# عزا — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A7/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%A7/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عزا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A7.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عزا

العَزَاءُ: الصَّبْرُ عن كل ما فَقَدْت، وقيل: حُسْنُه، عَزِي يَعْزى عَزَاءً، ممدود، فهو عَزٍ. ويقال: إنه لعَزِيٌّ صَبُورٌ إذا كان حَسَنَ العَزَاء على المَصائِب. وعَزَّاه تَعْزِيةً، على الحذف والعِوَض، فتَعَزَّى؛ قال سيبويه: لا يجوز غيرُ ذلك. قال أَبو زيد: الإتمامُ أَكثر في لِسان العرب، يعني التفعيل من هذا النحو، وإنما ذكَرْت هذا ليُعْلَمَ طريقُ القِياس فيه، وقيل: عَزَّيتُه من باب تَظَنَّيْت، وقد ذكر تعليله في موضعه. وتقول: عَزَّيتُ فلاناً أُعَزِّيه تَعْزِيَةً أَي أَسَّيْته وضَرَبْت له الأُسى، وأَمَرْتُه بالعَزَاء فتَعَزَّى تَعَزِّياً أَي تَصَبَّرَ تَصَبُّراً. وتَعازى القومُ: عَزَّى بعضهم بعضاً؛ عن ابن جني. والتَّعْزُوَةُ: العَزاءُ؛ حكاه ابن جني عن أَبي زيد، اسم لا مصدرٌ لأَن تَفْعُلَة ليستْ من أَبْنِية المصادر، والواو ههنا ياءٌ، وإنما انقلبت للضَّمَّة قبلَها كما قالوا الفُتُوّة.
وعَزَا الرجلَ إلى أبيه عَزْواً: نسبه، وإنه لحَسَن العِزْوةِ. قال ابن سيده: وعزاه إلى أَبيه عَزْياً نَسَبه، وإنه لحَسَنُ العِزْيَة؛ عن اللحياني. يقال: عَزَوْتُه إلى أَبيه وعزيتُه، قال الجوهري: والاسم العَزَاء. وعَزَا فلانٌ نفسَه إلى بني فلانٍ يَعْزُوها عَزْواً وعَزَا واعْتَزَى وتَعَزَّى، كله: انتَسَب، صِدْقاً أَو كَذباً، وانْتَمى إليهم مثله، والاسمُ العِزْوَة والنِّمْوَة، وهي بالياء أَيضاً. والاعتزاءُ: الادِّعاءُ والشِّعارُ في الحَرْبِ منه. والاعتزاءُ: الانْتِماءُ. ويقال: إلى من تَعْزي هذا الحديث؟ أَي إلى مَن تَنْمِيه. قال ابن جريج: حدَّث عطاءٌ بحديث فقيل له: إلى مَن تَعْزِيه؟ أَي إلى مَنْ تُسْنِدُه، وفي رواية: فقُلْتُ له أَتَعْزِيهِ إلى أَحد؟ وفي الحديث: مَن تَعَزَّى بعَزاء الجاهلية فأَعِضُّوه بِهَنِ أَبيه ولا تَكْنُوا؛ قوله تَعَزَّى أَي انْتَسَبَ وانْتَمى. يقال: عَزَيْتُ الشيءَ وعَزَوْتُه أَعْزيه وأَعْزُوه إذا أَسْنَدْتَه إلى أَحدٍ، ومعنى قوله ولا تَكْنُوا أَي قولوا له اعضَضْ بأَيْرِ أَبيك، ولا تَكْنُوا عن الأَيْرِ بالْهَنِ.
