ve, (K, TA,) bazılarına göre, o örnekte, (TA,) ElYemen’de belirli bir vadinin adıdır (K, TA): (TA) der ki.

**عُرْمَةٌ**
**عُرْمَةٌ** **ذ**: **عَرَمٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca **عَرَمَةٌ**’ya da bak. -A3- Ayrıca Demirden bir miğfer. (TA.)

**عَرَمَةٌ**
**عَرَمَةٌ** **ذ** Biçilmiş ekin yahut tahıldan bir miktar, bir araya toplanmış, (S, Msb, K,) harmanlanmış, (S, K,) savrulmak üzere, (S,) henüz savrulmamış, (K,) yahut harmanlanıp sonra savrulmuş olan: (Msb:) bazılarınca yalnız **عَرْمَةٌ** diye adlandırıldığı söylenir; fakat doğrusu **عَرَمَةٌ**’dır; bunun delili, onun çoğulunun [yahut daha doğrusu cins isminin] ↓ **عَرَمٌ** olmasıdır; S’de J’nin naklettiği bir örnekte olduğu gibi; **حَلْقَةٌ** ve **حَلَقٌ** ise kural dışıdır: (IB, TA:) ve ↓ **عُرْمَةٌ**, çoğulu **عُرَمٌ** olup aynı mânaya gelir; (Msb;) yahut **عُرْمَةٌ**, biçilmiş buğday ve arpa yığınları mânasınadır. (TA.) ― -b2- Ve kumun toplandığı bir yer: (S, K:) çoğulu **عَرَمَاتٌ**. (IB, TA.) ― -b3- Ve **جُثْوَةٌ مِنْ دَمَالٍ** [görünüşe göre mânası: **دَمَال** denilen gübreden bir yığın] mânasına geldiği söylenir. (TA.) ― -b4- **عَرِمٌ**’e de bak. -A2- Ayrıca Et. (Fr, K, TA: CK’de düşürülmüştür.) Denir ki: **اـِنَّ جَزُورَكُمْ لَطَيِّبُ العَرَمَةِ** “Şüphesiz sizin kesilmiş deveniz et bakımından lezzetlidir.” (Fr, TA.) ― -b2- Ve pişmiş etin kokusu. (K.) -A3- Ayrıca **عَارِمٌ**’in bir çoğuludur [bkz.]. (TA.)

**عَرِمَةٌ**
**عَرِمَةٌ** **ذ**: **عَرِمٌ**’e bak. ― -b2- [Golius tarafından, Meyd’in rivayetine dayanarak, “bir bağ” mânasına geldiği de söylenmiştir.]

**عَرْمَى وَاللّٰهِ**
**عَرْمَى وَاللّٰهِ** **ذ** **أَمَا وَاللّٰهِ**’nin bir lehçe varyantıdır, (IAar, K, TA,) bunun gibi [**غَرْمَى وَاللّٰه**, ve] **حَرْمَى وَاللّٰهِ** de: denir ki: **عَرْمَى وَاللّٰهِ لَأَفْعَلَنٌ كَذَا** [“Doğrusu, yahut şimdi elbette, Allah’a yemin olsun, şunu mutlaka yapacağım”]. (IAar, TA.)

**عُرَامٌ**
**عُرَامٌ** **ذ**, [bu maddenin ilk cümlesinde mastar olarak zikredilmiştir,] (S, Mgh, Msb, K,) bir oğlan yahut çocuğun (S, Mgh) yahut bir adamın (K) niteliğini bildiren [yalın bir isim] olarak kullanıldığında, “tabiatça kötülük yahut huysuzluk ve aşırı inatçılık yahut aksilik yahut iticilik” mânasınadır; (S, Msb, K;) ve şiddet, ve güç; (Mgh, * TA;) ve keskinlik; (Msb;) ve rahatsız etme yahut eziyet: (K:) [ve] doğru yolu terk etme niteliği ve aşırılık. (Ham s. 277.) ― -b2- Bundan dolayı, ‘Ömer’den bir rivayette, mecazen (varsayılan mecaz:) kuru üzümden yapılan **نَبِيذ** denilen içeceğin keskinliği ve gücü mânasında kullanılmıştır. (Mgh.) ― -b3- Ve bir ordunun çokluğu, (S, K,) ve onun keskinliği ve şiddeti. (K.) ― -b4- Ayrıca Cehalet. (Fr, TA.) -A2- Ve bir kemiğin **عُرَاق**’ı [görünüşe göre et]; ve yine ağaçlardan [yani görünüşe göre develerin kopardığı parçalar]. (S, K. [**عُرَاقٌ**’a, **عَرْقٌ** maddesinde bak.]) Denir ki: **مِنْ ↓ أَعْرَمُ كَلْبٍ عَلَى عُرَامٍ** [“Bir kemiğin et parçası üzerinde duran köpekten daha kötü huylu”]. (TA.) Yahut Az’a göre **العُرَامُ**, (TA,) yahut ayrıca o mânaya gelir, (K,) **عَوْسَج** denilen [dikenli] ağacın kabuğundan düşen şeydir: (K, TA:) fakat başkaları onu genel bir şekilde açıklar; **عُرَامُ الشَّجَرَةِ**’nin ağacın kabuğu olduğunu söylerler. (TA.) ― -b2- **عَرْمٌ**’e de bak.

**عَرِيمٌ**
**عَرِيمٌ** **ذ** Bir musibet yahut felâket: (K, TA:) onun sertliği yahut baskısı sebebiyle. (TA.) -A2- **أَعْرَمُ**’a, son iki cümleye de bak.

**عُرَامِىٌّ**
**عُرَامِىٌّ** **ذ** [görünüşe göre “cehalete ait/cehaletle ilgili” mânasında bir nisbe ismidir;] Fr tarafından, “cehalet” mânasındaki **عُرَامٌ**’dan olduğu söylenmiştir. (TA.)

**عَارِمٌ**
**عَارِمٌ** **ذ** ve ↓ **عَرِمٌ**, (S, Msb, K,) bir oğlan yahut çocuğa (S) yahut bir adama (K) nispetle: tabiatça kötü, yahut huysuz, ve çok inatçı yahut aksi yahut itici; (S, Msb, K; *) ve keskin: (Msb:) yahut şiddetli, yahut güçlü: (K:) ve bir oğlan yahut çocuğa nispetle: küstah ve nankör, yahut şükürsüz: yahut kötü, bozuk, yahut habis: bir adama nispetle, önceki sıfat ayrıca iğrenç, yahut kötü mânasına da gelir: (TA:) ve onun dişi çoğulu **عَارِمَات**, (S, TA,) bir recez şairi tarafından sürünen [kene yahut benzeri böcekler, **أَنْبَار** ( **نِبْرٌ**’ün çoğulu) denilenlere] sıfat olarak kullanılmıştır: (S:) ve ↓ **عَرِمٌ**, (Msb, TA) IAar’a göre (TA) “cahil” mânasınadır: (Msb, TA:) **عَرَمَةٌ**, **عَارِمٌ**’in çoğuludur ve oğlanlara sıfat olarak kullanılır; **عَقَقَةٌ** [**عَاقٌّ**’ın çoğulu] gibi. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **لِسَانٌ عَارِمٌ** Şiddetli bir dil. (TA. [**شَكِىٌّ** maddesinde bir örneğe bak.]) ― -b3- Ve **يَوْمٌ عَارِمٌ** Şiddetle soğuk bir gün: (TA:) yahut en ileri derecede soğuk bir gün: (K, TA:) ve aynı şekilde **لَيْلٌ عَارِمٌ** [şiddetle soğuk bir gece: vb.]: ve [bu mânada çoğulu **عُرَّمٌ**’dür:] **اللَّيَالِى العُرَّمُ** şiddetle soğuk geceler mânasınadır. (TA.) -A2- Ayrıca [meme emme; yahut] meme emen: yukarıda zikredilen beyitte böyledir: 8’e bak. (TA.) -A3- **مَا هُوَ بِعَارِمِ عَقْلٍ**: açıklaması için **حَارِمٌ** maddesine bak.

**عَرَمْرَمٌ**
**عَرَمْرَمٌ** **ذ** Sert, güçlü, yahut şiddetli; (K, TA;) herhangi bir şeye nispetle. (TA.) ― -b2- Ve çok; bir orduya nispetle; (S, K, TA;) yahut bazılarına göre herhangi bir şeye nispetle. (TA.) ― -b3- Ve bir adama nispetle: **عُجْمَة**’si [yani konuşmada yahut telaffuzda iktidarsızlık yahut güçlük; yahut barbarlık yahut bozukluk; yahut Arapça konuşmada] güçlü derecede olan.

**أَعْرَمُ**
**أَعْرَمُ** **ذ** [Daha, ve en, kötü huylu, yahut huysuz, vb.]: **عُرَامٌ** maddesinde bir örneğe bak. -A2- Ayrıca [**عَرَمٌ** ve **عُرْمَةٌ** denilen niteliğe sahip olan: dişisi **عَرْمَآءُ**; çoğulu **عُرْمٌ**: yani] onda siyahlık ve beyazlık bulunan: [&c.:] (S, K: *) kum tavuğunun yumurtaları **عُرْم**’dur; (S, K, * TA;) Aboo-Wejzeh Es-Saadee’nin bir beytinde bu kelimeyle kastedilen onlardır: (TA:) ve **عَرْمَآءُ** bir yılana sıfat olur; (S;) ve siyah ve beyazla benekli bir yılan mânasınadır; (K, TA;) çoğulu **عُرْمٌ**. (TA.) Ve **أَبْرَشُ** ile aynı mânadadır: (K, TA:) ve bazıları **أَبْرَصُ** der: [birincisi “benekli” demektir; ikincisi, ve bazen birincisi de, “abraş/ala” demektir:] dişisi **عَرْمَآءُ**. (TA.) Bir koyun yahut keçiye nispetle: dudağında bir beyazlık bulunan: dişisi yukarıdaki gibidir: (K:) [fakat] bir rivayette, bir koça nispetle, “beyaz, siyah benekli” mânasında vârid olmuştur. (TA.) Ve iki renkle (K, TA) renklenmiş. (TA.) Bundan dolayı **دَهْرٌ أَعْرَمُ** (varsayılan mecaz:) [iki türlü zaman yahut talih]. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı ayrıca,] küçükbaş bir topluluğa nispetle: koyun ve keçiden oluşan. (S, K.) ― -b3- Ve sünnetsiz: çoğulu **عُرْمَانٌ**, ve çoğulun çoğulu **عَرَامِينُ**, (K, TA,) AA tarafından erkeklere sıfat olarak zikredilmiştir; **قُلْفَانٌ** [**أَقْلَفُ**’un bir çoğulu] ile eş anlamlıdır. (TA.) -A3- Ayrıca, toprağı işleyenler yahut ekenler mânasındaki **عُرْمَانٌ**’ın bir tekilidir; eş anlamlısı **أَكَرَةٌ**, [CK’de **اُكْرَة** (ki tekildir),] (Az, K, TA,) ve K’nin nüshalarında yanlışlıkla عرم yazılan (bazılarında **عَرْمٌ**, bazılarında **عَرَمٌ**) ↓ **عَرِيمٌ** de böyledir. (TA.) ― -b2- Ve **أَعْرَمُ** ile ↓ **عَرِيمٌ**, ikincisi kıyasa daha uygun olarak, “tohum mahsulü yerleri” mânasındaki **عُرْمَانٌ**’ın çoğullarıdır. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَرَمَ
عَرَمَ I ,  U ( n. ac. عَرْم 1 ),
a.  Gnawed, nibbled.

b.  [ coll. ], Bound ( book ).

c.  ( n. ac. عُرَاْم 24 ) [ 'Ala ], Was illnatured, insolent, overbearing to.

d.  see infra.

عَرِمَ
عَرِمَ A ( n. ac. عَرَم 4 ),
a.  Exhaled.

عَرُمَ
عَرُمَ U ( n. ac. عَرَاْمَة 22t ),
a.  Was violent, malicious.

عَرَّمَ
عَرَّمَ II ,
a.  Mixed, mingled.

b.  [ coll. ], Heaped, piled up.

تَعَرَّمَ
تَعَرَّمَ V ,
a.  Gnawed, picked.

b.  Was gnawed, picked.

c.  [ coll. ], Was heaped, piled up.

d.  [ coll. ], Swelled, was swollen.

اِعْتَرَمَ
اِعْتَرَمَ VIII ,
a.  Was restive ( horse ).

