# عري — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B1%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عري

: ( ي *!العُرْيُ ، بالضَّمِّ : خِلافُ اللُّبْسِ .
( *!عَرِيَ ) الرَّجُلُ من ثِيابِهِ ، ( كرَضِيَ ، *!عُرْياً *!وعُرْيَةً ، بضمِّهِما ؛ ) وفي الصِّحاحِ : *!عُرِّياً ، بضمَ فكسْرٍ مع تَشْديدٍ ، وبكسْرِ العَيْن أيضاً هكذا ضُبِطَ في النسخِ ؛ ( *!وتعرَّى ، ) هو مُطاوِعُ *!أعْرَاه *!وعَرَّاهُ .
( *!وأعْراهُ الثَّوْبَ وأعْراهُ ( منه ، وعَرَّاهُ *!تَعْرِيةً فهو *!عُرْيانٌ ، ج *!عُرْيانُونَ .
( و ) رجُلٌ ( *!عارٍ ، ج *!عُرَاةٌ ؛ وهي بهاءٍ ؛ ) يقالُ : امرأَةٌ *!عُرْيانَةٌ *!وعارِيَةٌ .
قالَ الجَوْهَرِيُّ : وما كانَ على فُعْلانٍ فمؤَنَّثُه بالهاءِ .
( وفَرَسٌ *!عُرْيٌ ، بالضَّمِّ : بِلا سَرْجٍ ) ولا أَداةٍ ، والجَمْعُ *!الأعْراءُ ، ولا يقالُ عُرْيانٌ ، كما لا يقالُ : رجُلٌ عُرْيٌ .
ومن سَجَعات الأساسِ : رأَيْتُ عُرياً تحْت عُريانٍ .
وفي المِصْباح : فَرَسٌ عُرْيٌ ، وُصِفَ بالمَصْدَرِ ثم جُعِلَ اسْماً وجُمِعَ فقيلَ : خَيْلٌ *!أَعْراءٌ ، كقُفْلٍ وأَقْفال .
( وجارِيَةٌ حَسَنَةُ *!العُرْيَةِ ، بالضَّمِّ والكسْرِ ، و ) حَسَنَةٌ ( *!المُعَرَّى *!والمُعَرَّاةِ : أي ) حَسَنَةُ ( المُجَرَّدِ ، ) أي حَسَنَةُ إذا جُرِّدَتْ ، وفي هذا المَعْنى قالَ بعضٌ :
حسن الغصونِ إذا اكْتَسَتْ أَوْرَاقُها
وتَرَاهُ أَحْسَن ما يكونُ مَجَرَّداوالجَمْعُ ا*!لمَعارِي ، وضُبِطَ في المُحْكم : المُعَرَّى والمُعَرَّاة ، على صِيغَةِ اسْمِ المَفْعولِ ، ومِثْلُه في الأساسِ . وجعلَ المُعَرَّى *!والعُرْيَة كالمُجرَّدِ والجُرْدَةِ زِنَةً ومَعْنًى .
( و ) يقالُ : ما أَحْسَنَ *!مَعارِيَ هذه المَرْأَة ؛ قيلَ : ( المَعارِي حيثُ يُرَى ،

كالوجهِ واليَدَيْنِ والرِّجْلَيْنِ ، ) وقيلَ : هي مَبادِي العِظام حيثُ تُرَى مِن اللَّحْمِ ؛ وأَنْشَدَ الجَوْهرِي لأبي كبيرٍ الهُذَلي :
مُتَكَوِّرِينَ على المَعارِي بَيْنَهُم
ضَرْبٌ كتَعْطاطِ المَزاد الأَثْجَلِوقيلَ : مَعارِي المَرْأَةِ ما لا بُدَّ مِن إظْهارِهِ ، واحِدُها مَعْرًى .
( و ) المَعارِي : ( المَواضِعُ ) التي ( لا تُنْبِتُ .
( و ) المَعارِي : ( الفُرُشُ ، ) بضمَّتَيْن ، جَمْعُ فِراشٍ ، وبه فُسِّر قولُ الهُذَلي :
أَبِيتُ على مَعارِي واضِحَاتٍ
بِهِنَّ مُلَوَّبٌ كَدَمِ العِباطِواخْتَارَها على *!مَعارٍ للوَزْنِ .
