# عرن (ع-ر-ن) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%86

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ر - ن
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والراء والنون معهما
ع ر ن، ر ع ن، ن ع ر مستعملات
عرن:
عَرِنَتِ الدّابّةُ عَرَناً فهي عَرونٌ، وبها عَرَنٌ وعُرْنَةٌ وعِران، على لفظ العِضاض والخِراط، وهي داءٌ يأخُذُ في رِجل الدّابّة فوق الرُّسْغِ من آخره مثل سَحَجٍ في الجلد يُذْهِب الشَّعر. والعِرانُ: خَشَبة في أنفِ البعير. قال:
وإن يَظْهَرْ حديثُك يُؤتَ عَدْواً		برأسِك في زِناقٍ أو عِرانِ
والعَرَنُ: قروح تأخذ في أعناق الإبل وأعجازها. والعرنين: الأنف. قال ذو الرّمة:
تَثْني النِّقابَ على عِرْنينِ أرْنبةٍ		شمّاءَ مارِنُها بالمسْكِ مَرْثوم
عُرَيْنة: اسم حيّ من اليمن، وعَرين: حيّ من تميم. قال جرير:
بَرِئْتُ إلى عُرَيْنَة من عَرِينِ
والعَرِينُ: مأوى الأسد. قال:
أَحَمَّ سَراةِ أعلَى اللّونِ منه		كَلَوْنِ سَراةِ ثُعْبانِ العَرين
قال: هذا زمامٌ وإنّما حمّمتْهُ الشّمس ولوّحتْ لَوْنَه، والثُعْبانُ على هذه الصفة.
رعن:
رَعُنَ الرّجلُ يَرْعَنُ رَعَناً فهو أَرْعَنُ، أي: أهوج، والمرأة رعناء، إذا عُرِفَ الموق والهوج في منطقها.
والرَّعنُ من الجبال ليس بطويل، ويجمع على رُعُون ورِعان، قال:
يعدل عنه رعُنِ كلِّ ضدٍّ
عن جانِبَيْ أجْرَد مُجْرَهِدِّ
أي عريان مستقيم، وقال:
يَرْمينَ بالأبصارِ أنْ رعنٌ بدا
ويقال هو الطّويل. وجيشٌ أرعنُ: كثير. قال:
أَرْعَنَ جرّارٍ إذا جرَّ الأَثَرْ
ورُعِنَ الرّجل إذا غُثِيَ عليه كثيراً. قال:
كأنّه من أوار الشّمس مرعونُ
أي: مغشيّ عليه من حرّ الشّمس.
رُعَيْنٌ: جبلٌ باليَمَن، وفيه حِصْن يقال لملكه: ذو رُعَيْنٍ يُنْسَبُ إليه.
وكان المسلمون يقولون للنّبيّ صلى الله عليه وآله: أَرْعِنا سمعك، أي: اجعل إلينا سمعك. فاستغنمت اليهود ذلك، فقالوا ينحون نحو المسلمين: يا محمد راعِنا، وهو عندهم شتم، ثمّ قالوا فيما بينهم: إنّا نشتم محمّداً في وجهه، فأنزل الله: "لا تقولوا راعنا وقولوا انظُرْنا"، فقال سعد لليهود: لو قالها رجل منكم لأضرِبَنَّ عُنُقَه.
نعر:
نَعَرَ الرّجلُ يَنْعَرُ نعيراً، وهو صوتٌ في الخيشوم. والنُّعرة: الخيشوم. نعر النّاعر، أي: صاح الصائح. قال:
وبَجَّ كلَّ عاندٍ نَعورِ
بَجَّ أي: صبّ فأكْثَرَ، يعني: خروج الدّماء من عِرْقٍ عانِدٍ لا يَرْقأُ دَمُه. نَعَرَ عِذرقُه نُعُوراً وهو خروج الدّم.
والناعور: ضَرْبٌ من الدِّلاء .
والنُّعَرَةُ: ذبابُ الحمير، أزرق يقع في أنوف الخيل والحمير. قال امرؤ القيس:
فظلّ يُرَنِّحُ في غَـيْطَـلٍ		كما يستدير الحِمارُ النَّعِرْ
قال:
وأحذريات يعيّيها النُّعر
والنُّعَرَةُ: ما أَجَنَّتْ حُمُرُ الوحش في أرحامها قبل أن يَتمَّ خَلْقُه. قال رؤبة:
والشَّدَنيّاتُ يساقِطْنَ النُّعَرْ
حُوصَ العُيونِ مُجْهِضاتٍ ما اسْتَطَرْ
يصفُ رِكاباً ترمي بأّجِنَّتِها من شدّة السّير.
ورجلٌ نعور: شديد الصوت.
ورجلٌ نَعِرٌ: غضبان. وأمرأة غَيْرَى نَعْرَى، يعني بالنَّعرى: الغضبى.
وأمّا نغِرة بالغين فمُحمارّة الوجه مُتغيِّرة متربّدة اللّون. ويقال للمرأة الفحّاشة: نَعّارة.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الراء** ve **النون** onlarla birlikte

**ع ر ن**، **ر ع ن**، **ن ع ر** kullanımdadırlar

**عرن**:
**عَرِنَتِ الدّابّةُ** **عَرَناً**; o hâlde o **عَرونٌ**dur; onda **عَرَنٌ** ve **عُرْنَةٌ** ve **عِران** vardır; **العِضاض** ve **الخِراط** lafzı üzere; ve o, binek hayvanının ayağında **الرُّسْغِ**’ün üstünde, onun son tarafında, deride bir **سَحَجٍ** gibi olan, kılı gideren bir hastalıktır. Ve **العِرانُ**: devenin burnunda bir tahta. Dedi ki:
وإن يَظْهَرْ حديثُك يُؤتَ عَدْواً		برأسِك في زِناقٍ أو عِرانِ
Ve **العَرَنُ**: develerin boyunlarında ve sağrılarında meydana gelen yaralardır. Ve **العرنين**: burun. **ذو الرّمة** dedi ki:
تَثْني النِّقابَ على عِرْنينِ أرْنبةٍ		شمّاءَ مارِنُها بالمسْكِ مَرْثوم
**عُرَيْنة**: Yemen’den bir kabile adıdır; ve **عَرين**: Temîm’den bir kabiledir. **جرير** dedi ki:
بَرِئْتُ إلى عُرَيْنَة من عَرِينِ
Ve **العَرِينُ**: aslanın barınağı. Dedi ki:
أَحَمَّ سَراةِ أعلَى اللّونِ منه		كَلَوْنِ سَراةِ ثُعْبانِ العَرين
Dedi ki: Bu bir yulardır; onu ancak güneş ısıtmıştır ve rengini soldurmuştur; ve **الثُعْبانُ** bu vasıf üzeredir.

**رعن**:
**رَعُنَ الرّجلُ** **يَرْعَنُ** **رَعَناً**; o hâlde o **أَرْعَنُ**dur; yani: ahmakça atılgan. Kadın da **رعناء**dır; onun konuşmasında **الموق** ve ahmakça atılganlık bilindiği zaman.
Ve dağlardan **الرَّعنُ** uzun değildir; **رُعُون** ve **رِعان** üzere çoğul yapılır. Dedi ki:
يعدل عنه رعُنِ كلِّ ضدٍّ
عن جانِبَيْ أجْرَد مُجْرَهِدِّ
Yani: çıplak, dosdoğru. Ve dedi ki:
يَرْمينَ بالأبصارِ أنْ رعنٌ بدا
Ve “o uzundur” denilir. Ve **جيشٌ أرعنُ**: çok (kalabalık). Dedi ki:
أَرْعَنَ جرّارٍ إذا جرَّ الأَثَرْ
Ve **رُعِنَ الرّجل**: üzerine çokça baygınlık geldiği zaman. Dedi ki:
كأنّه من أوار الشّمس مرعونُ
Yani: güneşin sıcağından baygın.
**رُعَيْنٌ**: Yemen’de bir dağdır; onda bir kale vardır; onun sahibine **ذو رُعَيْنٍ** denilir; ona nisbet edilir.
Müslümanlar Peygamber’e صلى الله عليه وآله şöyle derlerdi: **أَرْعِنا** سمعك; yani: işitmeni bize yönelt. Yahudiler bunu ganimet bildiler; Müslümanlara doğru meylederek dediler ki: “Ey Muhammed **راعِنا**”; o, onların yanında bir sövüştür. Sonra kendi aralarında dediler ki: “Biz Muhammed’e yüzüne karşı sövüyoruz.” Bunun üzerine Allah indirdi: "لا تقولوا راعنا وقولوا انظُرْنا". Bunun üzerine Sa‘d Yahudilere dedi ki: “Sizden bir adam onu söylese, mutlaka onun boynunu vururum.”

**نعر**:
**نَعَرَ الرّجلُ** **يَنْعَرُ** **نعيراً**; o, **الخيشوم**da bir sestir. Ve **النُّعرة**: **الخيشوم**. **نعر النّاعر**; yani: bağıran bağırdı. Dedi ki:
وبَجَّ كلَّ عاندٍ نَعورِ
**بَجَّ** yani: döktü de çoğalttı; yani: kanı durmayan bir **عِرْقٍ عانِدٍ**’den kanların çıkışı. **نَعَرَ عِذرقُه** **نُعُوراً**; o, kanın çıkışıdır.
Ve **الناعور**: kovaların bir türüdür.
Ve **النُّعَرَةُ**: eşek sineği; mavi, atların ve eşeklerin burunlarına konar. **امرؤ القيس** dedi ki:
فظلّ يُرَنِّحُ في غَـيْطَـلٍ		كما يستدير الحِمارُ النَّعِرْ
Dedi ki:
وأحذريات يعيّيها النُّعر
Ve **النُّعَرَةُ**: yaban eşeklerinin rahimlerinde, yaratılışı tamamlanmadan önce gizlediği şey. **رؤبة** dedi ki:
والشَّدَنيّاتُ يساقِطْنَ النُّعَرْ
حُوصَ العُيونِ مُجْهِضاتٍ ما اسْتَطَرْ
Şiddetli yürüyüşten dolayı ceninlerini atan binekleri vasfeder.
Ve **رجلٌ نعور**: sesi şiddetli.
Ve **رجلٌ نَعِرٌ**: öfkeli. Ve **أمرأة غَيْرَى نَعْرَى**; **النَّعرى** ile kastedilen: öfkeli.
Ama **نغِرة** (غ ile) ise: yüzün kızarması, rengi değişmiş, rengi kararmış. Ve edepsiz konuşan kadına: **نَعّارة** denilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عِرْنينُ كلِّ شيءٍ: أوَّله. وعَرانينُ القوم: سادتهم. وعْرنينُ الأنف: تحت مجتمع الحاجبين، وهو أوَّل الأنف حيث يكون فيه الشَمَم. يقال: هم شُمُّ العَرانينَ. والعُرانِيةُ، بالضم: ما يرتفع في أعالي الماء من غَوارب الموج. قال عديُّ بن زيدٍ العِباديُّ يصف طوفانَ نوحٍ عليه السلام:
كانت رياحٌ وماءٌ ذو عُرانِيَةٍوظُلمةٌ لم تَدَعْ فتقاً ولا خَللا
الأصمعي: العِرانُ: العود الذي يُجْعَلُ في وترة أنف البُخْتِيِّ. وقد عَرَنْتُ البعيرَ أعْرُنُهُ عَرْناً. وعِرانُ البكَرة: عودها، ويشدُّ فيه الخطّاف. ورُمْحٌ مُعَرَّنٌ، إذا سُمِّرَ سِنانُه بالعِرانِ، وهو المسمار. والعِرانُ: بُعْدُ الدارِ. يقال: دارُهم عارِنَةٌ أي بعيدة. والعَرَنُ: جُسْأَةٌ في رِجل الدابة فوقَ الرُسغ من أُخُرٍ، وهو الشُقاقُ. وقد عَرِنَتْ رِجلُ الدابة بالكسر. وعَرِنَ البعيرُ أيضاً يَعْرَنُ عَرَناً. قال ابن السكيت. هو قَرحٌ يأخذُه في عنقه فيحتكُّ منه، وربَّما بَرَك إلى أصل شجرة واحتكَّ بها. والعَرينُ والعَرينَةُ: مأوى الأسد الذي يألفُه، يقال: ليثُ عَرينٍ وليثُ عَرينَةٍ، وليثُ غابةٍ. وأصل العَرينِ جَماعة الشجر. ويقال: العَرينُ اللحمُ. وينشد:
مُوَشَّمَةُ الأطراف رَخْصٌ عَرينُها
والعِرْنَةُ بالكسر: الصِرِّيع الذي لا يُطاق. وسقاءٌ مَعْرونٌ: دبغ بالعِرْنَةِ، وهو خشب الظِمْخِ، وهو شجرٌ. والعِرْنَةُ: عروق العَرَنْتُنِ.

##### Türkçe

**عِرْنينُ** her şeyin: onun evveli. Ve kavmin **عَرانينُ**’i: onların efendileri. Ve burnun **عْرنينُ**’i: iki kaşın birleştiği yerin altı; ve o, burnun evvelidir; onda **الشَمَم** bulunduğu yer. Denir: onlar **شُمُّ العَرانينَ**’dir. Ve **العُرانِيةُ** (ضم ile): suyun üst kısımlarında dalganın hörgüçlerinden yükselen şey. **عديُّ بن زيدٍ العِباديُّ** Nûh’un tufanını (ona selâm) vasfederek dedi:
كانت رياحٌ وماءٌ ذو **عُرانِيَةٍ** وظُلمةٌ لم تَدَعْ فتقاً ولا خَللا

**الأصمعي**: **العِرانُ**: **البُخْتِيِّ**’nin burnunun **وترة**’sine konulan ağaç. Ve ben deveyi **عَرَنْتُ**; onu **أعْرُنُهُ** **عَرْناً**. Ve **البكَرة**’nin **عِرانُ**’ı: onun ağacı; ve onda **الخطّاف** bağlanır. Ve **رُمْحٌ مُعَرَّنٌ**: eğer onun **سِنانُه**’ı **العِرانِ** ile çivilenmişse; o da çividir. Ve **العِرانُ**: evin uzaklığı. Denir: onların evi **عارِنَةٌ**, yani uzak. Ve **العَرَنُ**: binek hayvanının ayağında, **الرُسغ**’un üstünde, arkadan bir şişlik; o, **الشُقاقُ**’tır. Ve binek hayvanının ayağı kesre ile **عَرِنَتْ**. Ve deve de ayrıca **عَرِنَ**; **يَعْرَنُ** **عَرَناً**. **ابن السكيت** dedi: O, boynunda ona isabet eden bir yaradır; ondan dolayı kaşınır; bazen bir ağacın köküne çöker ve onunla kaşınır. Ve **العَرينُ** ve **العَرينَةُ**: aslanın ünsiyet ettiği barınağı; denir: **ليثُ عَرينٍ** ve **ليثُ عَرينَةٍ**, ve **ليثُ غابةٍ**. Ve **العَرينِ**’in aslı: ağaç topluluğu. Ve denir: **العَرينُ** ettir. Ve şu şiir okunur:
مُوَشَّمَةُ الأطراف رَخْصٌ **عَرينُها**

Ve **العِرْنَةُ** (kesre ile): tahammül edilemeyen **الصِرِّيع**. Ve **سقاءٌ مَعْرونٌ**: **العِرْنَةِ** ile tabaklanmış; o da **الظِمْخِ** odunudur; o bir ağaçtır. Ve **العِرْنَةُ**: **العَرَنْتُنِ**’ün damarları.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والراء مع النون
رعن ، رنع ، عرن ، نعر : مستعملة .
عرن : أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَرَن : قَرْح يخرج بقوائم الفُصْلان وأعناقها . قلت : وأما عَرَن الدوابّ فهو غير عَرَن الفِصْلان ، وهو جُسُوء في رُسْغ رجل الدابَّة وموضع ثُنَنها من أُخُر لشيء يصيبه من الشُقَاق أو المَشَقّة من أن يرمح جَبلاً أو حجراً . وقال الليث : العَرَن مثل السَحَج يكون في الجِلد فيُذهِب الشعر فهو عَرِن وبه عَرَن وعُرْنة وعِرَان ، على لفظ العِضَاض والخِرَاط . أبو عبيد عن الأصمعيّ قال : الخِشاش : ما كان من عود أو غيره يجعل في عَظْم أنف البعير . قال : والعِرَان : ما كان في اللحم فوق الأنف . وقد عرنت البعير ، فهو معرون . قلت : وأصل هذا من العَرَن والعِرَين وهو اللحم . قال أبو عبيد : قال الأمويّ والعَرِين : اللحم وأنشد لغادية الدُبَيريَّة :
موشَّمة الأطراف رَخْص عَرِينها
وقال الأصمعيّ العِرَان : عُود يجعل في وَتَرَة الأنف ، وهو ما بين المنخرين ، وهو الذي يكون للبَخَاتيّ . وقال الليث : العِرْنين : الأنْف ، وجمعه عَرَانين . قلت : وعرانين الناس : وجوههم وأشرافهم . وعرانين السحاب : أوائل مَطَره . ومنه قول امرىء القيس يصف غيثاً :
كأن ثبيراً في عرانين وَبْله
من السيل والغُثَّاء فلكَةُ مِغْزَل
أبو العباس عن ابن الأعرابي وعن عمرو وعن أبيه قالا : الظِمْخ واحدتها ظِمْخة ، وهو العِرْن واحدته عِرْنة : شجرة على صورة الدُلْب تُقطع منه خُشُب القصَّارين التي تدفن ، ويقال لبائعها : عَرّان . وقال ابن السكيت : يقال : سِقَاء معرون : مدبوغ بالعِرْنة وهو خَشَب الظِمْخ . قال : وهو شجر خشِن يشبه العَوْسجَ إلاّ أنه أضخم منه ، وهو أثِيث الفَرْع وليس له سوق طوال ، يُدَقّ ثم يطبخ فيجيء أديمه أحمر . قال : وقال أبو عمرو : العِرْنة : عروق العَرَتُن . وقال شمر : العَرتُن بضم التاء : شجر واحدتها عَرَتُنة . وقال غيره : يقال منه أدِيم مُعَرْتَن . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَرِين : صِياح الفاختة . والعَرِين : اللحم المطبوخ . والعرين : الفِناء . والعَرِين : الشَوْك وفي الحديث : دُفِن بعض الخلفاء بعرين مكَّة أي في فنائها . والعران : القتال . والعران : الدار البعيدة . وقال أبو عبيد : العران : البعد ، يقال : دارهم عارنة أي بعيدة . وأنشد قول ذي الرُمَّة :
ألا أيها القلب الذي برَّحت به
منازل مَيّ والعِرَان الشواسِعُ
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : أعرن الرجل إذا تشقَّقت سيقان فِصْلانه . وأعرن إذا وقعت الحِكَّة في إبله . وأعرن إذا دام على أكل العَرَن وهو اللحم المطبوخ .
وقال الليث : العَرَين : مأوى الأسد .
وقال الطِرِمّاح يصف رَحْلاً :
أحمّ سراةِ أعلى اللون منه
كلون سراة ثعبان العَرِين
وقيل : العرين : الأجمة ههنا .
وقيل الليث : عُرَينة : حيّ من اليَمَن . وعَرِين : حيّ من تميم ولهم يقول جرير :
عَرِين من عُرَينة ليس مِنّا
برئت إلى عُرَينة من عَرِين
وقال أبو عمرو : العَرَن : رائحة لحم له غمَر ؛ يقال : إني لأجد رائحة عَرَنِ يدك .
قال : وهو العَرَم أيضاً .
أبو عبيد عن الفراء قال : إذا كان الرجل صِرّيعاً خبيثاً قيل : هو عِرْنة لا يُطاق .
وقال ابن أحمر يصف ضعفه :
ولست بعِرْنة عَرِك سلاحي
عصا مثقوفَة تقص الحمارا
يقول : لست بقويّ . ثم ابتدأ فقال : سلاحي عصا أسوق بها حماري ولست بِمُقرِن لقِرني .
وقال أبو عبيد : يقال : هذا ماء ذو عُرانية إذا كثروا وارتفع عُبَابه .
قال : ومنه قول عديّ بن زيد العِبَاديّ :
كانت رياح وماء ذو عُرانية
وظُلمة لم تدع فَتْقاً ولا خَلَلا
وعِرْنان : اسم واد معروف . وبطن عُرَنة : وادٍ بِحذَاء عرفات .
رعن : الرَعْن : الأنْف العظيم من الجَبَل تراه متقدّماً . ومنه قيل للجيش العظيم : أرْعن ، شبّه بالرَعْن من الجبل . قلت : وقد جعل الطِرِمّاح ظلمة الليل رَعُونا . شبّهها بجبل من الظلام في قوله يصف ناقة تشقّ به ظُلَم الليل :
تشُقّ مُغَمِّضات الليل عنها
إذا طرقت بمِرْداس رَعُون
ومغمِّضات الليل : دياجيرُ ظُلَمِها . بمرداس رعون : بجَبَل من الظلام عظيم .
ويقال : الرَعُون : الكثير الحركة .
وقال الليث : الرَعْن من الجبال ليس بطويل ، وجمعه رُعُون .
ويقال : بل هو الطويل .
وقال رؤبة :
يعدلُ عنه رَعْنُ كل صُدّ
قال : ورَعُن الرجلُ يرْعُن رَعَناً ورُعُونة فهو أرعن : أهوج . والمرأة : رَعْناء .
قال : ورُعِن الرجل فهو مَرعون إذا غُشي عليه .
وأنشد :
كأنه من أوار الشمس مرعون
أي مَغْشِيّ عليه . ورُعَيْن : اسم جبل باليمن فيه حِصْن ينسب إليه . وذو رُعَين : ملك من الأذواء معروف . وكان يقال للبصرة :
الرَعْناء لِما يكثر بها من وَمَد البحر وعكِيكه .
وقال الله جلّ وعزّ : ( لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا وَقُولُواْ انظُرْنَا ) ( البَقَرَة : 104 ) كان الحسن يقرؤها : ( لا تقولوا راعناً ) بالتنوين . والذي عليه قراءة القُرَّاء : ( رَاعِنَا ( غير منوّن .
وقيل في ) رَاعِنَا ( غير منوّن ثلاثة أقوال قد فسّرناها في معتلّ العين عند ذكرنا المراعاة وما يُشتقّ منها .
وقيل : إن ( راعنا ) كلمة كانت تجري مجرى الهُزْء فنُهِي المسلمون أن يَلْفِظوا بها بحضرة النبي ( صلى الله عليه وسلم ) وذلك أن اليهود لعنهم الله كانوا اغتنموها فكانوا يَسُبّون بها رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) في نفوسهم ، ويتستّرون من ذلك بظاهر المراعاة منها ، فأمِروا أن يخاطبوه بالتعزير والتوقير .
وقيل لهم : ( لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا ( كما يقول بعضكم لبعض ) وَقُولُواْ انظُرْنَا ( أي انتظرنا . وأما قراءة الحسن ( راعناً ) بالتنوين فالمعنى : لا تقولوا : حُمْقاً ، من الرعونة .
نعر : الحرّانيّ عن ابن السكيت : نَعَر الرجل يَنْعَر نَعِيراً ، من الصوت . قال : وقال الأصمعيّ في حديث ذكره : ما كانت فتنة إلا نَعَر فيها فلان أي نَعَق فيها . وإن فلاناً لنعَّار في الفِتَن . وقد نَعَر العِرْق بالدَم يَنْعَرُ ، وهو عِرْق نعَّار بالدم إذا ارتفع دَمُه . ونَعِر الفرس والحمار يَنْعَرُ نَعراً إذا دخلت في أنفه النُعَرة . أبو العباس عن ابن الأعرابي : يقال : من أين نَعَرت إلينا ؟ أي من أي أقبلت . وقال شمر : الناعر : على وجهين : الناعر : المصوّت ، والناعر : العِرْق الذي يسيل دماً . وقال المخبَّل السعديّ :
إذا ما هُم أصلحوا أمرهم
نَعَرت كما يَنْعَر الأخدع
يعني : أنه يُفسِد على قومه أمرهم . أبو عبيد عن الأصمعيّ : إن في رأسه لنُعَرة أي كبْراً . قال : والنَعرة أيضاً : ذبابة . قال وقال الأُموي : إن في رأسه لنَعَرة بفتح النون أمراً يهُمّ به . قال : ويقال للمرأة ولكل أنثى : ما حملت نَعَرة قط بالفتح : أي ما حملت مَلقوحاً أي ولداً . ويقال : نَعَر الجرح بالدم إذا فار ، يَنْعَر . وجرح نَعَّار : لا يكاد يَرْقأ . ونَعَر الرجل وغيره يَنْعِر إذا صوَّت . أبو عمرو : النَعِر : الذي لا يستقرّ في مكان . الأحمر : النُعَرة : ذبابة تسقط على الدواب فتؤذيها . ومنها يقال : حمار نَعِر .
وقال ابن مقبل :
ترى النُعَرات الخُضْر حول لَبَانه
أُحَاد ومثنَى أصعقتها صواهلُهْ
أي قتلها صهيله . وقال الليث : نَعَر يَنْعِر نَعِيراً ، وهو صوت الخيشوم . قال : والنُعَرة : هي الخيشوم ، ومنها يَنْعِر الناعر . قال : وجرح نَعُور بصوته من شدَّة خروج دمه منه . قال : والنُعَرة : ذبابة الحمير الأزرق . والنُعَرة : ما أجنَّت الْحمرُ في أرحامها ، شبه بالذباب ، وأنشد :
والشَدَنيات يساقطن النُعَر
قال : وامرأة نعَّارة : صَخَّابة . ويقال غَيْرى
نَعْرى للمرأة . قلت : نَعْرى لا يجوز أن يكون تأنيث نَعْران وهو الصخَّاب ؛ لأن فعلان وفَعْلى يجيئان في باب فَعِل يَفْعَل ولا يجيء في باب فَعَل يَفعِل . وأمَّا قول الليث في النعير : إنه صوت في الخيشوم ، وقوله : النُّعَرة : الخَيشوم فما سمعته لأحد من الأئمّة ، وما أُرى الليث حفِظه . ويقال : سَفَر نَعُور إذا كان بعيداً . ومنه قول طرفة :
ومثلي فاعلمي يا أم عمرو
إذا ما اعتاده سفر نَعُور
وهِمَّة نَعُور : بعيدة والنعُور من الحاجات : البعيدة . ونَعَرت الرِيح إذا هبَّت مع صوت ، ورياح نواعر ، وقد نَعَرت نُعَاراً . والنَعْرة : مثل البَغرة من النَوْء إذا اشتدّ به هبوب الريح ومنه قوله :
عمِل الأنامل ساقطٍ أوراقهُ
متزحّر نَعَرَت به الجوزاء
ويقال : لأُطيرنّ نُعَرتك أي كِبْرك وجهلك من رأسك . والأصل في ذلك أن الحمار إذا نَعِر ركب رأسه . فيقال لكل من ركب رأسه : فيه نُعَرة .
رنع : أهمله الليث . وقال شمر : قال الفرّاء : كان لنا البارحة مَرْنَعة وهي الأصوات واللعب . وقال غيره : يقال للدّابة إذا طَرَدت الذباب برأسها : رَنَعت . وأنشد شمر لمصاد بن زهير :
سما بالرانعات من المطايا
قويّ لا يضلّ ولا يجورُ
أبو عبيد عن الكسائي : أصبنا عنده مَرْنعة من طعام أو شراب ، كما تقول : أصبنا مَرْنعة من الصيد أي قطعة . سَلَمة عن الفرّاء : قال : المَرْنَعَة : الروضة . وقال أبو عمرو : هي المرنعة والمرغدة للروضة . وفي ( النوادر ) : يقال : فلان رانع اللون ، وقد رَنَع لونهُ يَرْنَع رُنُوعاً إذا تغيَّر وذَبَل .