عُرْمَة
عُرْمَة 3t ,
a.  Mixture of black & white.

b.  see 4t .

عَرَم
عَرَم 4 ,
a.  see 3t (a) .

عَرَمَة
عَرَمَة 4t , ( pl. عَرَم 4 ),
a.  Heap.

عَرِم
عَرِم 5 ,
a.  Bad, malicious, malignant, hardhearted.

عَرِمَة
عَرِمَة 5t , ( pl. عَرِم 5 ),
a.  Dam, dyke.

b.  Downpour, drenching rain; inundation.

أَعْرَمُ
أَعْرَمُ 14 , ( pl. عُرْم 3 ),
a.  Black & white; spotted.

عَاْرِم
عَاْرِم 21 ,
a.  Violent; malicious, malignant.

b.  Cold ( day ).

عَاْرِمَة
عَاْرِمَة 21t , ( pl. عَوَاْرِمُ 41 &  reg. ),
a.  fem. of عَاْرِم 21 .

عُرَاْم
عُرَاْم 24 ,
a.  Evil disposition, maliciousness.

b.  Impetuosity; violence, fury.

c.  Mass ( of an army ).

عَرِيْم
عَرِيْم 25 , ( pl. عُرْمَاْن 35 ),
a.  Calamity.

b.  Pit.

عَرَّاْم
عَرَّاْم 28
a.  [ coll. ], Book-binder.

عَرڤمَ
N. P. عَرڤمَ I
a.  [ coll. ], Bound ( book ).

عَرَمْرَم
عَرَمْرَم
a.  Violent; malicious, malignant.

b.  Numerous ( army ).

c.  [ coll. ], Downpour.

عِرْمِس
عِرْمِس
a.  Rock.

##### Türkçe

**عَرَمَ**
**عَرَمَ** I , U ( mastar adı: **عَرْم** 1 ),
a. Kemirdi, didikledi.

b. [ topluluk ], Ciltledi (kitap).

c. ( mastar adı: **عُرَاْم** 24 ) [ 'Ala ], -e karşı kötü huylu, küstah, zorba oldu.

d. Aşağıya bak.

**عَرِمَ**
**عَرِمَ** A ( mastar adı: **عَرَم** 4 ),
a. Koku saldı.

**عَرُمَ**
**عَرُمَ** U ( mastar adı: **عَرَاْمَة** 22t ),
a. Şiddetli, kötü niyetli oldu.

**عَرَّمَ**
**عَرَّمَ** II ,
a. Karıştırdı, harmanladı.

b. [ topluluk ], Yığdı, üst üste koydu.

**تَعَرَّمَ**
**تَعَرَّمَ** V ,
a. Kemirdi, didikledi.

b. Kemirildi, didiklendi.

c. [ topluluk ], Yığıldı, üst üste kondu.

d. [ topluluk ], Şişti, şişmiş oldu.

**اِعْتَرَمَ**
**اِعْتَرَمَ** VIII ,
a. Huysuzlandı (at).

**عُرْمَة**
**عُرْمَة** 3t ,
a. Siyah ile beyazın karışımı.

b. 4t’ye bak.

**عَرَم**
**عَرَم** 4 ,
a. 3t (a)’ya bak.

**عَرَمَة**
**عَرَمَة** 4t , ( çoğulu: **عَرَم** 4 ),
a. Yığın.

**عَرِم**
**عَرِم** 5 ,
a. Kötü, kötü niyetli, habis, katı yürekli.

**عَرِمَة**
**عَرِمَة** 5t , ( çoğulu: **عَرِم** 5 ),
a. Bent, set.

b. Sağanak, sırılsıklam eden yağmur; taşkın.

**أَعْرَمُ**
**أَعْرَمُ** 14 , ( çoğulu: **عُرْم** 3 ),
a. Siyah ve beyaz; benekli.

**عَاْرِم**
**عَاْرِم** 21 ,
a. Şiddetli; kötü niyetli, habis.

b. Soğuk (gün).

**عَاْرِمَة**
**عَاْرِمَة** 21t , ( çoğulu: **عَوَاْرِمُ** 41 ve kuralî ),
a. **عَاْرِم** 21’in müennesi.

**عُرَاْم**
**عُرَاْم** 24 ,
a. Kötü tabiat, kötücüllük.

b. Atılganlık; şiddet, öfke.

c. Kitle (bir ordunun).

**عَرِيْم**
**عَرِيْم** 25 , ( çoğulu: **عُرْمَاْن** 35 ),
a. Felaket.

b. Çukur.

**عَرَّاْم**
**عَرَّاْم** 28
a. [ topluluk ], Kitap ciltçisi.

**عَرڤمَ**
Özel isim. **عَرڤمَ** I
a. [ topluluk ], Ciltledi (kitap).

**عَرَمْرَم**
**عَرَمْرَم**
a. Şiddetli; kötü niyetli, habis.

b. Çok sayılı (ordu).

c. [ topluluk ], Sağanak.