وفي الصِّحاح : ولو قالَ مَعارٍ لم يَنْكَسِرِ البَيْت ، ولكن فَرَّ مِن الزحافِ .
( *!والعُرْيانُ ، ) بالضَّمِّ : ( الفَرَسُ المُقَلَّصُ الطَّويلُ ) القَوائِمِ .
( و ) *!عُرْيانٌ : ( اسْمُ ) رجُلٍ .
( و ) أَيْضاً ( أُطُمٌ بالمدينَةِ ) لبَني النجَّار من الخَزْرجِ .
( و ) *!العُرْيانُ ( من الرَّمْلِ ؛ نَقاً أَوْ عَقْدٌ لا شَجَرَ عليه ، ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( *!واعْرَوْرَى : سارَ في الأرضِ وحْدَهُ .
( و ) *!اعْرَوْرَى أَمْراً ( قَبيحاً : ) رَكِبَه و ( أَتَاهُ ، ) ولم يَجِىءْ افْعَوْعَلَ مُجاوِزاً غَيْره ، واحْلَوْلَيْتُ المكانَ :

اسْتَحْلَيْتَه .
( و ) اعْرَوْرَى ( فَرَساً : رَكِبَهُ *!عُرْياناً ، ) هكذا في النسخِ والصَّوابُ رَكِبَه *!عُرْياً ؛ كما هو نَصّ الجَوْهري وابن سِيدَه ؛ وتقدَّم أنَّه لا يقالُ : فَرَسٌ عُرْيَانٌ ، كما لا يقالُ : رجُلٌ *!عُرْيٌ ، ويمكن أنْ يجعلَ عُرْياناً حَالاً من ضَمِيرِ الفاعِلِ وهو بَعِيدٌ .
وجَعَلَه المَوْلى سعْدُ الدِّين في شرْحِه على التَّصْرِيفِ واوِيًّا ، ووجهه محشيه الناصر اللقاني بكوْنِه من العُرْوِ وهو الخِلوّ واسْتَبْعَدَه .
قُلْت : وهو كذلكَ صَرَّحُوا أَنَّه من العُرْيِ لا مِن العُرْوِ .
( *!والمُعَرَّى مِن الأَسْماءِ : ما لم يَدْخُلْ عليه عامِلٌ كالمُبْتَدَا ؛ ) كذا نَصّ المُحْكم .
وقالَ البَدْرُ القرافيِ : الأوْلى الابْتِداءُ لأنَّه العامِلُ الرَّفْع في المُبْتَدَأ .
قُلْتُ : وهو ساقِطٌ مِن أَصْلِهِ ومَنْشؤه عَدَم الفَهْم في عِبارَاتِ المُحقِّقِين .
( و ) *!المُعَرَّى : ( شِعْرٌ سَلِمَ من التَّرْفِيلِ والإذالَةِ والإسْباغِ ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه ، ثم ذَكَرَ هذا وما قَبْله ليسَ مِنَ اللُّغَةِ في شيءٍ وإنَّما هُما من قواعِدِ النحْوِ والعَرُوضِ ، وكأَنَّه تَبِعَ صاحِبَ المُحْكم فيه ، وأَحَبَّ أن لا يخلى بَحْرَه المُحيطَ ويُسْتَوْفِيه .
( *!والعَراءُ ، ) كسَماءٍ : المَكانُ ( الفَضاءُ لا يُسْتَر فيه بشيءٍ ؛ ) وفي المُحْكم : لا يُسْتَتَرُ فيه شيءٌ .
وقالَ الراغبُ : لا ستْرَةَ به ؛ مِثْلُه في الصِّحاح .
ومنه قولُه تعالى :

﴿فنبذناه *!بالعَراءِ وهو سَقِيمٌ﴾ ؛ ( ج *!أَعْراءٌ . ) وقيلَ : *!العَراءُ ، بالمدِّ : هو وَجْهُ الأرضِ الخالي ، أَو هي الأَرضُ الواسِعَةُ .
( *!وأَعْرَى ) الرَّجُلُ : ( سارَ فيه .
( و ) أَيْضاً : ( أَقامَ ) فيه .
( و ) *!العَرا ، ( بالقَصْرِ : النَّاحِيَةُ . ) يقالُ نزلَ في *!عَراهُ ، أي ناحِيَتِهِ .
( و ) أَيْضاً : ( الجَنابُ .