##### Türkçe

باب **العين** والراء مع **النون**
**رعن** ، **رنع** ، **عرن** ، **نعر** : kullanımdadır.

**عرن** : Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: **العَرَن**: deve yavrularının ayaklarında ve boyunlarında çıkan bir yara. Dedim ki: binek hayvanlarının **عَرَن**’i ise deve yavrularının **عَرَن**’inden başkadır; o, binek hayvanının ayağının bileğinde ve göğüslerinin yerinde, ona isabet eden **الشُقَاق**’tan yahut bir dağa veya taşa sıçramasından doğan **المَشَقّة**’den dolayı, bir **جُسُوء**’dur. Leys dedi: **العَرَن** deride olan, tıraş yarası gibi bir şeydir; kılı giderir; o kimse **عَرِن**’dir; onda **عَرَن** ve **عُرْنة** ve **عِرَان** vardır; **العِضَاض** ve **الخِرَاط** lafzı üzere. Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den dedi ki: **الخِشاش**: deve burnunun kemiğine konulan, ağaçtan veya başkasından olan şeydir. Dedi ki: **العِرَان**: burun üstünde, etin içinde olan şeydir. Ve ben deveyi **عرنت** ettim; o da **معرون**’dur. Dedim ki: bunun aslı **العَرَن** ve **العِرَين**’dendir; o da ettir. Ebû Ubeyd dedi: el-Umevî dedi ki: **العَرِين**: ettir; ve Gâdiye ed-Dubeyriyye’nin şu beytini okudu:
موشَّمة الأطراف رَخْص عَرِينها
El-Asmaʿî dedi: **العِرَان**: burun perdesine konulan bir çubuktur; o, iki burun deliği arasındaki şeydir; o, **البَخَاتيّ** için olan şeydir. Leys dedi: **العِرْنين**: burundur; çoğulu **عَرَانين**’dir. Dedim ki: insanların **عرانين**’i: yüzleri ve eşrafıdır. Bulutun **عرانين**’i: yağmurunun ilkleridir. Ondandır: İmru’ul-Kays’ın bir yağmuru vasfederken sözü:
كأن ثبيراً في عرانين وَبْله
من السيل والغُثَّاء فلكَةُ مِغْزَل
Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den ve ʿAmr’dan ve babasından; ikisi dedi ki: **الظِمْخ** tekili **ظِمْخة**’dır; o da **العِرْن**’dir, tekili **عِرْنة**’dır: **الدُلْب** suretinde bir ağaçtır; ondan, gömülen **القصَّارين** odunları kesilir; satıcısına **عَرّان** denir. İbnü’s-Sikkît dedi: denir ki: **سِقَاء معرون**: **العِرْنة** ile tabaklanmış; o da **الظِمْخ** odunudur. Dedi: o, kaba bir ağaçtır; **العَوْسجَ**’e benzer; ancak ondan daha iridir; dalı gürdür; uzun gövdeleri yoktur; dövülür, sonra kaynatılır; derisi kırmızı gelir. Dedi: Ebû ʿAmr dedi: **العِرْنة**: **العَرَتُن**’ün kökleridir. Şemmer dedi: **العَرتُن** (tâ’nın dammesiyle): bir ağaçtır; tekili **عَرَتُنة**’dır. Başkası dedi: ondan **أدِيم مُعَرْتَن** denir. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den dedi: **العَرِين**: üveyik kuşunun ötüşüdür. Ve **العَرِين**: pişmiş ettir. Ve **العرين**: avludur. Ve **العَرِين**: dikendir. Hadiste: “bazı halifeler Mekke’nin **عرين**’inde defnedildi” yani avlusunda. Ve **العران**: savaştır. Ve **العران**: uzak evdir. Ebû Ubeyd dedi: **العران**: uzaklıktır; denir ki: **دارهم عارنة** yani uzak. Zü’r-Rumme’nin şu sözünü okudu:
ألا أيها القلب الذي برَّحت به
منازل مَيّ والعِرَان الشواسِعُ
Saʿleb, İbnü’l-Aʿrâbî’den: adam **أعرن** olur; deve yavrularının bacakları çatladığında. Ve **أعرن** olur; develerinde **الحِكَّة** vuku bulduğunda. Ve **أعرن** olur; **العَرَن** yemeye devam ettiğinde; o da pişmiş ettir.
Leys dedi: **العَرَين**: aslanın barınağıdır.
Et-Tırimmâh, bir semeri vasfederken:
أحمّ سراةِ أعلى اللون منه
كلون سراة ثعبان العَرِين
Denildi ki: **العرين** burada sık ağaçlıktır.
Ve Leys’ten denildi ki: **عُرَينة**: Yemen’den bir kabiledir. Ve **عَرِين**: Temîm’den bir kabiledir; Cerîr onlara dair şöyle der:
عَرِين من عُرَينة ليس مِنّا
برئت إلى عُرَينة من عَرِين
Ebû ʿAmr dedi: **العَرَن**: içinde **غمَر** bulunan etin kokusudur; denir ki: “ben elinin **عَرَن** kokusunu buluyorum.”
Dedi: o, **العَرَم** da’dır.
Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan dedi: adam **صِرّيعاً** kötü huylu olursa denir ki: o, katlanılmaz bir **عِرْنة**’dir.
İbn Ahmer, zayıflığını vasfederken:
ولست بعِرْنة عَرِك سلاحي
عصا مثقوفَة تقص الحمارا
Der ki: güçlü değilim. Sonra başlayıp dedi ki: silahım, onunla eşeğimi sürdüğüm bir asadır; ve ben, dengiyle **مُقرِن** değilim.
Ebû Ubeyd dedi: denir ki: bu, **ماء ذو عُرانية**’dır; kalabalık olduklarında ve kabarması yükseldiğinde.
Dedi: ondandır: ʿAdiyy b. Zeyd el-ʿIbâdî’nin sözü:
كانت رياح وماء ذو عُرانية
وظُلمة لم تدع فَتْقاً ولا خَلَلا
Ve **عِرْنان**: bilinen bir vadinin adıdır. Ve **بطن عُرَنة**: ʿArafât’ın hizasında bir vadidir.

**رعن** : **الرَعْن**: dağdan büyük burundur; onu öne çıkmış görürsün. Ondandır: büyük orduya **أرْعن** denmesi; dağın **الرَعْن**’ine benzetildi. Dedim ki: et-Tırimmâh gece karanlığını **رَعُونا** kılmıştır; onu karanlıktan bir dağa benzetmiştir; gece karanlıklarını yarıp geçen bir deveyi vasfederken şu sözünde:
تشُقّ مُغَمِّضات الليل عنها
إذا طرقت بمِرْداس رَعُون
Ve **مغمِّضات الليل**: karanlığının zifirî karanlıklarıdır. **بمرداس رعون**: karanlıktan büyük bir dağ ile.
Ve denir ki: **الرَعُون**: çok hareketli olandır.
Leys dedi: dağlardan **الرَعْن** uzun değildir; çoğulu **رُعُون**’dur.
Ve denir ki: bilakis o uzundur.
Rü’be dedi:
يعدلُ عنه رَعْنُ كل صُدّ
Dedi: adam **رَعُن** olur; **يرْعُن**; **رَعَناً** ve **رُعُونة** (ile); o da **أرعن**’dır: ahmaktır. Kadın: **رَعْناء**.
Dedi: adam **رُعِن** olur; o da **مَرعون**’dur; baygınlık geldiğinde.
Ve şu beyit okundu:
كأنه من أوار الشمس مرعون
Yani: baygın. Ve **رُعَيْن**: Yemen’de bir dağın adıdır; onda bir kale vardır; ona nisbet edilir. Ve **ذو رُعَين**: bilinen, **الأذواء**’dan bir meliktir. Basra’ya denirdi:
**الرَعْناء**; onda deniz nemi ve onun yapışkanlığı çok olduğundan.
Allah, aziz ve celîl, dedi: “( **لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا وَقُولُواْ انظُرْنَا** )” (Bakara: 104). Hasan onu şöyle okurdu: “( **لا تقولوا راعناً** )” tenvin ile. Kurrânın kıraati üzere olan ise: “( **رَاعِنَا** )” tenvinsizdir.
Ve “( **رَاعِنَا** )” tenvinsiz hakkında üç söz denildi; onları, **معتلّ العين**’de, **المراعاة**’yi ve ondan türeyenleri zikrettiğimizde tefsir etmiştik.
Ve denildi ki: “( **راعنا** )” alay yolunda yürüyen bir kelime idi; Müslümanlar, Peygamber’in (sallallahu aleyhi ve sellem) huzurunda onu telaffuz etmekten nehyedildi; çünkü Yahudiler, Allah onları lânetlesin, onu ganimet bilmişlerdi; onunla, içlerinde, Resûlullah’a (sallallahu aleyhi ve sellem) sövüyorlardı; ve ondan, görünürdeki gözetme ile örtünüyorlardı; böylece ona, tazim ve saygı ile hitap etmeleri emrolundu.
Ve onlara denildi: “( **لاَ تَقُولُواْ رَاعِنَا** )” bazınızın bazınıza dediği gibi; “( **وَقُولُواْ انظُرْنَا** )” yani bizi bekle. Hasan’ın “( **راعناً** )” tenvinli kıraatine gelince, mana: “ahmaklık söylemeyin”; **الرعونة**’dendir.

**نعر** : el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: adam **نَعَر** eder; **يَنْعَر**; **نَعِيراً**; sesten. Dedi: el-Asmaʿî, zikrettiği bir hadiste dedi ki: hiçbir fitne olmadı ki onda falan **نَعَر** etmesin; yani onda **نَعَق** etti. Ve falan, fitnelerde elbette **نعَّار**’dır. Ve damar kanla **نَعَر** etti; **يَنْعَرُ**; o, kanla **نعَّار** bir damardır; kanı yükseldiğinde. Ve at ve eşek **نَعِر** olur; **يَنْعَرُ**; **نَعراً**; burnuna **النُعَرة** girdiğinde. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den: denir ki: “bize nereden **نَعَرت** ettin?” yani nereden geldin. Şemmer dedi: **الناعر** iki vech üzeredir: **الناعر**: ses çıkaran; ve **الناعر**: kan akan damardır. El-Muhabbal es-Saʿdî dedi:
إذا ما هُم أصلحوا أمرهم
نَعَرت كما يَنْعَر الأخدع
Yani: kavmine işlerini bozar. Ebû Ubeyd, el-Asmaʿî’den: “başında elbette bir **نُعَرة** vardır” yani kibir. Dedi: **النَعرة** ayrıca: sinektir. Dedi: el-Umevî dedi ki: “başında elbette bir **نَعَرة** vardır” (nûn’un fethasıyla): tasarladığı bir iş. Ve kadına ve her dişiye denir: “o, asla **نَعَرة** taşımadı” (fetha ile): yani **مَلقوحاً** yani çocuk taşımadı. Ve denir: yara kanla **نَعَر** etti; **يَنْعَر**; kabardığında. Ve **جرح نَعَّار**: neredeyse durmayan. Ve adam ve başkası **نَعَر** eder; **يَنْعِر**; ses çıkardığında. Ebû ʿAmr: **النَعِر**: bir yerde durmayan kimsedir. El-Ahmer: **النُعَرة**: binek hayvanlarının üzerine düşüp onlara eziyet eden bir sinektir. Ondan denir: **حمار نَعِر**.
İbn Mukbil dedi:
ترى النُعَرات الخُضْر حول لَبَانه
أُحَاد ومثنَى أصعقتها صواهلُهْ
Yani: kişnemesi onları öldürdü. Leys dedi: **نَعَر** eder; **يَنْعِر**; **نَعِيراً**; o, geniz sesidir. Dedi: **النُعَرة**: genizdir; ondan **يَنْعِر** eden **الناعر**. Dedi: yara, sesinden dolayı **نَعُور**’dur; ondan kanının çıkışı şiddetli olduğundan. Dedi: **النُعَرة**: mavi eşek sineğidir. Ve **النُعَرة**: dişi eşeklerin rahimlerinde gizledikleri şeydir; sineğe benzetildi; ve şu beyit okundu:
والشَدَنيات يساقطن النُعَر
Dedi: **امرأة نعَّارة**: çok bağıran. Ve denir: kadın için **غَيْرى نَعْرى**. Dedim ki: **نَعْرى**’nın, çok bağıran olan **نَعْران**’ın müennesi olması caiz değildir; çünkü **فَعْلان** ve **فَعْلى**, **فَعِل يَفْعَل** babında gelir; **فَعَل يَفعِل** babında gelmez. Leys’in **النعير** hakkında “genizde bir sestir” demesine ve “**النُّعَرة**: genizdir” sözüne gelince: onu, imamlardan hiç kimse için işitmedim; ve ben, Leys’in onu ezberlediğini görmüyorum. Ve denir: **سَفَر نَعُور**: uzak olduğunda. Ondandır: Tarafe’nin sözü:
ومثلي فاعلمي يا أم عمرو
إذا ما اعتاده سفر نَعُور
Ve **هِمَّة نَعُور**: uzaktır; ve ihtiyaçlardan **النعُور**: uzak olanlardır. Ve rüzgâr **نَعَرت** etti; sesle estiğinde; ve **رياح نواعر**; ve **نَعَرت نُعَاراً** etmiştir. Ve **النَعْرة**: rüzgârın esmesi şiddetlendiğinde, **النَوْء**’dan **البَغرة** gibidir; ve ondandır şu sözü:
عمِل الأنامل ساقطٍ أوراقهُ
متزحّر نَعَرَت به الجوزاء
Ve denir: “senin **نُعَرتك**’ni uçuracağım” yani kibrini ve cehaletini başından. Bunun aslı: eşek **نَعِر** olduğunda başına biner; başına binen her kimse için denir: onda **نُعَرة** vardır.

**رنع** : Leys onu ihmal etti. Şemmer dedi: el-Ferrâ dedi ki: dün gece bizim için bir **مَرْنَعة** oldu; o da sesler ve oyundur. Başkası dedi: binek hayvanı sineği başıyla kovduğunda ona denir: **رَنَعت**. Şemmer, Misâd b. Zuheyr’den şu beyti okudu:
سما بالرانعات من المطايا
قويّ لا يضلّ ولا يجورُ
Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: onun yanında, yemek veya içecekten bir **مَرْنعة** elde ettik; senin “avdan bir **مَرْنعة** elde ettik” demen gibi; yani bir parça. Seleme, el-Ferrâ’dan: dedi ki: **المَرْنَعَة**: çayırlıktır. Ebû ʿAmr dedi: çayırlık için o, **المرنعة** ve **المرغدة**’dir. **( النوادر )**’de: denir ki: falan **رانع اللون**’dur; ve rengi **رَنَع** etti; **يَرْنَع**; **رُنُوعاً**; değişip solduğunda ve pörsüdüğünde.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والراء وما يثلثهما)
(عرم) العين والراء والميم أصلٌ صحيح واحد، يدلُّ على شِدّة وحِدّة. يقال: عَرُم الإنسان يعرُم عَرامَةً، وهو عارم. قال:
إني امرؤٌ يذُبُّ عن مَحارمي  *** بَسْطةُ كفٍّ ولسانٍ عارمِ
وفيه عُرامٌ، إذا كان فيه ذلك. وعُرَام الجَيْش: شِرّته وحَدُّه وكثرتُه. قال:
وليلةِ هُوْلٍ قد سَريتْ وفتيةٍ  *** هَديتُ وجمعٍ ذي عُرامٍ مُلادِسِ([4])
ولذلك يقال جيشٌ عَرَمْرَمٌ. وقد قلنا إِنَّهم إذا أرادُوا تفخيمَ أمرٍ زادُوا في حروفه. والعَرَمْرم من عَرَم وعرر([5]) . قال:
أداراً بأجماد النَّعامِ عهِدتُها  *** بها نَعماً حَوْماً وعِزّاً عرمرما([6])
وأمَّا سَيل العَرِم فيقال: العَرِمَةُ: السِّكْر، وجمعها عَرِم. وهذا صحيح، لأنَّ الماء إذا سُكِرَ كان له عُرَامٌ من كثرته. ومحتمل أنْ يكون العَرِمة الكُدْس المَدُوس الذي لم يُذَرَّ، يُجعل كهيئة الأَزَج. فإِنْ كان كذا فلأنه مُتكاثف([7]) كثير، كالماء ذي العُرام. فأمَّا العُرْمَة فالبياضُ يكون بمَرَمَّة الشّاة، يقال شاةٌ عرماءُ -وهذا شاذٌّ عن الأصل الذي ذكرناه- وأفْعى عرماء. وممكنٌ أن يكون من باب الإبدال، كأنّ الراء بدل من لام، كأنّها عَلْمَاء. وذلك يكون البياض كعلامةٍ عليها، وليس هذا ببعيد. قال:
*أبا مَعْقِلٍ لا تُواطِئَنْك بَغاضَتِي  *** رُؤوسَ الأفاعِي في مَرَاصِدها العُرْمِ([8])
فأمّا قولُهم إن العَرِم: الجُرَذ الذَّكَر فمما لا معنَى له ولا يُعَرَّج على مِثله.
(عرن) العين والراء والنون أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على ثباتٍ وإثباتِ شيء، كالشّيء المركب. من ذلك العِرنين، وهو الأنف، والجمع عرانين سمِّي بذلك كأنَّه عُرِن على الأنف، أي رُكِّبَ. وكذلك اللَّحم عَرِينٌ، لأنه مُثْبَتٌ مركَّبٌ على الجسم. قال:
* موشَّمةُ الأطرافِ رَخْصٌ عَرينُها ([9]) *
وقال في العِرْنين:
تَثْنِي الخمارَ على عِرنينِ أرنبةٍ  *** شَمَّاء مارِنُها بالمسك مرثومُ([10])
ومن الباب العِرَان، وهي خشبةٌ تُجْعَل في أنف البعير. وقال:
وإنْ تُظْهِرْ حديثَك يُؤْتَ غَدْواً  *** برأسِكَ في زِناقٍ أو عِرَانِ([11])
ومن الباب العَرين: مَأْوى الأسد؛ لأنّه مكانُه الذي يثبُتُ فيه. وقال:
أحمّ سراةِ أعلى اللّونِ منه  *** كلَون سَراة ثُعبانِ العَرينِ([12])