والعَزَاءُ والعِزْوَة: اسم لدَعْوَى المُسْتَغِيثِ، وهو أَن يقول: يا لَفُلانٍ، أَو يا لَلأَنصار، أَو يا لَلْمُهاجرينَ قال الراعي: فَلَمَّا الْتَقَتْ فُرْسانُنا ورجالُهم،
دَعَوْا: يا لَكَعْبٍ واعْتَزَيْنا لعامِرِ
وقول بشرِ بن أَبي خازِمٍ:
نَعْلُو القَوانِسَ بالسيُّوف ونَعْتَزِي،
والخَيلُ مُشْعَرَة النُّحورِ من الدَّمِ
وفي الحديث: مَن لمْ يَتَعَزَّ بعزَاءِ الله فليس منّا أَي مَن لم يَدْعُ بدَعْوَى الإسلامِ فيقولَ:يا لله أَو يا لَلإسلامِ أَو يا لَلْمُسْلِمِينَ وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: يا للهِ لِلْمُسْلِمِينَ قال الأَزهري: له وَجْهان: أَحدهما أَنّ لا يَتَعَزَّى بعَزاء الجاهِليَّة ودَعْوَى القَبائل، ولكن يقول يا لَلْمُسْلِمِينَ فتكون دَعْوَة المُسْلِمِينَ واحدةً غيرَ مَنْهِيٍّ عنها، والوجه الثاني أَن مَعْنى التَّعَزِّي في هذا الحديث التَّأَسِّي والصَّبرُ، فإذا أَصاب المُسْلِمَ مصيبةٌ تَفْجَعُه قال: إنَّا لله وإنَّا إليه راجعون، كما أَمَره الله ، ومَعنى قوله بعَزَاءِ الله أَي بتَعْزِيَةِ الله إيّاه؛ فأَقام الاسمَ مُقامَ المَصْدرِ الحقيقي، وهو التَّعْزية، مِنْ عَزَّيْتُ كما يقال أَعْطَيْته عَطاءً ومعناه أَعْطَيته إعطاءً. وفي الحديث: سَيَكون للْعَرَبِ دَعْوَى قَبائِلَ، فإذا كان كذلك، فالسَّيفَ السَّيفَ حتى يَقُولوا يا لَلْمُسلمين وقال الليث: الاعْتِزاءُ الاتّصالُ في الدَّعوَى إذا كانت حربٌ فكلُّ مَنِ ادَّعى في شعارِهِ أَنا فلانٌ ابنُ فُلانٍ أَو فلانٌ الفُلانيُّ فقدِ اعْتَزَى إليه.
والعِزَةُ: عُصْبَة من الناس، والجمع عِزُونَ. الأصمعي: يقال في الدارِ عِزُونَ أَي أَصنافٌ من النَّاسِ. والعِزَة: الجماعةُ والفِرْقَةُ من الناسِ، والهاءُ عِوَضٌ من الياء، والجَمع عِزًى على فِعَل وعِزُون، وعُزون أَيضاً بالضم، ولم يقولوا عِزات كما قالوا ثُبات؛ وأَنشد ابن بري للكميت:ونحنُ، وجَنْدَلٌ باغٍ، تَرَكْنا
كَتائبَ جَنْدَلٍ شَتىً عِزِينا
وقوله تعالى: عن اليَميِن وعن الشِّمالِ عِزِينَ؛ معنى عِزين حِلَقاً حِلَقاً وجَماعةً جماعةً، وعِزُونَ: جَمْعِ عِزَةٍ فكانوا عن يَمِينِه وعن شِماله جماعاتٍ في تَفْرِقَة. وقال الليث: العِزَةُ عُصْبَة من الناس فَوْقَ الحَلْقَة ونُقَصانُها واو. وفي الحديث: ما لي أَراكم عِزِينَ؟ قالوا: هي الحَلْقَة المُجْتَمِعَة من الناس كأَنَّ كلَّ جماعةٍ اعْتِزَاؤها أَي انْتِسابُها واحِدٌ، وأَصلها عِزْوَة، فحذفت الواو وجُمِعَت جمعَ السلامَةِ على غَيْر قياسٍ كثُبِين وبُرِينَ في جمع ثُبَةٍ وبُرَةٍ. وعِزَةٌ، مثلُ عِضَةٍ: أَصْلُها عِضْوَة، وسنذكرها في موضعها. قال ابن بري: ويَأْتي عِزين بمعنى مُتَفَرِّقِين ولا يلزم أَن يكون من صفَة الناس بمَنْزِلَة ثُبِين؛ قال: وشاهده ما أَنشده الجوهري:
فلما أَنْ أَتَيْنَ على أُضاخٍ،
ضَرَحْنَ حَصاهُ أَشْتاتاً عِزِينا
لأنه يريد الحَصى؛ ومثله قول ابن أَحمر البجلي:
حُلِقَتْ لَهازِمُه عِزينَ ورأْسُه،
كالقُرْصِ فُرْطِحَ من طَحِينِ شَعِيرِ
وعِزْوِيتٌ فِعْلِيتٌ؛ قال ابن سيده: وإنما حكمنا عليه بأَنَّه فِعْلِيتٌ لوجود نَظيره وهو عِفْرِيت ونِفْريتٌ، ولا يكون فِعْويلاً لأَنه لا نَظِيرَ له؛ قال ابن بري: جَعَلَه سيبويه صفَة وفسَّره ثعلب بأَنه القصير. وقال ابن دُرَيد: هو اسم مَوْضِع. وبَنو عَزْوانَ: حَيٌّ من الجِنِّ؛ قال ابن أَحمر يصف الظَّلِيمَ والعربُ تقول إن الظِّلِيمَ من مَراكِبِ الجنِّ:
حَلَقَتْ بَنُو عَزْوَانَ جُؤْجُؤْهُ
والرأْسَ، غيرَ قَنازِعٍ زُعْرِ
قال الليث: وكلمة شَنْعاءُ من لغة أَهل الشحر، يقولون يَعْزَى ما كان كذا وكذا، كما نقولُ نحن: لعَمْري لقد كان كذا وكذا، ويَعْزِيكَ ما كان كذا، وقال بعضهم: عَزْوَى، كأَنهم كلمة يُتَلَطَّف بها. وقيل: بِعِزِّي، وقد ذُكِرَ في عزز؛ قال ابن دريد: العَزْوُ لغة مرغوبٌ عنها يَتكلم بها بَنُو مَهْرَة بن حَيْدَانَ، يقولون عَزْوَى كأَنها كلمة يُتَلَطّفُ بها، وكذلك يقولون يَعْزى.

### Türkçe

**العَزَاءُ**: her neyi kaybettiysen ona karşı sabırdır; ve denildi: onun güzelliğidir; **عَزِي**
**يَعْزى** **عَزَاءً**, uzatılmıştır; o hâlde o **عَزٍ**’dir. Ve denilir: şüphesiz o **لَعَزِيٌّ** sabırlıdır; eğer musibetler üzerine **العَزَاء**’ı güzel ise. Ve onu **عَزَّاه** **تَعْزِيةً** (hazif ve ivaz üzere), böylece **تَعَزَّى**; Sîbeveyh dedi: bundan başkası câiz olmaz. Ebû Zeyd dedi: tamamlamak Arapların lisanında daha çoktur; yani bu türden olanın **التفعيل**’i; ben bunu ancak onda kıyas yolunun bilinsin diye zikrettim. Ve denildi: ben onu **عَزَّيتُه** ( **تَظَنَّيْت** bâbından); onun ta‘lîlini yerinde zikretmiştir. Ve dersin: ben falanı **عَزَّيتُ**; onu **أُعَزِّيه** **تَعْزِيَةً**; yani onu teselli ettim ve onun için teselliyi vurdum; ve ona **بالعَزَاء** emrettim, böylece **تَعَزَّى** **تَعَزِّياً**; yani **تَصَبَّرَ** **تَصَبُّراً**. Ve kavim **تَعازى**: onların bazısı bazısını **عَزَّى**; İbn Cinnî’den.
Ve **التَّعْزُوَةُ**: **العَزاءُ**’dır; onu İbn Cinnî, Ebû Zeyd’den nakletti; (bu) masdar değil isimdir; çünkü **تَفْعُلَة** masdarların binalarından değildir; ve buradaki **الواو** bir **ياء**’dır; ancak ondan önceki damme sebebiyle döndü; onların **الفُتُوّة** dedikleri gibi.

Ve adamı babasına **عَزَا** **عَزْواً**: onu nisbet etti; ve şüphesiz o **لَحَسَن العِزْوةِ**’dir. İbn Sîde dedi: ve onu babasına **عَزاه** **عَزْياً** nisbet etti; ve şüphesiz o **لَحَسَنُ العِزْيَة**’dir; Lihyânî’den. Denilir: ben onu babasına **عَزَوْتُه** ve ben onu **عزيتُه**; Cevherî dedi: ve isim **العَزَاء**’dır.