( وفي الصِّحاح : الفناءُ والسَّاحةُ ؛ ( *!كالعَراةِ .
( قالَ الأزْهري : العَرا يُكْتَبُ بالألفِ ، لأنَّ أُنْثاهُ عَرْوَةٌ ؛ نزلَ *!بعَراهُ وعَرْوَتِهِ : أَي بساحَتِه ؛ ( وهي ، ) أَي *!العَراةُ ، ( شِدَّةُ البَرْدِ ؛ ) نَقلَهُ الجوهريُّ ؛ ) وأَصْلُه عَرْوةٌ .
( *!وأَعْراهُ النَّخْلَةَ : وَهَبَهُ ثَمَرةَ عامِها .
( *!والعَرِيَّةُ ، ) كغَنِيَّةٍ : ( النَّخْلَةُ *!المُعَرَّاةُ .
( و ) قيل : هي ( التي أُكِلَ ما عليها ، ) أَو التي لا تُمْسِكُ حَمْلَها يَتَنَاثَرُ عنها .
( و ) قيلَ : ( ما عُزِلَ مِن المُساوَمَةِ عِنَدَ بَيْعِ النَّخْلِ ، ) والجَمْعُ *!العَرايا .
وقال الجوهريُّ : *!العَرِيَّةُ النَّخْلَةُ *!يُعْرِيها صاحِبُها رجلاً مُحتاجاً ، فيَجْعَل له ثَمَرَها عاماً فيَعْرُوها أَي يَأْتِيها ، وهي فَعِيلَةٌ بمعْنَى مَفْعولةٍ ، وإنَّما أُدْخِلَت فيها الهاءُ لأنَّها أُفْردَت فصارَتْ في عِدادِ الأسماءِ مِثْل النَّطِيحةِ والأَكِيلةِ ، ولو جِئْتَ بها مَعَ النَّخْلةِ قُلْت نَخْلةٌ عَرِيٌّ .
وفي الحديثِ : أَنَّه رَخَّصَ في العَرايَا بَعْدَ نَهْيِه عن المُزَابَنَةِ ، لأنَّه رُبَّما تَأَذَّى المُعَرّي بدُخُولِهِ عليه فيَحْتاجُ إلى أن يَشْتَرِيَها منه بثمنٍ فرُخّص له في ذلكَ ؛ قالَ شاعرٌ مِن الأنْصارِ ، هو سُوَيْدُ بنُ الصامِتِ :

وليسَتْ بسَنْهاءَ ولا رُجَّبِيَّة
ولكن عَرايا في السِّنينَ الجَوائِحِيقولُ : إِنَّا *!نُعْرِيها الناسَ المَحاوِيج ، انتَهَى .
وفي النَّهايةِ : قد تكرَّرَ ذِكْرُ العَرِيَّةِ *!والعَرايا في الحديثِ ، واخْتُلِف في تَفْسِيرِها فقيل : إنَّه لمَّا نَهَى عن المُزَابَنَةِ ، وهو بَيْعُ الثَّمَرةِ في رُؤُوسِ النَّخْلِ بالتَّمْرِ ، رخَّصَ في جملةِ المُزابَنةِ في العَرايا ، وهو أن مَنْ لا نَخْلَ له من ذوي الحاجَةِ يُدْرِكُ الرُّطَبَ ولا نَقْدَ بيدِه يَشْترِي به الرُّطَب لعِيالِهِ ، ولا نَخْلَ له يُطْعِمُهم منه ، وقد فضلَ له من قُوتِه تَمْرٌ فيَجِيءُ إلى صاحِبِ النَّخْلِ فيقولُ له : بِعْني ثَمَرَ نَخْلةٍ أَو نَخْلَتَيْن بخِرْصِها من التَّمْرِ فيُعْطِيه ذلكَ الفَاضِل مِن التَّمْرِ بثَمَر تِلْكَ النَّخلات ليُصِيبَ مِن رُطَبها مع الناسِ ، فرَخَّص فيه إذا كانَ دُونَ خَمْسَة أَوْسُق ثم قالَ : والعَرِيَّةُ فَعِيلَةٌ بمعْنَى مَفْعولةٍ مِن *!عَراهُ يَعْروه إذا قَصَدَه ، أَو فَعِيلَةٌ بمعْنَى مَفْعولةٍ مِن *!عَرِيَ *!يَعْرَى إذا خَلَعَ ثَوْبَهُ ، كأَنَّها عَرِيَتْ من جملةِ التَّحْريمِ أَي خَرَجَتْ ، انتَهَى .