ورمح مُعَرَّن: قد سُمِّر سنانُه فيه. وقال:
مَصانعُ فخرٍ ليس بالطِّينِ شُيِّدَت  *** ولكن بطعن السَّمهريِّ المُعَرَّنِ
ومن الباب قولهم للشَّديد الصِّرِّيع: هو عِرْنَةٌ لا يُطاق، أي إنّه ثابتٌ لا يزول.
(عرو/ي) العين والراء والحرف المعتل أصلانِ صحيحان متباينان يدلُّ أحدُهما على ثباتٍ ومُلازمةٍ وغِشيان، والآخر يدلُّ على خلوٍّ ومفارقة.
فالأوّل قولُهم: عَرَاه أمرٌ، إذا غَشِيه وأصابَه؛ وعَرَاه البرد. ويقولون: "إذا طَلَع السِّماك، فعند ذلك يَعرُوك ما عَناك، من البرد الذي يَغْشاك". وعَرَاه الهمُّ واعتراه. والعُرَوَاء: قِرَّةٌ تأخذ المحموم.
ومن الباب العُروة عُروَة الكُوزِ ونحوِه، والجمع عُرىً. وعَرّيت الشيء: اتَّخذت له عروة([13]) . قال لبيد:
فخْمةٌ ذَفْراء تُرتَى بالعُرَى *** قُردمانيَّاً وتَركاً كالبَصَلْ([14])
وقال آخر: "والله لو عَرَّيتَ في عِلباوَيَّ ما خضَعْتُ لَكَ"، أي لو جعلتَ فيهما عُرْوَتين. وإنَّما سمِّيت عُروَة لأنّها تُمسَك وتَلزَمها الإصبع.
ومن الباب العُروة، وهو من النَّبات شجرٌ تَبقى لـه خَضرةٌ في الشتاء، تتعلق به الإبل([15]) حتَّى يدركَ الرَّبيع، فهي العُرْوة والعُلْقة، وقال مهلهل:
قَتَل الملُوكَ وسارَ تحت لوائه  *** شَجر العُرَى وعَراعِرُ الأقوامِ([16])
وقال بعضهم: العُرْوة: الشَّجر الملتف. وقال الفَرَّاء: العُروة من الشَّجر:
ما لا يسقط ورقُه. وكلُّ هذا راجعٌ إلى قياس الباب، لأنَّ الماشية تتعلَّق به فيكون كالعُروة وسائر ما ذكرناه.
وربّما سَمّوا العِلْق النَّفِيسَ عُروةً، كما يسمَّى عِلْقاً، والقياس فيهما واحد. ويقال: إن عُروةَ الإسلام: بقِيَّته، كقولهم: بأرض بني فلانٍ عُروة، أي بقيّة منْ كلإٍ. وهذا عندي كلامٌ فيه جفاء؛ لأنَّ الإسلام والحمدُ لله باقٍ أبداً، وإنّما عُرَى الإسلام شرائعه التي يُتَمسَّك بها، كلُّ شريعةٍ عُروة. قال الله تعالى عند ذكر الإيمان:﴿فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا﴾  [البقرة 256].
فأما العَرِيُّ فهي الرِّيح الباردة، وهي عرِيَّة أيضاً. وسمِّيت لأنّها تَعْرو وتَعترِي، أي تَغْشَى. قال ذو الرُّمَّة:
وهَلْ أحْطِبَنَّ القومَ وهي عريَّةٌ   *** أُصولَ ألاءٍ في ثَرىً عَمِدٍ جَعْدِ([17])
ويقولون: "أَهْلكَ فقد أعْرَيْتَ"، أي غابت الشَّمسُ وهبَّت عريّاً.
وأمّا الأصل الآخَر فخُلوُّ الشَّيء من الشَّيء. من ذلك العُرْيان، يقال منه: قد عَرِيَ من الشَّيءِ يعرَى، وجمع عارٍ عُراة. قال أبو دُوَاد:
فبِتنا عُراةً لَدَى مُهْرِنا  *** تُنَزِّع من شَفَتيه الصَّفارا([18])
أي متجرِّدين، كما [يقال] تجرّد للأمر، إذا جدّ فيه. ويقولون: إنّه من العُرَواء، أي كأنَّهم ينتفضون من البرد. ويقال من الأوّل: ما أحْسَنَ عُرْيةَ هذه الجارية، أي مُعَرَّاها وما تجرَّد منها. وعُرْيَتها: جُرْدتها. ويقال: المَعَارِي: اليدانِ والرِّجْلان والوجه، لأنّ ذلك بادٍ أبداً. قال أبو كبير:
مُتكوِّرينَ على المَعارِي بينَهم  *** ضَربٌ كتَعْطاط المَزَادِ الأثجلِ([19])
ويقال: اعْرَوْرَيْتُ الفَرسَ، إذا ركبته عُرْياً [ليس] بين ظهره وبَيْنَك شيء. وأنشد:
واعْروْروت العُلُطَ العُرْضيَّ تركُضُه  *** أمُّ الفوارس* بالدِّئدادِ والرَّبَعَه([20])
ويقال: فرسٌ عُرْيٌ ورجل عُرْيانٌ.
ومن الباب: العَرَاء: كلُّ شيء أعْرَيْته من سُتْرته. ويقال: اسْتُر عن العَرَاءِ. أمَّا العَرَى مقصور فما سَتَرَ شيئاً من شيء. تقول: تركناه في عَرَى الحائط([21]). وهذه الكلمة تَصلح أن تكون من الباب الأوَّل.
ومن الباب الثّاني: أعْرَى القومُ صاحبهم، إذا تَرَكوه وذهَبوا عنه.
ومن الباب العَرَاء: الفضاء، ويقال إنّه مذكّر. تقول: انتهينا إلى عَراءٍ من الأرض واسع. وأعراء الأرض: ما ظَهَر من مُتونها وظُهورها. ويقولون لامرأة الرّجل: النَّجِيُّ العُرْيان، أي إِنَّه يُناجيها في الفِراش عُريانةً. قال:
ليس النجيُّ الذي يأتيك مؤتزِراً  *** مِثْلَ النَّجِيّ الذي يأتيك عُرياناً([22])
ويقال للفرس الطَّويل القوائم عُريان، وهو من الباب، يراد أنَّ قوائمه متجرِّدة طويلة.
وأمَّا العَرِية من النَّخْل وما جاء في الحديث أنّه عليه الصلاة والسلام: "نهَى عن المُزَابنة ورَخّص في العَرايا" فإنّ قياسَه قياسُ الذي ذكرناه في هذا الأصل الثاني، وهو خُلوُّ الشيء عن الشيء. ثمّ اختلف الفقهاء في صورتها، فقال قوم هي النَّخلة يُعرِيها صاحبُها رجلاً محتاجاً، وذلك أن يجعَلَ له ثمرةَ عامِها، فرخّص لربِّ النَّخل أن يبتاع ثمرَ تلك النَّخلة من المُعْرَى بتمرٍ، لِموضعِ حاجته. وقال بعضُهم: بل هو الرّجُل يكون لـه نخلةٌ وسْطَ نخلٍ كثيرٍ لرجُل آخر، فيدخلُ ربُّ النَّخلة إلى نخلته فربما كان صاحب النخل الكثير يؤديه دُخوله إلى نخلِهِ([23]) ، فرخِّص لصاحب النَّخل الكثير أن يشتري ثمَر تلك النخلة من صاحبها قبل أن يجُدَّه بتمرٍ لئلاّ يتأذَّى به.
قال أبو عبيدٍ: والتّفسير الأول أجود، لأنَّ هذا ليس فيه إعراء، إنما هي نَخلةٌ يملكها ربُّها فكيف تسمى عَرِيّة. ومما يبين ذلك قولُ شاعر الأنصار([24]) :
ليستْ بسَنْهَاءَ ولا رُجبيَّةٍ  *** ولكن عَرَايا في السِّنينَ الجَوائحِ([25])
ومنه حديثٌ آخر، أنَّه كان إذا بعث الخُرّاص قال هم: "خفِّفوا في الخَرْص فإنَّ في المال العَرِيَّةَ والوصِيَّة".
قال الأصمعيّ: استَعْرَى الناسُ في كلِّ وجهٍ، إذا أكلوا الرُّطَب. قال: وهو مأخوذٌ من العَرايا.
فأمَّا الخليل فرُوِي عنه كلامٌ بعضُه من الأوّل وبعضُه من الثاني، إلاّ أنَّ جملة قوله دليلٌ على ما ذكرناه، من أنّه قياسُ سائرِ الباب، وأنّه خلوُّ شيءٍ من شيء.
قال الخليل: النَّخلة العرِيَّة: التي إذا عَرَضْت على البيع ثمرَها عَرَّيتَ منها نخلة، أي عَزَلْتَ عن المساوَمة. والجمع العَرايا، والفعل منه إعراءٌ، وهو أن يُجعَل ثمرُها لمُحتاجٍ عامَها ذلك.
(عرب) العين والراء والباء أصول ثلاثة: أحدها الإنابة والإفصاح، والآخر النَّشاطُ وطيبُ النَّفس، والثالث فسادٌ في جسمٍ أو عضو.
فالأوّل قولهم: أعرب الرّجُل عن نفسه، إذا بيَّنَ وأوضح. قال رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم: "الثَّيِّبُ يُعرِب عنها لسانُها، والبِكر تُسْتَأْمَر في نفسها". وجاء في الحديث: "يستحبُّ حين يُعرِب الصبيُّ أن يقول لا إله إلا الله. سبْعَ مرات"، أي حين يُبِين عن نفسه. وليس هذا من إعراب الكلام. وإعرابُ الكلام أيضاً من هذا القياس، لأنَّ بالإعراب يُفرَق بين المعاني في الفاعل والمفعول والنفي والتعجب والاستفهام، وسائر أبواب هذا النَّحو من العلم.
فأمّا الأمَّة التي تسمَّى العربَ فليس ببعيدٍ أن يكون سمِّيت عَرَبا من هذا القياس لأنَّ لسانَها أعْرَبُ الألسنة، وبيانَها أجودُ البيان. وممّا يوضِّح هذا الحديثُ الذي جاء: "إنَّ العربيَّة ليست باباً واحداً([26]) ، لكنّها لسانٌ ناطق". وممّا يدل على هذا أيضاً قولُ العرب: ما بها عَرِيبٌ، أي ما بها أحدٌ، كأنَّهم يريدون، ما بها أنيس يُعرِب عن نفسه. قال الخليل: العَرَب العاربة هم الصَّريح. والأعاريب: جماعة الأعراب. ورجلٌ عربيّ. قال: وأعرب الرّجُل، إذا أفَصَح القَولَ، وهو عَرَبانيُّ اللِّسان([27]) : فصيح. وأعرب الفرس: خَلَصت* عربيّتُه وفاتَته القِرْفة([28]) . والإبل العِرابُ، هي العربية. والعرب المستعربة هم الذين دخَلُوا بَعدُ فاستعربوا وتعرَّبوا.
والأصل الآخَر: المرأة العَرُوب: الضَّحاكة الطيِّبة النفس، وهُنَّ العُرُب. قال الله تعالى: ﴿فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكاراً. عُرُباً أَتْرَاباً﴾  [الواقعة 36- 37]، قال أهلُ التَّفسير: هنَّ المتحبِّبات إلى أزواجهنّ.
والعَرْب، بسكون الراء: النَّشاط. قال:
* والخَيْل تنزِع عَرْباً في أعنَّتِها([29]) *
والعَرَب: الأَثَر، بفتح الراء. يقال منه: عَرِب يَعْرَب عَرَباً.
والأصل الثالث قولُهم: [عَرِبَت] معدتُه، إذا فسدت، تَعْرَب عَرَباً. ويقال من ذلك: امرأةٌ عَروبٌ، أي فاسدة. أنشدنا عليُّ بن إبراهيمَ القَطّان، قال: أنشدنا ثعلبٌ عن ابن الأعرابيّ:
وما خَلَفٌ من أمِّ عِمرانَ سَلْفَعٌ  *** من السُّودِ وَرهْاءُ العِنان عَرُوبُ([30])
فأمَّا يوم الجُمعة فإِنَّه يُدعى العَرُوبة، وهو اسمٌ عندنا موضوعٌ على غير ما ذكرناه من القياس. ويقولون: إِنَّه كان يسمَّى في الزَّمن القديمِ العَرُوبة. وكتابُ الله تعالى وحديثُ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم لم يجئْ إلاّ بذكر الجُمعة. على أنَّهم قد أنشدوا:
* يوم العَروبةِ أوراداً بأورادِ([31]) *
وأنشدوا أيضاً:
يا حُسْنَهُ عند العزيز إذا بدا  *** يوم العَرُوبة واستقَرَّ المِنْبرُ
وكلُّ هذا عندنا مما لا يعوَّل على صحّته.
(عرت) العين والراء والتَّاء. العَرْت: الدَّلْك. والرُّمْح العَرّات، مثل العَرّاص، وهو المُضطرِب.
(عرث) قال أبو بكر([32]) : العَرْث: الانتزاع. عَرَثَه عَرْثاً، إذا انتزَعه. وهو من المُجْمل([33]) .
(عرج) العين والراء والجيم ثلاثة أصول: الأوّل يدلُّ على ميْل ومَيَل، والآخر على عَدَد، والآخِر على سُموّ وارتقاء.
فالأوّل: العَرَج مصدر الأعْرج، ويقال منه: عَرِج يعرَج عَرَجاً، إذا صار أعرج. وقالوا: عَرِج يَعْرَجُ خِلْقة، وعَرَج يَعْرُج إذا مشى مِشية العُرْجان. والعَرْجَاء: الضَّبُع، وذلك خِلْقَةٌ فيها، فلذلك سمِّيَتْ العَرْجاء، والجمع عُرْج. وجمع الأعرج من النّاس العُرْجان([34]). ويقال للغراب أعرج، لأنَّه إذا مشى حَجَل.
ومن هذا الباب التعرُّج، وهو حَبْس المطايا مُناخٍ أو موقِف يميلها إليه([35]). قال ذو الرُّمَّة:
يا جارَتَيْ بنتِ فَضّاضٍ أمَا لَكُما  *** حَتَّى نُكلِّمَها همٌّ بتعريج([36])
وقال ابنُ الأعرابيّ: عرَّجْتُ عليه، أي حبَست مطيَّتي عليه. وما لي عليه عُرْجَة([37]) ولا مَعْرَجَة. ويقال للطَّرِيق إذا مال: انعَرَج. وانْعَرَج الوادي. ومُنْعَرَجُه: حيث يميل يَمنةً ويَسرَة. وانعرَجَ القومُ عن الطريق، إذا مالوا عنه([38]) . ويقولون: إنَّ العُرَيْجَاء: الهاجرة. وإنْ صحَّ هذا فلأنَّ كلَّ شيءٍ ينعرجُ إلى مكانٍ يَقِيهِ الحرّ. قال:
لكن سهَيَّةُ تدري أنَّني ذَكَرٌ  *** على عُرَيْجَاءَ لمّا ابتلّتِ الأُزُرُ([39])
وكان الأصمعيّ يقول: أن تَرِدَ الإِبلُ يوماً غُدوةً ويوماً عَشِيَّةً. وقد عَرَّجْنا([40]) من العُرَيجاء. والعَرْجاء: هَضْبَة معروفة. قال أبو ذؤيب:
فكأنَّها بالجِزْعِ جِزْعِ نُبَايِعٍ *** وأُولاتِ ذي العَرْجَاء نَهْبٌ مُجمَعُ([41])
ويقال إنما سمِّيتِ العَرْجَاء لأنَّ الطريق يتعرّج بها. ويقال: أمرٌ عَريجٌ، إذا لم يستقم، هو معوَّج بَعد.
والأصل الآخَر من الإبل، قال قوم: ثمانون إلى تسعين، فإذا بلغت المائةَ فهي هُنَيدة، والجمع عُرُوجٌ وأعراج. قال طَرَفة:
يوم تُبْدِي البِيضُ عن أسْوُقها  *** وتلُفُّ الخيلُ أعراجَ النَّعَمْ([42])

ويقال: العَرْج مائة وخمسون. وهذا الأصل قد يمكن ضمُّه إلى الأوّل، لأنَّ صاحب ذلك يُعرِّج عليه ويَكتفِي به.
والأصل الثالث: العُروج: الارتقاء. يقال عَرَج يعرُج عُروجاً ومَعْرَجاً. والمَعْرَج: المَصْعَد. قال الله تعالى:﴿تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ﴾ [المعارج 4]. فأمَّا قول القائل([43]) :
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
فقالوا: أراد غيبوبةَ الشَّمس. وهذا وإن كان صحيحاً فهو غير ملخّص في التَّفسير، *وإنَّما المعنى أنَّها لمَّا غابت فكأنَّها عَرَجت إلى السَّماء، أي صَعِدت. وممَّا يؤيد هذا قولُ الآخَر([44]) :
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
فهذا هو القياسُ الصحيح.
(عرد) العين والراء والدال أصلانِ صحيحان يدلُّ أحدهما على قوّةٍ واشتداد، والآخر على مَيل وحِياد.
فالأوَّل العَرْد: الشديد من كلِّ شيءٍ الصُّلب. [قال([46]) ]:
* عَرْدَ التَّراقي حَشْوَراً مُعَقْربا([47]) *
ويقال: عَرَد نابُ البعير يَعرُد عُروداً، إذا خَرَج واشتدَّ وانتصب. قال ذو الرُّمَّة:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوجٍ كأنها *** زِجاجُ القَنا منها نَجِيم وعاردُ([48])
النَّجِيم: الطالع.
و[أمَّا] الأصل الآخَر فالتعريد: ترك القَصْد. والأصل فيه قولهم: عَرَدت الشّجرةُ تَعرُد عُروداً. قال لبيد في التَّعريد:
فَمَضَى وقدَّمَها وكانت عادةً *** منه إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها([49])
وقال آخر([50]) :
* وهمّتِ الجوزاءُ بالتَّعريدِ([51]) *
ومما شذَّ عن هذين الأصلين العَرَاد: شجر. ويقال العَرَادة: الجرادة الأُنثى. والله أعلمُ بالصَّواب.
--------------ـــــ
 ([4]) أنشده في اللسان (عرم).
([5]) في الأصل: "وعرمرم".
([6]) أنشده في اللسان (عرم).
([7]) في الأصل: "متكاسف".
([8]) البيت لمعقل بن خويلد الهذلي، من قصيدة لـه في شرح السكري للهذليين 108، وديوان الهذليين (3: 65) .
([9]) عجز بيت لمدرك بن حصن، ويروى أيضاً لغادية الدبيرية كما في اللسان (عرن). وصدره: * رغا صاحبي عند البكاء كما رغت *
          وأنشد العجز بدون نسبة في المخصص (4: 140).
([10]) لذي الرمة في ديوانه 572 واللسان (عرن) برواية: "تثني النقاب".
([11]) في اللسان (زنق) وشروح سقط الزند 194: "يؤت عدوا" بالعين المهملة.
([12]) للطرماح في ديوانه 180 واللسان (عرن). وفي الأصل "منها"، تحريف. والبيت في صفة رحل. وقبله:
فقاموا ينفضون كرى ليال  *** تمكن في الطلى بعد العيون
([13]) ويقال أعراه أيضاً.
([14]) ديوان لبيد 15 طبع 1881 واللسان (ذفر، رتى، قردم، ترك، بصل). وقد سبق في (بصل، ترك).
([15]) في المجمل: "تتعلق بها الإبل". وفي اللسان: "تتعلق به الإبل". وفي الأصل: "تفلق به الإبل".
([16]) سبق إنشاده في (عر). وعراعر، يروى بضم العين وفتحها، فمن ضم فهو واحد، ومن فتح جعله جمعا. ومثله: جوالق وجوالق، وقاقم وقاقم، وعجاهن وعجاهن: انظر اللسان (عرا 274).
([17]) ملحقات ديوان ذي الرمة 665 واللسان (حطب) والمخصص (11: 22). وقد مضى الاستشهاد به في (عمد).
([18]) سبق البيت بدون نسبة في (صفر).
([19]) ديوان الهذليين (2: 96) واللسان (كور، عرا). ويروى: "الأنجل" بالنون أيضاً، وهي رواية الديوان.
([20]) البيت لأبي دواد الرؤاسي كما في اللسان (علط، دأدأ، ربع)، وهو غير أبي دواد الإيادي. وأبو دواد الرؤاسي، هو يزيد بن معاوية بن عمرو بن قيس بن عبيد بن رؤاس بن كلاب بن ربيعة بن عامر بن صعصعة. وأما الإيادي فهو جويرية بن الحجاج. انظر اللسان (دأدأ) والمؤتلف والمختلف 115-116. وقد أنشد صدر البيت في اللسان (عرض) 41. وفي الأصل هنا: "والرابعة بالدأدأء"، صوابه في اللسان. وقبل البيت في اللسان (علط) :
هلا سألت جزاك الله سيئة  *** إذا أصبحت ليس في حافاتها قزعه
وراحت الشول كالشنات شاسفة  *** لا يرتجي رسلها راع ولا ربعه
([21]) بعده في الأصل: "وهذه الحائط".
([22]) البيت للفرزدق في طبقات الشعراء لابن سلام 77 ليبسك 117 مصر والأغاني (3: 120/ 8: 180، 182/19: 8). وليس في ديوانه. والرواية المشهورة: "ليس الشفيع"، "مثل الشفيع". وقبله:
أما البنون فلم تقبل شفاعتهم  *** وشفعت بنت منظور بن زبانا
([23]) في الأصل: "فربما كان مع صاحب النخل الكثير نخلة فيؤديه إلى دخوله"، واستضأت في إصلاحها بالمجمل. وفي المجمل: "فيتأذى صاحب النخل الكثير بدخول صاحب النخلة الواحدة نخله".
([24]) هو سويد بن الصامت الأنصاري، كما في اللسان (عرا، رجب).
([25]) أنشده أيضاً ثعلب في مجالسه 94. وقال ابن منظور في (رجب) إنه يروى: "رجبية" بضم الراء وتخفيف الجيم المفتوحة وتشديدها، قال: "كلاهما نسب نادر، والتثقيل أذهب في الشذوذ". ثم قال: "وقد روي بيت سويد بن الصامت بالوجهين جميعاً".
([26]) في الأصل: "باب واحد".
([27])  لم ترد في القاموس. ووردت في اللسان (2: 77). وفيه: "وقال الليث: يجوز أن يقال: رجل عرباني اللسان".
([28]) القرفة، بالكسر: الهجنة. وفي الأصل: "القرافة"، تحريف.
([29]) وكذا وردت رواية الشطر في المجمل. والبيت للنابغة الذبياني في ديوانه 23 واللسان (غرب، مزع) برواية: "والخيل تمزع غرباً" فيهما. وعجزه:
* كالطير تنجو من الشؤبوب ذي البرد *
([30]) انظر ما سبق من الكلام على البيت في (عن) ص 20 من هذا الجزء.
([31]) البيت للقطامي في ديوانه 12 والجمهرة (1: 267). وصدره:
* نفسي الفداء لأقوام هم خلطوا *
([32]) في الجمهرة (3: 39).
([33]) أراها تعليقاً من أحد القراء؛ فإن نص المادة هنا وقدره، مطابق لنصها وقدره في المجمل لابن فارس.
([34]) والعرج أيضاً، كما في اللسان والقاموس.
([35]) في الأصل: "يميله إليها".
([36]) في الأصل: "يا حادي منابت"، صوابه من ديوان ذي الرمة 71 ويروى: "بنت فصاص".
([37]) بتثليث العين، ويقال أيضاً "عرجة"، بالتحريك.
([38]) في الأصل: "عليه"، صوابه في اللسان.
([39]) البيت لشبيب بن برصاء، كما في حواشي الجمهرة (2: 80). والرواية فيها: "أنني رجل على عريجاء لما احتلت الأزر". وفي المخصص (16: 69): "رجل على عريجاء لما حلت الأزر". وسهية هذه هي أم أرطأة بن سهية، وكان بين أرطأة وشبيب مهاجاة ومقاذعة. انظر التنبيه على أوهام القالي 88.
([40]) كذا ضبط الفعل في الأصل، وليس له ذكر في المعاجم المتداولة.
([41]) ديوان الهذليين (1: 6) والمفضليات (2: 223) وفي الديوان: "بين ينابع"، وفي المفضليات: "بين نبايع" ونبايع ويقال أيضاً ينابع: واد في بلاد هذيل.
([42])ديوان طرفة 57 واللسان (عرج). والرواية في الأصل والديوان واللسان: "أسوقها" بالواو، كما أثبت. وفي "الأسوق" لغتان، تقال بالواو وتقال بالهمزة أيضاً "أسؤق".
([43]) البيت في إصلاح المنطق 89 ومجالس ثعلب 219 والمخصص (9: 26).
([44])هو منظور بن مرثد الأسدي كما سبق في (علي)، وكما في المؤتلف 104. ويقال له أيضاً: "منظور بن حبة". و "حبة" أمه. ونسبه الجاحظ في الحيوان (3: 74، 363) إلى دكين الراجز، أو أبي محمد الفقعسي.
([45]) الرواية: "إذا عرج الليل".
([46]) بدلها في الأصل: "وهو".
([47]) البيت للعجاج في ملحقات ديوانه 74 واللسان (عرد) .
([48]) ديوان ذي الرمة 126 واللسان (عرد، نجم). وفي شرح الديوان: "رقشاً يعني الشقاشق".
([49]) البيت من معلقته المشهورة.
([50]) هو ذو الرمة، ديوانه 159 واللسان (عرد) ومشارف الأقاويز 154.
([51]) البيت ملفق من بيتين في الديوان والمشارف، وهما:
والنجم بين القم والتعريد  *** يستلحق الجوزاء في صعود

ـ

##### Türkçe

(عين ve **راء**’ın ve ikisini üçleyen şeyin bâbı)
(**عرم**) **عين** ve **راء** ve **ميم** tek bir sahih asıldır; şiddete ve keskinliğe delâlet eder. Denir: **عَرُم** insan **يعرُم** **عَرامَةً**; o **عارم**’dir. Dedi ki:
İnni imru’un yedubbu ‘an mahârimi  *** basta-tu kaffin ve lisânin ‘ârimi
Ve onda **عُرامٌ** vardır; eğer onda bu olursa. Ve **عُرَام**’u’l-ceyş: onun şerri, keskinliği ve çokluğudur. Dedi ki:
Ve leyleti hevlin kad serayt ve fityetin  *** hedeytu ve cem‘in zî ‘urâmin mulâdisi([4])
Bundan dolayı denir: **جيشٌ عَرَمْرَمٌ**. Ve biz demiştik ki: onlar bir işi büyütmek istediklerinde onun harflerinde artırırlar. Ve **العَرَمْرم** **عَرَم** ve **عرر**’dendir([5]). Dedi ki:
Edâran bi-ecmâdi’n-ne‘âmi ‘ahidtuhâ  *** bihâ ne‘amen havmen ve ‘izzan ‘armerma([6])
Ve **سَيل العَرِم**’e gelince: denir ki: **العَرِمَةُ**: set (bent); çoğulu **عَرِم**. Bu sahihtir; çünkü su setlenince, çokluğundan dolayı onun için bir **عُرَامٌ** olur. Ve muhtemeldir ki **العَرِمة** savrulmamış, ayakla çiğnenmiş yığın (kudüs) olsun; **الأَزَج** heyeti gibi yapılır. Eğer böyle ise, bunun sebebi onun yoğunlaşmış([7]) çok olmasıdır; **ذو العُرام** olan su gibi. **العُرْمَة**’ye gelince: koyunun **مَرَمَّة**’sinde bulunan beyazlıktır; denir: **شاةٌ عرماءُ** —ve bu, zikrettiğimiz asıldan şâzdır— ve **أفْعى عرماء**. Ve mümkündür ki bu, ibdâl bâbından olsun; sanki **راء** bir **لام**’ın bedeli gibidir; sanki o **عَلْمَاء**’dır. Ve bu, onun üzerinde bir alâmet gibi beyazlığın olmasıdır; bu uzak değildir. Dedi ki:
Eba Ma‘kilin lâ tuvâti’enneke begâdatî  *** ru’ûse’l-efâ‘î fî merâsidihâ’l-‘urmi([8])
Onların “**العَرِم**: erkek **الجُرَذ**” sözüne gelince: bu, mânâsı olmayan şeylerdendir ve benzeri üzerine dönülmez.