**عِرْمِس**
**عِرْمِس**
a. Kaya.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عرم
عَرِمَ - يَعْرَمُ - عَرِم
عَرِمَ - يَعْرَمُ + الأمر أو الكائن (السيل): يزداد أكثر من القدرة الاستيعابية فيوشك أن يفيض
عَرِم: على وزن " فَعِل " اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " عَرِمَ - يَعْرَمُ ": الكثير الزائد عن الاستيعاب والذي يوشك أن يفيض
﴿فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم﴾: سيل العرم: السيل الزائد الكبير الذي لا يطاق
ملاحظة :بالعامية السورية الحالية : عَرَّم - يُعَرِّم " الكيس أو الوعاء أو عمود الصناديق: يجعله عالي مرتفع فائض
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " تجمع السوائل أو لأشياء في حوض بدرجاته المختلفة من حيث الاستيعاب" وهي:
فَاضَ - يَفِيْضُ، طََفَّ - يَطِِفُّ، عَرِمَ - يَعْرَمُ، غَمَرَ - يَغْمُرُ، غَاضَ - يَغِيْضُ، غَارَ - يَغُوْرُ
عرم
 	﴿فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتى أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل(16)﴾ سبأ
مختار الصحاح
● [عرم] ع ر م: العَرِمُ المسناة لا واحد لها من لفظها وقيل واحدها عَرِمَةٌ قلت ومنه قوله تعالى ﴿فأرسلنا عليهم سيل العَرِم﴾ في أحد الأقوال وفي التهذيب قيل العَرِمُ السيل الذي لا يطاق وقيل هو جمع عَرِمَةٍ وهي السكر والمسناة وقيل هو اسم واد وقيل هو اسم الجرذ الذي بثق السكر عليهم وقيل هو المطر الشديد و العَرَمةُ بفتحتين الكدس الذي جمع بعد ما ديس ليذرى و العَرَمْرَمُ الجيش الكبير
معجم الفرائد القرآنية:
ع ر م
"الْعَرِمِ" في قوله تعالـى : "فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ" (16) سبأ  .
العَرِم : الشديد، وأصله من العرامة، وهي الشدة والشراسة والصعوبة، وقيل: العرم اسم للوادي الذي كان فيه الماء .
الراغب
عرم
- العرامة: شراسة وصعوبة في الخلق، وتظهر بالفعل، يقال: عرم فلان فهو عارم، وعرم (يقال: عرم الغلام يعرم: إذا اشتد وتنكر. انظر: الأفعال 1/286؛ والمثلث 2/304) : تخلق بذلك، ومنه: عرام الجيش، وقوله تعالى: }فأرسلنا عليهم سيل العرم{ [سبأ/16]، قيل: أراد سيل الأمر العرم، وقيل: العرم المسناة (عن مجاهد قال: العرم بالحبشة، وهي المسناة التي يجتمع فيها الماء ثم ينبثق. انظر: الدر المنثور 6/690؛ وغريب القرآن وتفسيره لليزيدي ص 307)، وقيل: العرم الجرذ الذكر، ونسب إليه السيل من حيث إنه نقب المسناة.
ملخص اللسان:
1.     وعَرَمَ الإنسانُ يَعْرُمُ ويَعْرِمُ وعَرِمَ وعَرُمَ عَرامةً، بالفتح وعُراماً: اشتدَّ؛
2.     والعَرَمة: جمعُ عارمٍ. يقال: غِلمانٌ عَقَقةٌ عَرَمةٌ.
3.    وليلٌ عارمٌ: شديدُ البردِ نهايةٌ في البرْدِ نَهارُه وليلُه، والجمع عُرَّمٌ؛
4.    والعَرِمُ. والعَرِمُ: السَّيْلُ الذي لا يُطاق
5.    وجَيْشٌ عَرَمْرَمٌ: كثير،
6.    وقيل: هو الكثير من كل شيء.
7.    والعَرَمْرَمُ: الشديدُ؛
لسان العرب
● - عرم: عُرامُ الجيشِ: حَدُّهم وشِدَّتُهم وكَثرَتُهم؛ قال سلامة بن جندل:      وإنا كالحَصى عَدداً، وإنا      بَنُو الحَرْبِ التي فيها عُرامُ      وقال آخر:      وليلةِ هَوْلٍ قد سَرَيْتُ، وفِتْيَةٍ      هَدَيْتُ، وجَمْعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ      والعَرَمة: جمعُ عارمٍ. يقال: غِلمانٌ عَقَقةٌ عَرَمةٌ. وليلٌ عارمٌ:      شديدُ البردِ نهايةٌ في البرْدِ نَهارُه وليلُه، والجمع عُرَّمٌ؛ قال:      وليلةٍ من اللَّيالي العُرَّمِ،      بينَ الذِّراعينِ وبين المِرْزَمِ،      تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ      يعني من شدة بردها. وعَرَمَ الإنسانُ يَعْرُمُ ويَعْرِمُ وعَرِمَ      وعَرُمَ عَرامةً، بالفتح وعُراماً: اشتدَّ؛ قال وعْلةُ الجَرْميُّ، وقيل هو      لابن الدِّنَّبة الثَّقَفي:      أَلم تعْلَمُوا أَني تُخافُ عَرَامَتي،      وأَنَّ قَناتي لا تَلِينُ على الكَسْرِ؟      وهو عارمٌ وعَرِمٌ: اشتَدَّ؛ وأَنشد:      إني امْرُؤٌ يَذُبُّ عن مَحارمي،      بَسْطةُ كَفٍّ ولِسانٍ عارِمِ      وفي حديث عليّ، عليه السلام: على حين فتْرَةٍ من الرُّسُل واعْتِرامٍ من      الفِتَنِ أَي اشتدادٍ. وفي حديث أَبي بكر، رضي الله عنه: أَن رجلاً قال      له عارَمْتُ غُلاماً بمكَّةَ فعَضَّ أُذُني فقطعَ منها أَي خاصَمْتُ      وفاتَنْتُ، وصبيٌّ عارمٌ بيِّنُ العُرامِ، بالضم، أَي شَرِسٌ؛ قال شَبِيب بنُ      البَرْصاء:      كأَنَّها مِنْ بُدُنٍ وإيفارْ،      دَبَّتْ عليها عارماتُ الأَنْبارْ      أَي خَبيثاتُها، ويروى: ذَرِبات. وفي حديث عاقر الناقة: فانبَعثَ لها      رجلٌ عارِمٌ أَي خبيثٌ شِرِّيرٌ. والعُرَامُ: الشِّدَّةُ والقُوَّةُ      والشَّراسةُ. وعَرَمنا الصبيُّ وعَرَمَ علينا وعَرُمَ يَعْرِمُ ويَعْرُمُ      عَرامةً وعُراماً: أَشِرَ. وقيل: مَرِحَ وبَطِرَ، وقيل: فسَدَ. ابن الأَعرابي:      العَرِمُ الجاهلُ، وقد عَرَمَ يَعْرُمُ وعَرُمَ وعَرِمَ. وقال الفراء:      العُرامِيُّ من العُرامِ وهو الجَهْلُ. والعُرامُ: الأَذى؛ قال حُمَيْدُ      ابنُ ثور الهِلاليُّ:      حَمَى ظِلَّها شَكْسُ الخَلِيقَةِ حائطٌ،      عَلَيْها عُرامُ الطائِفينَ شَفِيقُ      والعَرَمُ: اللَّحْم؛ قاله الفراء: إنَّ      جزُورَكم لَطَيِّبُ العَرَمةِ أَي طَيّبُ اللَّحْم. وعُرامُ العظم،      بالضم: عُراقُهُ. وعَرَمَهُ يَعْرِمُه ويَعْرُمه عَرْماً: تَعَرَّقه،      وتَعَرَّمَه: تَعَرَّقَه ونَزَع ما عليه من اللحم، والعُرامُ والعُراقُ واحد،      ويقال: أَعْرَمُ من كَلْبٍ على عُرامٍ. وفي الصحاح: العُرامُ، بالضم،      العُراقُ من العَظْمِ والشجر. وعَرَمَتِ الإبلُ الشَّجَرَ: نالَتْ منه.      وعَرِمَ العَظْمُ عَرَماً: قَتِرَ. وعُرَامُ الشجرة: قِشْرُها؛ قال:      وتَقَنَّعي بالعَرْفَجِ المُشَجَّجِ،      وبالثُّمامِ وعُرامِ العَوْسَجِ      وخص الأَزهري به العَوْسَجَ فقال: يقال لقُشور العَوْسَج العُرامُ،      وأَنشد الرجزَ. وعَرَمَ الصبيُّ أُمَّه عَرْماً: رَضَعها، واعْتَرم ثَدْيَها:      مَصَّه. واعْتَرَمَتْ هِيَ: تَبَغَّتْ من يَعْرُمُها؛ قال:      ولا تُلْفَيَنَّ كأمِّ الغُلا      مِ، إِن لم تَجِدْ عارِماً تَعْتَرِمْ      يقول: إن لم تَجِدْ من تُرْضِعُه دَرَّتْ هي فحلبت ثَدْيَها، وربما      رَضَعَتْهُ ثم مَجَّتْه مِنْ فيها؛ وقال ابن الأَعرابي: إنما يقال هذا      للمتكلف ما ليس من شأْنه؛ أَراد بذاتِ الغُلام      (* قوله «أراد بذات الغلام إلخ»      هذه عبارة الأَزهري لإنشاده له كذات الغلام وأنشده في المحكم كأم      الغلام). الأُمَّ المُرْضِعَ إن لم تَجِدْ من يَمُصُّ ثَدْيَها مَصَّتْه هي؛ قال      الأَزهري: ومعناه لا تكن كمن يَهْجُو نَفْسَه إذا لم يَجِدْ من      يَهْجُوه. والعَرَمُ والعُرْمَةُ: لونٌ مختلطٌ بسوادٍ وبياضٍ في أَيِّ شيء كان،      وقيل: تَنْقِيطٌ بهما من غير أَن يَتَّسِعَ، كُلُّ نُقطةٍ عُرْمةٌ؛ عن      السيرافي، الذكرُ أَعْرَمُ والأُنثى عَرْماءُ، وقد غَلَبَتِ العَرْماءُ على      الحية الرَّقْشاءِ؛ قال مَعْقِلٌ الهُذَليُّ:      أَبا مَعْقِلٍ، لا تُوطِئَنْكَ بَغاضَتي      رُؤُوسَ الأَفاعي في مَراصِدِها العُرْمِ      الأَصمعي: الحَيَّةُ العَرْماءُ التي فيها نُقَطٌ سودٌ وبيضٌ، ويروى عن      معاذ بن جبل: أَنه ضَحَّى بكبشٍ أَعْرَمَ، وهو الأَبيض الذي فيه نُقَطٌ      سُود. قال ثعلب: العَرِمُ من كل شيء ذُو لَوْنَيْنِ، قال: والنَّمِرُ ذو      عَرَمٍ. وبَيْضُ القَطا عُرْمٌ؛ وقول أَبي وَجْزَةَ السَّعْدِيِّ:      ما زِلْنَ يَنْسُبْنَ وَهْناً كُلَّ صادِقةٍ      باتَتْ تُباشِرُ عُرْماً، غَيْرَ أَزْواجِ      عنى بَيْضَ القَطا لأَنها كذلك. والعَرَمُ والعُرْمةُ: بَياضٌ      بِمَرَمَّةِ الشاةِ الضَّائِنةِ والمِعْزَى، والصفةُ كالصفة، وكذلك إذا كان في      أُذُنها نُقَطٌ سُود، والاسمُ العَرَمُ. وقطيعٌ أَعْرَمُ بَيِّنُ العَرَمِ      إذا كان ضَأْناً ومِعْزًى؛ وقال يصف امرأَة راعية:      حَيَّاكة وَسْطَ القَطِيعِ الأَعْرَمِ      والأَعْرَمُ: الأَبْرَشُ، والأُنثى عَرْماءُ. ودَهْرٌ أَعْرَمُ:      مُتَلَوِّنٌ. ويقال للأَبْرَصِ: الأَعْرَمُ والأَبْقَعُ.      والعَرَمَةُ: الأَنْبارُ من الحِنْطة والشعير. والعَرَمُ والعَرَمَةُ:      الكُدْسُ المَدُوسُ الذي لم يُذَرَّ يجعل كهيئة الأَزَجِ ثم يُذَرَّى،      وحَصَرَه ابنُ برِّي فقال الكُدْسُ من الحنطة في الجَرِينِ والبَيْدَرِ.      قال ابن بري: ذهب بعضُهم إلى أَنه لا يقال عَرْمَةٌ، والصحيح عَرَمة، بدليل      جمعهم له على عَرَمٍ، فأَما حَلْقَةٌ وحَلَقٌ فشاذ ولا يقاس عليه؛ قال      الراجز:      تَدُقُّ مَعْزَاءَ الطَّريقِ الفازِرِ،      دَقَّ الدِّياسِ عَرَمَ الأَنادِرِ      والعَرَمَةُ والعَرِمَةُ: المُسَنَّاةُ؛ الأُولى عن كراع، وفي الصحاح:      العَرِمُ المُسَنَّاة      لا واحد لها من لفظها، ويقال: واحدها عَرِمَةٌ؛ أَنشد ابن بري      للجَعْدِيِّ:      مِنْ سَبإِ الحاضِرين مَأْرِبَ، إذْ      شَرَّدَ مِنْ دُون سَيْلهِ العَرِما      قال: وهي العَرم، بفتح الراء وكسرها، وكذلك واحدها وهو العَرَِمَةُ،      قال: والعَرِمَةُ من أَرض الرَّبابِ. والعَرِمَةُ: سُدٌّ يُعْتَرَضُ به      الوادي، والجمع عَرِمٌ، وقيل: العَرِمُ جمعٌ      لا واحد له. وقال أَبو حنيفة: العَرِمُ الأَحْباسُ تُبْنى في أَوْساط      الأَوْدِيَةِ. والعَرِمُ أَيضاً: الجُرَذُ الذَّكَرُ. قال الأَزهري: ومن      أَسماء الفأْر البِرُّ والثُّعْبَةُ والعَرِمُ. والعَرِمُ: السَّيْلُ الذي      لا يُطاق؛ ومنه قوله تعالى: فأَرسلنا عليهم سَيْلَ العَرِمِ؛ قيل: أَضافه      إلى المُسَنَّاة أَو السُّدِّ، وقيل: إلى الفأرِ الذي بَثَق السِّكْرَ      عليهم.قال الأَزهري: وهو الذي يقال له الخُلْد، وله حَدِيثٌ، وقيل:      العَرِمُ اسم وادٍ، وقيل: العَرِمُ المطر الشديد، وكان قومُ سَبأََ في نِعْمةٍ      ونَعْمَةٍ وجِنانٍ كثيرة، وكانت المرأَة منهم تَخْرُجُ وعلى رأسها      الزَّبيلُ فتَعْتَمِلُ بيديها وتسير بين ظَهْرانَي الشَّجَر المُثْمِر فيَسْقُط      في زَبيلِها ما تحتاج إِليه من ثمار الشجر، فمل يَشْكُروا نِعْمَة الله      فبَعَثَ اللهُ عليهم جُرَذاً، وكان لهم سِكْرٌ فيه أَبوابٌ يَفْتَحون ما      يَحْتاجُونَ      إِليه من الماء فثَقَبه ذلك الجُرَذُ حتى بَثََقَ عليهم السِّكر      فغَرَّقَ جِنانَهم. والعُرامُ: وسَخُ القِدْرِ. والعَرَمُ: وَسَخُ القِدْرِ.      ورجل أَعْرامُ أَقْلَفُ: لم يُخْتَنْ فكأَنَّ وَسَخَ القُلْفَةِ باقٍ      هنالك. أَبو عمرو: العَرَامِينُ القُلْفانُ من الرجال. والعَرْمَةُ: بَيْضَة      السِّلاح.      والعُرْمانُ: المَزارِعُ، واحدها عَرِيمٌ وأَعْرَمُ، والأَولُ أَسْوَغُ      في القياس لأَن فُعْلاناً لا يجمع عليه أَفْعَلُ إِلا صِفةً.      وجَيْشٌ عَرَمْرَمٌ: كثير، وقيل: هو الكثير من كل شيء. والعَرَمْرَمُ:      الشديدُ؛ قال:      أَدَاراً، بأَجْمادِ النَّعامِ، عَهِدْتُها      بها نَعَماً حَوْماً وعِزّاً عَرَمْرَما      وعُرامُ الجَيْشِ: كَثْرَتُه. ورجل عَرَمْرَمٌ: شديدُ العُجْمةِ؛ عن      كراع. والعَرِيمُ: الدَّاهِيَةُ. الأَزهري: العُرْمانُ الأَكَرَةُ، واحدُهم      أَعْرَمُ، وفي كتابِ أَقوالِ شَنُوأَةَ: ما كان لهم من مُلْكٍ وعُرْمانٍ؛      العُرْمانُ: المَزارِعُ، وقيل: الأَكَرَةُ، الواحدُ أَعْرَمُ، وقيل      عَرِيمٌ؛ قال الأَزهري: ونُونُ العُرْمانِ والعَرامينِ ليست بأَصلية. يقال:      رجل أَعْرَمُ ورجال عُرْمانٌ ثم عَرامينُ جمعُ الجمع، قال: وسمعت العرب      تقول لجمع القِعْدانِ من الإِبل القَعادِينُ، والقِعْدانُ جمعُ القَعودِ،      والقَعادينُ نظيرُ العَرامِينِ.      والعَرِمُ والمِعْذار: ما يُرْفَعُ حَوْلَ الدَّبَرَةِ. ابن الأَعرابي:      العَرَمةُ أَرضٌ صُلْبة إِلى جَنْبِ الصَّمَّانِ؛ قال رؤبة:      وعارِض العِرْض وأَعْناق العَرَمْ      قال الأَزهري: العَرَمَة تُتاخِمُ الدَّهناءَ، وعارِضُ اليمامة يقابلها،      قال: وقد نزلتُ بها. وعارِمةُ: اسم موضع؛ قال الأَزهري: عارِمةُ أَرضٌ      معروفة؛ قال الراعي:      أَلم تَسْأَلْ بعارِمَة الدِّيارا،      عن الحَيِّ المُفارِقِ أَيْنَ سارا؟      والعُرَيْمَةُ، مُصَغَّرَةً: رملةٌ لبني فَزارةَ؛ وأَنشد الجوهري لبِشْر      بن أَبي خازم:      إِنَّ العُرَيْمَةَ مانِعٌ أَرْماحَنا      ما كان من سَحَمٍ بها وصَفارِ      قال ابن بري: هو للنابغة الذُّبْياني وليس لبِشْرٍ كما ذكر الجوهري،      ويروى: إِنَّ الدُّمَيْنَةَ، وهي ماءٌ لبني فَزارة. والعَرَمةُ، بالتحريك:      مُجْتَمَعُ رملٍ؛ أَنشد ابن بري:      حاذَرْنَ رَمْلَ أَيْلةَ الدَّهاسا،      وبَطْنَ لُبْنى بَلَداً حِرْماسا،      والعَرَماتِ دُسْتُها دِياسا      ابن الأَعرابي: عَرْمى واللهِ لأَفْعَلَنَّ ذلك، وغَرْمى وحَرْمى، ثلاث      لغات بمعنى أَمَا واللهِ؛ وأَنشد:      عَرْمى وجَدِّكَ لو وَجَدْتَ لَهم،      كعَداوةٍ يَجِدونَها تَغلي      وقال بعض النَّمِريِّين: يُجْعَلُ في كل سُلْفةٍ منْ حَبٍّ عَرَمةٌ منْ      دَمالٍ، فقيل له: ما العَرَمةُ؟ فقال: جُثْوَةٌ منه تكون مِزْبَلَين      حِمْلَ بقرتين. قال ابن بري: وعارِمٌ سِجْنٌ؛ قال كثيِّر:      تُحَدِّثُ مَنْ لاقَيْت أَنَّكَ عائذٌ،      بل العائذُ المَظْلومُ في سِجْنِ عارِمِ      وأَبو عُرامٍ: كُنْيةُ كَثيبٍ بالجِفار، وقد سَمَّوْا عارِماً      وعَرَّاماً. وعَرْمان: أَبو قبيلة.