( و ) العَرِيَّةُ : ( المِكْتَلُ .
( و ) أَيْضاً : ( الرِّيحُ البارِدَةُ ، *!كالعَرِيِّ ، ) بغيرِ هاءٍ ، وهذا قد تقدَّمَ ، فالحَرْفُ واوِيٌّ ويائِيٌّ .
( *!واسْتَعْرَى النَّاسُ ) في كلِّ وجْهٍ ؛ وهو مِن العَرِيَّة ؛ أَي ( أَكَلُوا الرُّطَبَ ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ سِيدَه .
( و ) قوْلُهم : ( نَحْنُ *!نُعارِي ) ، أَي ( نَرْكَبُ الخَيْلَ *!أَعْراءً ) ، جَمْعُ *!عَرِىٍّ .

( والنَّذِيرُ العُريانُ : رجُلٌ من خَثْعَمَ ) حَمَلَ عليه يَوْمِ ذي الخَلَصَةِ عَوْفُ بنُ عامِرِ بنِ أَبي عَوْفٍ بنِ عُوَيفِ بنِ مالِكِ بنِ ذُبْيان بنِ ثَعْلَبَة بنِ يَشْكُر فقَطَعَ يَدَه ويَدَ امْرأَتِه ، وكانتْ من بَني عُتْوارَةَ ؛ قالَهُ ابنُ السِّكِّيت .
وجاءَ في الحديثِ : ( إنَّما مَثَلي ومَثَلُكم كمَثَلِ رجُلٍ أَنْذَرَ قَوْمَه جَيْشاً فقالَ : أَنا النَّذِيرُ العُرْيان ) ، لأنَّه أَبْيَنُ للعَيْن وأَغْرَب وأَشْنَع عنْدَ المُبْصِر ، وذلكَ أنَّ رَبيئَةَ القوْمِ وعَيْنَهم يكونُ على مكانٍ عالٍ ، فإذا رأَى العَدُوَّ قد أَقْبَل نَزَع ثَوْبَه وأَلاحَ به ليُنْذِرَ قَوْمَه ويَبْقى عُرْياناً ؛ قالَهُ ابنُ الأثير .
( *!وعَرَيْتُه : غَشِيتُهُ ، كَعَرَوْتُهُ ) ؛ ) واوِيٌّ يائيٌّ .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
عَرِيَ الرَّجلُ *!عُرْيَةً شَديدَةً وعُرْوَةً شَديدَةً .
*!وعَرِيَ البَدَنُ مِن اللَّحْم .
وعارِي الثَّنْدُوَتَيْنِ : لم يكنْ عليهما لَحْمٌ .
وفَرَسٌ *!مُعْرَوْرٍ : لا سَرْجَ عليه ؛ لازِمٌ مُتَعدَ ؛ ويقالُ : *!مُعْرَوْرًى على صِيغَةِ المَفْعولِ أَيْضاً .
وقيلَ : *!مَعارِي المَرْأَةِ : العَوْرةُ والفَرْجُ ؛ وبه فُسِّر قَوْل كثيِّرٍ :
لا تُجِنُّ *!المَعَارِيا
واسْتَعارَ تأَبَّط شرًّا *!الاعْرِيرَاءَ للمَهْلَكةِ .

*!وعَرَّاهُ مِن الأمْرِ : خَلَّصَهُ وجَرَّدَهُ ، *!فعَرِيَ ، كرَضِيَ .
وهو ما *!يُعَرَّى مِن هذا الأمْرِ : أي ما يُخَلَّصُ ؛ ومنه لا يُعَرَّى مِن الموْتِ أَحَدٌ .
*!وأعْراءُ الأرضِ : ما ظَهَرَ من مُتُونِها ، الواحِدَةُ *!عَرًى .
*!والعَرَى : الحائِطُ .
ويقالُ لكلِّ شيءٍ أَهْمَلْتَه وخَلَّيْتَه ، قد *!عَرَّيْته .
*!والمُعَرَّى : الذي يُرْسَل سُدًى ولا يُحْمَل عليه .