(**عرن**) **عين** ve **راء** ve **نون** tek bir sahih asıldır; bir sebat ve bir şeyi ispat etmeye delâlet eder; bileşik şey gibi. Bundan: **العِرنين**; o burundur; çoğulu **عرانين**. Bununla adlandırıldı; sanki burun üzerine **عُرِن** edilmiştir; yani yerleştirilmiştir. Ve aynı şekilde et **عَرِينٌ**’dir; çünkü o, bedene sabitlenmiş, yerleştirilmiş olandır. Dedi ki:
* muvaşşemetü’l-atrâfi rahsun ‘arînuhâ([9]) *
Ve **العِرْنين** hakkında dedi:
Tesnî’l-hımâra ‘alâ ‘irnîni ernebettin  *** şemmâe mârinuhâ bi’l-miski merthûmu([10])
Ve bâbdandır **العِرَان**; o, devenin burnuna konulan bir ağaçtır. Ve dedi ki:
Ve in tuzhir hadîseke yu’te gadvven  *** bi-ra’sike fî zinâkin ev ‘irâni([11])
Ve bâbdandır **العَرين**: aslanın barınağı; çünkü o, içinde sebat ettiği mekândır. Ve dedi ki:
Ahammü serâte a‘lâ’l-levni minhü  *** ke-levni serâte sü‘bâni’l-‘arîni([12])

Ve **رمح مُعَرَّن**: onun **سنان**’ı onda çivilenmiştir. Ve dedi ki:
Masâni‘u fahrin leyse bi’t-tîni şuyyidet  *** velâkin bi-ta‘ni’s-semehriyyi’l-mu‘arrani
Ve bâbdandır onların şiddetli, yere serici için sözleri: o, **عِرْنَةٌ**’dir, tahammül edilmez; yani o sabittir, gitmez.

(**عرو/ي**) **عين** ve **راء** ve illetli harf iki sahih, birbirinden ayrı asıldır: ikisinden biri sebat, ملازمة ve kuşatmaya delâlet eder; diğeri boşluk ve ayrılığa delâlet eder.
Birincisi onların sözü: **عَرَاه** ona bir iş; eğer onu kuşattı ve ona isabet ettiyse; ve **عَرَاه** onu soğuk. Ve derler: “**السِّماك** طلوع edince, o vakit seni, seni meşgul eden şeyden, seni kuşatan soğuktan **يَعرُوك**.” Ve **عَرَاه** onu keder ve **اعتراه**. Ve **العُرَوَاء**: hummalıyı tutan bir üşümedir.
Ve bâbdandır **العُروة**: testinin **عُروَة**’si ve benzeri; çoğulu **عُرىً**. Ve **عَرّيت** şeyi: ona bir **عروة** edindin([13]). Lebîd dedi ki:
Fahmetün zefrâ’u turtâ bi’l-‘urâ  *** kurdamâniyyen ve terken ke’l-basal([14])
Ve bir başkası dedi: “Vallahi eğer **عَرَّيتَ** benim iki **عِلباو**’umda, sana boyun eğmezdim”; yani eğer ikisinde iki **عُرْوَة** yapsaydın. Ancak ona **عُروَة** denildi; çünkü o tutulur ve parmak ona yapışır.
Ve bâbdandır **العُروة**; o, bitkiden bir ağaçtır; kışın onun için bir yeşillik kalır; develer ona tutunur([15]) ta bahara erişinceye kadar; o, **العُرْوة** ve **العُلْقة**’dır. Ve Mühelhil dedi ki:
Katele’l-mulûke ve sâra tahte livâ’ihî  *** şeceru’l-‘urâ ve ‘arâ‘iru’l-akvâmi([16])
Ve bazısı dedi: **العُرْوة**: dolaşık ağaçtır. Ve **الفَرَّاء** dedi: ağaçtan **العُروة**: yaprağı düşmeyen şeydir. Ve bütün bunlar bâbın kıyasına râcidir; çünkü davar ona tutunur da o, **العُروة** ve zikrettiğimiz diğerleri gibi olur.
Ve bazen değerli **العِلْق**’a **عُروة** adını verdiler; nasıl **عِلْق** diye adlandırılıyorsa; ikisinde de kıyas birdir. Ve denir: **عُروةَ الإسلام**: onun bakiyyesidir; onların “falancanın oğullarının arazisinde **عُروة** vardır” sözü gibi; yani ottan bir bakiye. Bu, benim yanımda kabalık olan bir sözdür; çünkü İslâm—Allah’a hamd olsun—ebediyen bâkidir; ancak İslâm’ın **عُرَى**’sı, kendisiyle tutunulan şeriatleridir; her şeriat bir **عُروة**’dir. Allah Teâlâ iman zikrinde dedi ki: ﴿فَقَدِ اسْتَمْسَكَ بِالْعُرْوَةِ الوُثْقَى لاَ انْفِصَامَ لَهَا﴾ [البقرة 256].
**العَرِيُّ**’ye gelince: o, soğuk rüzgârdır; o, **عرِيَّة** de olur. Ona bu ad verildi; çünkü o **تَعْرو** ve **تَعترِي**; yani kuşatır. Zü’r-Rumme dedi ki:
Ve hel ahtıbenne’l-kavme ve hiye ‘ariyyetün  *** usûle elâ’in fî seran ‘amidin ce‘di([17])
Ve derler: “**أَهْلكَ فقد أعْرَيْتَ**”; yani güneş battı ve **عريّاً** esti.
Diğer asla gelince: bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır. Bundan: **العُرْيان**; ondan denir: **عَرِيَ** şeyden **يعرَى**; **عارٍ**’ın çoğulu **عُراة**. Ebû Duvâd dedi ki:
Fe-bitnâ ‘urâten ledâ muhrinâ  *** tunezzi‘u min şefeteyhi’s-safârâ([18])
Yani soyunmuşlar; nasıl “iş için soyundu” denirse, onda ciddileşince. Ve derler: o, **العُرَواء**’dandır; yani sanki soğuktan titriyorlar. Ve birinciden denir: “Bu cariyenin **عُرْية**’si ne güzeldir”; yani onun **مُعَرَّاها**’sı ve ondan soyunduğu şey. Ve onun **عُرْيَتها**’sı: onun çıplaklığıdır. Ve denir: **المَعَارِي**: iki el, iki ayak ve yüz; çünkü bu daima açıktır. Ebû Kebîr dedi ki:
Mutekevvirîne ‘alâ’l-me‘ârî beynehum  *** darbun ke-ta‘tâti’l-mezâdi’l-ethceli([19])
Ve denir: **اعْرَوْرَيْتُ** atı; eğer ona çıplak binmişsem; sırtı ile senin aranda bir şey [yoktur]. Ve okundu:
Ve‘rَوْروت el-‘uluta’l-‘urdiye terkuduhû  *** ummu’l-fevâris* bi’d-dî’dâdi ve’r-reba‘e([20])
Ve denir: **فرسٌ عُرْيٌ** ve adam **عُرْيانٌ**.
Ve bâbdandır: **العَرَاء**: örtüsünden **أعْرَيْتَ** ettiğin her şey. Ve denir: **العَرَاءِ**’dan ört. **العَرَى** (maksûr) ise: bir şeyden bir şeyi örten şeydir. Dersin: onu duvarın **عَرَى**’sında bıraktık([21]). Bu kelime, birinci bâbdan da olmaya elverişlidir.
İkinci bâbdandır: **أعْرَى** kavim, arkadaşlarını; eğer onu bırakıp ondan gittilerse.
Ve bâbdandır **العَرَاء**: boş alan; ve denir ki o müzekkerdir. Dersin: yerden geniş bir **عَراءٍ**’a vardık. Ve **أعراء**’u’l-ard: onun sırtlarından ve çıkıntılarından görünen şeydir. Ve adamın karısı için derler: **النَّجِيُّ العُرْيان**; yani o, yatakta onunla çıplak halde fısıldaşır. Dedi ki:
Leyse’n-neciyyu’l-lezî ye’tîke mu’teziran  *** misle’n-neciyyi’l-lezî ye’tîke ‘uryânâ([22])
Ve uzun bacaklı ata **عُريان** denir; o, bâbdandır; murad, bacaklarının soyunmuş, uzun olmasıdır.
Ve hurmadan **العَرِية**’ye gelince ve hadiste geldiği üzere onun—salât ve selâm üzerine olsun—“**المُزَابنة**’den nehyetti ve **العَرايا**’da ruhsat verdi” sözü: onun kıyası, bu ikinci asılda zikrettiğimizin kıyasıdır; o da bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır. Sonra fakihler onun sûretinde ihtilâf ettiler: bir kavim dedi ki o, sahibinin muhtaç bir adama **يُعرِيها** ettiği hurma ağacıdır; bu da, o yılının meyvesini ona vermesidir; böylece hurmalığın sahibine, ihtiyacının yeri için, o hurma ağacının meyvesini **المُعْرَى**’dan hurma ile satın alması ruhsat verildi. Bazıları dedi ki: bilakis o, bir adamın, başka bir adamın çok hurmalığı ortasında bir hurma ağacı olmasıdır; hurma ağacının sahibi kendi ağacına girer; belki çok hurmalığın sahibi, onun hurmalığına girişiyle eziyet görürdü([23]); böylece çok hurmalığın sahibine, ona eziyet etmesin diye, onu kesmeden önce o hurma ağacının meyvesini sahibinden hurma ile satın alması ruhsat verildi.
Ebû Ubeyd dedi ki: birinci tefsir daha iyidir; çünkü bunda **إعراء** yoktur; ancak o, sahibinin mülkü olan bir hurma ağacıdır; nasıl **عَرِيّة** diye adlandırılır. Bunu açıklayan şey, Ensâr şairinin([24]) sözüdür:
Leyset bi-senhâ’e velâ rucbiyye  *** velâkin ‘arâyâ fî’s-sinîne’l-cevâ’ihi([25])
Ve ondan başka bir hadis: o, **الخُرّاص**’ı gönderdiğinde onlara derdi ki: “**الخَرْص**’ta hafifletin; çünkü malda **العَرِيَّة** ve **الوصِيَّة** vardır.”
**الأصمعيّ** dedi: insanlar her yönden **استَعْرَى** ettiler; eğer yaş hurma yedilerse. Dedi: o, **العَرايا**’dan alınmıştır.
**الخليل**’e gelince: ondan rivayet edildi ki sözünün bir kısmı birinciden, bir kısmı ikincidendir; ancak sözünün bütünü, zikrettiğimiz şeye delildir: onun, bâbın geri kalanının kıyası olduğu ve bir şeyin bir şeyden boş olmasıdır.
**الخليل** dedi: **النَّخلة العرِيَّة**: satım için arz ettiğinde onun meyvesini, ondan bir hurma ağacını **عَرَّيتَ** ettiğin; yani pazarlıktan ayırdığın ağaçtır. Çoğulu **العَرايا**; fiili ondan **إعراءٌ**’dır; o da, o yıl onun meyvesinin bir muhtaca verilmesidir.

(**عرب**) **عين** ve **راء** ve **باء** üç asıldır: biri inâbe ve ifsâh; diğeri canlılık ve gönül hoşluğu; üçüncüsü bir bedende veya uzuvda bozulmadır.
Birincisi onların sözü: adam kendisi hakkında **أعرب** etti; eğer açıkladı ve izah ettiyse. Resûlullah—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—dedi: “**الثَّيِّبُ** onun hakkında dili **يُعرِب** eder; **البِكر** ise kendisi hakkında izin istenir.” Ve hadiste geldi: “Çocuğun **يُعرِب** ettiği vakit, ‘لا إله إلا الله’ demesi müstehaptır; yedi kere”; yani kendisi hakkında beyan ettiği vakit. Bu, sözün **إعراب**’ından değildir. Sözün **إعراب**’ı da bu kıyastandır; çünkü **الإعراب** ile, failde, mef’ûlde, nefiyde, taaccüpte, istifhamda ve bu ilmin nahiv bâblarının geri kalanında mânâlar ayrılır.
**العرب** diye adlandırılan ümmete gelince: bu kıyastan **عَرَبا** diye adlandırılmış olması uzak değildir; çünkü onun dili dillerin en **أعْرَب**’ıdır ve beyanı beyanın en iyisidir. Bunu açıklayan şeylerden, gelen şu hadistir: “Arapça tek bir kapı değildir([26]); fakat o, konuşan bir dildir.” Buna delâlet eden şeylerden biri de Arapların sözü: “onda **عَرِيبٌ** yoktur”; yani onda kimse yoktur; sanki muradları: onda kendisi hakkında **يُعرِب** eden bir üns yoktur. **الخليل** dedi: **العَرَب العاربة** saf olanlardır. **الأعاريب**: **الأعراب** topluluğudur. Ve adam **عربيّ**. Dedi: adam **أعرب** etti; eğer sözü fasih kıldıysa; o, **عَرَبانيُّ اللِّسان**’dır([27]): fasih. Ve at **أعرب** etti: onun Araplığı saflaştı ve **القِرْفة** onu geçti([28]). **الإبل العِرابُ**: Arap develeridir. Ve **العرب المستعربة**: sonradan girip **استعربوا** ve **تعرَّبوا** edenlerdir.
Diğer asıl: **المرأة العَرُوب**: çok gülen, gönlü hoş olan; onlar **العُرُب**’dur. Allah Teâlâ dedi: ﴿فَجَعَلْنَاهُنَّ أَبْكاراً. عُرُباً أَتْرَاباً﴾ [الواقعة 36- 37]; tefsir ehli dedi: onlar, kocalarına sevdirenlerdir.
**العَرْب** (râ’nın sükûnu ile): canlılıktır. Dedi ki:
* vel-haylu tenzi‘u ‘arben fî a‘innetihâ([29]) *
**العَرَب** (râ’nın fethi ile): izdir. Ondan denir: **عَرِب** **يَعْرَب** **عَرَباً**.
Üçüncü asıl onların sözü: **عَرِبَت** onun midesi; eğer bozulduysa; **تَعْرَب** **عَرَباً**. Ve bundan denir: **امرأةٌ عَروبٌ**; yani bozuk. Bize Ali b. İbrâhîm el-Kattân okuttu; dedi: bize Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den okuttu:
Ve mâ halefun min ummi ‘imrâne selfa‘un  *** mine’s-sûdi verheâ’u’l-‘inâni ‘arûbu([30])
Cuma gününe gelince: ona **العَرُوبة** denir; o, bizim yanımızda, zikrettiğimiz kıyasın dışında konulmuş bir isimdir. Ve derler: eski zamanda **العَرُوبة** diye adlandırılırdı. Allah’ın kitabı ve Resûlullah’ın hadisi—Allah’ın salâtı ve âli üzerine olsun—yalnız **الجُمعة** zikriyle geldi. Bununla beraber onlar şu beyti de okudular:
* yevme’l-‘arûbeti evrâden bi-evrâdi([31]) *
Ve yine okudular:
Yâ husnehû ‘inde’l-‘azîzi izâ bedâ  *** yevme’l-‘arûbeti vestekarra’l-minberu
Bütün bunlar, bizim yanımızda, sıhhatine dayanılmayan şeylerdendir.

(**عرت**) **عين** ve **راء** ve **تاء**. **العَرْت**: ovmadır. Ve **الرُّمْح العَرّات**: **العَرّاص** gibidir; o, çalkantılı olandır.

(**عرث**) Ebû Bekir([32]) dedi: **العَرْث**: söküp çıkarmadır. Onu **عَرَثَه** **عَرْثاً**; eğer onu söküp çıkardıysa. Ve o, **المُجْمل**’dendir([33]).

(**عرج**) **عين** ve **راء** ve **جيم** üç asıldır: birincisi meyil ve eğilmeye delâlet eder; diğeri sayıya; diğeri yücelme ve yükselmeye.
Birincisi: **العَرَج** **الأعْرج**’ın masdarıdır; ondan denir: **عَرِج** **يعرَج** **عَرَجاً**; eğer topal olduysa. Ve dediler: **عَرِج** **يَعْرَجُ** yaratılıştan; ve **عَرَج** **يَعْرُج** eğer topalların yürüyüşüyle yürüdüyse. Ve **العَرْجَاء**: sırtlandır; bu, onda yaratılıştandır; bundan dolayı **العَرْجاء** diye adlandırıldı; çoğulu **عُرْج**. İnsanlardan **الأعرج**’ın çoğulu **العُرْجان**’dır([34]). Ve kargaya **أعرج** denir; çünkü yürüdüğünde sekerek yürür.
Ve bu bâbdandır **التعرُّج**; o, binekleri bir konaklama yahut duraklama yerinde tutmaktır; onları ona meylettirir([35]). Zü’r-Rumme dedi ki:
Yâ câratey binti faddâdin emâ lekumâ  *** hattâ nukellimehâ hemmun bi-ta‘rîci([36])
Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: ona **عرَّجْتُ**; yani bineğimi onun yanında tuttum. Ve benim onun üzerinde ne bir **عُرْجَة**’m([37]) var ne bir **مَعْرَجَة**. Ve yol meylettiğinde ona denir: **انعَرَج**. Ve vadi **انْعَرَج** etti. Ve onun **مُنْعَرَجُه**: sağa ve sola meylettiği yerdir. Ve kavim yoldan **انعرَجَ** etti; eğer ondan meylettilerse([38]). Ve derler: **العُرَيْجَاء**: öğle sıcağıdır. Eğer bu sahihse, bunun sebebi, her şeyin sıcaktan koruyan bir yere doğru **ينعرجُ** etmesidir. Dedi ki:
Lâkin suheyyetü tedrî enne-nî zekerun  *** ‘alâ ‘uraycâ’e lemmâ ibtelleti’l-uzuru([39])
Ve **الأصمعيّ** derdi: develerin bir gün sabah, bir gün akşam suya varmasıdır. Ve biz **عَرَّجْنا**([40]) **العُرَيجاء**’dan. Ve **العَرْجاء**: bilinen bir tepedir. Ebû Züeyb dedi ki:
Fe-ke-enne-hâ bi’l-ciz‘i ciz‘i nubâyi‘in  *** ve ulâti zî’l-‘arjâ’i neh bun mucma‘u([41])
Ve denir: ancak **العَرْجاء** diye adlandırıldı; çünkü yol orada kıvrılır. Ve denir: **أمرٌ عَريجٌ**; eğer dosdoğru olmadıysa; o, hâlâ eğridir.
Diğer asıl, develerdendir: bir kavim dedi: seksenden dokuşana; yüz olunca o **هُنَيدة**’dir. Çoğulu **عُرُوجٌ** ve **أعراج**. Tarafe dedi ki:
Yevme tubdî’l-bîdu ‘an esvukihâ  *** ve teluffu’l-haylu a‘râce’n-ne‘am([42])

Ve denilir: **العَرْج** yüz ellidir. Ve bu aslın, birinciye eklenmesi mümkün olabilir; çünkü onun sahibi ona **يُعرِّج** eder ve onunla yetinir.

Üçüncü asl: **العُروج**: yükselme. Denilir: **عَرَج** **يعرُج** **عُروجاً** ve **مَعْرَجاً**. Ve **المَعْرَج**: **المَصْعَد**. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿**تَعْرُجُ المَلائِكَةُ والرُّوحُ إلَيْهِ**﴾ [المعارج 4]. Amma söyleyenin sözü([43]) :
* حتَّى إذا ما الشَّمس هَمَّتْ بعَرَجْ *
dediler ki: güneşin batışını kastetti. Bu, her ne kadar doğru ise de tefsirde özetlenmiş değildir; ancak mânâ şudur ki: o batınca sanki göğe **عَرَجت** etmiş, yani yükselmiş gibi oldu. Ve bunu destekleyen şeylerdendir başkasının sözü([44]) :
* وعَرّج اللَّيلَ بُرُوجُ الشَّمسِ([45]) *
İşte bu, doğru kıyastır.

(**عرد**) **العين** ve **الراء** ve **الدال** iki sahih asıldır; bunlardan biri kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder, diğeri ise meyletmeye ve sapmaya.

Birincisi **العَرْد**: her şeyden sert olan, katı olan. [Dedi([46]) ]:
* عَرْدَ التَّراقي حَشْوَراً مُعَقْربا([47]) *
Ve denilir: **عَرَد** devenin azı dişi **يَعرُد** **عُروداً**, çıktığı, şiddetlendiği ve dikildiği zaman. Zû’r-Rumme dedi:
يُصَعِّدْنَ رُقْشاً بين عُوجٍ كأنها *** زِجاجُ القَنا منها نَجِيم وعاردُ([48])
**النَّجِيم**: doğan.

Ve [amma] diğer asl ise **التعريد**: kastı terk etmektir. Ve bunun aslı, onların sözüdür: **عَرَدت** ağaç **تَعرُد** **عُروداً**. Lebîd, **التَّعريد** hakkında dedi:
فَمَضَى وقدَّمَها وكانت عادةً *** منه إذا هي عَرَّدَتْ إقدامُها([49])
Ve bir başkası([50]) dedi:
* وهمّتِ الجوزاءُ بالتَّعريدِ([51]) *
Ve bu iki asıldan şâz olanlardandır **العَرَاد**: ağaç. Ve denilir **العَرَادة**: dişi çekirge. Ve Allah, doğruyu daha iyi bilendir.

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ر ن
كن أشم العرنين كالأسد في عرينه لا كالجمل الآنف في عرانه وهو العود الذي يجعل في وتره أنف البختيّ‏.‏
قال‏:‏ فإن يظهر حديثك نؤت غدواً برأسك في زناق أو عران أي مزنوقاً أو معروناً‏.‏
ومن المستعار‏:‏ قولهم للأشراف‏:‏ العرانين‏.‏