مقاييس اللغة:
(عرم) العين والراء والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على شِدّة وحِدّة. يقال: عَرُم الإنسان يعرُم عَرامَةً، وهو عارم. قال:
إني امرؤٌ يذُبُّ عن مَحارمي  *** بَسْطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ
وفيه عُرامٌ، إذا كان فيه ذلك. وعُرَام الجَيْش: شِرّته وحَدُّه وكثرتُه. قال:
وليلةِ هُوْلٍ قد سَريتْ وفتيةٍ  *** هَديتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ([4])
ولذلك يقال جيشٌ عَرَمْرَمٌ. وقد قلنا إِنَّهم إذا أرادُوا تفخيمَ أمرٍ زادُوا في حروفه. والعَرَمْرم من عَرَم وعرر([5]) . قال:
أداراً بأجماد النَّعامِ عهِدتُها  *** بها نَعماً حَوْماً وعِزّاً عرمرما([6])
وأمَّا سَيل العَرِم فيقال: العَرِمَةُ: السِّكْر، وجمعها عَرِم. وهذا صحيح، لأنَّ الماء إذا سُكِرَ كان له عُرَامٌ من كثرته. ومحتمل أنْ يكون العَرِمة الكُدْس المَدُوس الذي لم يُذَرَّ، يُجعل كهيئة الأَزَج. فإِنْ كان كذا فلأنه مُتكاثف([7]) كثير، كالماء ذي العُرام. فأمَّا العُرْمَة فالبياضُ يكون بمَرَمَّة الشّاة، يقال شاةٌ عرماءُ -وهذا شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه- وأفْعى عرماء. وممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، كأنّ الراء بدل من لام، كأنّها عَلْمَاء. وذلك يكون البياض كعلامةٍ عليها، وليس هذا ببعيد. قال:
*أبا مَعْقِلٍ لا تُواطِئَنْك بَغاضَتِي  *** رُؤوسَ الأفاعِي في مَرَاصِدها العُرْمِ([8])
فأمّا قولُهم إن العَرِم: الجُرَذ الذَّكَر فمما لا معنَى له ولا يُعَرَّج على مِثله
القاموس المحيط:
عُرامُ الجَيْشِ، كغُرابٍ حِدَّتُهُم، وشِدَّتُهُم، وكَثْرَتُهُم، و من العَظْمِ والشَّجَرِ العُراقُ، وما سَقَطَ من قِشْرِ العَوْسَجِ، و من الرجُلِ الشَّراسَةُ، والأذى. عَرَمَ، كَنَصَرَ وضَرَبَ وكَرُمَ وعَلِمَ، عَرامَةً وعُراماً، بالضم، فهو عارِمٌ وعَرِمٌ اشْتَدَّ، و الصَّبِيُّ علينا أشِرَ، ومَرِحَ، أو بَطِرَ، أو فَسَدَ. ويَوْمٌ عارِمٌ نهايَةٌ في البَرْدِ. وعَرِمَ العَظْمَ نَزَعَ ما عليه من لَحْمٍ، كَتَعَرَّمَهُ، و الصَّبِيُّ أُمَّهُ رَضَعَها، و الإِبِلُ الشَّجَرَ نالَتْ منه، و فُلاناً أصابَهُ بِعُرامٍ. وعَرِمَ العَظْمُ، كفَرِحَ فَتِرَ. والعَرَمُ، محرَّكةً، والعُرْمَةُ، بالضم سوادٌ مُخْتَلِطٌ ببياضٍ في أيِّ شيءٍ كانَ، أو هو تَنْقِيطٌ بِهِما من غير أن تَتَّسِعَ كلُّ نُقْطَةٍ، وبَياضٌ بِمَرَمَّةِ الشاةِ، وهو أعْرَمُ، وهي عَرْمَاءُ. وبَيْضُ القَطا عُرْمٌ. والعَرْماءُ الحَيَّةُ الرَّقْشاءُ. والأَعْرَمُ المُتَلَوِّنُ، والأَبْرَشُ، والقَطيعُ من ضَأْنٍ ومِعْزًى، والأَقْلَفُ ج عُرْمَانٌ جج عَرامينُ. والعَرَمَةُ، محرَّكةً رائِحَةُ الطَّبيخِ، والكُدسُ المَدُوسُ لم يُذَرَّ، ومُجْتَمَعُ الرَّمْلِ، وأرْضٌ صُلْبَةٌ تُتاخِمُ الدَّهْناءَ، ويُقابِلُها عارِضُ اليَمامَةِ. وكفَرِحَةٍ سُدٌّ يُعْتَرَضُ به الوادي ج عَرِمٌ، أو هو جَمْعٌ بلا واحدٍ، أو هو الأَحْباسُ تُبْنَى في الأَوْدِيَةِ، والجُرَذُ الذَّكَرُ، والمَطَرُ الشَّديدُ، ووادٍ، وبِكُلٍّ فُسِّرَ قوله تعالى " سَيْلَ العَرِمِ " ، وبالتحريكِ اللَّحْمُ.
والعُرْمانُ، بالضم: الأُكَرُ، واحِدُها: عَرَمٌ وأعْرَمُ. وعَرْمَى واللّهِ: لُغَةٌ في أما واللهِ. وعارِمَةٌ: أرْضٌ م. وعَرْمَانُ: أبو قَبيلَةٍ. والعَرِيمُ: الداهِيَةُ، وسَمَّوْا: عارِماً وكغُرابٍ وحَمامٍ. والعَرْمُ: الدَّسَمُ، وبَقِيَّةُ القِدْرِ. وكجُهَيْنَةَ: رَمْلَةٌ لِبَنِي فَزارَةَ. والعارِمُ: فَرَسُ المُنْذِرِ بنِ الأَعْلَم.
وعَوارِمُ: هَضَبٌ وماء. وسِجْنُ عارِمٍ: حَبَسَ فيه عبدُ اللهِ بنُ الزُّبَيْرِ مُحَمَّدَ ابنَ الحَنَفِيَّةِ مَخْرَجَ المُخْتَارِ بالكوفَةِ. والتَّعْرِيمُ: الخَلْطُ. والعَرَمْرَمُ: الشَّديدُ، والجَيْشُ الكَثيرُ.
تاج العروس:
( عرام الجيش كغراب حدتهم وشدتهم وكثرتهم ) قال سلامة بن جندل وانا كالحصى عددا وانا * بنو الحرب التى فيها عرام وقال آخر وليلة هول قد سريت وفتية * هديت وجمع ذى عرام ملادس ( و ) العرام ( من العظم والشجر العراق ) نقله الجوهرى يقال أعرجم من كلب على عرام ( و ) العرام ( ما سقط من قشر العوسج ) هكذا خصه الازهرى وأنشد للراجز وتقنعى بالعرفج المشحج * وبالثمام وعرام العوسج وعمه غيره فقال عرام الشجرة قشرها ( و ) العرام ( من الرجل الشراسة ) والشدة والقوة ( و ) العرام ( الاذى ) قال حميد بن ثور الهلالي حمى ظلها شكس الخليقة حائط * عليها عرام الطائفين شفيق ( عرم ) الرجل ( كنصر وضرب وكرم وعلم ) واقتصر الجوهرى على الاولين ( عرامة وعراما بالضم ) قال وعلة الجرمى ألم تعلموا انى تخالف عرامتى * وان قناتي لا تلين على الكسر ( فهو عارم وعرم ) أي ( اشتد ) قال انى امرؤ يذب عن محارمي * بسطة كف ولسان عارم ( و ) عرم ( الصبى علينا ) عرامة وعراما ( أشرو مرح أو بطر أو فسد ) فهو عارم وعرم وقال ابن الاعرابي العرم الجاهل وقد عرم يعرم وعرم وعرم ( ويوم عارم ) شديد البرد وقيل ( نهاية في البرد ) وكذا ليل عارم ( وعرم العظم ) يعرمه ويعرمه عرما ( نزع ما عليه من لحم كتعرمه ) وكذلك عرقه وتعرقه ( و ) عرم ( الصبى أمه ) عرما ( رضعها و ) عرمت ( الابل الشجر نالت منه ) نقله الجوهرى ( و ) عرم ( فلانا ) عرامة ( أصابه بعرام ) أي شراسة ( وعرم العظم كفرح ) عرما ( فتر ) هكذا في النسخ والصواب قتر ( والعرم محركة والعرمة بالضم سواد مختلط ببياض في أي شئ كان ) وعليه اقتصر الجوهرى ( أو هو تنقيط بهما من غير ان تتسع كل نقطة ) عرمة عن السيرافى ( و ) العرمة ( بياض ) يكون ( بمرمة الشاة ) كما في الصحاح وكذلك إذا كان في اذنها نقط سود ( وهو أعرم وهى عرماء ) ويروى عن معاذ بن جبل أنه ضحى بكبش أعرم وهو الابيض الذى فيه نقط سود ( و ) قال ثعلب العرم في كل شئ ذو لونين قال والنمرذ وعرم و ( بيض القطاعرم ) واياها عنى أبو وجزة السعدى مازلن ينسبن وهنا غير صادقة * باتت تباشر عرما غير أزواج ( و ) قد غلبت ( العرماء ) على ( الحية الرقشاء ) والجمع العرم قال معقل الهذلى أبا معقل لاتوطئنك بغاضتى * رؤس الافاعى في مراصدها العرم ( والاعرم المتلون ) بلونين ومنه دهر أعرم ( و ) الاعرم ( الابرش ) وهى عرماء ويقال هو الابرص ( والقطيع ) الاعرم بين العرم إذا كان ( من ضأن ومعزى ) وأنشد الجوهرى لشاعر يصف امرأة راعية * حياكة وسط القطيع الاعرم * ( و ) الاعرم ( الاقلف ) الذى لم يختن فكأن وسخ القلفة باق هناك ( ج عرمان ) بالضم ( حج عرامين ) أي جمع الجمع قال أبو عمرو العرامين القلفان من الرجال قال الازهرى ونون العرمان والعرامين ليست بأصلية قال وسمعت العرب تقول لجمع القعدان قعادين والقعدان جمع القعود والقعادين نظير العرامين ( والعرمة محركة رائحة الطبيخ و ) أيضا ( الكدس المدوس ) الذى ( لم يذر ) يجعل كهيئة الازج ثم يذرى وقال ابن برى قال بعضهم انه لا يقال الاعرمة والصحيح عرمة بدليل جمعهم له على عرم فأما حلقة وحلق فشاذ ولا يقاس عليه وأنشد الجوهرى تدق معزاء الطريق الفازر * دق الدياس عرم الا نادر ( و ) العرمة ( مجتمع الرمل ) نقله الجوهرى وأنشد ابن برى حاذرن رمل آيلة الدهاسا * وبطن لبنى بلد احر ماسا * والعرمات دستها دياسا
( و ) العرمة ( أرض صلبة ) إلى جنب الصمان قاله ابن الاعرابي وأنشد لرؤبة * وعارض العرض وأعناق العرم * وقال الازهرى ( تناخم الدهناء ويقابلها عارض اليمامة ) قال وقد نزلت بها ( و ) العرمة ( كفرحة سد يعترض به الوادي ج عرم ) ككتف ( أو هو جمع بلا واحد ) وفي الصحاح العرم المسناة لا واحد لها من لفظها ويقال واحدها عرمة أنشد ابن برى للجعدى من سببا الحاضرين مأرب إذ * شرد من دون سيله العرما ( أو ) العرم ( هو ) صوابه هي ( الاحباس تبنى في ) أوساط ( الاودية ) نقله أبو حنيفة ( و ) قيل العرم ( الجرذ الذكر ) وهو الخلد قاله الازهرى ( و ) قيل ( المطر الشديد ) الذى لا يطاق ( و ) قيل اسم ( واد ) باليمن نقله الازهرى ( وبكل فسر قوله تعالى ) فأرسلنا عليهم
( سيل العرم ) قيل أضافه إلى المسناة أو السد أو الفأر الذى بثق السكر عليهم قال الراغب ونسب إليه السيل من حيث انه هو الذى ثقب المسناة قال الازهرى وله قصة وذلك ان قوم سبأ كانوا في نعمة وجنان كثيرة وكانت المرأة منهم تخرج وعلى رأسها الزبيل فتعتمل بيديها وتسير بين ظهرانى الشجر المثمر فيسقط في زبيلها ما تحتاج إليه من ثمار الشجر فلم يشكروا نعمة الله فبعث عليهم جرذا وكان لهم سكر فيه أبواب يفتحون ما يحتاجون إليه من الماء فثقبه ذلك الجرذ حتى بثق عليهم السكر فغرق جنانهم ( و ) العرم ( بالتحريك اللحم ) عن الفراء يقال ان جزوركم لطيب العرمة أي اللحم ( والعرمان بالضم الاكر واحدها عرم ) كذا في النسخ والصواب عريم ( واعرم ) واقتصر الازهرى على الاخير وبه فسر بعض حديث أقوال شنوءة ما كان لهم من ملك وعرمان ( و ) قال ابن الاعرابي ( عرمى والله ) لافعلن ذلك وحرمى والله كلاهما ( لغة في اما والله ) وأنشد * عرمى وجدك لو وجدت لهم * ( وعارمة أرض م ) معروفة وأنشد الازهرى للراعي ألم تسأل بعارمة الديارا * عن الحى المفارق أين سارا ( وعرمان أبو قبيلة ) نقله ابن سيده وهو عرمان بن عمرو بن الازد ( والعريم الداهية ) لشدتها ( وسموا عارما و ) عراما ( كغراب وحمام ) منهم عارم بن الفضل شيخ البخاري وعرام بالضم في نسب الخالديين الشاعرين في زمن سيف الدولة ( والعرم ) بالفتح ( الدسم و ) أيضا ( بقية القدر ) وقيل وسخها وبه سمى الاقلف أعرم ( و ) عريمة ( كجهينة رملة لبنى فزارة ) وأنشد الجوهرى لبشر بن أبى خازم قال ابن برى هو للنابغة * قلت وقد تقدم للجوهري في س ح م للنابغة وهو الصواب ان العريمة مانع أرماحنا * ما كان من سحم بها وصفار ويروى الدمينة وهى ماءة لبنى فزارة ( والعارم فرس المنذر بن الاعلم ) الخولانى وله يقول جال من العارم في ماقط * يغشى وأغشيه صدور العوال أقيه في الحرب بنفسى كما * يقيني الموت تحت الظلال كذا في كتاب الخيل لابن الكلبى ( وعوارم هضب و ) قيل ( ماء ) وقال نصر جبل لبنى أبى بكر بن كلاب ( وسجن عارم حبس فيه عبد الله بن الزبير محمد بن الحنفية مخرج المختار ) بن عبيد الثقفى ( بالكوفة ) خوفا من خروجه معه وأنشد ابن برى لكثير تحدث من لاقيت أنك عائذ * بل العائذ المظلوم في سجن عارم ( والتعريم الخلط والعرمرم الشديد ) من كل شئ ( و ) العرمرم ( الجيش الكثير ) نقله الجوهرى ويقال هو الكثير من كل شئ * ومما يستدرك عليه العرمة محركة جمع عارم يقال غلمان عققة عرمة والليالي العرم الشديدات البرد قال وليلة من الليالى العرم * بين الذراعين وبين المرزم * تهم فيها العنز بالتكلم يعنى من شدة بردها واعترام الفتن اشتدادها والمعارمة المخاصمة والمفاتنة والعارمات الخبيثات ورجل عارم خبيث شرير وقال الفراء العرامى من العرام وهو الجهل واعترم الصبى ثدى أمه مصه واعترمت هي تبغت من يعرمها قال ولا تلفين كأم الغلا * م ان لم تجد عارما تعترم يقول ان لم تجد من ترضعه درت هي فحلبت ثديها وربما رضعته فمجته من فيها وقال ابن الاعرابي انما يقال هذا للمتكلف ما ليس من شأنه وقال الازهرى معناه لا تكن كمن يهجو نفسه إذا لم يجد من يهجوه والعرمة بالضم الانبار من الحنطة والشعير والعرمة محركة المسناة لغة في العرمة عن كراع والعرام بالضم وسخ القدر والعرمة بالضم بيضة السلاح والعرمان المزارع واحدا عريم وأعرم والاول أسوغ في القياس لان فعلانا لا يجمع عليه أفعل الاصفة وبه فسر حديث أقوال شنوءة وعزعر مرم كثير قال أدارا باجماد النعام عهدتها * بها نعما حوما وعزا عرمر ما ورجل عرمرم شديد العجمة عن كراع والعرم ككتف ما يرفع حول الدبرة وهو المعذار والعرمة محركة جثوة من دمال قاله بعض النمريين وأبو عرام كغراب كنية كثيب بالجفار وعرام بن عبد الله كشداد محدث اندلسي توفى سنة مائتين وست وخمسين وعرم ككتف واد بنجد من ينبع حتى تصكه البركان دون الجار قاله نصر