ويقالُ للمَرْأَةِ عُرْيانُ النَّجِيِّ ؛ ومنه قولُ الشاعرِ :
ولمَّا رآني قد كَبِرْتُ وأَنَّه
أَخُو الجنِّ واسْتَغْنى عنِ المَسْح شارِبُهْ أَصاخَ *!لعُرْيانِ النَّجِيِّ وأَنَّه
لأَزْوَرُ عن بَعْضِ المَقالَةِ جانِبُهْأَي اسْتَمَعَ إلى امْرأَتِه وأَهانَنِي .
وفي كَلامِ الأساسِ ما يَقْتَضِي أنَّه يُطْلَق على كلِّ مَنْ لا يَكْتُم السّرَّ .
*!واعْرَوْرَى السَّرابُ الإكامَ : رَكِبَها .
وطَرِيقٌ *!أَعرَوْرَوِيٌّ : غَلِيظٌ .
*!والعُرْيانُ من النَّبْتِ : الذي قد اسْتَبانَ لَكَ .
*!وأَعْرَى : أَقامَ بالناحِيَةِ .

*!وأَعْرَيْت *!واسْتَعْرَيْت *!واعْتَرَيْت : أَي اجْتَنَيْت ؛ نَقَلَهُ الصَّاغاني .

### Türkçe

: ( **العُرْيُ** , zamme ile: giyinmenin zıddı.
( **عَرِيَ** ) adam elbiselerinden (çıplak kaldı), ( **عُرْياً** ve **عُرْيَةً** , ikisi de zamme ile;) ve **الصِّحاح**’ta: **عُرِّياً** , zamme sonra kesre ile, şeddeli; ve **العَيْن**’in kesresiyle de; nüshalarda böyle ضبط edilmiştir; ( **وتعرَّى** ,) o, **أعْرَاه** ve **عَرَّاهُ**’nun mutâviidir.
( Ve ona elbiseyi **أعْراهُ** ve onu ondan **أعْراهُ**; ve onu **تَعْرِيةً** ile **عَرَّاهُ**; artık o **عُرْيانٌ**’dır; çoğulu **عُرْيانُونَ**.
( Ve ) bir adam ( **عارٍ** , çoğulu **عُرَاةٌ**; ve o, هاء iledir;) denir ki: bir kadın **عُرْيانَةٌ** ve **عارِيَةٌ**.
Cevherî dedi: **فُعْلانٍ** üzere olanın müennesi هاء iledir.
( Ve bir at **عُرْيٌ** , zamme ile: eyersiz ) ve aletsiz; çoğulu **الأعْراءُ**; ve **عُرْيانٌ** denmez; tıpkı “adam **عُرْيٌ**” denmediği gibi.
**الأساس**’ın secilerinden: “Bir **عُرياً**’yı bir **عُريانٍ**’ın altında gördüm.”
**المِصْباح**’ta: bir at **عُرْيٌ**; masdar ile vasfedildi, sonra isim kılındı ve çoğul yapıldı; denildi ki: **أَعْراءٌ** atlar; **قُفْلٍ** ve **أَقْفال** gibi.
( Ve bir cariye **العُرْيَةِ**’si güzel, zamme ve kesre ile; ve ) güzel ( **المُعَرَّى** ve **المُعَرَّاةِ**: yani ) güzel ( soyulmuş olan, ) yani soyulduğu zaman güzel; bu mânada bazıları dedi ki:
“Dalların güzeli, yaprakları giyindiği zaman;
Ve onu, soyulmuşken olduğu hâlin en güzeli olarak görürsün.”
Çoğulu **المَعارِي**’dir; ve **المُحْكم**’de ضبط edildi: **المُعَرَّى** ve **المُعَرَّاة**; ism-i mef‘ûl sigası üzere; ve bunun benzeri **الأساس**’tadır. Ve **المُعَرَّى** ile **العُرْيَة**’yi, vezin ve mânaca **المُجرَّدِ** ve **الجُرْدَةِ** gibi kıldı.
( Ve ) denir ki: “Bu kadının **مَعارِيَ**’si ne güzeldir”; denildi ki: ( **المَعارِي** görüldüğü yerlerdir,
yüz ve iki el ve iki ayak gibi, ) ve denildi ki: o, etten görüldüğü yerde kemiklerin başlangıçlarıdır; ve Cevherî, Ebû Kebîr el-Hüzelî’den inşâd etti:
“Aralarında **المَعارِي** üzerine büzülmüşler;
Vuruş, ağır tulumun sallanışı gibi.”