##### Türkçe

ع ر ن
**عرنين**i aslan gibi kendi **عرين**inde burnu yukarıda (kalkık) ol; **عرانه**sinde olan, yani (burnu) önde olan deve gibi değil; o, (yani **عران**) buhtînin burnuna, (devenin) yularının ipine (bağlı olarak) konulan çubuktur.‏
Dedi ki: Şayet sözün ortaya çıkarsa, yarın sabah başını bir **زناق** içinde yahut bir **عران** içinde getiririz; yani boğazlanmış yahut **معرون** (kılınmış) olarak.‏
Mecazî olanlardandır: Eşrafa dair sözleri: **العرانين**.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَرَنُ والعُرْنَةُ: داء يأْخُذُ الدابة في أُخُرِ رجلها كالسَّحَج في الجلد يُذْهِبُ الشَّعر، وقيل: هو تَشَقُّق يُصِيبُ الخَيْل في أَيديها وأَرجلها، وقيل: هو جُسُوءِ يحدث في رُسْغِ رجل الفرس والدابة وموضع ثُنَّتِها من أُخُرٍ للشيء يصيبه فيه من الشُّقاقِ أَو المَشَقَّة من أَن يَرْمَحَ جَبَلاً أَو حجراً، وقد عَرِنَتْ تَعْرَنُ عَرَناً، فهي عَرِنة وعَرُونٌ، وهو عَرِنٌ؛ وعَرِنَتْ رجلُ الدابة، بالكسر، والعَرَنُ أَيضاً: شبيه بالبَثْرِ يَخْرُجُ بالفِصال في أَعناقها تَحْتكُّ منه، وقيل: قَرْحٌ يخرج في قوائمها وأَعناقها، وهو غير عَرَنِ الدواب، والفعل كالفعل. وأَعَرَنَ الرجلُ إذا تشَقَّقتْ سيقانُ فُصْلانه، وأَعْرَنَ إذا وقَعَتِ الحِكَّة في إِبله؛ قال ابن السكيت: هو قَرْحٌ يأْخذه في عنقه فيحتك منه وربما بَرَكَ إلى أَصل شجرة واحْتَكَّ بها، قال: ودواؤه أَن يُحْرَقَ عليه الشحمُ؛ قال ابن بري: ومنه قول رؤبة:
يَحُكُّ ذِفْراهُ لأَصحابِ الضَّفَنْ،
تَحَكُّكَ الأَجرَبِ يأْذَى بالعَرَنْ
والعَرَنُ: أَثرُ المَرَقة في يد الآكل؛ عن الهَجريِّ. والعِرَانُ: خشبة تُجْعَلُ في وَتَرةِ أَنف البعير وهو ما بين المَنْخِرَين، وهو الذي يكون للبَخاتيِّ، والجمع أَعْرِنة. وعَرَنَه يَعْرُنُه ويَعْرِنُه عَرْناً: وضع في أَنفه العِرَانَ، فهو مَعْرُونٌ. وعُرِنَ عَرْناً: شكا أَنفه من العِرَان. الأَصمعي: الخشاشُ ما يكون من عُود أَو غيره يجعل في عظم أَنف البعير، والعِرانُ ما كان في اللحم فوق الأَنف؛ قال الأَزهري: وأَصل هذا من العَرَنِ والعَرِين، وهو اللحم. والعِرانُ: المِسْمارُ الذي يضم بين السِّنانِ والقَناة؛ عن الهَجريِّ. والعَرِينُ: اللحم؛ قالت غادِيَةُ الدُّبيريَّةُ:
مُوَشِّمةُ الأَطرافِ رَخْصٌ عَرِينُها.
وهذا العجز أورده ابن سِيدَهْ والأَزهري منسوباً لغاديةَ الدُّبيرية كما ذكرناه، وأَورده الجوهري مهملاً لم ينسبه إلى أَحد، وقال ابن بري: هو لمُدْرِكِ بن حِصْنٍ، قال: وهو الصحيح؛ وجملة البيت:
رَغا صاحِبي، عندَ البُكاءِ، كما رَغَتْ
مُوَشَّمَةُ الأَطرافِ رَخْصٌ عَرِينُها.
قال: وأَنشده أَبو عبيدة في نوادر الأَسماء؛ وأَنشد بعده: من المُلْحِ لا يُدْرَى أَرجْلُ شِمالِها،
بها الظَّلْعُ لما هَرْوَلتْ، أَم يمينُها.
وفي شعره: موشمة الجنبين؛ وأَراد بالمُوشَّمة الصَّبْغَ، والأَمْلَحُ: بين الأَبيض والأَسود، والتَّوشُّمُ: بياضٌ وسواد يكون فيه كهيئة الوَشْمِ في يد المرأَة، والرَّخْصُ: الرَّطْبُ الناعم، وقيل: العَرِينُ اللحم المَطْبُوخ. ابن الأَعرابي: أَعْرَنَ إذا دام على أَكل العَرَنِ، قال: وهو اللحم المطبوخ. والعَرِينُ والعَرِينَةُ: مأْوى الأَسد الذي يأْلفه. يقال: ليثُ عرينَةٍ وليْثُ غابةٍ، وأَصلُ العَرين جماعة الشَّجر؛ قال ابن سيده: العَرينة مأْوى الأَسد والضبع والذئب والحية؛ قال الطرّمّاح يصف رَحْلاً:
أَحَمَّ سَراةِ أَعْلى اللَّوْنِ منه،
كلَوْنِ سَرَاةِ ثُعْبانِ العَرينِ.
وقيل: العَرينُ الأَجَمةُ ههنا؛ قال الشاعر:
ومُسَرْبلٍ حَلَقَ الحديدِ مُدَجِّجٍ،
كاللَّيْثِ بين عَرينَةِ الأَشْبالِ.
هكذا أَنشده أَبو حنيفة: مُدَجِّجٍ، بالكسر، والجمع عُرُنٌ. والعَرينُ: هَشيمُ العِضاهِ. والعرينُ: جماعة الشَّجر والشَّوْكِ والعِضاهِ، كان فيه أَسد أَو لم يكن. والعَرينُ والعِرَانُ: الشَّجر المُنْقاد المُسْتطيل. والعَرين: الفِناء. وفي الحديث: أَن بعض الخُلفاء دفن بعَرينِ مكة أَي بفنائها، وكان دفن عند بئر مَيْمُون. والعَرينُ في الأَصل: مأْوى الأَسد، شبهت به لعزها ومَنَعتِها، زادها الله عزّاً ومَنَعةً. والعَرينُ: صياحُ الفاختة؛ أَنشد الأَزهري في ترجمة عزهل:
إذا سَعْدانةُ السََّعفاتِ ناحَتْ
عَزَاهِلُها، سَمِعْتَ لها عَرِينا.
العَرينُ: الصوتُ. والعِرَانُ: القِتالُ. والعِرانُ: الدار البعيدة. والعِرانُ: البُعْدُ وبُعْدُ الدار. يقال: دارهم عارِنَة أَي بعيدة. وعَرَنَتِ الدارُ عِراناً: بَعُدَتْ وذهبت جهة لا يريدها من يحبه. ودِيارٌ عِرَانٌ: بعيدة، وُصِفَتْ بالمصدر؛ قال ابن سيده: وليست عندي بجمع كما ذهب إليه أَهل اللغة؛ قال ذو الرمة:
أَلا أَيُّها القلْبُ الذي بَرَّحَتْ به
منازِلُ مَيٍّ، والعِرانُ الشَّواسِعُ.
وقيل: العِرَان في بيت ذي الرمة هذا الطُّرُقُ لا واحد لها. ورجل عِرْنةٌ: شديد لا يطاق، وقيل: هو الصِّرِّيعُ. الفراء: إذا كان الرجل صِرِّيعاً خبيثاً قيل: هو عِرْنةٌ لا يُطاق؛ قال ابن أَحمر يصف ضَعْفَه: ولسْتُ بِعِرْنةٍ عَرِكٍ، سلاحي
عَصاً مَثْقُوفَةٌ تَقِصُ الحِمارَا.
يقول: لست بقَوِيٍّ، ثم ابتدأَ فقال: سلاحي عصاً أَسوق بها حماري ولست بمُقْرِنٍ لقِرْني. قال ابن بري في العِرْنةِ الصِّرِّيعِ، قال: هو مما يمدح به، وقد تكون العِرْنةُ مما يُذَم به، وهو الجافي الكَزّ. وقال أَبو عمرو الشَّيْبانيّ: هو الذي يَخْدُمُ البيوتَ. ورُمْحٌ مُعَرَّنٌ: مُسَمَّرُ السِّنانِ، قال الجوهري: رُمْحٌ مُعَرَّنٌ إذا سُمِّر سِنانُه بالعِرانِ، وهو المِسمارُ. والعَرَنُ: الغَمَرُ. والعَرَنُ: رائحة لحم له غَمَرٌ؛ حكى ابن الأَعرابي: أَجِدُ رائحة عَرَنِ يديك أَي غَمَرَهما، وهو العَرَمُ أَيضاً. والعَرَنَ والعِرْنُ: ريح الطبيخ؛ الأُولى عن كراع. ورجل عَرِنٌ: يلزَم الياسِرَ حتى يَطْعَمَ من الجَزُورِ. وعِرْنَينُ كل شيء: أَوَّله. وعِرْنينُ الأَنف: تحت مُجْتَمَع الحاجبين، وهو أَول الأَنف حيث يكون فيه الشَّمَمُ. يقال: هم شُمُّ العَرانينِ، والعِرْنينُ الأَنف كله؛ وقيل: هو ما صَلُبَ من عَظْمِه؛ قال ذو الرمة:
تَثْني النِّقابَ على عِرْنِينِ أَرْنَبةٍ
شَمّاءَ، مارِنُها بالمِسْكِ مَرْثُومُ
وفي صفته، صلى الله عليه وسلم: أقْنى العِرْنينِ أَي الأََنف، وقيل: رأْس الأنف. وفي حديث علي، عليه السلام: من عَرانين أُنوفها؛ وفي قصيد كعب: شُمُّ العَرانينِ أَبْطالٌ لَبُوسُهُمُ
واستعاره بعض الشعراء للدهر فقال:
وأَصبَحَ الدهرُ ذو العِرْنين قد جُدِعا.
وجمعه عَرانينُ. وعَرانِينُ الناس: وُجوهُهم. وعَرانِينُ القوم: سادتهم وأَشرافُهم على المَثل؛ قال العجاج يذكر جيشاً:
تَهْدي قُداماهُ عَرانِينُ مُضَرْ.
والعُرانية: مَدُّ السيل: قال عَديُّ بن زيد العبّادي:
كانتْ رياحٌ، وماءٌ ذو عُرانيةٍ،
وظُلْمةٌ لم تَدَعْ فَتْقاً ولا خَلَلا
وماء ذو عُرانية إذا كثر وارتفع عُبابُه. والعُرانية، بالضم: ما يرْتفع في أَعالي الماء من غَوارِب المَوْج. وعَرانينُ السحاب: أَوائلُ مطره؛ ومنه قول امرئ القيس يصف غيثاً:
كأَنَّ ثَبِيراً في عَرانِينَ وَدْقِه،
من السَّيل والغُثَّاءِ، فلكةُ مِغْزل
(* ويروى: وبله بدل ودقه والمعنى واحد).
والعِرْنةُ: عُروق العَرَتُنِ، وفي الصحاح: عُروق العَرَنْتُنِ. والعِرْنة: شجرُ الظِّمْخِ يجيء أَديمه أَحمر. وسِقاءٌ معْرون ومُعَرَّنٌ: دبغ بالعِرْنة، وهو خشب الظِّمخ؛ قال ابن السكيت: هو شجر يشبه العوسج إلا أَنه أَضخم منه، وهو أَثِيتُ الفَرْعِ وليس له سُوقٌ طِوالٌ، يُدَقُّ ثم يُطبَخ فيجيء أَديمه أَحمر. وقال شمر: العَرَتُنُ، بضم التاء، شجر، واحدتها عَرَتُنة. ويقال: أَديم مُعَرْتَنٌ. قال الأَزهري: الظِّمْخُ واحدتها ظِمْخةٌ، وهو العِرْنُ، واحدتها عِرْنة، شجرة على صورة الدُّلْب تُقْطع منه خُشُب القصَّارين التي تُدْفن، ويقال لبائعها: عَرَّانٌ. وحكى ابن بري عن ابن خالويه: العِرْنة الخشبة المدفونة في الأَرض التي يَدُقُّ عليها القصّار، وأَما التي يدق بها فاسمها المِئجَنة والكِدْنُ. وعُرَيْنة وعَرينٌ: حيّان. قال الأَزهري: عُرَينة حيٌّ من اليمن. وعَرين: حيّ من تميم؛ ولهم يقول جرير:
عَرِينٌ من عُرَيْنةَ ليس مِنَّا،
بَرِئْتُ إلى عُرَيْنَةَ من عَرينِ
قال ابن بري: عَرينُ بن ثعلبة بن يَرْبوع بن حنظلة بن مالك بن زيد مَناةَ بن تميم، قال: وقال القَزّاز عَرين في بيت جرير هذا اسم رجل بعينه. وقال الأَخفش: عَرينٌ في البيت هو ثعلبة بن يربوع، ومَعْرونٌ اسم، وكذلك عُرَّان. وبنو عَرين: بطن من تميم. وعُرَينة، مصغر: بطن من بَجيلة. وعُرونة وعُرَنة: موضعان. وعُرَنات: موضع دون عرفات إلى أَنصاب الحرَم؛ قال لبيد: والفِيلُ يومَ عُرَناتٍ كَعْكَعا،
إذ أَزْمَعَ العُجْمُ به ما أَزْمَعا.
وعِرْنانُ: غائط واسع منخفض من الأَرض؛ قال امرؤ القيس:
كأَني ورَحْلي فوقَ أَحْقَبَ قارحٍ
بشُرْبةَ، أَوْ طاوٍ بعِرْنان مُوجِسِ.
وعِرانُ البَكْرة: عُودها ويُشَدُّ فيه الخُطَّافُ. ورَهْطٌ من العُرَنِيِّين، مثال الجُهَنِيِّين: ارتدوا فقتلهم النبي، صلى الله عليه وسلم. وعِرْنانُ: اسم جبل بالجَناب دون وادي القُرى إلى فَيْدٍ. وعِرْنان: اسم واد معروف. وبطْنُ عُرَنة: واد بحذاء عرفات. وفي حديث الحج: وارْتفعُوا عن بطنِ عُرَنة؛ هو بضم العين وفتح الراء، موضع عند الموقف بعرفات. وفي الحديث: اقْتُلوا من الكلاب كلَّ أَسوَدَ بهيم ذي عُرْنَتين؛ العُرْنَتان: النُّكْتتان اللتان تكونان فوق عين الكلب.

##### Türkçe

**العَرَنُ** ve **العُرْنَةُ**: binek hayvanını, bacağının arka kısmında tutan bir hastalık; derideki **السَّحَج** gibi, kılı giderir. Ve denildi: Atların ellerinde ve ayaklarında isabet eden bir çatlamadır. Ve denildi: Atın ve binek hayvanının bacağının bileğinde ve onun arka taraftan **ثُنَّتِها** yerinde meydana gelen bir **جُسُوءِ**dur; onda, dağa yahut taşa sıçramasından dolayı ona isabet eden çatlaklardan yahut meşakkatten (meydana gelir). Ve gerçekten **عَرِنَتْ** **تَعْرَنُ** **عَرَناً**; artık o **عَرِنة** ve **عَرُونٌ**dur; ve o (erkek için) **عَرِنٌ**dur. Ve binek hayvanının bacağı **عَرِنَتْ**, kesre ile. Ve **العَرَنُ** ayrıca: **البَثْرِ**e benzer; sütten kesilmiş yavrularda boyunlarında çıkar, ondan dolayı kaşınırlar. Ve denildi: Ayaklarında ve boyunlarında çıkan bir yaradır; ve o, binek hayvanlarının **عَرَنِ**i değildir; fiil de fiil gibidir. Ve adam **أَعَرَنَ** olur; sütten kesilmiş yavrularının incikleri çatladığı zaman. Ve **أَعْرَنَ** olur; develerinde kaşıntı vuku bulduğu zaman. İbnü’s-Sikkît dedi: Boynunda onu tutan bir yaradır; ondan dolayı kaşınır; ve bazen bir ağacın köküne çöker ve onunla kaşınır. Dedi: İlacı, onun üzerine içyağının yakılmasıdır. İbn Berrî dedi: Ve ondan, Ru’be’nin sözü:
يَحُكُّ ذِفْراهُ لأَصحابِ الضَّفَنْ،
تَحَكُّكَ الأَجرَبِ يأْذَى بالعَرَنْ

Ve **العَرَنُ**: yiyenin elinde et suyunun izi; el-Hecerî’den. Ve **العِرَانُ**: devenin burnunun **وَتَرةِ**sine konulan bir tahta; o, iki burun deliği arasındaki şeydir; ve o, **البَخاتيِّ** için olan şeydir; çoğulu **أَعْرِنة**. Ve onu **عَرَنَه** **يَعْرُنُه** ve **يَعْرِنُه** **عَرْناً**: burnuna **العِرَانَ**ı koydu; artık o **مَعْرُونٌ**dur. Ve **عُرِنَ** **عَرْناً**: **العِرَان**dan burnu şikâyet etti. el-Asma‘î: **الخَشاشُ**, devenin burnunun kemiğine konulan, ağaçtan yahut başkasından olan şeydir; **العِرانُ** ise burnun üstündeki etin içinde olan şeydir. el-Ezherî dedi: Bunun aslı **العَرَنِ** ve **العَرِين**dendir; o da ettir. Ve **العِرانُ**: **السِّنانِ** ile **القَناة** arasında birleştiren çividir; el-Hecerî’den. Ve **العَرِينُ**: et; Gâdiye ed-Dübeyriyye dedi:
مُوَشِّمةُ الأَطرافِ رَخْصٌ عَرِينُها.

Ve bu mısraın ikinci yarısını İbn Sîdeh ve el-Ezherî, zikrettiğimiz üzere Gâdiye ed-Dübeyriyye’ye nispetli olarak getirdi; el-Cevherî ise onu ihmâl ederek, onu hiç kimseye nispet etmedi. İbn Berrî dedi: O, Müdrik b. Hısn’ındır; dedi: ve doğru olan budur. Beytin bütünü:
رَغا صاحِبي، عندَ البُكاءِ، كما رَغَتْ
مُوَشَّمَةُ الأَطرافِ رَخْصٌ عَرِينُها.

Dedi: Ebû Ubeyde onu **نوادر الأَسماء**da rivayet etti; ve ondan sonra şu beyti rivayet etti:
من المُلْحِ لا يُدْرَى أَرجْلُ شِمالِها،
بها الظَّلْعُ لما هَرْوَلتْ، أَم يمينُها.

Ve onun şiirinde: **موشمة الجنبين**; ve **المُوشَّمة** ile boyayı kastetti. Ve **الأَمْلَحُ**: beyaz ile siyah arası. Ve **التَّوشُّمُ**: onda, kadının elindeki dövme sureti gibi olan bir beyazlık ve siyahlıktır. Ve **الرَّخْصُ**: yaş, yumuşak. Ve denildi: **العَرِينُ** pişmiş ettir. İbnü’l-A‘râbî: **أَعْرَنَ**; **العَرَنِ** yemeye devam ettiği zaman; dedi: o, pişmiş ettir. Ve **العَرِينُ** ve **العَرِينَةُ**: aslanın alıştığı barınağı. Denilir: **ليثُ عرينَةٍ** ve **ليْثُ غابةٍ**. Ve **العَرين**in aslı, ağaç topluluğudur. İbn Sîdeh dedi: **العَرينة** aslanın, sırtlanın, kurdun ve yılanın barınağıdır. et-Tırimmâh, bir **رَحْل**ı vasfederek dedi:
أَحَمَّ سَراةِ أَعْلى اللَّوْنِ منه،
كلَوْنِ سَرَاةِ ثُعْبانِ العَرينِ.

Ve denildi: Burada **العَرينُ** **الأَجَمةُ**dir. Şair dedi:
ومُسَرْبلٍ حَلَقَ الحديدِ مُدَجِّجٍ،
كاللَّيْثِ بين عَرينَةِ الأَشْبالِ.

Ebû Hanîfe onu böyle rivayet etti: **مُدَجِّجٍ**, kesre ile. Çoğulu **عُرُنٌ**. Ve **العَرينُ**: **العِضاهِ**in kırıntısı. Ve **العرينُ**: ağaç, diken ve **العِضاهِ** topluluğu; içinde aslan olsun yahut olmasın. Ve **العَرينُ** ve **العِرَانُ**: uzayıp giden, uzunlamasına olan ağaç. Ve **العَرين**: avlu. Hadiste: Bazı halifelerden birinin Mekke’nin **عَرينِ**inde, yani avlusunda defnedildiği (vardır); ve Meymûn kuyusunun yanında defnedilmişti. Ve **العَرينُ** aslında: aslanın barınağıdır; onun izzetine ve korunmuşluğuna benzetildi; Allah ona izzet ve korunmuşluk artırsın. Ve **العَرينُ**: **الفاختة**nin ötüşü; el-Ezherî, **عزهل** maddesinde rivayet etti:
إذا سَعْدانةُ السََّعفاتِ ناحَتْ
عَزَاهِلُها، سَمِعْتَ لها عَرِينا.

**العَرينُ**: sestir. Ve **العِرَانُ**: savaş. Ve **العِرانُ**: uzak ev. Ve **العِرَانُ**: uzaklık ve evin uzaklığı. Denilir: **دارهم عارِنَة** yani uzak. Ve ev **عَرَنَتِ** **عِراناً**: uzaklaştı ve onu sevenin istemediği bir yöne gitti. Ve **دِيارٌ عِرَانٌ**: uzak; mastarla vasfedildi. İbn Sîdeh dedi: Dil ehlinin gittiği üzere, bence cem‘ değildir. Zü’r-Rumme dedi:
أَلا أَيُّها القلْبُ الذي بَرَّحَتْ به
منازِلُ مَيٍّ، والعِرانُ الشَّواسِعُ.

Ve denildi: Zü’r-Rumme’nin bu beytinde **العِرَان** tekili olmayan yollar demektir. Ve **رجل عِرْنةٌ**: şiddetli, katlanılmaz; ve denildi: o, **الصِّرِّيعُ**dur. el-Ferrâ: Adam **صِرِّيعاً** kötü huylu olursa: **هو عِرْنةٌ لا يُطاق** denilir. İbn Ahmer, zayıflığını vasfederek dedi:
ولسْتُ بِعِرْنةٍ عَرِكٍ، سلاحي
عَصاً مَثْقُوفَةٌ تَقِصُ الحِمارَا.

Diyor ki: Güçlü değilim. Sonra başlayıp dedi ki: Silahım, onunla eşeğimi sürdüğüm bir asadır; ve ben, dengine denk olan biri değilim. İbn Berrî, **العِرْنةِ** hakkında, **الصِّرِّيعِ** (manasında) dedi: O, kendisiyle övülen şeylerdendir; ve **العِرْنةُ** yerilen şeylerden de olabilir; o da kaba, sert olan kimsedir. Ebû Amr eş-Şeybânî dedi: O, evlere hizmet eden kimsedir. Ve **رُمْحٌ مُعَرَّنٌ**: **السِّنانِ**ı çivilenmiş (mızrak). el-Cevherî dedi: **رُمْحٌ مُعَرَّنٌ**; **سِنانُه** **بالعِرانِ** ile çivilenince; ve o, çividir. Ve **العَرَنُ**: **الغَمَرُ**. Ve **العَرَنُ**: onda **غَمَرٌ** bulunan etin kokusu. İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “**أَجِدُ رائحة عَرَنِ يديك**” yani ikisinin **غَمَر**i; ve o, **العَرَمُ** da olur. Ve **العَرَنَ** ve **العِرْنُ**: pişmiş yemeğin kokusu; birincisi Kurâ‘dan. Ve **رجل عَرِنٌ**: **الياسِرَ**e yapışır, ta ki **الجَزُورِ**dan yesin. Ve her şeyin **عِرْنَينُ**i: onun evveli. Ve burnun **عِرْنينُ**i: iki kaşın birleşiminin altıdır; ve o, burnun evvelidir; onda **الشَّمَمُ** bulunur. Denilir: **هم شُمُّ العَرانينِ**. Ve **العِرْنينُ** burnun tamamıdır. Ve denildi: onun kemiğinden sert olan kısımdır. Zü’r-Rumme dedi:
تَثْني النِّقابَ على عِرْنِينِ أَرْنَبةٍ
شَمّاءَ، مارِنُها بالمِسْكِ مَرْثُومُ

Ve onun sıfatında, صلى الله عليه وسلم: **أقْنى العِرْنينِ** yani burun; ve denildi: burnun ucu. Ali’nin hadîsinde, عليه السلام: **من عَرانين أُنوفها**. Ka‘b’ın kasidesinde:
شُمُّ العَرانينِ أَبْطالٌ لَبُوسُهُمُ

Ve bazı şairler onu zamana mecaz yaptı da dedi:
وأَصبَحَ الدهرُ ذو العِرْنين قد جُدِعا.

Çoğulu **عَرانينُ**. Ve insanların **عَرانِينُ**i: yüzleridir. Ve kavmin **عَرانِينُ**i: onların efendileri ve eşrafıdır; mesel olarak. el-Accec, bir orduyu zikrederek dedi:
تَهْدي قُداماهُ عَرانِينُ مُضَرْ.

Ve **العُرانية**: selin uzaması; ‘Adiyy b. Zeyd el-‘Abbâdî dedi:
كانتْ رياحٌ، وماءٌ ذو عُرانيةٍ،
وظُلْمةٌ لم تَدَعْ فَتْقاً ولا خَلَلا

Ve **ماء ذو عُرانية**: çoğalınca ve kabarcığı yükselince. Ve **العُرانية**, damme ile: suyun üst kısımlarında dalganın hörgüçleri gibi yükselen şey. Ve bulutun **عَرانينُ**i: yağmurunun evvelleri. Ve ondan, İmru’ul-Kays’ın bir yağmuru vasfederek sözü:
كأَنَّ ثَبِيراً في عَرانِينَ وَدْقِه،
من السَّيل والغُثَّاءِ، فلكةُ مِغْزل

(* Ve rivayet olunur: **وبله** yerine **ودقه**; mana birdir).

Ve **العِرْنةُ**: **العَرَتُنِ**in damarları; ve **الصحاح**ta: **العَرَنْتُنِ**in damarları. Ve **العِرْنة**: **الظِّمْخِ** ağacıdır; derisi kırmızı gelir. Ve **سِقاءٌ معْرون** ve **مُعَرَّنٌ**: **العِرْنة** ile tabaklanmış; ve o, **الظِّمخ** odunudur. İbnü’s-Sikkît dedi: O, **العوسج**e benzer bir ağaçtır; ancak ondan daha iridir; dalları sıkıdır ve uzun gövdeleri yoktur; dövülür, sonra pişirilir; derisi kırmızı gelir. Şemmer dedi: **العَرَتُنُ**, **التاء** dammeli, bir ağaçtır; tekili **عَرَتُنة**. Ve denilir: **أَديم مُعَرْتَنٌ**. el-Ezherî dedi: **الظِّمْخُ**un tekili **ظِمْخةٌ**dır; ve o, **العِرْنُ**dur; tekili **عِرْنة**; **الدُّلْب** suretinde bir ağaçtır; ondan, gömülen dokumacı tokmaklarının odunları kesilir; ve onun satıcısına: **عَرَّانٌ** denilir. İbn Berrî, İbn Hâlaveyh’ten nakletti: **العِرْنة**; dokumacının üzerinde dövdüğü, yere gömülü tahtadır; ama onunla dövdüğü şeyin adı **المِئجَنة** ve **الكِدْنُ**dür. Ve **عُرَيْنة** ve **عَرينٌ**: iki kabiledir. el-Ezherî dedi: **عُرَينة** Yemen’den bir kabiledir. Ve **عَرين**: Temîm’den bir kabiledir; Cerîr onlar hakkında der ki:
عَرِينٌ من عُرَيْنةَ ليس مِنَّا،
بَرِئْتُ إلى عُرَيْنَةَ من عَرينِ

İbn Berrî dedi: **عَرينُ** b. Sa‘lebe b. Yerbû‘ b. Hanzala b. Mâlik b. Zeyd Menât b. Temîm. Dedi: ve el-Kazzâz dedi ki: Cerîr’in bu beytinde **عَرين** belirli bir adamın adıdır. el-Ahfeş dedi: Beyitteki **عَرينٌ**, Yerbû‘un oğlu Sa‘lebe’dir. Ve **مَعْرونٌ** bir isimdir; aynı şekilde **عُرَّان**. Ve **بنو عَرين**: Temîm’den bir batındır. Ve **عُرَينة**, küçültme: Becîle’den bir batındır. Ve **عُرونة** ve **عُرَنة**: iki yerdir. Ve **عُرَنات**: Arafat’tan, Harem’in nişan taşlarına kadar olan yerde bir mevki; Lebîd dedi:
والفِيلُ يومَ عُرَناتٍ كَعْكَعا،
إذ أَزْمَعَ العُجْمُ به ما أَزْمَعا.