##### Türkçe

عرm
**عَرِمَ** - **يَعْرَمُ** - **عَرِم**
**عَرِمَ** - **يَعْرَمُ** + iş veya varlık (sel): taşıma/kapasite gücünden daha fazla artar da taşmak üzere olur.
**عَرِم**: “**فَعِل**” vezninde, **عَرِمَ - يَعْرَمُ**’dan mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: taşıma/kapasiteyi aşan çok fazla olan ve taşmak üzere olan.
﴿**فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم**﴾: **سيل العرم**: katlanılamayan, fazla büyük sel.
Not: güncel Suriye halk ağzında: **عَرَّم - يُعَرِّم** “çuvalı veya kabı veya sandık sütununu: onu yüksek, yükselmiş, taşar hâle getirir.
Ve lafız, “sıvıların toplanması veya bir havuzda, taşıma/kapasite bakımından farklı dereceleriyle şeyler” için olan lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَاضَ - يَفِيْضُ**، **طََفَّ - يَطِِفُّ**، **عَرِمَ - يَعْرَمُ**، **غَمَرَ - يَغْمُرُ**، **غَاضَ - يَغِيْضُ**، **غَارَ - يَغُوْرُ**

عرm
﴿**فأعرضوا فأرسلنا عليهم سيل العرم وبدلناهم بجنتيهم جنتين ذواتى أكل خمط وأثل وشيء من سدر قليل(16)**﴾ Sebe

Muhtâr es-Sıhâh
● [**عرم**] ع ر م: **العَرِمُ** set/benttir; lafzından tekili yoktur. Ve denildi ki tekili **عَرِمَةٌ**’dir. Dedim ki: bundan, Allah Teâlâ’nın sözü ﴿**فأرسلنا عليهم سيل العَرِم**﴾ bir görüşe göre (gelir). Ve Tehzîb’de denildi ki: **العَرِمُ** katlanılamayan seldir. Ve denildi ki: o, **عَرِمَةٍ**’nin cemidir; o da set ve benttir. Ve denildi ki: o bir vadinin adıdır. Ve denildi ki: o, seti onlar üzerine yaran erkek sıçanın adıdır. Ve denildi ki: o şiddetli yağmurdur. Ve **العَرَمةُ** iki fetha ile: savrulması için çiğnendikten sonra toplanmış yığındır. Ve **العَرَمْرَمُ**: büyük ordudur.

Kur’ânî Ferâid Mu‘cemi:
ع ر م
**"الْعَرِمِ"** Allah Teâlâ’nın sözü: **"فَأَعْرَضُوا فَأَرْسَلْنَا عَلَيْهِمْ سَيْلَ الْعَرِمِ"** (16) Sebe.
**العَرِم**: şiddetli; aslı **العرامة**’dendir; o da şiddet, hırçınlık ve zorluktur. Ve denildi ki: **العرم** suyun bulunduğu vadinin adıdır.

Râgıb
عرm
- **العرامة**: yaratılışta hırçınlık ve zorluk; fiille ortaya çıkar. Denilir ki: **عرم** falan, o hâlde o **عارم**’dir. Ve **عرم** (denilir ki: **عرم الغلام يعرم**: şiddetlendiği ve değişip yadırgadığı zaman. Bak: el-Ef‘âl 1/286; el-Müselles 2/304): bununla huylandı. Bundan: **عرام الجيش**. Ve Allah Teâlâ’nın sözü: }**فأرسلنا عليهم سيل العرم**{ [Sebe/16]; denildi ki: **سيل الأمر العرم**’i kastetti. Ve denildi ki: **العرم** set/benttir (Mücâhid’den: **العرم** Habeşçedir; o, suyun toplandığı sonra yarılıp fışkırdığı settir. Bak: ed-Dürrü’l-Mensûr 6/690; el-Yezîdî’nin Garîbü’l-Kur’ân ve Tefsîruhu s. 307). Ve denildi ki: **العرم** erkek sıçandır; sel ona nispet edildi; çünkü seti delmiştir.

Lisân özeti:
1. Ve **عَرَمَ** insan **يَعْرُمُ** ve **يَعْرِمُ**; ve **عَرِمَ** ve **عَرُمَ** **عَرامةً** (fetha ile) ve **عُراماً**: şiddetlendi;
2. Ve **العَرَمة**: **عارمٍ**’in cemidir. Denilir: **غِلمانٌ عَقَقةٌ عَرَمةٌ**.
3. Ve **ليلٌ عارمٌ**: soğuğu şiddetli; gündüzü ve gecesi soğukta nihayet derecede; cemi **عُرَّمٌ**’dür;
4. Ve **العَرِمُ**. Ve **العَرِمُ**: katlanılamayan sel;
5. Ve **جَيْشٌ عَرَمْرَمٌ**: çok;
6. Ve denildi ki: o, her şeyden çok olandır.
7. Ve **العَرَمْرَمُ**: şiddetli olandır;

Lisânü’l-‘Arab

● - عرم: **عُرامُ الجيشِ**: onların sınırı, şiddetleri ve çokluklarıdır; Selâme b. Cendel dedi:
     Ve biz çakıl taşı gibi sayı bakımındanız, ve biz
     içinde **عُرامُ** bulunan savaşın oğullarıyız.
     Ve bir başkası dedi:
     Ve bir dehşet gecesi ki yürüdüm, ve delikanlılar ki
     yol gösterdim, ve **عُرامٍ** sahibi, karanlık bir topluluk.

**العَرَمة**: **عارمٍ**’in çoğuludur. Denir: **غِلمانٌ عَقَقةٌ عَرَمةٌ**. Ve **ليلٌ عارمٌ**:
     şiddetli soğuk; soğukta nihayet; gündüzü ve gecesi (tamamı) soğuktur; çoğulu **عُرَّمٌ**’dur; dedi ki:
     **وليلةٍ من اللَّيالي العُرَّمِ،**
     **بينَ الذِّراعينِ وبين المِرْزَمِ،**
     **تَهُمُّ فيها العَنْزُ بالتَّكَلُّمِ**
     yani soğuğunun şiddetinden.

Ve **عَرَمَ** insan **يَعْرُمُ** ve **يَعْرِمُ** ve **عَرِمَ**
ve **عَرُمَ** **عَرامةً** (fetha ile) ve **عُراماً**: şiddetlendi; **وعْلةُ الجَرْميُّ** dedi, ve denildi ki o
İbn ed-Dinnabe es-Sekafî’nindir:
     Bilmiyor musunuz ki benim **عَرَامَتي**’mden korkulur,
     ve benim mızrağım kırılmaya karşı yumuşamaz?

Ve o **عارمٌ** ve **عَرِمٌ**’dir: şiddetlendi; ve inşad etti:
     Ben, mahremelerimden savan bir kişiyim,
     elin açıklığı ve **عارِمِ** bir dil (ile).

Ve Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: peygamberlerden bir fetret ve
fitnelerden bir **اعْتِرامٍ** zamanında; yani bir şiddetlenme.

Ve Ebû Bekir’in hadîsinde, رضي الله عنه: bir adam ona dedi ki:
Mekke’de bir köleyle **عارَمْتُ** de, o kulağımı ısırdı da ondan kesti; yani çekiştim
ve münakaşa ettim; ve **صبيٌّ عارمٌ** açık **العُرامِ** (zamme ile): yani huysuzdur; Şebîb b.
el-Barsâ dedi:
     Sanki o, semiz gövdelerden ve bolluktan,
     üzerine ambarların **عارماتُ**’ı yürüdü
     yani onların habisleri; ve rivayet olunur: **ذَرِبات**.

Ve deve kesenin hadîsinde: ona doğru
**عارِمٌ** bir adam atıldı; yani habis, şerli.