Ve denildi ki: kadının **مَعارِي**’si, göstermesi zorunlu olan şeylerdir; tekili **مَعْرًى**’dır.
( Ve ) **المَعارِي**: ( yerlerdir ) ki ( bitirmez. )
( Ve ) **المَعارِي**: ( döşeklerdir, ) iki zamme ile; **فِراشٍ**’ın çoğuludur; ve Hüzelî’nin sözü bununla tefsir edildi:
“Parlak **مَعارِي**’ler üzerinde geceledim;
Onlarda, **العِباط** kanı gibi kıvrımlı (bir şey) vardır.”
Vezin için **مَعارٍ** üzerine onu seçti.
**الصِّحاح**’ta: “Eğer **مَعارٍ** deseydi beyit kırılmazdı; fakat zihâftan kaçtı” (denir).
( **العُرْيانُ** ,) zamme ile: ( bacakları uzun, kısaltılmış at. )
( Ve ) **عُرْيانٌ**: ( bir ) adamın ismidir.
( Ve ) ayrıca ( Medine’de bir **أُطُمٌ** ) Hazrec’den Benî Neccâr’ındır.
( Ve ) **العُرْيانُ** ( kumdan; üzerinde ağaç olmayan bir kum tepesi yahut bir kum yığını, ) bunu İbn Sîde nakletti.
( **واعْرَوْرَى**: yeryüzünde tek başına yürüdü.
( Ve ) **اعْرَوْرَى** bir işi ( çirkin: ) bindi ve ( onu yaptı, ) ve **افْعَوْعَلَ** başkasını aşan (müteaddî) olarak gelmedi; ve “**احْلَوْلَيْتُ** mekânı”: onu tatlı buldun.
( Ve ) **اعْرَوْرَى** ( bir ata: onu **عُرْياناً** olarak bindi, ) nüshalarda böyle; doğrusu: onu **عُرْياً** olarak bindi; Cevherî ve İbn Sîde’nin nassı böyledir; ve geçti ki “at **عُرْيَانٌ**” denmez; tıpkı “adam **عُرْيٌ**” denmediği gibi; ve **عُرْياناً**’ı, fâilin zamirinden hâl kılmak mümkündür; o ise uzaktır.
Mevlâ Sa‘düddîn onu tasrîf şerhinde vâvî kıldı; ve onun vechini Nâsır el-Lekânî, onun **العُرْوِ**’dan (o da boşluk/hâlî oluş) olmasıyla haşiye etti ve onu uzak gördü.
Dedim: ve o böyledir; açıkça söylediler ki o, **العُرْيِ**’dendir, **العُرْوِ**’dan değil.
( Ve isimlerden **المُعَرَّى**: üzerine âmilin girmediği şeydir; mübtedâ gibi; ) **المُحْكم**’in nassı böyledir.
Bedr el-Karâfî dedi: evlâ olan ibtidâdır; çünkü o, mübtedâda ref‘ âmili olan âmeldir.
Dedim: o, aslından düşüktür; ve menşei, muhakkiklerin ibarelerinde anlamayışın yokluğudur.
( Ve ) **المُعَرَّى**: ( terfîl ve izâle ve isbâğdan selâmette kalan şiirdir; ) bunu İbn Sîde nakletti; sonra bunu ve bundan öncekini zikretti: dilin hiçbir şeyinden değildir; ancak ikisi, nahiv ve arûz kaidelerindendir; sanki onda **المُحْكم** sahibine tâbi oldu; ve muhit denizini boş bırakmamak ve onu tamamlamak istedi.
( **والعَراءُ** ,) **سَماءٍ** gibi: mekân ( boşluktur; onda bir şeyle örtünülmez; ) ve **المُحْكم**’de: onda bir şey gizlenmez.
Râgıb dedi: onda örtü yoktur; bunun benzeri **الصِّحاح**’tadır.
Bundan, Yüce’nin sözü:
﴿onu **بالعَراءِ**’a attık, o hasta idi﴾ ; ( çoğulu **أَعْراءٌ**. ) Ve denildi ki: **العَراءُ** , med ile: yeryüzünün boş yüzüdür; yahut o, geniş arazidir.
( **وأَعْرَى** ) adam: ( onda yürüdü.
( Ve ) ayrıca: ( onda ikamet etti.