Ve **عِرْنانُ**: yerden geniş, alçak bir çukur; İmru’ul-Kays dedi:
كأَني ورَحْلي فوقَ أَحْقَبَ قارحٍ
بشُرْبةَ، أَوْ طاوٍ بعِرْنان مُوجِسِ.

Ve **عِرانُ البَكْرة**: onun çubuğu; ve onda **الخُطَّافُ** bağlanır. Ve **العُرَنِيِّين**den bir topluluk, **الجُهَنِيِّين** misali: irtidat ettiler; Peygamber, صلى الله عليه وسلم, onları öldürdü. Ve **عِرْنانُ**: el-Cenâb’da, Vâdî’l-Kurâ’dan Feyd’e kadar olan yerde bir dağın adıdır. Ve **عِرْنان**: bilinen bir vadinin adıdır. Ve **بطْنُ عُرَنة**: Arafat hizasında bir vadidir. Hac hadîsinde: **وارْتفعُوا عن بطنِ عُرَنة**; o, **العين** dammeli ve **الراء** fethalıdır; Arafat’taki mevkif yanında bir yerdir. Hadîste: “Köpeklerden her **أَسوَدَ بهيم** olanı, **ذي عُرْنَتين** olanı öldürün”; **العُرْنَتان**: köpeğin gözünün üstünde bulunan iki benektir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ر ن * * عِرْنِينُ * الأنف تحت مجتمع الحاجبين وهو أول الأنف حيث يكون فيه الشمم و * عُرَيْنَةُ * بالضم اسم قبيلة ينسب إليهم * العُرَنِيُّون * قلت قال الأزهري بطن * عُرَنةَ * واد بحذاء عرفات و * العَرينُ * و * العَرينةُ * مأوى الأسد الذي يألفه يقال ليث عرينه وأصل العرين جماعة الشجر

##### Türkçe

* ع ر ن * **عِرْنِينُ**: burun; iki kaşın birleşme yerinin altı; ve burunun ilk kısmı; onda koku alma (şemm) bulunur. Ve **عُرَيْنَةُ** (zamm ile): bir kabilenin adıdır; onlara nisbet edilir: **العُرَنِيُّون**. Dedim ki: el-Ezherî dedi: **عُرَنةَ**’nın bir batnı. Ve **عُرَنةَ**: Arafat’ın hizasında bir vadidir. Ve **العَرينُ** ve **العَرينةُ**: aslanın alıştığı barınağı; “aslan, onun **عرينه**’i” denir. **العَرينُ**’in aslı: ağaç topluluğudur.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( العَرَنُ ، محرَّكةً ، والعُرْنَةُ ، بالضَّمِّ ، و ) العِرَانُ ، ( ككِتابٍ : داءٌ يأْخُذُ في آخِرِ رِجْلِ الدَّابَّةِ ) كالسَّحَجِ في الجلْدِ ( يُذْهِبُ الشَّعَرَ ؛ أَو تَشَقُّقٌ ) يُصِيبُ الخيلَ ( في أَيدِيها أَو أَرجُلها ، أَو جُسُوَّةٌ تَحْدُثُ في رُسْغِ رِجْلِ الفَرَسِ ) والدابَّةِ وموْضِعَ ثُنَّتِها مِن أُخُرٍ للشيءِ من الشُّقاقِ أَو المَشَقَّة مِن أَنْ يَرْمَحَ جبلاً أَو حَجراً ، وقد ( عَرِنَتْ كفَرِحَ ) ، تَعْرَنُ عَرَناً ، ( فهي عَرِنَةٌ وعَرُونٌ ) ، وهو عَرِنٌ .
( وعَرَنَ البَعِيرَ يَعْرِنُهُ ويَعْرُنُهُ ) ، مِن حَدَّيْ ضَرَبَ ونَصَرَ ، عَرْناً : ( وَضَعَ في أَنْفِهِ العِرانَ ) ، فهو مَعْرونٌ .
والعِرانُ ، ( ككِتابٍ ) : اسمٌ ( لعُودٍ يُجْعَلُ في وتَرَةِ أَنْفِهِ ) ، وهو ما بينَ المَنْخِرَيْن .
وقالَ الأصْمعِيُّ : الخِشاشُ ما يكونُ مِن عُودٍ أَو غيرِهِ يُجْعَل في عظمِ أَنْفِ البَعيرِ ، والعِرانُ : ما كانَ في الأنْفِ فوْقَ اللحْمِ .
( وعُرِنَ ) البَعير ، ( كعُنِيَ : شَكى أَنْفَهُ من العِرانِ .
( و ) العَرِينُ ، ( كأَميرٍ : مَأْوَى الأَسَدِ ) الذي يأْلَفُه . يقالُ : لَيْثُ عَرِينٍ ولَيْثُ غابَةٍ .

( و ) العَرِينُ أَيْضاً : مَأْوَى ( الضَّبُعِ والذِّئْبِ والحيَّةِ ، كالعَرينَةِ ) ؛ وأَنْشَدَ ابنُ سِيْدَه للطِّرمَّاح يَصِفُ رجلاً :
أَحَمَّ سَراةِ أَعْلى اللَّوْنِ منهكلَوْنِ سَرَاةِ ثُعْبانِ العَرِينِوقالَ آخَرُ :
ومُسَرْبلٍ حَلَقَ الحدِيدِ مُدَجِّجٍ كاللَّيْثِ بين عَرينَةِ الأَشْبالِ ( ج ) عُرُنٌ ، ( ككُتُبٍ .
( و ) العَرِينُ : ( هَشيمُ العِضاهِ .
( و ) أَيْضاً : ( جماعَةُ الشَّجَرِ ) المُلْتَفِ ، هذا هو الأصْلِ يكونُ فيه أَسد أَم لا .
( و ) العَرِينُ : ( اللّحْمُ ) ؛ وأَنْشَدَ ابنُ بَرِّي لمدْرِكِ بنِ حِصْنٍ :
رَغا صاحِبي عندَ البُكاءِ كما رَغَتْمُوَشَّمَةُ الأَطرافِ رَخْصٌ عَرِينُها ( و ) عَرِينٌ : ( بَطْنٌ ) مِن بَني تمِيمٍ ؛ وأَنْشَدَ الأَزْهريُّ لجريرٍ :
عَرِينٌ من عُرَيْنةَ ليس مِنَّابَرئْتُ إلى عُرَينةَ من عَرِينِوقالَ القَزَّاز : عَرِينٌ في هذا البيتِ اسمُ رجُلٍ بعَيْنِه .
وقالَ الأَخْفش : عَرِينٌ في هذا البيتِ بَنْو ثَعْلَبةَ بنِ يَرْبوعٍ ؛ زادَ ابنُ بَرِّي : ابن حَنْظَلَة بنِ مالِكِ بنِ زيْدِ مَنَاة بنِ تمِيمٍ .
( و ) أَيْضاً : ( صِياحُ الفاخِتَةِ ) .
وفي التَّهذيبِ في ترْجَمَةِ عَزْهَلَ :
إذا سَعْدانةُ السَّعَفاتِ ناحَتْعَزَاهِلُها سَمِعْتُ لها عَرِيناالعَرِينُ : الصَّوتُ .

( و ) العَرِينُ : ( فِناءُ الَّدارِ والبَلَدِ ) ؛ ومنه الحدِيثُ : أنَّ بعضَ الخُلفاءِ دُفِنَ بعَرِينِ مكَّة ، أَي بفِنائِها ، وكانَ دُفِنَ عنْدَ بِئْرِ مَيْمُون ؛ العَرِينُ في الأَصْلِ مَأْوَى الأسَدِ شُبِّهَت به لعزِّها ومَنَعتِها ، زادَها اللهاُ تعالَى عزًّا ومَنَعةً .
( و ) العَرِينُ : جماعَةُ ( الشَّوكِ ) والعِضاهِ ، كانَ فيه أَسَدٌ أَو لم يكن .
( و ) العَرِينُ : ( مَعْدِنٌ ) بتربةٍ ، عن نَصْر .
( و ) العَرِينُ : فِناءُ ( الفَرِيسَةِ والعِزُّ ) على التَّشْبيه .
( و ) أَيْضاً : ( جُحْرُ الضَّبِّ .
( وعَرِنَتِ الَّدارُ عِراناً ، بالكسرِ ) ، أَي ( بَعُدَتْ ) وذَهَبَتْ جِهَة لا يُريدُها من يحبّها .
( ودِيارٌ عِرانٌ وعارنَةٌ : بَعيدَةٌ ) ، الأُوْلى وُصِفَتْ بالمصْدَرِ .
قالَ ابنُ سِيْدَه : وليسَتْ عنْدِي بجَمْعٍ كما ذَهَبَ إليه أَهْل اللّغَةِ ، قالَ ذُو الرُّمَّة :
أَلا أَيُّها القلْبُ الذي بَرَّحَتْ بهمَنازِلُ مَيَ والعِرانُ الشَّواسِعُ ( والعِرْنينُ ، بالكسْرِ : الأَنْفُ كُلُّهُ ) ، وبه فُسِّرَ حدِيثُ الحلية : ( أَقْنى العِرْنينِ ) . ( أَو ما صَلُبَ من عَظْمِه ) .
وقيلَ : عِرْنينُ الأَنْفِ تَحْتَ مُجْتَمَعِ الحاجِبَيْن ، وهو أَوَّل الأَنّف حيثُ يكونُ فيه الشَّمَمُ ؛ أَو عِرْنِينُه : رأْسُه ؛ قالَ ذو الرُّمَّةِ :
تَثْني النِّقابَ على عِرْنينِ أَرْنَبَةٍ شَمَّاء مارِنُها بالمِسْكِ مُرْثُومُواسْتعَارَه بعضُ العُلَماء

للدَّهْرِ فقالَ :
وأَصْبَحَ الدهرُ ذو العِرْنينِ قد جُدِعا والجَمْعُ العَرانِينُ ؛ قالَ كَعْبُ :
شُمُّ العَرانِينِ أَبْطالٌ لُيُوثُهُمُ ( و ) العِرْنينُ ( مِن كلِّ شيءٍ : أَوَّلُه ) ، ومنه عَرانِينُ السَّحابِ : أَوائِلُ مَطَرِه ؛ قالَ امْرؤُ القَيْسِ يَصِفُ غيْثاً :
كأَنَّ ثَبِيراً في عَرَانِينَ وَدْقِهمن السَّيْل والغُثَّاءِ فَلْكةُ مِغْزل ( و ) مِن المجازِ : العِرْنينُ : ( السَّيِّدُ الشَّرِيفُ ) .
وعَرانِينُ الناسِ : وُجوهُهم وسادَتهم وأَشْرافُهم ؛ قالَ العجَّاجُ يَصِفُ جَيْشاً :
تَهْدي قُداماهُ عَرانِينُ مُضَرْ ( والعُرانِيَةُ ، بالضَّمِّ : مَدُّ السَّيْلِ ) ؛ قالَ عدِيُّ بنُ زيْدٍ العبادي :
كانتْ رِياحٌ وماءٌ ذو عُرانِيةٍ وظُلْمةٌ لم تَدَعْ فَتْقاً ولا خَلَلا ( و ) العُرانِيةُ : ( قامُوسُ البَحْرِ ) . وقيلَ : ما يَرْتَفِع في أَعالِي الماءِ مِن غَوارِبِ المَوْجِ .
وماءٌ ذو عُرانِيَة : إذا كَثُر وارْتَفَع عُبابُه .
( وبالفتحِ ) : عَرانِيَةُ ( بنُ جُشَمَ في بَلْقَيْنِ .
( والعَرَنُ ، محرَّكةً : الغَمَرُ ) .
حكى ابنُ الأعْرابيِّ : أَجِدُ رائِحَة عَرَنِ يَدَيْك ، أَي غَمَرَهما .
وقيلَ : العَرَنُ رائِحَةُ لحْمٍ له غَمَرٌ وهو العَرَمُ أَيْضاً .

( و ) أَيْضاً : ( ريحُ الطَّبيخِ ، كالعِرْنِ ، بالكسْرِ ) ، الأُوْلى عن كُراعٍ .
( و ) العَرَن ( الدُّخانُ .
( و ) أَيْضاً : ( شَجَرٌ : يُدْبَغُ به ) ؛ ومنه سِقاءٌ مَعْرونٌ : أَي مَدْبوغٌ به .
( و ) أيْضاً : ( اللّحْمُ المَطْبوخُ ) ؛ عن ابنِ الأعْرابيِّ وقيلَ : اللحْمُ مُطْلَقاً .
( و ) العَرِنُ ، ( ككَتِفٍ : مَنْ يَلْزَمُ الياسِرَ حتى يَطْعَمَ من الجَزُورِ .
( و ) العَرِنُ : ( فَرَسُ عَدِيِّ بنِ أُمَيَّة الضبِّيِّ ، أَو فَرَسُ عُمَيْرِ بنِ جَبَلٍ البَجَليِّ .
( و ) العِرانُ ، ( ككتابٍ : عُودُ البَكَرَةِ ) الذي يُشَدُّ به الخُطَّافُ ، على التَّشْبيهِ بعودِ الإِبِلِ ، جَمْعُه أعرنَةٌ .
( و ) العِرانُ : ( البُعدُ ) . ودِيارٌ عِرانٌ ، وُصِفَتْ بالمَصْدَرِ كما تقدَّمَ .
( و ) العِرانُ : ( القِتالُ .
( و ) أَيْضاً : ( وِجارُ الضَّبُعِ ) وهو مَأْواهُ .
( و ) أَيْضاً : ( القِرْنُ .
( و ) أَيْضاً : ( المِسْمارُ ) ؛ عن الجَوْهرِيِّ ؛ زادَ الهَجَريُّ : الذي يُضَمُّ بينَ السِّنانِ والقَناةِ .
قالَ : ( و ) منه ( رُمْحٌ مُعَرَّنٌ ، كمُعَظَّمٍ ) : إذا ( سُمِّرَ سِنانُهُ به ) .
وقالَ غيرُهُ : رُمْحٌ مُعَرَّنٌ : مُسَمَّرُ السِّنانِ .
( و ) عُرَيْنَةُ ، ( كجُهَيْنَةَ : قَبيلَةٌ ) من العَرَبِ في بَجِيلَةَ ، وهم عُرَيْنَةُ بنُ نذيرِ بنِ قسر بنِ عَبْقر ؛ ( منهم العُرَنِيُّونَ المُرْتَدُّونَ ) الذين اسْتاقُوا إبِلَ النبيِّ ، صلى الله عليه وسلم وسَملُوا أَعْيُن الرُّعاةِ ، فسملَ النبيُّ ، صلى الله عليه وسلم أَعْيُنَهم .
( والعِرْنَةُ ، بالكسْرِ : عُروقُ العِرنينِ ) ؛ هكذا في النسخِ ، والصَّوابُ العَرَنْتُنِ .
( و ) قالَ الأَزْهرِيُّ : العِرْنَةُ :

( خَشَبُ الظِّمَخِ ) ، واحِدَتُها ظِمْخَةٌ ، شجَرَةٌ على صورَةِ الدُّلْبِ يُقْطَع منها خُشُب القصَّارِين التي تُدْفن .
وقالَ ابنُ السِّكِّيت : هو شَجَرٌ يُشْبه العَوْسَج إلاَّ أنه أَضْخَم منه ، وهو أَثِيثُ الفَرْعِ ، وليسَ له سُوقٌ طِوالٌ .
( وسِقاءٌ مَعْرونٌ : دُبِغَ به .
( و ) العِرْنَةُ : ( الصِرِّيعُ ) الشَّديدُ ( الذي لا يُطاقُ ) .
قالَ الفرَّاءُ : إذا كانَ الرَّجُل صِرِّيعاً خَبِيثاً قيلَ هو عِرْنةٌ لا يُطاقُ ؛ قالَ ابنُ أَحْمر يَصِفُ ضَعْفَه :
ولسْتُ بعِرْنةٍ عَرِكٍ سِلاحِيعَصاً مَثْقُوفَةٌ تَقِصُ الحِمارَايقولُ : لستُ بقَوِيَ ، ثم ابْتَدأَ فقالَ : سِلاحِي عَصاً أَسوقُ بها حِمارِي ولستُ بمُقْرِنٍ لقِرْني .
وقالَ ابنُ بَرِّي في العِرْنةِ الصِرِّيعِ : هو ممَّا يمدحُ به .
( وعِرْنانُ ، بالكسْرِ : جَبَلٌ ) ممَّا يلِي جِبالَ صُبْح مِن بِلادِ فَزَارَةَ ؛ وقيلَ : رمْلٌ في بِلادِ عُقَيْل ؛ قالَهُ نَصْر .
وقيلَ : هو جَبَلٌ بالجَنابِ دُونَ وادِي القُرى إلى فَيْدٍ .
( وأَعْرَنَ ) الرَّجُل : ( دامَ على أَكْلِ ) العَرَنِ ، وهو ( اللّحْمُ ) المَطْبوخُ ؛ عن ابنِ الأَعْرابيِّ .
( وأَعْرَنَ الرَّجُل : ( تَشَقَّقَ ) ، كذا في النسخِ ، والصَّدوابُ : تَشَقَّقَتْ ، ( سِيقانُ فُصْلانِه .
( و ) أَعْرَنَ : ( وَقَعَتِ الحِكَّةُ في إِبِلِه ) .
قالَ ابنُ السِّكِّيت : هو قَرْحٌ يأْخُذُه في عُنُقِه فيَحْتك منه ، ورُبّما بَرَكَ إلى أصْلِ شَجَرَةٍ واحْتَكَّ بها ؛ قالَ : ودَواؤُه يُحْرَقَ عليه الشَّحْمُ .
( وخَيْفانُ بنُ عُرانَةَ ، كثُمامَة ، قَدِمَ على النبيِّ ، صلى الله عليه وسلم ) فيه شَيْئان : الأَوَّل : أنَّ الصَّوابَ في ضَبْطِ والدِه كرُمَّانَة ، وهكذا

ضَبَطَهُ الحافِظُ وغيرُهُ ؛ والثاني : أَنَّ خَيْفانَ هذا إنّما قَدِمَ على عُثْمان ، رضِيَ اللهاُ تعالى عنه فقالَ : كيفَ تَرَكْتَ أَفارِيق العَرَبِ ، الحدِيثُ بِطُولِهِ ذَكَرَه ابنُ قتيبَةَ في غرِيبِ الحدِيثِ ، فهو إذاً تابِعيٌّ ؛ تأمَّل ذلك .
( وعَرَنَ ) عُروناً : مِثْل ( مَرَنَ ) مُروناً ( و ) مَرَنَ ( السَّهْمَ ) مرناً : ( رَصَّفَه ) تَرْصِيفاً .
( وبَطْنُ عُرَنَةَ ، كهُمَزَةٍ ) ، وحَكَى بعضٌ فيه بضمَّتَيْن وليسَ بثَبْتٍ ، ( بعَرَفاتٍ ) ؛ ومنه الحدِيث : ( وارْتَفَعُوا عن بَطْنِ عُرَنَة ) .
وقالَ نَصْر : عُرَنَةُ مِن عَرَفَة .
وبَطْنُ عُرَنَةَ : مَسْجدُ عَرَفَةَ ، والمَسِيل كُلَّه ، ( وليْسَ مِن المَوْقِفِ ) ؛ ذَكَرَه القُرْطبيُّ ، وفيه خِلافٌ طَويلٌ للفُقَهاءِ .
وبخطِّ النّوويّ ، رحِمَه اللهاُ تعالى : ليْسَتْ عُرَنَة مِن عَرَفاتٍ ؛ قيلَ : هي مُجاورَةٌ لها .
( والعارِنُ : الأَسَدُ ) لخبْثِه وشدَّتِه .
( وسَمَّوْا مَعْروناً وعُرَيْناً ، كزُبَيْرٍ ورُمَّانٍ ) ؛ وأَمَّا بردُ بنُ عُرَيْن فقالَ عبْدُ الغني ، هو كأميرٍ ، وضَبَطَه الأَميرُ كزُبَيْرٍ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
العَرَنُ محرّكةً : شَبيهٌ بالبَثْرِ يَخْرُجُ بالفِصالِ في أَعْناقِها تَحْتكُّ منه .
قالَ ابنُ بَرِّي : ومنه قوْلُ رُؤْبة :
يَحُكُّ ذِفْراهُ لأصْحابِ الضَّفَنْتَحَكُّكَ الأَجربِ يأْذَى بالعَرَنْوالعَرَنُ : أَثَرُ المَرَقة في يدِ الآكلِ ؛ عن الهَجَريِّ .
والعَرِينُ : الأَجمَةُ .

والعِرانُ ، ككِتابٍ : الشَّجَرُ المُنْقادُ المُسْتَطيلُ .
وأَيْضاً : الدارُ البَعيدَةُ .
وأَيْضاً : الطَّريقُ ، ولا واحِدَ لها ، وبه فُسِّر قوْلُ ذي الرُّمَّة السابقُ .
والعِرْنَةُ ، بالكسْرِ : الجَافي الكَزُّ مِن الرِّجالِ .
وقالَ أَبو عَمْرو : هو الذي يَخْدُمُ البيوتَ .
وسِقاءٌ مُعَرَّنٌ ، كمُعَظَّم : دبغَ بالعِرْنةِ .
والعِرْنَةُ : خَشَبَةُ القصَّارِين يُدَقُّ عليها ، والتي يُدَقُّ بها المِئْجَنَةُ والكِدْنُ ؛ عن ابنِ خَالَوَيْه .
والعَرَّانُ ، كشَدَّاد : بائِعُ خُشُب العِرْنة .
وعُرَيْنَةُ ، كجُهَيْنَةَ : بَطْنٌ مِن قُضَاعَة .
وابنُ الكلحبةِ العرنيُّ : الشاعِرُ مِن بَني عُرَيْن الذين ذَكَرَهم المصنِّفُ .
وعُرونَةُ ، بالضمِّ : موْضِعٌ .
وعُرُناتٌ ، بضمَّتَين : موْضِعٌ دُونَ عَرَفاتٍ إلى أَنْصابِ الحَرَمِ ؛ قالَ لبيدٌ ، رضِيَ الله تعالى عنه :
والفِيلُ يومَ عُرَناتٍ كَعْكَعاإذ أَزْمَعَ العُجْمُ به ما أَزْمَعاوعِرنانُ ، بالكسْرِ : غائِطٌ واسِعٌ مُنْخفضٌ مِن الأرْضِ ؛ قالَ امْرؤُ القَيْس :
كأَني ورَحْلي فوقَ أَحْقَبَ قارحٍ بشُرْبةَ أَوْ طاوٍ بعِرْنان مُوجِسِوالعُرْنَتانِ ، بالضمِّ : النُّكْتَتان تكونان فوْقَ عَيْن الكَلْب ؛ ومنه الحدِيثُ : ( اقْتُلوا مِن الكِلابِ كلَّ أَسْوَدَ بَهِيمِ ذي عُرْنَتين ) .
وعروانٌ : جَبَلٌ بمكَّةَ ؛ عن نَصْر .

##### Türkçe

: **العَرَنُ** (harekeli), **العُرْنَةُ** (ضمّ ile) ve **العِرَانُ** ( **ككِتابٍ** gibi): (derinin sıyrığı gibi) deride (kılı gideren; yahut bir çatlak olan) (bineğin ayağının sonunda tutan bir hastalık); (ellerinde yahut ayaklarında) atlara isabet eder; yahut (atın bacağının bileğinde meydana gelen bir sertlik) ve bineğe; ve onun **ثُنَّة**’sinin yeri; şeydeki çatlak yahut meşakkat cinsinden, bir dağa yahut taşa sıçramasından dolayı. Ve ( **عَرِنَتْ كفَرِحَ** ), **عَرَناً** olarak **تَعْرَنُ**; (o hâlde o **عَرِنَةٌ** ve **عَرُونٌ**’dur); ve o **عَرِنٌ**’dir.

(**وعَرَنَ البَعِيرَ يَعْرِنُهُ ويَعْرُنُهُ**) ( **ضَرَبَ** ve **نَصَرَ**’ın iki vezninden), **عَرْناً** olarak: (onun burnuna **العِرانَ** koydu); o hâlde o **مَعْرونٌ**’dur.

Ve **العِرانُ** ( **ككِتابٍ** gibi): (devenin burnunun **وتَرَة**’sine konulan bir çubuğun) adıdır; o da iki burun deliği arasındaki şeydir.

Ve **الأصْمعِيُّ** dedi: **الخِشاشُ**, bir çubuktan yahut başkasından olup devenin burnunun kemiğine konulan şeydir; **العِرانُ** ise: etin üstünde, burunda olan şeydir.