**العُرَامُ**: şiddet, kuvvet
ve huysuzluktur.

Ve çocuk bize **عَرَمنا** ve bize karşı **عَرَمَ** ve **عَرُمَ** **يَعْرِمُ** ve **يَعْرُمُ**
**عَرامةً** ve **عُراماً**: azdı. Ve denildi: şenlendi ve azgınlaştı; ve denildi: bozuldu.

İbnü’l-A‘râbî: **العَرِمُ** cahildir; ve gerçekten **عَرَمَ** **يَعْرُمُ** ve **عَرُمَ** ve **عَرِمَ**.

Ve el-Ferrâ dedi: **العُرامِيُّ** **العُرامِ**’dandır ve o cehalettir.

**العُرامُ**: eziyettir; Humeyd
b. Sevr el-Hilâlî dedi:
     Onun gölgesini, yaratılışı sert bir duvar korudu,
     üzerinde dolaşanların **عُرامُ**’ı (vardır), şefkatli.

**العَرَمُ**: ettir; el-Ferrâ söyledi: “Şüphesiz
deveniz **العَرَمةِ** bakımından hoştur”; yani eti hoştur.

Ve **عُرامُ العظم** (zamme ile): onun **عُراقُهُ**’dur.

Ve **عَرَمَهُ** **يَعْرِمُه** ve **يَعْرُمه** **عَرْماً**: onu sinirlerine kadar soydu;
ve **تَعَرَّمَه**: onu sinirlerine kadar soydu ve üzerindeki eti çekip aldı; ve **العُرامُ** ile **العُراقُ** birdir;
ve denir: **أَعْرَمُ من كَلْبٍ على عُرامٍ**.

Ve **الصحاح**’ta: **العُرامُ** (zamme ile),
kemik ve ağaçtan **العُراقُ**’tur.

Ve develer ağacı **عَرَمَتِ**: ondan elde etti (yedi).

Ve kemik **عَرِمَ** **عَرَماً**: kokuştu.

Ve **عُرَامُ الشجرة**: onun kabuğudur; dedi ki:
     Ve çatallı **العَرْفَجِ** ile örtün,
     ve **الثُّمامِ** ile ve **عُرامِ العَوْسَجِ** ile.

Ve el-Ezherî onu **العَوْسَجَ**’a tahsis etti de dedi: **العَوْسَج** kabuklarına **العُرامُ** denir;
ve recezi inşad etti.

Ve çocuk annesini **عَرَمَ** **عَرْماً**: onu emdi; ve onun memesini **اعْتَرم**:
onu emdi. Ve o (anne) **اعْتَرَمَتْ**: onu emen kimseyi arzuladı; dedi ki:
     Ve sakın, oğlanın annesi gibi bulunmayasın;
     eğer bir **عارِماً** bulmazsan **تَعْتَرِمْ**.

Der ki: eğer emzireceği kimseyi bulmazsa o (meme) süt verdi de o, memesini sağdı; ve bazen
onu emdi sonra ağzından tükürdü.

Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: bu ancak
kendi işi olmayan şeyi zorla yapan için söylenir; **ذاتِ الغُلام** ile murad etti
(* “أراد بذات الغلام إلخ” sözü:
bu, el-Ezherî’nin onu “كذات الغلام” diye inşad etmesi için olan ifadedir; onu **المحكم**’de “كأم
الغلام” diye inşad etti).

Emziren anne: eğer memesini emen kimseyi bulmazsa onu kendisi emdi; el-Ezherî dedi: manası,
eğer kendisini hicveden kimseyi bulamazsa kendisini hicveden kimse gibi olma.

Ve **العَرَمُ** ile **العُرْمَةُ**: her ne olursa olsun, siyahlık ve beyazlıkla karışık bir renktir;
ve denildi: ikisiyle noktalı oluş, genişlemeksizin; her nokta bir **عُرْمةٌ**’dir;
es-Sîrâfî’den. Erkek **أَعْرَمُ**, dişi **عَرْماءُ**’dır; ve **العَرْماءُ** benekli yılana galip (özel ad) olmuştur;
Ma‘kıl el-Hüzelî dedi:
     Ey Ebû Ma‘kıl, sakın öfkem seni bastırmasın,
     **العُرْمِ** gözetleme yerlerinde engereklerin başlarını.

el-Asma‘î: **الحَيَّةُ العَرْماءُ** içinde siyah ve beyaz noktalar olan yılandır; ve Muâz b. Cebel’den rivayet olunur:
o, **أَعْرَمَ** bir koç kurban etti; o, içinde siyah noktalar bulunan beyazdır.

Sa‘leb dedi: her şeyden **العَرِمُ** iki renk sahibi olandır; dedi ki: ve kaplan **عَرَمٍ** sahibidir.

Ve **بَيْضُ القَطا** **عُرْمٌ**’dur; ve Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü:
     Durmadan her doğruyu zayıflıkla nisbet ederler,
     **عُرْماً**’a temas ederek geceleyen, eşler olmayan
**بَيْضَ القَطا**’yı kastetti; çünkü onlar böyledir.

Ve **العَرَمُ** ile **العُرْمةُ**: koyunun (koyun cinsi) ve keçinin burun ucunda beyazlıktır; sıfat da sıfat gibidir;
ve yine, kulağında siyah noktalar olduğunda; isim **العَرَمُ**’dur.

Ve **قطيعٌ أَعْرَمُ** açık **العَرَمِ**: koyun ve keçi (karışık) olduğunda; ve bir kadın çobanı vasfederek dedi:
     **حَيَّاكة** (selam sana), **القَطِيعِ الأَعْرَمِ**’in ortasında.

Ve **الأَعْرَمُ**: alacalıdır; dişisi **عَرْماءُ**’dır.

Ve **دَهْرٌ أَعْرَمُ**: renk değiştiren (değişken).

Ve alaca hastasına denir: **الأَعْرَمُ** ve **الأَبْقَعُ**.

Ve **العَرَمَةُ**: buğday ve arpadan ambarlardır.

Ve **العَرَمُ** ile **العَرَمَةُ**: savrulmamış, çiğnenmiş yığındır; kemer biçimi gibi yapılır sonra savrulur;
İbn Berrî onu sınırlandırdı da dedi: harman yerinde ve döven yerinde buğdaydan yığındır.

İbn Berrî dedi: bazısı, **عَرْمَةٌ** denmez görüşüne gitti; doğru olan **عَرَمة**’dir; onların onu **عَرَمٍ** üzerine çoğul yapmaları delilidir;
ama **حَلْقَةٌ** ve **حَلَقٌ** şâzdır ve ona kıyas edilmez; râciz dedi:
     Yolun keçisini, sert olanı ezer,
     harman dövüşü gibi, ambarların **عَرَمَ**’ını döver.

Ve **العَرَمَةُ** ile **العَرِمَةُ**: set (su bendi)dir; birincisi Kurâ‘dan; ve **الصحاح**’ta: **العَرِمُ** set (bent)tir,
lafzından tekili yoktur; ve denir: onun teki **عَرِمَةٌ**’dir; İbn Berrî el-Ca‘dî için inşad etti:
     Hazır bulunan Sebe’den, Me’rib’den, o vakit ki
     selinin önünden **العَرِما**’yı uzaklaştırdı.

Dedi ki: o, **العَرم**’dır; râ’nın fethasıyla ve kesresiyle; ve yine onun teki de böyledir, o da **العَرَِمَةُ**’dir;
dedi ki: ve **العَرِمَةُ** Rebâb toprağındandır.

Ve **العَرِمَةُ**: vadiye karşı konulan bir settir; çoğulu **عَرِمٌ**’dir; ve denildi: **العَرِمُ** bir çoğuldur,
tekili yoktur.

Ve Ebû Hanîfe dedi: **العَرِمُ** vadilerin ortalarında inşa edilen barajlardır.

Ve **العَرِمُ** ayrıca: erkek sıçandır.

el-Ezherî dedi: farenin adlarındandır: **البِرُّ** ve **الثُّعْبَةُ** ve **العَرِمُ**.

**والعَرِمُ**: katlanılamayan sel; ondan (olmak üzere) Yüce Allah’ın sözü: “Onların üzerine **سَيْلَ العَرِمِ**’i gönderdik”; denildi ki: onu **المُسَنَّاة**’ye yahut **السُّدِّ**’e izafe etti; ve denildi ki: **السِّكْرَ**’ı onların üzerine yaran fareye izafe etti. **الأَزهري** dedi: O, kendisine **الخُلْد** denilen şeydir; ve onun bir hadisi vardır. Ve denildi ki: **العَرِمُ** bir vadi adıdır. Ve denildi ki: **العَرِمُ** şiddetli yağmurdur. **سَبأَ** kavmi bir nimet ve bolluk ve çok bahçeler içinde idi; onlardan kadın, başının üzerinde **الزَّبيلُ** olduğu hâlde çıkar, iki eliyle çalışır ve meyveli ağacın iki yanı arasında yürür; ağaç meyvelerinden ihtiyaç duyduğu şey **زَبيلِها**’ya düşerdi. Derken Allah’ın nimetini şükretmediler; bunun üzerine Allah onların üzerine bir **جُرَذاً** gönderdi. Onların, içinde kapılar bulunan bir **سِكْرٌ**’ları vardı; sudan ihtiyaç duydukları şeyi açarlardı; o **الجُرَذُ** onu deldi; nihayet **السِّكر** onların üzerine yarıldı da bahçelerini boğdu.

**والعُرامُ**: tencerenin kiri.

**والعَرَمُ**: tencerenin kiri.

Ve **رجل أَعْرامُ أَقْلَفُ**: sünnet edilmemiştir; sanki **القُلْفَةِ**’nin kiri orada kalıcıdır.

**أَبو عمرو**: **العَرَامِينُ** erkeklerden **القُلْفانُ**’dır.

**والعَرْمَةُ**: silahın yumurtası (kabzası başı).

**والعُرْمانُ**: ekinlikler; tekili **عَرِيمٌ** ve **أَعْرَمُ**’dır; birincisi kıyasta daha uygundur; çünkü **فُعْلاناً** üzerine **أَفْعَلُ** ancak sıfat olarak cem‘ olunur.

Ve **جَيْشٌ عَرَمْرَمٌ**: çok; ve denildi ki: her şeyden çok olan odur.

**والعَرَمْرَمُ**: şiddetli; dedi ki:
أَدَاراً، بأَجْمادِ النَّعامِ، عَهِدْتُها
بها نَعَماً حَوْماً وعِزّاً عَرَمْرَما

Ve **عُرامُ الجَيْشِ**: onun çokluğu.

Ve **رجل عَرَمْرَمٌ**: acemliği şiddetli; **كراع**’dan.

**والعَرِيمُ**: musibet.

**الأَزهري**: **العُرْمانُ** çiftçilerdir; tekilleri **أَعْرَمُ**’dır. Ve **كتابِ أَقوالِ شَنُوأَةَ**’da: “Onların ne bir mülkleri ne de **عُرْمانٍ**’ları vardı”; **العُرْمانُ**: ekinliklerdir; ve denildi ki: çiftçilerdir; tekil **أَعْرَمُ**’dır; ve denildi ki **عَرِيمٌ**’dir. **الأَزهري** dedi: **العُرْمانِ** ve **العَرامينِ**’in **نُونُ**’u aslî değildir. Denir: **رجل أَعْرَمُ** ve erkekler **عُرْمانٌ**; sonra **عَرامينُ** cem‘in cem‘idir. Dedi ki: Arapların, develerden **القِعْدانِ** cem‘ine **القَعادِينُ** dediklerini işittim; **القِعْدانُ** **القَعودِ**’un cem‘idir; **القَعادينُ** ise **العَرامِينِ**’in benzeridir.

**والعَرِمُ والمِعْذار**: **الدَّبَرَةِ**’nin çevresinde yükseltilen şey.

**ابن الأَعرابي**: **العَرَمةُ** **الصَّمَّانِ**’ın yanında sert bir arazidir; **رؤبة** dedi:
وعارِض العِرْض وأَعْناق العَرَمْ

**الأَزهري** dedi: **العَرَمَة** **الدَّهناءَ**’ya bitişir; **اليمامة**’nin **عارِضُ**’u ona karşılık gelir; dedi ki: Ben oraya indim.