( Ve ) **العَرا** , ( kısaltma ile: taraf/yan. ) denir: **عَراهُ**’na indi; yani onun tarafına.
( Ve ) ayrıca: ( yan/kenar.
( Ve **الصِّحاح**’ta: avlu ve saha; ( **كالعَراةِ**.
( Ezherî dedi: **العَرا** elif ile yazılır; çünkü onun dişisi **عَرْوَةٌ**’dir; **بعَراهُ** ve **عَرْوَتِهِ**’ne indi: yani onun sahasına; ( ve o, ) yani **العَراةُ**, ( şiddetli soğuktur; ) bunu Cevherî nakletti; ) ve aslı **عَرْوةٌ**’dir.
( **وأَعْراهُ النَّخْلَةَ**: ona o yılın meyvesini bağışladı.
( **والعَرِيَّةُ** ,) **غَنِيَّةٍ** gibi: ( **المُعَرَّاةُ** hurma ağacıdır.
( Ve ) denildi: o ( üzerindekinin yenildiği, ) yahut yükünü tutmayan, ondan dökülen (ağaç)tır.
( Ve ) denildi: ( hurma satımında pazarlıktan ayrılan şeydir, ) çoğulu **العَرايا**’dır.
Cevherî dedi: **العَرِيَّةُ**, sahibinin muhtaç bir adama **يُعْرِيها** ettiği hurma ağacıdır; ona bir yıl meyvesini kılar; böylece ona **يَعْرُوها** yani ona gelir; ve o, mef‘ûle mânasında **فَعِيلَةٌ**’dir; ve ona هاء ancak, o tekil kılındığı için sokuldu; böylece **النَّطِيحةِ** ve **الأَكِيلةِ** gibi isimler sayısına girdi; eğer onu hurma ağacı ile birlikte getirsen “**نَخْلةٌ عَرِيٌّ**” derdin.
Hadiste: onun, **المُزَابَنَةِ**’den nehyinden sonra **العَرايَا**’da ruhsat verdiği (gelmiştir); çünkü belki **المُعَرّي** onun yanına girmesiyle eziyet görür de, onu ondan bir bedelle satın almaya ihtiyaç duyar; bu sebeple ona bunda ruhsat verildi; Ensâr’dan bir şair, o da Süveyd b. es-Sâmit, dedi ki:
“Ne **سَنْهاءَ**dır ne de **رُجَّبِيَّة**;
Lakin afet yıllarında **عَرايا**dır.”
Der ki: biz onu muhtaç insanlara **نُعْرِيها** ederiz; bitti.
**النِّهاية**’de: hadiste **العَرِيَّةِ** ve **العَرايا** zikri tekrar etmiştir; onun tefsirinde ihtilaf edildi; denildi ki: o, **المُزَابَنَةِ**’den nehyettiğinde—ki o, hurma başlarındaki meyvenin hurma ile satımıdır—**العَرايا**’da müzâbene cümlesinden ruhsat verdi; o da şudur: ihtiyacı olanlardan hurması olmayan kimse, yaş hurmayı bulur, elinde yaş hurmayı ailesi için satın alacağı nakit yoktur; onlara yedireceği hurması da yoktur; ve azığından fazla kuru hurması kalmıştır; hurma sahibine gelir ve ona der ki: “Bir hurma ağacının yahut iki hurma ağacının meyvesini, tahminiyle kuru hurmadan bana sat”; böylece o fazla kuru hurmayı, o ağaçların meyvesi karşılığında ona verir ki, yaş hurmasından insanlarla birlikte nasiplensin; beş vesaktan aşağı olursa onda ruhsat verdi; sonra dedi: **العَرِيَّةُ**, **عَراهُ يَعْروه**’dan—onu kastettiği zaman—mef‘ûle mânasında **فَعِيلَةٌ**’dir; yahut **عَرِيَ يَعْرَى**’dan—elbisesini çıkardığı zaman—mef‘ûle mânasında **فَعِيلَةٌ**’dir; sanki o, haramlığın cümlesinden **عَرِيَتْ** etti, yani çıktı; bitti.
( Ve ) **العَرِيَّةُ**: ( sepet.
( Ve ) ayrıca: ( soğuk rüzgâr, **كالعَرِيِّ** ,) هاء’sız; bu geçmişti; böylece harf vâvî ve yâîdir.