(**وعُرِنَ**) deve ( **كعُنِيَ** gibi): **العِرانِ** sebebiyle burnundan şikâyet etti.

(ve) **العَرِينُ** ( **كأَميرٍ** gibi): (aslanın, alıştığı) barınağıdır. Denir ki: **لَيْثُ عَرِينٍ** ve **لَيْثُ غابَةٍ**.

(ve) **العَرِينُ** ayrıca: ( **الضَّبُعِ**’ın, **الذِّئْبِ**’in ve **الحيَّةِ**’nin barınağıdır), **كالعَرينَةِ** gibi; ve İbn Sîde, bir adamı vasfeden **الطِّرمَّاح**’a ait olarak okudu:
أَحَمَّ سَراةِ أَعْلى اللَّوْنِ منهكلَوْنِ سَرَاةِ ثُعْبانِ العَرِينِ
Ve bir başkası dedi:
ومُسَرْبلٍ حَلَقَ الحدِيدِ مُدَجِّجٍ كاللَّيْثِ بين عَرينَةِ الأَشْبالِ
(çoğulu) **عُرُنٌ**’dur, **ككُتُبٍ** gibi.

(ve) **العَرِينُ**: (**هَشيمُ العِضاهِ**).

(ve) ayrıca: (birbirine dolanmış) (ağaç topluluğu); asıl olan budur: içinde aslan olsun yahut olmasın.

(ve) **العَرِينُ**: (**اللّحْمُ**); ve İbn Berrî, **مَدْرِكِ بنِ حِصْنٍ**’a ait olarak okudu:
رَغا صاحِبي عندَ البُكاءِ كما رَغَتْمُوَشَّمَةُ الأَطرافِ رَخْصٌ عَرِينُها
(ve) **عَرِينٌ**: Benî Temîm’den bir ( **بَطْنٌ** )’dır; ve **الأَزْهريُّ**, Cerîr’e ait olarak okudu:
عَرِينٌ من عُرَيْنةَ ليس مِنَّابَرئْتُ إلى عُرَينةَ من عَرِينِ
Ve **القَزَّاز** dedi: Bu beyitte **عَرِينٌ**, bizzat bir adamın adıdır.

Ve **الأَخْفش** dedi: Bu beyitte **عَرِينٌ**, **ثَعْلَبةَ بنِ يَرْبوعٍ**’un oğullarıdır; İbn Berrî ekledi: **ابن حَنْظَلَة بنِ مالِكِ بنِ زيْدِ مَنَاة بنِ تمِيمٍ**.

(ve) ayrıca: (**صِياحُ الفاخِتَةِ**).

Ve **التَّهذيب**’de **عَزْهَلَ** maddesinde:
إذا سَعْدانةُ السَّعَفاتِ ناحَتْعَزَاهِلُها سَمِعْتُ لها عَرِينا
**العَرِينُ**: sestir.

(ve) **العَرِينُ**: (evin ve beldenin) (**فِناءُ**’su); ve ondan hadis: bazı halifelerin **عَرِينِ مكَّة**’ye defnedildiği; yani onun avlusuna; ve **بِئْرِ مَيْمُون** yanında defnedilmişti. **العَرِينُ** aslında aslanın barınağıdır; onun izzetine ve korunmuşluğuna benzetildi; Allah Teâlâ ona izzet ve korunmuşluk artırsın.

(ve) **العَرِينُ**: ( **الشَّوكِ** ve **العِضاهِ**’ın) topluluğu; içinde aslan olsun yahut olmasın.

(ve) **العَرِينُ**: Tırbe’de bir (**مَعْدِنٌ**); Nasr’dan.

(ve) **العَرِينُ**: teşbih üzere (avın avlusu ve izzet).

(ve) ayrıca: (**جُحْرُ الضَّبِّ**).

(**وعَرِنَتِ الَّدارُ عِراناً ، بالكسرِ**) yani (uzaklaştı) ve onu sevenin istemediği bir yöne gitti.

(**ودِيارٌ عِرانٌ وعارنَةٌ : بَعيدَةٌ**)؛ birincisi masdar ile vasfedilmiştir.

İbn Sîde dedi: Bana göre, dil ehlinin gittiği üzere bir cem‘ değildir; **ذُو الرُّمَّة** dedi:
أَلا أَيُّها القلْبُ الذي بَرَّحَتْ بهمَنازِلُ مَيَ والعِرانُ الشَّواسِعُ

(**العِرْنينُ** (kesre ile): burnun tamamıdır); ve onunla **الحلية** hadisi tefsir edildi: (**أَقْنى العِرْنينِ**). (yahut onun kemiğinden sert olan şey).

Ve denildi ki: Burnun **عِرْنينُ**’i, iki kaşın birleşiminin altındadır; ve o, burnun başıdır; onda **الشَّمَمُ** bulunur; yahut onun **عِرْنِينُ**’i: onun başıdır; **ذو الرُّمَّة** dedi:
تَثْني النِّقابَ على عِرْنينِ أَرْنَبَةٍ شَمَّاء مارِنُها بالمِسْكِ مُرْثُومُ
Ve bazı âlimler onu zamana ödünç alıp şöyle dedi:
وأَصْبَحَ الدهرُ ذو العِرْنينِ قد جُدِعا
Ve cem‘i **العَرانِينُ**’dir; **كَعْبُ** dedi:
شُمُّ العَرانِينِ أَبْطالٌ لُيُوثُهُمُ

(ve) **العِرْنينُ** (her şeyden: onun evvelidir); ve ondan **عَرانِينُ السَّحابِ**: yağmurunun evvelleri; **امْرؤُ القَيْسِ** bir yağmuru vasfederek dedi:
كأَنَّ ثَبِيراً في عَرَانِينَ وَدْقِهمن السَّيْل والغُثَّاءِ فَلْكةُ مِغْزل

(ve) mecazdan: **العِرْنينُ**: (şerefli efendi).

Ve **عَرانِينُ الناسِ**: onların yüzleri, efendileri ve eşraflarıdır; **العجَّاجُ** bir orduyu vasfederek dedi:
تَهْدي قُداماهُ عَرانِينُ مُضَرْ

(**العُرانِيَةُ** (ضمّ ile): selin uzaması); **عدِيُّ بنُ زيْدٍ العبادي** dedi:
كانتْ رِياحٌ وماءٌ ذو عُرانِيةٍ وظُلْمةٌ لم تَدَعْ فَتْقاً ولا خَلَلا

(ve) **العُرانِيةُ**: (denizin **قامُوسُ**’u). Ve denildi ki: suyun üst kısımlarında dalganın hörgüçlerinden yükselen şeydir.

Ve **ماءٌ ذو عُرانِيَة**: kabarıp yükseldiğinde, onun köpüğü çok olduğunda.

(ve fetih ile): **عَرانِيَةُ**: **بنُ جُشَمَ**’dır, **بَلْقَيْنِ** içinde.

(**العَرَنُ** (harekeli): **الغَمَرُ**’dur).

İbnü’l-A‘râbî rivayet etti: “Ellerinin **عَرَنِ** kokusunu buluyorum”; yani onların **غَمَر**’ını.

Ve denildi ki: **العَرَنُ**, **غَمَر**’ı olan et kokusudur; o da **العَرَمُ**’dur ayrıca.

( و ) ayrıca: ( pişmiş yemeğin kokusu, **العِرْنِ** gibi, kesre ile ), birincisi Kurâ‘dan.
( و ) **العَرَن** ( dumandır.
( و ) ayrıca: ( bir ağaçtır: onunla tabaklanılır ); ondan: **سِقاءٌ مَعْرونٌ**: yani onunla tabaklanmış.
( و ) ayrıca: ( pişmiş et ); İbnü’l-A‘râbî’den; ve denildi ki: et mutlak olarak.
( و ) **العَرِنُ** , ( **كَكَتِفٍ**: sol tarafta durana yapışıp deve kesiminden yiyinceye kadar (ayrılmayan) kimse.
( و ) **العَرِنُ**: ( ‘Adiyy b. Umeyye ed-Dabbî’nin atı, yahut ‘Umeyr b. Cebel el-Becelî’nin atı.
( و ) **العِرانُ** , ( **ككتابٍ**: makaranın çubuğu ) ki onunla kanca bağlanır; develerin çubuğuna benzetme üzere; çoğulu **أعرنَةٌ**’dir.
( و ) **العِرانُ**: ( uzaklık )tır. Ve **دِيارٌ عِرانٌ**; daha önce geçtiği üzere mastarla vasfedilmiştir.
( و ) **العِرانُ**: ( savaş.
( و ) ayrıca: ( sırtlanın ini ) ve o onun barınağıdır.
( و ) ayrıca: ( boynuz.
( و ) ayrıca: ( çivi ); Cevherî’den; Hecerî artırdı: mızrak ucu ile mızrak gövdesi arasına sıkıştırılan.
Dedi ki: ( و ) ondan ( **رُمْحٌ مُعَرَّنٌ ، كمُعَظَّمٍ** ): eğer ( ucu onunla çivilenmişse ).
Başkası dedi ki: **رُمْحٌ مُعَرَّنٌ**: ucu çivilenmiş.
( و ) **عُرَيْنَةُ** , ( **كجُهَيْنَةَ : قَبيلَةٌ** ) Araplardan Becîle içinde bir kabiledir; onlar **عُرَيْنَةُ بنُ نذيرِ بنِ قسر بنِ عَبْقر**’dır; ( onlardan **العُرَنِيُّونَ المُرْتَدُّونَ** ) ki Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, develerini sürüp götürdüler ve çobanların gözlerini oydular; bunun üzerine Nebî, sallallahu aleyhi ve sellem, onların gözlerini oydu.
( **والعِرْنَةُ** , kesre ile: **عُروقُ العِرنينِ** ); nüshalarda böyle; doğrusu **العَرَنْتُنِ**’dür.
( و ) Ezherî dedi: **العِرْنَةُ**:

( **خَشَبُ الظِّمَخِ** ), tekili **ظِمْخَةٌ**; **الدُّلْبِ** suretinde bir ağaçtır; ondan, gömülen çamaşırcıların odunları kesilir.
İbnü’s-Sikkît dedi: o, **العَوْسَج**’e benzeyen bir ağaçtır; ancak ondan daha iridir; dalı gürdür; uzun gövdeleri yoktur.
( **وسِقاءٌ مَعْرونٌ**: onunla tabaklandı.
( و ) **العِرْنَةُ**: ( çok güçlü güreşçi ) şiddetli ( ki dayanılmaz ).
Ferrâ dedi: adam çok güçlü güreşçi, kötü huylu olursa “o, dayanılmaz bir **عِرْنةٌ**’dir” denir; İbnü Ahmer zayıflığını vasfederek dedi:
ولسْتُ بعِرْنةٍ عَرِكٍ سِلاحِيعَصاً مَثْقُوفَةٌ تَقِصُ الحِمارَايقولُ : لستُ بقَوِيَ ، ثم ابْتَدأَ فقالَ : سِلاحِي عَصاً أَسوقُ بها حِمارِي ولستُ بمُقْرِنٍ لقِرْني .
İbn Berrî **العِرْنةِ** (çok güçlü güreşçi) hakkında dedi: bu, onunla övünülen şeylerdendir.
( **وعِرْنانُ** , kesre ile: bir dağdır ) Fezâre diyarında Subh dağlarının bitişiğindendir; ve denildi ki: Ukayl diyarında bir kumluktur; bunu Nasr söyledi.
Ve denildi ki: o, Cenâb’da, Vâdî’l-Kurâ’dan Feyd’e kadar (yolda) bir dağdır.
( **وأَعْرَنَ** ) adam: ( yemeye devam etti ) **العَرَن**’e; o da ( et )tir, pişmiş; İbnü’l-A‘râbî’den.
( **وأَعْرَنَ** adam: ( çatladı ), nüshalarda böyle; doğrusu: çatladı, ( yavrularının incikleri ).
( و ) **أَعْرَنَ**: ( kaşıntı develerine düştü ).
İbnü’s-Sikkît dedi: o, boynunda ona isabet eden bir yaradır; ondan dolayı kaşınır; bazen bir ağacın köküne çöker ve onunla kaşınır; dedi ki: ilacı, üzerine iç yağın yakılmasıdır.
( **وخَيْفانُ بنُ عُرانَةَ** , **كثُمامَة** , Nebî’ye, sallallahu aleyhi ve sellem, geldi ) onda iki şey vardır: birincisi: babasının ضبط’ında doğrusu **كرُمَّانَة**’dir; hâfız ve başkası onu böyle ضبط etti; ikincisi: bu Hayfân ancak Osman’a, radıyallahu teâlâ anh, geldi; dedi ki: Arapların bölüklerini nasıl bıraktın; hadisi, uzunluğuyla, İbn Kuteybe **غرِيبِ الحدِيثِ**’te zikretti; o hâlde o tâbiîdir; bunu düşün.
( **وعَرَنَ** ) **عُروناً**: ( **مَرَنَ** ) **مُروناً** gibi; ( و ) **مَرَنَ** ( oku ) **مرناً**: ( onu sıkılaştırdı ) sıkılaştırma ile.
( **وبَطْنُ عُرَنَةَ** , **كهُمَزَةٍ** ), bazıları onda iki ötre ile rivayet etti; sabit değildir; ( Arafat’ta ); ondan hadis: ( **وارْتَفَعُوا عن بَطْنِ عُرَنَة** ).
Nasr dedi: **عُرَنَةُ** Arefe’dendir.
Ve **بَطْنُ عُرَنَةَ**: Arefe mescidi ve bütün sel yatağıdır; ( mevkiften değildir ); Kurtubî onu zikretti; onda fakihler için uzun bir ihtilaf vardır.
Nevevî’nin hattıyla, rahimehullahu teâlâ: **عُرَنَة** Arafat’tan değildir; denildi ki: ona komşudur.
( **والعارِنُ**: aslandır ) kötülüğü ve şiddeti sebebiyle.
( **وسَمَّوْا مَعْروناً وعُرَيْناً** , **كزُبَيْرٍ ورُمَّانٍ** ); fakat **بردُ بنُ عُرَيْن** hakkında Abdülganî dedi: o, **كأميرٍ** gibidir; emir onu **كزُبَيْرٍ** gibi ضبط etti.
Ona istidrâk olunacaklardandır:
**العَرَنُ** harekeli: yavru develerde boyunlarında çıkan, ondan dolayı kaşındıkları, sivilceye benzer bir şeydir.
İbn Berrî dedi: ondan Rü’be’nin sözü:
يَحُكُّ ذِفْراهُ لأصْحابِ الضَّفَنْتَحَكُّكَ الأَجربِ يأْذَى بالعَرَنْ
Ve **العَرَنُ**: yiyenin elinde çorbanın izi; Hecerî’den.
Ve **العَرِينُ**: sık ağaçlık.

Ve **العِرانُ** , **ككِتابٍ**: boyun eğen, uzayıp giden ağaçtır.
Ve ayrıca: uzak evdir.
Ve ayrıca: yoldur; onun tekili yoktur; bununla, daha önceki Zü’r-Rumme’nin sözü tefsir edilmiştir.
Ve **العِرْنَةُ** , kesre ile: erkeklerden kaba, sert olan.
Ebû Amr dedi: o, evlere hizmet eden kimsedir.
Ve **سِقاءٌ مُعَرَّنٌ** , **كمُعَظَّم**: **العِرْنة** ile tabakladı.
Ve **العِرْنَةُ**: çamaşırcıların üzerine dövdükleri tahta; ve **المِئْجَنَةُ** ile **الكِدْنُ**’ün onunla dövüldüğü (tahta); İbn Hâlaveyh’ten.
Ve **العَرَّانُ** , **كشَدَّاد**: **خُشُب العِرْنة** satıcısı.
Ve **عُرَيْنَةُ** , **كجُهَيْنَةَ**: Kudâ‘a’dan bir koldur.
Ve **ابنُ الكلحبةِ العرنيُّ**: musannifin zikrettiği Benî **عُرَيْن**’den şairdir.
Ve **عُرونَةُ** , ötre ile: bir yerdir.
Ve **عُرُناتٌ** , iki ötre ile: Arafat’ın altında, Harem’in nişan taşlarına kadar bir yerdir; Lebîd, radıyallahu teâlâ anh, dedi:
والفِيلُ يومَ عُرَناتٍ كَعْكَعاإذ أَزْمَعَ العُجْمُ به ما أَزْمَعا
Ve **عِرنانُ** , kesre ile: yerden geniş, alçak bir çukurluktur; İmruü’l-Kays dedi:
كأَني ورَحْلي فوقَ أَحْقَبَ قارحٍ بشُرْبةَ أَوْ طاوٍ بعِرْنان مُوجِسِ
Ve **العُرْنَتانِ** , ötre ile: köpeğin gözünün üstünde bulunan iki benektir; ondan hadis: ( **اقْتُلوا مِن الكِلابِ كلَّ أَسْوَدَ بَهِيمِ ذي عُرْنَتين** ).
Ve **عروانٌ**: Mekke’de bir dağ; Nasr’dan.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَرَنَ البَعِيرَ
1 عَرَنَ البَعِيرَ ذ , aor. (S, K) and عَرِنَ , (K,) inf. n. عَرْنٌ, (S, TA,) He put the wooden thing called عِرَان [q. v.] into the nose of the camel. (S, K.) ― -b2- And عُرِنَ, like عُنِىَ, He (a camel, TA) had a complaint of his nose arising from the عِرَان [above mentioned]. (K.) -A2- عَرَنَ السَّهْمَ, (K,) [aor. عَرُنَ ,] inf. n. عَرْنٌ, (TA,) He bound, or wound, a sinew upon the socket of the head of the arrow. (K.) -A3- And عَرَنَ, (K,) aor. عَرُنَ , (TK,) inf. n. عُرُونٌ, (TA,) is syn. with مَرَنَ, (K,) inf. n. مُرُونٌ, (TA,) i. e. He became accustomed, or habituated; as in the phrase عَرَنَ عَلَى الشَّىْءِ [he became accustomed, or habituated, to the thing]. (TK.) -A4- عَرَنَتِ الدَّارُ, (so in copies of the K,) or عَرِنَت, (so accord. to the TK,) inf. n. عِرَانٌ, The house, or dwelling, or abode, was, or became, distant, or remote, (K, TA,) and in a quarter, or direction, that he who loved it did not desire. (TA.) -A5- عَرِنَتْ, (S, K,) aor. عَرَنَ , inf. n. عَرَنٌ, (TA,) said of the hind leg of a horse, or similar beast, (S,) or said of such a beast itself, (TK, [and this is plainly indicated in the K,]) It had the disease termed عَرَن (S, K) and عُرْنَة and عِرَان. (K.) ― -b2- And عَرِنَ, aor. ??, inf. n. عَرَنٌ, is said of a camel as meaning He had the disease termed عَرَن expl. below on the authority of ISk. (S.)

عرّن الرُّمْحَ
2 عرّن الرُّمْحَ ذ is app. said, as meaning He nailed its head to the shaft of the spear: see the pass. part. n., مُعَرَّنٌ, below.]

اعرن
4 اعرن ذ He (a man) continually ate what is termed عَرَن, meaning cooked flesh-meat. (IAar, K, * TA.) -A2- And He had the shanks of his young weaned camels much cracked or chapped. (K.) ― -b2- And He had the حِكَّة, [i. e. mange, or scab, or dry mange or scab], (K, TA,) or, as ISk says, purulent pustules (قَرْح) that arise in the neck and occasion a scratching or scraping, (TA, [see عَرَنٌ,]) among his camels. (K, TA.)

عِرْنٌ
عِرْنٌ ذ : see the next paragraph, latter half: -A2- and see also عِرْنَةٌ, last sentence but one.

عَرَنٌ
عَرَنٌ ذ A callousness in the hind leg of a horse or similar beast, above the pastern, in the hinder part thereof; and it is what is called شُقَاق [q. v.]: and, as ISk says, purulent pustules (قَرْح) that arise in the neck of a camel, in consequence of which he scratches, or scrapes, himself, and sometimes he lies down against the stem of a tree and scratches, or scrapes, himself therewith; and its cure, he says, is the burning of fat upon him. (S:) and an eruption like pustules, or purulent pustules, in the necks of young weaned camels, in consequence of which they scratch, or scrape, themselves: (IB, TA:) or, as also ↓ عُرْنَةٌ and ↓ عِرَانٌ, a certain disease in the hinder part of the hind leg of a horse or similar beast, (K, TA,) like an abrasion in the skin, (TA,) causing the hair to fall off: or a cracking, or chapping, (K, TA,) incident to horse, (TA,) in their fore legs and their hind legs: or a callousness that arises in the pastern of a horse (K, TA) or similar beast, and in the place of its fetlock, in the hinder part, and a شُقَاق [q. v.] that betides it from the kicking against a mountain or stone. (TA.) -A2- Also The foul smell, or foulness [of the hands] with the smell, of flesh-meat and its grease; syn. غَمَرٌ: (K:) so in the saying, أَجِدُ رَائِحَةَ عَرَنِ يَدَيْكَ [I perceive the odour of the foulness of thy hands with the smell of flesh-meat and its grease]: (IAar, TA:) or عَرَنٌ signifies the odour of flesh-meat that has عَرْم [i. e. grease, or gravy]: and also i. q. عَرْم [itself, q. v.]. (TA.) And The odour of cooked flesh-meat; (Kr, K;) as also ↓ عِرْنٌ. (K.) And A mark, or relic, [or soil,] of broth upon the hand of the cater. (El-Hejeree, TA.) And Cooked flesh-meat: (IAar, K:) or, as some say, flesh, or flesh-meat, in an absolute sense. (TA.) ― -b2- And Smoke. (K.) -A3- Also A species of tree, with which one tans. (K.) Dioscorides asserts the عرن to be A plant having leaves resembling those of the small lentil, except that they are longer than they, and having a stem about a span tall, and a red flower, and a small root; growing in neglected, or uncultivated, places: a poultice of its leaves with olive-oil is sudorific; its bruised leaves applied as a poultice act as a discutient to wounds and inflamed pustules; and taken in a beverage. or sirup, they cure the dribbling of the urine. (Avicenna, i. e. Ibn-Seenà book ii. p. 235.)

عَرِنٌ
عَرِنٌ ذ the masc. epithet applied to a horse, or similar beast, signifying Having the disease termed عَرَن [q. v.]: (TA:) the fem. epithet having this meaning is عَرِنَةٌ; with which ↓ عَرُونٌ is syn. (K, TA.) -A2- Also One who keeps close to the يَاسِر [or slaughterer, or superintendent of the slaughtering and of the division, of the camel for the game called المَيْسِر], in order that he may eat of the slaughtered camel. (K.)

عُرْنَةٌ
عُرْنَةٌ ذ : see عَرَنٌ, former half. ― -b2- عُرْنَتَانِ signifies Two specks, or spots, above the eye of a dog: so in a trad. in which men are commanded to kill every dog that is entirely black having عرنتان. (TA.)

عِرْنَةٌ
عِرْنَةٌ ذ One who prostrates, or throws down, his antagonists much, or often; with whom one cannot cope: (S, K, TA: [in the CK, الصَرِيعُ is erroneously put for الصِّرِّيعُ:]) accord. to IB, as signifying صِرِّيعٌ, it is used in commendation: Fr says that when a man is one who prostrates, or throws down, his antagonists much, or often, abominable, wicked, or crafty, [with whom one cannot cope,] it is said that he is عِرْنَةٌ لَا يُطَاقُ. (TA.) ― -b2- Also A man coarse, rough, or rude, and niggardly. (TA.) ― -b3- And One who serves houses, or tents. (TA.) -A2- Also The roots of the عَرَنْتُن, (AA, S, TA, in the K, erroneously, of the عِرْنِين, TA,) which is a plant used for tanning. (S in art. عرتن.) ― -b2- And The wood of the ظِمَخ, (S, K,) a species of tree, (S, TA,) having the form of the دُلْب [or plane-tree], (TA,) with which skins for water or milk are tanned, (S, K,) and from which is cut the wood of the beaters and washers and whiteners of clothes, which is buried: accord. to ISk, [but the same is also said of the عَرْتُن,] it is a species of tree resembling the عَوْسَج [or box-thorn], except that it is bigger than it, full and luxuriant in the branch, and not having tall stems: (TA:) or it is called ↓ عِرْنٌ, [which is a coll. gen. n.,] and عِرْنَةٌ is the n. un. (AA, T in art. ظمخ.) And [it is also expl. as signifying] The piece of wood of the beaters and washers and whiteners of clothes upon which the beating is performed with that which is called the مِيجَنَة. (IKh, TA.)