Ve **عارِمةُ**: bir yer adıdır; **الأَزهري** dedi: **عارِمةُ** bilinen bir arazidir; **الراعي** dedi:
أَلم تَسْأَلْ بعارِمَة الدِّيارا،
عن الحَيِّ المُفارِقِ أَيْنَ سارا؟

Ve **العُرَيْمَةُ** (küçültme olarak): **فَزارةَ** oğullarına ait bir kumluktur. **الجوهري** **بِشْر بن أَبي خازم**’dan şu beyti rivayet etti:
إِنَّ العُرَيْمَةَ مانِعٌ أَرْماحَنا
ما كان من سَحَمٍ بها وصَفارِ

**ابن بري** dedi: O, **النابغة الذُّبْياني**’nindir; **الجوهري**’nin zikrettiği gibi **بِشْرٍ**’in değildir. Ve şöyle rivayet olunur: **إِنَّ الدُّمَيْنَةَ**; o, **فَزارة** oğullarına ait bir sudur.

Ve **العَرَمةُ** (harekeli olarak): kumun toplandığı yer; **ابن بري** şu beyti rivayet etti:
حاذَرْنَ رَمْلَ أَيْلةَ الدَّهاسا،
وبَطْنَ لُبْنى بَلَداً حِرْماسا،
والعَرَماتِ دُسْتُها دِياسا

**ابن الأَعرابي**: **عَرْمى** vallahi bunu mutlaka yapacağım; ve **غَرْمى** ve **حَرْمى**; “**أَمَا واللهِ**” manasında üç lehçedir. Ve şu beyit rivayet edildi:
عَرْمى وجَدِّكَ لو وَجَدْتَ لَهم،
كعَداوةٍ يَجِدونَها تَغلي

Ve **النَّمِريِّين**’den bazıları dedi: Her bir **سُلْفةٍ** (tohumluk payı) içinde, daneden, gübreden bir **عَرَمةٌ** konur. Ona: **العَرَمةُ** nedir? denildi; dedi ki: Ondan bir **جُثْوَةٌ** (yığın) olur; iki inek yükü kadar iki **مِزْبَلَين** (gübre yığını) olur.

**ابن بري** dedi: Ve **عارِمٌ** bir zindandır; **كثيِّر** dedi:
تُحَدِّثُ مَنْ لاقَيْت أَنَّكَ عائذٌ،
بل العائذُ المَظْلومُ في سِجْنِ عارِمِ

Ve **أَبو عُرامٍ**: **الجِفار**’da bir kum tepesinin künyesidir; ve **عارِماً** ve **عَرَّاماً** diye adlandırmışlardır.

Ve **عَرْمان**: bir kabilenin babasıdır.

مقاييس اللغة:
(**عرم**) **العين** ve **الراء** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; şiddete ve keskinliğe delâlet eder. Denir: **عَرُم** insan **يعرُم** **عَرامَةً**; o **عارم**’dir. Dedi ki:
İnni imruun yedubbu an mahârimi  *** basta(tu) keffin ve lisânin **عارمِ**
Ve onda **عُرامٌ** vardır; eğer onda bu (hâl) varsa. Ve **عُرَام** **الجَيْش**: onun şerri, keskinliği ve çokluğudur. Dedi ki:
Ve leyleti hevlin kad serayt ve fityetin  *** hedeytu ve cem‘in zî **عُرامٍ** mulâdisi([4])
Ve bunun için denir: **جيشٌ عَرَمْرَمٌ**. Ve biz demiştik ki: onlar bir işin büyütülmesini istedikleri zaman onun harflerinde artırırlar. Ve **العَرَمْرم** **عَرَم** ve **عرر**’dendir([5]). Dedi ki:
Edâran bi-ecmâdi’n-ne‘âmi ‘ehidtuhâ  *** bihâ ne‘amen havmen ve ‘izzan ‘armermâ([6])
Ve **سَيل العَرِم**’e gelince: denir ki: **العَرِمَةُ**: **السِّكْر**; onun çoğulu **عَرِم**’dir. Ve bu sahihtir; çünkü su **سُكِرَ** edildiği zaman, çokluğundan dolayı onun için bir **عُرَامٌ** olur. Ve muhtemeldir ki **العَرِمة** savrulmamış, ayakla çiğnenmiş yığın (**الكُدْس المَدُوس**) olsun; **الأَزَج** heyeti gibi yapılır. Eğer böyle ise, o zaman çünkü o, **مُتكاثف**([7]) çoktur; **ذو العُرام** olan su gibi. **العُرْمَة**’ye gelince: koyunun **مَرَمَّة**’sinde bulunan beyazlıktır; denir: **شاةٌ عرماءُ** —ve bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır— ve **أفْعى عرماء**. Ve mümkün olur ki bu, ibdâl babından olsun; sanki **الراء** bir **لام**’ın bedelidir; sanki o **عَلْمَاء**’dır. Ve bu, onun üzerinde bir alâmet gibi beyazlık olur; ve bu uzak değildir. Dedi ki:
*Eba Ma‘kilin lâ tuvâti’enneke begâdatî  *** ruûse’l-efâ‘î fî merâsidihâ’l-**عُرْمِ**([8])
Onların “**العَرِم**: erkek **الجُرَذ**” sözüne gelince: o, mânâsı olmayan şeylerdendir; onun gibisine dönülmez.

القاموس المحيط:
**عُرامُ الجَيْشِ**، **كغُرابٍ**: onların keskinliği, onların şiddeti ve onların çokluğu; ve kemikten ve ağaçtan **العُراقُ**; ve **العَوْسَج** kabuğundan düşen şey; ve adamdan: **الشَّراسَةُ** ve eziyet. **عَرَمَ**، **كَنَصَرَ** ve **ضَرَبَ** ve **كَرُمَ** ve **عَلِمَ**: **عَرامَةً** ve **عُراماً** (ضم ile); o hâlde o **عارِمٌ** ve **عَرِمٌ**: şiddetlendi; ve çocuk bize karşı: azgınlaştı (**أشِرَ**) ve şenlendi (**مَرِحَ**), yahut azdı (**بَطِرَ**), yahut bozuldu (**فَسَدَ**). Ve **يَوْمٌ عارِمٌ**: soğukta bir nihâyettir. Ve **عَرِمَ** kemiği: üzerindeki eti soydu; **كَتَعَرَّمَهُ** gibi; ve çocuk annesini: onu emdi; ve develer ağacı: ondan (bir şey) elde etti; ve falana **بِعُرامٍ** isabet etti. Ve kemik **عَرِمَ**، **كفَرِحَ** gibi: gevşedi (**فَتِرَ**). Ve **العَرَمُ** (harekeli), ve **العُرْمَةُ** (ضم ile): her ne şeyde olursa olsun beyazlıkla karışık bir siyahlık; yahut ikisiyle beneklenmedir; her bir benek genişlemeksizin; ve koyunun **مَرَمَّة**’sinde bir beyazlık; o **أعْرَمُ**’dur, o (dişi) **عَرْمَاءُ**’dır. Ve **القَطا** yumurtası **عُرْمٌ**’dur. Ve **العَرْماءُ**: benekli yılan (**الحَيَّةُ الرَّقْشاءُ**). Ve **الأَعْرَمُ**: renklenen; ve **الأَبْرَشُ**; ve koyun ve keçiden bir sürü; ve sünnetsiz (**الأَقْلَفُ**); çoğulu **عُرْمَانٌ**, çoğulun çoğulu **عَرامينُ**. Ve **العَرَمَةُ** (harekeli): pişiğin kokusu; ve savrulmamış, ayakla çiğnenmiş yığın (**الكُدسُ المَدُوسُ لم يُذَرَّ**); ve kumun toplandığı yer; ve **الدَّهْناء**’ya bitişik sert bir yer; ve onun karşısında **اليَمامَة**’nin **عارِضُ**’i bulunur. Ve **كفَرِحَةٍ**: vadiye onunla engel olunan bir set; çoğulu **عَرِمٌ**; yahut o, tekili olmaksızın bir çoğuldur; yahut o, vadilerde inşa edilen bentlerdir (**الأَحْباسُ**); ve erkek **الجُرَذُ**; ve şiddetli yağmur; ve bir vadi; ve bunların her biriyle “**سَيْلَ العَرِمِ**” sözü tefsir edilmiştir; ve (harekeli olarak) et (**اللَّحْمُ**).
Ve **العُرْمانُ** (ضم ile): çiftçiler (**الأُكَرُ**); onun teki: **عَرَمٌ** ve **أعْرَمُ**. Ve “**عَرْمَى** واللهِ”: “**أما واللهِ**”de bir lugattır. Ve **عارِمَةٌ**: bir yer (م). Ve **عَرْمَانُ**: bir kabilenin babasıdır. Ve **العَرِيمُ**: musibet (**الداهِيَةُ**); ve adlandırdılar: **عارِماً** ve **كغُرابٍ** ve **حَمامٍ**. Ve **العَرْمُ**: yağ (**الدَّسَمُ**) ve tencerenin artığı (**بَقِيَّةُ القِدْرِ**). Ve **كجُهَيْنَةَ**: Benî Fezâre’ye ait bir kumluktur. Ve **العارِمُ**: **المُنْذِرِ بنِ الأَعْلَم**’in atıdır.
Ve **عَوارِمُ**: bir plato ve bir sudur. Ve **سِجْنُ عارِمٍ**: içinde Abdullah b. Zübeyr’in, Kûfe’de Muhtâr’ın çıkışında, Muhammed b. Hanefiyye’yi hapsettiği (yerdir). Ve **التَّعْرِيمُ**: karıştırmadır (**الخَلْطُ**). Ve **العَرَمْرَمُ**: şiddetli; ve çok asker (**الجَيْشُ الكَثيرُ**).