( **واسْتَعْرَى النَّاسُ** ) her yönden; ve o, **العَرِيَّة**’dendir; yani ( yaş hurmayı yediler ); ) bunu Cevherî ve İbn Sîde nakletti.
( Ve ) onların sözü: ( biz **نُعارِي** ), yani ( **أَعْراءً** atlara bineriz ); **عَرِىٍّ**’nin çoğulu.

( **والنَّذِيرُ العُريانُ** : **رجُلٌ** Hathaʿam’dan bir adamdır ) Zü’l-Ḫalaṣa günü üzerine حمل etti: ʿAvf b. ʿĀmir b. Ebî ʿAvf b. ʿUveyf b. Mālik b. Ḏubyān b. Thaʿlaba b. Yaşkūr; bunun üzerine onun elini ve karısının elini kesti; o da Benî ʿUtwāra’dandı; bunu İbnü’s-Sikkît söylemiştir.
Ve hadiste geldi: ( Benim misalim ve sizin misaliniz, قومunu bir orduyla uyaran bir adamın misali gibidir; şöyle dedi: **أَنا النَّذِيرُ العُرْيان** ), çünkü o göze daha belirgin, daha garip ve görene göre daha çirkin olur; bu da şudur ki: قومun **رَبيئَةَ**’si ve **عَيْنَ**’ı yüksek bir yer üzerinde olur; düşmanın gelmiş olduğunu görünce elbisesini çıkarır ve onunla işaret eder ki قومunu uyarsın ve çıplak kalır; bunu İbnü’l-Esîr söylemiştir.
( **وعَرَيْتُه** : ona uğradım, **كَعَرَوْتُهُ** gibi ) ؛ **واوِيٌّ يائيٌّ**.
Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır:
Adam **عَرِيَ** şiddetli bir **عُرْيَةً** ve şiddetli bir **عُرْوَةً**.
Ve beden etten **عَرِيَ**.
Ve iki meme ucu çıplak olan: üzerlerinde et yoktu.
Ve bir at **مُعْرَوْرٍ**: üzerinde eyer yoktur; لازِمٌ مُتَعدَ؛ ve denir ki: **مُعْرَوْرًى** mef‘ûl sigası üzere de (gelir).
Ve denildi: kadının **مَعارِي**’si: **العَوْرةُ** ve **الفَرْجُ**’dür; ve bununla Kuseyyir’in sözü tefsir edilmiştir:
لا تُجِنُّ **المَعَارِيا**
Ve Teʾabbaṭ Şarran helâk için **الاعْرِيرَاءَ**’yı استعارة etti.

Ve onu işten **عَرَّاهُ**: onu kurtardı ve soydu; böylece **فعَرِيَ**، **كرَضِيَ**.
Bu işten **يُعَرَّى** olunan şey: yani kurtarılan şey; ve ondan: الموتten hiç kimse **يُعَرَّى** olunmaz.
Yerin **أعْراءُ**’sı: sırtlarının görünen kısmıdır; tekili **عَرًى**.
Ve **العَرَى**: duvardır.
Ve her neyi ihmal edip bıraktıysan, onu **عَرَّيْته** denir.
Ve **المُعَرَّى**: boş yere salıverilen ve üzerine حمل edilmeyen kimsedir.
Ve kadına **عُرْيانُ النَّجِيِّ** denir; ve ondan şairin sözü:
ولمَّا رآني قد كَبِرْتُ وأَنَّه
أَخُو الجنِّ واسْتَغْنى عنِ المَسْح شارِبُهْ أَصاخَ **لعُرْيانِ النَّجِيِّ** وأَنَّه
لأَزْوَرُ عن بَعْضِ المَقالَةِ جانِبُهْ
Yani karısına kulak verdi ve beni aşağıladı.
Ve **الأساس**’ın كلامında, onun her sırrı gizlemeyen kimseye ıtlak olunduğunu gerektiren şey vardır.
**واعْرَوْرَى** serap tepeleri: onların üzerine bindi.
Ve bir yol **أَعرَوْرَوِيٌّ**: kalındır.
Bitkiden **العُرْيانُ**: sana belirginleşmiş olandır.
Ve **أَعْرَى**: nahiyede ikamet etti.

**وأَعْرَيْت** ve **واسْتَعْرَيْت** ve **واعْتَرَيْت**: yani topladım; bunu Ṣâġānî nakletti.