عِرْنِينٌ
عِرْنِينٌ ذ The first part or portion of anything. (S, Msb, K.) ― -b2- And hence, (Msb,) [particularly,] the first [or upper] part [i. e. the bridge] of the nose, beneath the place where the eyebrows come together; the place of what is termed الشَّمَمُ: (S, Msb, TA:) or the head of the nose: (TA:) or the hard part of the bone of the nose: (K:) or it signifies, (K,) or is sometimes applied to, (Msb,) the nose, (Msb, K,) altogether: (K:) pl. عَرَانِينُ. (TA.) One says, هُمْ شُمُّ العَرَانِينِ [They are high in respect of the noses, or of the bridges thereof; often meaning (assumed tropical:) they are haughty, or disdainful]. (S, Msb.) And one of the learned has used it metaphorically, saying,
وَأَصْبَحَ الدَّهْرُ ذُو العِرْنِينِ قَدْ جُدِعَا
[lit. And nosed fortune became mutilated in the nose; by nosed being app. meant (assumed tropical:) haughty, or disdainful; and by mutilated in the nose, (assumed tropical:) marred, or abased]. (TA.) Hence also, عَرَانِينُ السَّحَابِ The first of the rains of the clouds. (TA.) ― -b3- And (tropical:) A noble chief: (K, TA:) عَرَانِينُ signifies (tropical:) the chiefs, (S, TA,) and noble, (TA,) of a people, or party, (S,) or of the people, or of men. (TA.)

عِرَانٌ
عِرَانٌ ذ A piece of wood, or stick, which is inserted in the partition between the nostrils of a camel (S, K) of the species called بُخْتِىّ. (S. [See also خِشَاشٌ.]) ― -b2- And (hence, as being likened thereto, TA) The wooden thing [app. meaning the pin, or axis,] of the sheave of a pulley, (S, K, TA,) by which the خُطَّاف [or iron thing in which is the pin whereon the sheave turns] is made firm: (S, TA:) pl. أَعْرِنَةٌ. (TA.) ― -b3- And A nail; (S, K, TA;) accord. to El-Hejeree, that conjoins the spear-head and the shaft. (TA.) And A horn. (K.) -A2- Also Trees occupying an extended, or oblong, tract. (TA.) ― -b2- And Roads: in this sense a pl. having no singular. (TA.) -A3- See also عَرِينٌ. -A4- And see عَرَنٌ, former half. -A5- Also Distance, or remoteness, (S, K,) of a house, or dwelling, or abode. (S.) ― -b2- And [hence,] دَارٌ عِرَانٌ (TA) and ↓ دَارٌ عَارِنَةٌ (S) A distant, or remote, house or dwelling or abode; (S, TA;) and دِيَارٌ عِرَانٌ and ↓ دِيَارٌ عَارِنَةٌ distant, or remote, houses &c.; (K, TA;) عِرَانٌ being an inf. n. used as an epithet [and therefore applicable to a pl. and to a fem. as well as a masc. sing.]: ISd says, it is not in my opinion a pl., as the lexicologists hold it to be. (TA.) -A6- Also Fight, or conflict. (K.)

عَرُونٌ
عَرُونٌ ذ : see عَرِنٌ.

عَرِينٌ
عَرِينٌ ذ A collection of trees, (S, Msb, K, TA,) tangled, or luxuriant, or abundant and dense; a thicket, wood, or forest: (TA:) this is the primary signification; (S, Msb, TA;) whether there be in it a lion or not. (TA.) And [particularly] A collection of thorn-trees, (K, TA,) and of such as are called عِضَاه; whether there be a lion therein or not. (TA.) ― -b2- And [hence], as also ↓ عَرِينَةٌ, The covert, or place of resort, of the lion, (S, Msb, K,) and of the hyena, as also ↓ عِرَانٌ, and of the wolf, and of the serpent: and the former signifies also the burrow of the [lizard called] ضَبّ: pl. عُرُنٌ. (K, TA.) ― -b3- And (hence, TA) عَرِينٌ signifies also (tropical:) An open, or a wide, space, in front, or extending from the sides, of a house, [in this case meaning a yard,] and of a town, as, for instance, in this latter case, of Mekkeh, occurring in this sense in a trad., likened to the place of resort of the lion, because of its resistibility. (TA.) ― -b4- And (hence also, TA) (tropical:) Eminence, or nobility; and might, strength, or resistibility. (K, TA.) -A2- Also Such as is dry and broken of the [trees called] عِضَاه. (K.) -A3- And Flesh: (S, K:) so it is said to signify. (S.) ― -b2- And The prey of the lion, or the like. (K.) -A4- And The cry of the [dove called] فَاخِتَة: (K, TA:) so in the T in art. عزهل. (TA.)

عَرِينَةٌ
عَرِينَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

عُرَانِيَةٌ
عُرَانِيَةٌ ذ The crests, or upper parts, of waves, rising high; as in the phrase, مَآءٌ ذُو عُرَانِيَةٍ, (S, TA,) meaning water having many and high waves or billows or surges; (TA;) used by 'Adee Ibn-Zeyd in describing the flood of Noah: (S:) or the middle, and main body, or deepest part, of the sea: and the flow, or extending, of a torrent. (K.)

عَرَّانٌ
عَرَّانٌ ذ A seller of the wood called عِرْنَة. (TA.)

عَارِنٌ
عَارِنٌ ذ : see its fem., with ة, voce عِرَانٌ, last sentence but one, in two places. -A2- العَارِنُ The lion: (K:) [app. a possessive epithet, meaning ذُو العَرِينِ: but he is said to be thus called] because of his abominable nature, and his strength. (TA.)

مُعَرَّنٌ
مُعَرَّنٌ ذ A spear having its head nailed [to the shaft] with the nail called عِرَان. (S, K.) -A2- See also the following paragraph.

مَعْرُونٌ
مَعْرُونٌ ذ A camel having the wooden thing called عِرَان [q. v.] put into his nose. (TA.) -A2- Also, applied to a سِقَآء [or skin for water or milk], Tanned with the wood called عِرْنَة; (S, K, TA;) and so ↓ مُعَرَّنٌ. (TA.) And, so applied, Tanned with the tree called عَرَن. (TA.)

##### Türkçe

**عَرَنَ البَعِيرَ**
1 **عَرَنَ البَعِيرَ** ذ, muzâri‘i (S, K) ve **عَرِنَ**, (K,) mastarı **عَرْنٌ**, (S, TA,) Devenin burnuna **عِرَان** denilen tahta şeyi [bk.] soktu. (S, K.) ― -b2- Ve **عُرِنَ**, **عُنِىَ** gibi, O (bir deve, TA) yukarıda anılan **عِرَان** sebebiyle burnunda bir şikâyeti oldu. (K.) -A2- **عَرَنَ السَّهْمَ**, (K,) [muzâri‘i **عَرُنَ** ,] mastarı **عَرْنٌ**, (TA,) Okun başının yuvası üzerine bir siniri bağladı, yahut sardı. (K.) -A3- Ve **عَرَنَ**, (K,) muzâri‘i **عَرُنَ**, (TK,) mastarı **عُرُونٌ**, (TA,) **مَرَنَ** ile eşanlamlıdır, (K,) mastarı **مُرُونٌ**, (TA,) yani alıştı, itiyat etti; **عَرَنَ عَلَى الشَّىْءِ** ibaresinde olduğu gibi [şeye alıştı, itiyat etti]. (TK.) -A4- **عَرَنَتِ الدَّارُ**, (K nüshalarında böyle,) yahut **عَرِنَت**, (TK’ye göre böyle,) mastarı **عِرَانٌ**, Ev, yahut mesken, yahut ikametgâh uzak oldu, yahut uzaklaştı, (K, TA,) ve onu sevenin arzu etmediği bir mahallede yahut yönde (oldu). (TA.) -A5- **عَرِنَتْ**, (S, K,) muzâri‘i **عَرَنَ**, mastarı **عَرَنٌ**, (TA,) atın yahut benzeri bir hayvanın arka bacağı hakkında söylenir, (S,) yahut böyle bir hayvanın kendisi hakkında söylenir, (TK, [ve bu K’da açıkça işaret edilmiştir,]) **عَرَن** denilen hastalığı (S, K) ve **عُرْنَة** ve **عِرَان** (denilen hastalığı) vardı. (K.) ― -b2- Ve **عَرِنَ**, muzâri‘i ??, mastarı **عَرَنٌ**, bir deve hakkında, aşağıda ISk’nin rivayetine dayanarak açıklanan **عَرَن** denilen hastalığı vardı anlamında söylenir. (S.)

**عرّن الرُّمْحَ**
2 **عرّن الرُّمْحَ** ذ görünüşe göre, mızrağın başını mızrağın sapına çiviledi anlamında söylenir: aşağıda ism-i mef‘ûle, **مُعَرَّنٌ**’a bak.]

**اعرن**
4 **اعرن** ذ O (bir adam) **عَرَن** denilen şeyi, yani pişmiş et yemeğini, sürekli yedi. (IAar, K, * TA.) -A2- Ve sütten kesilmiş genç develerinin incikleri çok çatladı yahut yarıldı. (K.) ― -b2- Ve develerinde **حِكَّة**’yi, [yani uyuzu, yahut kabuğu, yahut kuru uyuz/kabuk], (K, TA,) yahut ISk’nin dediği gibi boyunda çıkan ve kaşımaya yahut kazımaya sebep olan irinli çıbanları (**قَرْح**) (TA, [**عَرَنٌ**’a bak,]) vardı. (K, TA.)

**عِرْنٌ**
**عِرْنٌ** ذ: sonraki paragrafın ikinci yarısına bak: -A2- ve ayrıca **عِرْنَةٌ**’ye de bak, sondan bir önceki cümle.

**عَرَنٌ**
**عَرَنٌ** ذ Atın yahut benzeri bir hayvanın arka bacağında, bileğin üstünde, onun arka tarafında bir nasırlaşma; ve bu, **شُقَاق** denilen şeydir [bk.]; ve ISk’nin dediği gibi, devenin boynunda çıkan, bunun sonucunda kendini kaşıdığı yahut kazıdığı irinli çıbanlar (**قَرْح**); ve bazen bir ağacın gövdesine karşı yatar ve onunla kendini kaşır yahut kazır; ve onun tedavisi, dediğine göre, üzerine yağ yakmaktır. (S:) ve sütten kesilmiş genç develerin boyunlarında, bunun sonucunda kendilerini kaşıdıkları yahut kazıdıkları, çıbanlara benzer bir döküntü yahut irinli çıbanlar: (IB, TA:) yahut, aşağıdaki **عُرْنَةٌ** ve aşağıdaki **عِرَانٌ** gibi, atın yahut benzeri bir hayvanın arka bacağının arka tarafında belirli bir hastalık, (K, TA,) deride bir sıyrık gibi, (TA,) kılların dökülmesine sebep olan: yahut bir çatlama yahut yarılma, (K, TA,) ata arız olan, (TA,) ön bacaklarında ve arka bacaklarında: yahut atın (K, TA) yahut benzeri bir hayvanın bileğinde ve onun fetlok yerinde, arka tarafta meydana gelen bir nasırlaşma ve bir dağa yahut taşa tekme atmasından ona isabet eden bir **شُقَاق** [bk.]. (TA.) -A2- Ayrıca Etin ve onun yağının kokusuyla birlikte [ellerin] kötü kokusu yahut kirliliği; eşanlamlısı **غَمَرٌ**: (K:) şu sözde olduğu gibi, **أَجِدُ رَائِحَةَ عَرَنِ يَدَيْكَ** [ellerinin et ve onun yağı kokusuyla birlikte olan kirliliğinin kokusunu hissediyorum]: (IAar, TA:) yahut **عَرَنٌ**, **عَرْم**’ı [yani yağ, yahut et suyu] olan etin kokusu demektir: ve ayrıca **عَرْم** ile aynı manadadır [kendisi, bk.]. (TA.) Ve Pişmiş etin kokusu; (Kr, K;) aşağıdaki **عِرْنٌ** da böyledir. (K.) Ve Aşçının elinde et suyunun izi yahut kalıntısı [yahut kiri]. (El-Hejeree, TA.) Ve Pişmiş et: (IAar, K:) yahut bazılarına göre, mutlak olarak et yahut et yemeği. (TA.) ― -b2- Ve Duman. (K.) -A3- Ayrıca Tabaklamada kullanılan bir ağaç türü. (K.) Dioscorides, **عرن**’ın, küçük mercimeğin yapraklarına benzeyen, ancak onlardan daha uzun yaprakları olan; bir karış kadar boyu olan bir gövdesi, kırmızı bir çiçeği ve küçük bir kökü bulunan; bakımsız yahut ekilmemiş yerlerde yetişen bir bitki olduğunu ileri sürer: yapraklarının zeytinyağı ile lapası terleticidir; ezilmiş yaprakları lapa olarak uygulanınca yaralara ve iltihaplı çıbanlara dağıtıcı etki eder; ve içecek yahut şurup içinde alınırsa idrarın damlamasını tedavi eder. (Avicenna, yani İbn-Sînâ, kitap ii. s. 235.)

**عَرِنٌ**
**عَرِنٌ** ذ At yahut benzeri bir hayvana uygulanan müzekker sıfat; **عَرَن** denilen hastalığı [bk.] olan demektir: (TA:) bu manadaki müennes sıfat **عَرِنَةٌ**’dir; bununla aşağıdaki **عَرُونٌ** eşanlamlıdır. (K, TA.) -A2- Ayrıca Kesilen deveden yiyebilmek için **يَاسِر**’e [yahut **المَيْسِر** denilen oyun için devenin kesilmesi ve taksimi işinin kesicisine yahut gözetmenine] yakın duran kimse. (K.)

**عُرْنَةٌ**
**عُرْنَةٌ** ذ: **عَرَنٌ**’a bak, ilk yarı. ― -b2- **عُرْنَتَانِ** Bir köpeğin gözünün üstündeki iki benek yahut leke demektir: tamamen siyah olup **عرنتان** sahibi olan her köpeğin öldürülmesinin emredildiği bir rivayette böyledir. (TA.)

**عِرْنَةٌ**
**عِرْنَةٌ** ذ Rakiplerini çok yahut sık sık yere seren; kendisiyle baş edilemeyen kimse: (S, K, TA: [CK’da **الصَرِيعُ**, yanlışlıkla **الصِّرِّيعُ** yerine konmuştur:]) IB’ye göre **صِرِّيعٌ** anlamında olarak, övgüde kullanılır: Fr, bir adam rakiplerini çok yahut sık sık yere seren, iğrenç, kötü yahut hilekâr [kendisiyle baş edilemeyen] biri olduğunda, onun için **عِرْنَةٌ لَا يُطَاقُ** denildiğini söyler. (TA.) ― -b2- Ayrıca Kaba, sert yahut görgüsüz ve cimri bir adam. (TA.) ― -b3- Ve Evlerde yahut çadırlarda hizmet eden kimse. (TA.) -A2- Ayrıca Tabaklamada kullanılan bir bitki olan **عَرَنْتُن**’un kökleri, (AA, S, TA, K’da yanlışlıkla **عِرْنِين**’in, TA,) (S, madde **عرتن**’de.) ― -b2- Ve **ظِمَخ**’ın odunu, (S, K,) bir ağaç türü, (S, TA,) **دُلْب**’un [yahut çınarın] biçiminde, (TA,) su yahut süt tulumlarının tabaklandığı, (S, K,) ve ondan çamaşır dövenlerin, yıkayanların ve ağartanların gömülen sopalarının kesildiği: ISk’ye göre, [fakat aynı şey **عَرْتُن** hakkında da söylenir,] **عَوْسَج**’a [yahut dikenli çalıya] benzeyen, ancak ondan daha büyük, dalda dolgun ve gür, uzun gövdeleri olmayan bir ağaç türüdür: (TA:) yahut buna aşağıdaki **عِرْنٌ** denir, [ki bu bir cins isimdir,] ve **عِرْنَةٌ** tekil isimdir. (AA, T, madde **ظمخ**’ta.) Ve [ayrıca şu manada da açıklanır:] **مِيجَنَة** denilen şeyle dövmenin yapıldığı, çamaşır dövenlerin, yıkayanların ve ağartanların odun parçası. (IKh, TA.)

**عِرْنِينٌ**
**عِرْنِينٌ** ذ Herhangi bir şeyin ilk kısmı yahut bölümü. (S, Msb, K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (Msb,) [özellikle,] kaşların birleştiği yerin altındaki burnun ilk [yahut üst] kısmı [yani sırtı]; **الشَّمَمُ** denilen şeyin yeri: (S, Msb, TA:) yahut burnun başı: (TA:) yahut burnun kemiğinin sert kısmı: (K:) yahut (K,) yahut bazen (Msb,) burnun (Msb, K) tamamına da uygulanır: (K:) çoğulu **عَرَانِينُ**. (TA.) Şöyle denir: **هُمْ شُمُّ العَرَانِينِ** [burunlar bakımından yahut burun sırtları bakımından yüksektirler; çoğu kez (mecaz kabul edilerek:) kibirlidirler yahut küçümseyicidirler]. (S, Msb.) Ve âlimlerden biri bunu mecazî olarak kullanmış, şöyle demiştir:
وَأَصْبَحَ الدَّهْرُ ذُو العِرْنِينِ قَدْ جُدِعَا
[lafzen: Ve burunlu talih, burnundan kesilmiş olarak sabahladı; burunlu ile görünüşe göre (mecaz kabul edilerek:) kibirli yahut küçümseyici kastedilmiştir; burnundan kesilmiş ile (mecaz kabul edilerek:) bozulmuş yahut alçaltılmış.] (TA.) Bundan dolayı ayrıca, **عَرَانِينُ السَّحَابِ** Bulutların yağmurlarının ilki. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) Asil bir reis: (K, TA:) **عَرَانِينُ** (mecaz:) reisler, (S, TA,) ve asil olanlar, (TA,) bir kavmin yahut topluluğun, (S,) yahut halkın yahut insanların. (TA.)

**عِرَانٌ**
**عِرَانٌ** ذ **بُخْتِىّ** denilen türden bir devenin (S, K) iki burun deliği arasındaki bölmeye sokulan bir tahta parçası yahut çubuk. (S. [Ayrıca **خِشَاشٌ**’a da bak.]) ― -b2- Ve (bundan dolayı, ona benzetilerek, TA) bir makaranın kasnağının tahta şeyi [görünüşe göre pim yahut eksen], (S, K, TA,) onunla **خُطَّاف** [yahut kasnağın döndüğü pimin içinde bulunduğu demir şey] sağlamlaştırılır: (S, TA:) çoğulu **أَعْرِنَةٌ**. (TA.) ― -b3- Ve Bir çivi; (S, K, TA;) El-Hejeree’ye göre mızrak başını ve sapı birleştiren (çivi). (TA.) Ve Bir boynuz. (K.) -A2- Ayrıca Uzunlamasına yahut dikdörtgen bir alanı kaplayan ağaçlar. (TA.) ― -b2- Ve Yollar: bu manada tekili olmayan bir çoğuldur. (TA.) -A3- Ayrıca **عَرِينٌ**’e bak. -A4- Ve **عَرَنٌ**’a bak, ilk yarı. -A5- Ayrıca Bir evin yahut meskenin yahut ikametgâhın uzaklığı. (S, K,) (S.) ― -b2- Ve [bundan dolayı,] **دَارٌ عِرَانٌ** (TA) ve aşağıdaki **دَارٌ عَارِنَةٌ** (S) Uzak bir ev yahut mesken yahut ikametgâh; (S, TA;) ve **دِيَارٌ عِرَانٌ** ve aşağıdaki **دِيَارٌ عَارِنَةٌ** uzak evler vb.; (K, TA;) **عِرَانٌ** bir mastar olup sıfat olarak kullanılmıştır [bu yüzden bir çoğula ve bir müennese, müzekker tekil gibi uygulanabilir]: ISd der ki, lugatçilerin onu çoğul saymalarına rağmen, benim kanaatimce çoğul değildir. (TA.) -A6- Ayrıca Savaş yahut çatışma. (K.)

**عَرُونٌ**
**عَرُونٌ** ذ: **عَرِنٌ**’e bak.

**عَرِينٌ**
**عَرِينٌ** ذ Bir ağaç topluluğu, (S, Msb, K, TA,) dolaşık, yahut gür, yahut bol ve sık; bir koruluk, ağaçlık yahut orman: (TA:) bu asıl manadır; (S, Msb, TA;) içinde aslan olsun olmasın. (TA.) Ve [özellikle] dikenli ağaçların, (K, TA,) ve **عِضَاه** denilenlerin topluluğu; içinde aslan olsun olmasın. (TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı], aşağıdaki **عَرِينَةٌ** gibi, Aslanın sığınağı yahut barınağı, (S, Msb, K,) ve sırtlanın da, aşağıdaki **عِرَانٌ** gibi, ve kurdun ve yılanın da; ve birincisi ayrıca [kertenkele denilen] **ضَبّ**’ın inini de ifade eder: çoğulu **عُرُنٌ**. (K, TA.) ― -b3- Ve (bundan dolayı, TA) **عَرِينٌ** ayrıca (mecaz:) bir evin önünde, yahut yanlardan uzanan, açık yahut geniş bir alan [bu durumda avlu demektir], ve bir şehrin, mesela bu son durumda Mekke’nin, bir rivayette bu manada vârid olmuştur; dayanıklılığı sebebiyle aslanın barınağına benzetilmiştir. (TA.) ― -b4- Ve (bundan dolayı da, TA) (mecaz:) Yücelik yahut asalet; ve kudret, güç yahut dayanıklılık. (K, TA.) -A2- Ayrıca **عِضَاه** denilen [ağaçların] kuru ve kırık olanı gibi olan. (K.) -A3- Ve Et: (S, K:) böyle dediği rivayet edilir. (S.) ― -b2- Ve Aslanın yahut benzerinin avı. (K.) -A4- Ve **فَاخِتَة** denilen [güvercin]in ötüşü: (K, TA:) T’de, madde **عزهل**’de böyledir. (TA.)

**عَرِينَةٌ**
**عَرِينَةٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**عُرَانِيَةٌ**
**عُرَانِيَةٌ** ذ Dalgaların tepeleri yahut üst kısımları, yükseğe yükselen; **مَآءٌ ذُو عُرَانِيَةٍ** ibaresinde olduğu gibi, (S, TA,) çok ve yüksek dalgaları yahut kabarmaları yahut coşkunlukları olan su demektir; (TA;) Nuh tufanını tasvir ederken ‘Adee İbn-Zeyd tarafından kullanılmıştır: (S:) yahut denizin ortası ve ana gövdesi yahut en derin kısmı: ve bir selin akışı yahut yayılması. (K.)

**عَرَّانٌ**
**عَرَّانٌ** ذ **عِرْنَة** denilen odunun satıcısı. (TA.)

**عَارِنٌ**
**عَارِنٌ** ذ: **عِرَانٌ** maddesinde, sondan bir önceki cümlede, iki yerde, ة’li müennesi için bak. -A2- **العَارِنُ** Aslan: (K:) [görünüşe göre **ذُو العَرِينِ** manasında izafet sıfatıdır: fakat onun böyle adlandırıldığı söylenir] iğrenç tabiatı ve gücü sebebiyle. (TA.)

**مُعَرَّنٌ**
**مُعَرَّنٌ** ذ **عِرَان** denilen çivi ile [sapa] çivilenmiş başı olan bir mızrak. (S, K.) -A2- Ayrıca sonraki paragrafa bak.

**مَعْرُونٌ**
**مَعْرُونٌ** ذ Burnuna **عِرَان** denilen tahta şey [bk.] sokulmuş bir deve. (TA.) -A2- Ayrıca **سِقَآء**’a [yahut su yahut süt tulumuna] uygulanarak, **عِرْنَة** denilen odunla tabaklanmış; (S, K, TA;) ve aşağıdaki **مُعَرَّنٌ** da böyledir. (TA.) Ve böyle uygulanınca, **عَرَن** denilen ağaçla tabaklanmış. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%86/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَرَنَ
عَرَنَ U ( n. ac. عَرْن 1 )
a.  [ 'Ala ], Accustomed, habituated himself to; became habituated, used to.

b.  Inserted a piece of wood into the nose of ( camel ).

أَعْرَنَ
أَعْرَنَ IV ,
a.  Lived on flesh-diet.

عِرَاْن
عِرَاْن 23 ,
a.  Piece of wood inserted into a camel's nose.

b.  Pin, peg; pivot; axis.

عَرِيْن
عَرِيْن 25 , ( pl. عُرُن 10 ),
a.  Wood, forest.

b.  see 25t .

عَرِيْنَة
عَرِيْنَة 25t ,
a.  Den, lair.

##### Türkçe

عَرَنَ
**عَرَنَ** U ( n. ac. **عَرْن** 1 )
a. [ 'Ala ], -e alıştı, -e kendini alıştırdı; alışkanlık edindi, -e alışmış oldu.

b. (devenin) burnuna bir parça odun soktu.

أَعْرَنَ
**أَعْرَنَ** IV ,
a. Et gıdasıyla yaşadı.

عِرَاْن
**عِرَاْن** 23 ,
a. Devenin burnuna sokulan odun parçası.

b. Pim, kazık; mihver; eksen.

عَرِيْن
**عَرِيْن** 25 , ( pl. **عُرُن** 10 ),
a. Odun, orman.

b. 25t’ye bak.

عَرِيْنَة
**عَرِيْنَة** 25t ,
a. İn, yuva.