تاج العروس:
( **عرام الجيش كغراب حدتهم وشدتهم وكثرتهم** ) Selâme b. Cendel dedi: “ve ben çakıl taşı gibi sayı bakımındanım ve ben * içinde **عرام** bulunan savaşın oğullarıyız.” Ve bir başkası dedi: “ve bir dehşet gecesi; yürüdüm ve bir yiğitler (topluluğu) * sevk ettim ve **عُرام** sahibi, karanlık bir cemaat.” (Ve) **العرام** (kemikten ve ağaçtan **العراق**) Cevherî onu nakletti; denir: “köpekten **عرام** üzerine daha **أعرجم**.” (Ve) **العرام** (**قشر العوسج**’den düşen şey) Ezherî onu böylece tahsis etti; ve râciz için inşâd etti: “ve **العرفج** **المشحج** ile örtün * ve **الثمام** ile ve **عرام العوسج** ile.” Ve başkası onu genelledi; dedi ki: **عرام الشجرة** onun kabuğudur. (Ve) **العرام** (adamdan **الشراسة**) ve şiddet ve kuvvet. (Ve) **العرام** (eziyet) Humeyd b. Sevr el-Hilâlî dedi: “gölgesi korundu; tabiatı sert bir duvar * üzerinde dolaşanların eziyeti (**عرام**) (vardır), şefkatli.” (**عرم**) adam (**كنصر وضرب وكرم وعلم**) Cevherî ilk ikisiyle yetindi. (**عرامة وعراما بالضم**) dedi; ve ‘Uleyye el-Cermî’nin (sözü): “bilmiyor musunuz ki ben **عرامتى**’m ile muhalefet ederim * ve mızrağım kırılma üzerine yumuşamaz.” (O hâlde o **عارم** ve **عرم**) yani (şiddetlendi). Dedi: “inni imruun yedubbu an mahârimi * basta(tu) keffin ve lisânin **عارم**.” (Ve) **عرم** (çocuk bize karşı) **عرامة** ve **عراما** (azgınlaştı, şenlendi, yahut azdı, yahut bozuldu); o hâlde o **عارم** ve **عرم**. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: **العرم** câhildir; ve **عرم** etti **يعرم**; ve **عرم** ve **عرم**. (Ve **يوم عارم**) şiddetli soğuktur; ve denildi ki: (soğukta nihâyet). Ve böylece **ليل عارم**. (Ve **عرم العظم**) **يعرمه** ve **يعرمه** **عرما** (üzerindeki eti soydu; **كتعرمه** gibi); ve aynı şekilde **عرقه** ve **تعرقه**. (Ve) **عرم** (çocuk annesini) **عرما** (onu emdi). (Ve) **عرمت** (develer ağacı; ondan elde etti) Cevherî onu nakletti. (Ve) **عرم** (falana) **عرامة** (ona **بعرام** isabet etti) yani **شراسة**. (Ve kemik **عرم**، **كفرح**) **عرما** (gevşedi); nüshalarda böyle; doğrusu **قتر**. (Ve **العرم** harekeli ve **العرمة** (ضم ile): her ne şeyde olursa olsun beyazlıkla karışık bir siyahlık) Cevherî bununla yetindi. (Yahut o, her bir nokta genişlemeksizin ikisiyle beneklenmedir) Sîrâfî’den **عرمة**. (Ve) **العرمة** (beyazlık) olur (koyunun **مَرَمَّة**’sinde) صحاح’ta olduğu gibi; ve aynı şekilde kulağında siyah benekler olduğu zaman. (O **أعرم**’dir ve o (dişi) **عرماء**’dır.) Muâz b. Cebel’den rivayet olunur ki o, **كبش أعرم** ile kurban kesti; o, içinde siyah benekler bulunan beyazdır. (Ve) Sa‘leb dedi: **العرم** her şeyde iki renkli olandır. Dedi: ve **النمرذ** **عرم**’dir. (Ve **بيض القطا عرم**) ve onu kastetti Ebû Vecze es-Sa‘dî: “hâlâ nisbet ederler; burada doğru olmayan * **عرما** ile geceledi; eşler olmayan.” (Ve) galip geldi (**العرماء**) üzerine (**الحية الرقشاء**); çoğulu **العرم**. Ma‘kil el-Hüzelî dedi: “Eba Ma‘kil, sakın öfkem seni bastırmasın * **العرم** olan gözetleme yerlerinde engereklerin başları.” (Ve **الاعرم**: iki renkle renklenen) ve ondan **دهر أعرم**. (Ve) **الاعرم** (**الابرش**) ve o **عرماء**’dır; ve denir: o **الابرص**’tır. (Ve sürü) **الاعرم**; eğer (koyun ve keçiden) ise **بين العرم**. Cevherî, bir kadını, çobanı vasfeden bir şair için inşâd etti: “dokumacı; sürünün ortasında **القطيع الاعرم**.” (Ve) **الاعرم** (**الاقلف**) sünnet edilmemiş olandır; sanki sünnet derisinin kiri orada kalmıştır. (Çoğul: **عرمان** (ضم ile); çoğulun çoğulu: **عرامين**) yani çoğulun çoğulu. Ebû Amr dedi: **العرامين** erkeklerden sünnetsizlerdir (**القلفان**). Ezherî dedi: **العرمان** ve **العرامين**’in **نون**’u aslî değildir. Dedi: Arapların, **القعدان**’ın cem‘i için **قعادين** dediklerini işittim; ve **القعدان** **القعود**’un cem‘idir; ve **القعادين** **العرامين**’in benzeridir. (Ve **العرمة** harekeli: pişiğin kokusu; ve) ayrıca (savrulmamış, ayakla çiğnenmiş yığın) ki (savurulmamıştır); **الأَزَج** heyeti gibi yapılır, sonra savrulur. İbn Berrî dedi: bazıları dedi ki **الاعرمة** denmez; sahih olan **عرمة**’dir; onların onu **عرم** üzerine cem‘ etmeleri delilidir. أما **حلقة** ve **حلق** ise şâzdır; ona kıyas edilmez. Cevherî inşâd etti: “yolun keçilerini ezer; **الفازر** * harman dövmenin ezmesi gibi; **عرم** (vardır) ancak nâdir.” (Ve) **العرمة** (kumun toplandığı yer) Cevherî onu nakletti. Ve İbn Berrî inşâd etti: “dikkat edin; **آيلة**’nin **الدهاسا** kumundan * ve Benî Beled’in karnından; **احر ماسا** * ve **العرمات**’ı harman dövme dövdü.”

( ve ) **العرمة** ( sert bir yer ) **الصمان**’ın yanında; bunu İbnü’l-A‘râbî söylemiştir. Ve Rü’be’ye ait olarak inşâd etti:
* Ve **العرض**’ün **عارض**’ına ve **العرم**’ün boyunlarına (yöneldi) *

El-Ezherî dedi ki: ( **الدهناء**’nın bitişmesi ve onun karşısında **عارض اليمامة** bulunur ). Dedi ki: ve oraya inmişim.

( ve ) **العرمة** ( bir sevinç gibi; vadiye karşı konulan bir set; çoğulu **عرم** ) **كتف** gibi. ( yahut o, tekili olmaksızın bir çoğuldur ). Ve **الصحاح**’ta: **العرم** **المسناة**’dır; onun lafzından bir tekil yoktur. Ve denir ki: onun teki **عرمة**’dır. İbn Berrî, el-Ca‘dî’ye ait olarak inşâd etti:
مأرب إذ * شرد من دون سيله العرما

( yahut ) **العرم** ( o ) doğrusu o ( **الاحباس**’tır; ( içinde ) vadilerin ortalarında inşa edilir ); bunu Ebû Hanîfe nakletti.

( ve ) denildi: **العرم** ( erkek **الجرذ** )dür; o **الخلد**’dür; bunu el-Ezherî söyledi.

( ve ) denildi: ( dayanılmayan şiddetli yağmur ).

( ve ) denildi: Yemen’de ( bir vadi ) adıdır; bunu el-Ezherî nakletti.

( ve bununla ) Yüce Allah’ın sözü tefsir edildi: **فأرسلنا عليهم**
( **سيل العرم** ). Denildi: onu **المسناة**’ya yahut sete yahut onların üzerlerine seti yaran fareye izafe etti. Râgıb dedi ki: sel ona nispet edildi; çünkü o, **المسناة**’yı delen odur. El-Ezherî dedi ki: ve onun bir kıssası vardır: şu ki Sebe kavmi nimet ve çok bahçeler içinde idi. Onlardan kadın, başında **الزبيل** olduğu halde çıkar; iki eliyle çalışır ve meyveli ağaçların arasında yürür; ağaç meyvelerinden ihtiyaç duyduğu şey, onun **زبيل**’ine düşerdi. Allah’ın nimetini şükretmediler; bunun üzerine onların üzerine bir **جرذ** gönderdi. Ve onların bir **سكر**’ı vardı; onda kapılar vardı; sudan ihtiyaç duydukları şeyi açarlardı. O **جرذ** onu deldi; nihayet **سكر** onların üzerine yarıldı; böylece bahçeleri boğuldu.

( ve ) **العرم** ( harekeli olarak: et )tir; Ferrâ’dan. Denir ki: “Sizin deveniz, **العرمة**’nın (yani etin) hoşluğundandır.”

( ve ) **العرمان** ( zamme ile: **الاكر** ); onun teki **عرم**’dır; nüshalarda böyledir; doğrusu **عريم**’dir.

( ve ) **اعرم**; el-Ezherî yalnız sonuncuyla yetindi; ve onunla, **أقوال شنوءة** hadisinin bir kısmı tefsir edildi: “Onlar için mülk ve **عرمان**dan ne vardı?”

( ve ) İbnü’l-A‘râbî dedi: “**عرمى والله** mutlaka bunu yapacağım.” Ve “**حرمى والله**” ikisi de; ikisi de ( **اما والله** hakkında bir dildir ). Ve inşâd etti:
* **عرمى** وجدك لو وجدت لهم *

( ve ) **عارمة** ( bir yer )dir; bilinen. El-Ezherî, er-Râ‘î’ye ait olarak inşâd etti:
ألم تسأل بعارمة الديارا * عن الحى المفارق أين سارا

( ve ) **عرمان** bir kabile babasıdır; bunu İbn Sîdeh nakletti; o, Ezd’den Amr b. Ezd b. Amr b. **عرمان**’dır.

( ve ) **العريم** ( musibet )tir; şiddetinden dolayı.

( ve ) **عارما** ve **عراما** diye adlandırdılar ( **غراب** ve **حمام** gibi ); onlardan: Buhârî’nin şeyhi **عارم بن الفضل**. Ve **عرام** (zamme ile) Hâlidî iki şairin nesebinde, Seyfüddevle zamanında.

( ve ) **العرم** ( fetha ile: yağlılık ) ve ayrıca ( tencerenin artığı )dır. Ve denildi: onun kiri. Ve bununla, sünnetsiz **أعرم** diye adlandırıldı.

( ve ) **عريمة** ( **جهينة** gibi; Benî Fezâre’ye ait bir kumluk )tur. Cevherî, Bişr b. Ebî Hâzim’e ait olarak inşâd etti; İbn Berrî dedi ki: o, Nâbiga’nındır:
* قلت وقد تقدم للجوهري في س ح م للنابغة وهو الصواب ان العريمة مانع أرماحنا * ما كان من سحم بها وصفار
Ve **الدمينة** diye rivayet edilir; o, Benî Fezâre’ye ait bir sudur.

( ve ) **العارم** Münzir b. el-A‘lem el-Havlânî’nin atıdır; onun hakkında der ki:
جال من العارم في ماقط * يغشى وأغشيه صدور العوال
أقيه في الحرب بنفسى كما * يقيني الموت تحت الظلال
İbnü’l-Kelbî’nin **كتاب الخيل**’inde böyledir.

( ve ) **عوارم** birer tepedir; ( ve ) denildi: ( bir su ). Nasr dedi ki: Benî Ebî Bekr b. Kilâb’a ait bir dağdır.

( ve ) **سجن عارم**: Abdullah b. Zübeyr’in, Muhammed b. el-Hanefiyye’yi, Muhtâr b. Ubeyd es-Sekafî’nin ( Kûfe’de ) çıkardığı (hapisten) onunla birlikte çıkmasından korkarak hapsettiği zindandır. İbn Berrî, Kesîr’e ait olarak inşâd etti:
تحدث من لاقيت أنك عائذ * بل العائذ المظلوم في سجن عارم

( ve ) **التعريم** karıştırmadır; ve **العرمرم** ( şiddetli )dir; her şeyden.

( ve ) **العرمرم** ( çok asker )dir; bunu Cevherî nakletti. Ve denir ki: o, her şeyden çok olandır:
* Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **العرمة** (harekeli) **عارم**’in çoğuludur; denir ki: “**غلمان** **عققة** **عرمة**.” Ve **الليالي العرم**: şiddetli soğuklu gecelerdir. Dedi ki:
* وليلة من الليالى العرم * بين الذراعين وبين المرزم * تهم فيها العنز بالتكلم *
Yani: soğuğunun şiddetinden.

Ve **اعترام الفتن**: onların şiddetlenmesidir. Ve **المعارمة**: çekişme ve fitneleşmedir. Ve **العارمات**: habis olanlardır. Ve **رجل عارم**: habis, şerli.

Ferrâ dedi ki: **العرامى** **العرام**dandır; o, cehalettir.

Ve **اعترم الصبى ثدى أمه**: onu emdi. Ve o (anne) **اعترمت**: kendisini **يعرمها** olanı aradı. Dedi ki:
ولا تلفين كأم الغلا * م ان لم تجد عارما تعترم
Der ki: emzirecek kimse bulamazsa, o (süt) aktı da o, memesini sağdı; bazen de onu emzirdi de ağzından tükürdü.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: bu ancak, kendi işi olmayan şeyi yüklenen kimse için söylenir.

El-Ezherî dedi ki: manası: kendisini hicvedeni bulamazsa kendisini hicveden kimse gibi olma.

Ve **العرمة** (zamme ile): buğday ve arpadan yığınlardır.

Ve **العرمة** (harekeli): **المسناة**’dır; **العرمة** hakkında, Kurâ‘dan bir dildir.

Ve **العرام** (zamme ile): tencerenin pisliğidir.

Ve **العرمة** (zamme ile): silahın yumurtasıdır.

Ve **العرمان**: çiftçilerdir; tekili **عريم** ve **أعرم**. Ve birincisi kıyasta daha uygundur; çünkü **فعلانا** üzerine, sıfatlarda **أفعل** cem‘ edilmez. Ve onunla, **أقوال شنوءة** hadisi tefsir edildi.

Ve **عزعر مرم**: çoktur. Dedi ki:
أدارا باجماد النعام عهدتها * بها نعما حوما وعزا عرمر ما

Ve **رجل عرمرم**: Kura‘dan; şiddetli acemlik (konuşma bozukluğu) sahibidir.

Ve **العرم** **كتف** gibi: **الدبرة** etrafında yükseltilen şeydir; o **المعذار**’dır.

Ve **العرمة** (harekeli): bir çıbanın irininden bir yığındır; bunu bazı Nümeyrîler söyledi.

Ve **أبو عرام** **غراب** gibi: **الجفار**’da bir kum tepesinin künyesidir.

Ve **عرام بن عبد الله** **شداد** gibi: Endülüslü bir muhaddistir; iki yüz elli altı yılında vefat etti.

Ve **عرم** **كتف** gibi: Necd’de bir vadidir; Yenbu‘dan, **البركان** onu **الجار**’dan önce kesinceye kadar; bunu Nasr söyledi.