Ve falan, kendisini falanoğullarına **عَزَا**; onu **يَعْزُوها** **عَزْواً**; ve **عَزَا** ve **اعْتَزَى** ve **تَعَزَّى**; hepsi: nisbet etti; doğru olarak yahut yalan olarak; ve onlara intisap etti; onun gibi; ve isim **العِزْوَة** ve **النِّمْوَة**’dir; ve o, **بالياء** ile de (gelir). Ve **الاعتزاءُ**: iddiadır; ve savaşta şiar ondandır. Ve **الاعتزاءُ**: intisaptır. Ve denilir: bu hadisi kime **تَعْزي** ediyorsun? yani onu kime **تَنْمِيه** ediyorsun. İbn Cüreyc dedi: Atâ bir hadis rivayet etti; ona denildi: onu kime **تَعْزِيه** ediyorsun? yani onu kime **تُسْنِدُه** ediyorsun. Ve bir rivayette: ben ona dedim: onu birine **أَتَعْزِيهِ** ediyor musun? Ve hadiste: kim cahiliye **عَزاء**’ı ile **تَعَزَّى** ederse, ona babasının **هَنِ**’i ile **فأَعِضُّوه** ve kinaye yapmayın; onun sözü **تَعَزَّى** yani nisbet etti ve intisap etti. Denilir: ben şeyi **عَزَيْتُ** ve ben onu **عَزَوْتُه**; onu **أَعْزيه** ve onu **أَعْزُوه**; onu birine isnad ettiğin zaman. Ve onun sözü **ولا تَكْنُوا**’nun manası: ona “babanın **أَيْرِ**’ini ısır” deyin; ve **الأَيْرِ** hakkında **بالْهَنِ** ile kinaye yapmayın.

Ve **العَزَاءُ** ve **العِزْوَة**: imdat isteyenin çağrısına isimdir; o da şudur ki: “ya falan için!” yahut “ya ensar için!” yahut “ya muhacirler için!” der. Râ‘î dedi:
فَلَمَّا الْتَقَتْ فُرْسانُنا ورجالُهم،
دَعَوْا: يا لَكَعْبٍ واعْتَزَيْنا لعامِرِ
Ve Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
نَعْلُو القَوانِسَ بالسيُّوف ونَعْتَزِي،
والخَيلُ مُشْعَرَة النُّحورِ من الدَّمِ
Ve hadiste: kim Allah’ın **عزَاءِ**’ı ile **يَتَعَزَّ** etmezse bizden değildir; yani kim İslâmın çağrısı ile çağırmaz da “ya Allah!” yahut “ya İslâm!” yahut “ya Müslümanlar!” demezse. Ve Ömer’in, Allah ondan razı olsun, hadisinde: onun dediği: “ya Allah, Müslümanlar için!” Ezherî dedi: onun iki vechi vardır: birincisi, cahiliye **عَزاء**’ı ve kabilelerin çağrısı ile **لا يَتَعَزَّى** etmemesidir; fakat “ya Müslümanlar!” der; böylece Müslümanların çağrısı, ondan nehyedilmiş olmayan tek bir çağrı olur. İkinci vech: bu hadiste **التَّعَزِّي**’nin manası **التَّأَسِّي** ve sabırdır; Müslümana onu dehşete düşüren bir musibet isabet edince “şüphesiz biz Allah’ınız ve şüphesiz biz O’na döneceğiz” der; Allah’ın ona emrettiği gibi. Ve onun sözü **بعَزَاءِ الله**’ın manası: Allah’ın onu **بتَعْزِيَةِ** etmesiyle; böylece ismi, hakikî masdarın yerine ikame etti; o da **التَّعْزية**’dir; **عَزَّيْتُ**’ten; onların “ona **عَطاءً** verdim” demeleri gibi; manası “ona **إعطاءً** verdim”dir. Ve hadiste: Araplar için kabileler çağrısı olacaktır; böyle olunca “kılıç, kılıç!” (olsun) ta ki “ya Müslümanlar!” desinler.
Ve Leys dedi: **الاعْتِزاءُ**, savaş olduğu zaman davada bağlantıdır; her kim şiarında “ben falan, falanın oğluyum” yahut “falan falanî” diye iddia ederse, ona **اعْتَزَى** etmiştir.

Ve **العِزَةُ**: insanlardan bir **عُصْبَة**’dir; cem‘i **عِزُونَ**’dur. Asma‘î: evde **عِزُونَ** denilir; yani insanlardan sınıflar. Ve **العِزَة**: insanlardan cemaat ve fırkadır; **الهاء** **الياء**’dan ivazdır; cem‘i **عِزًى** ( **فِعَل** üzere) ve **عِزُون**’dur; ve **عُزون** da (damme ile) ayrıca; ve onların “**عِزات**” demediler; onların “**ثُبات**” dedikleri gibi. Ve İbn Berrî, Kümeyt için inşad etti:
ونحنُ، وجَنْدَلٌ باغٍ، تَرَكْنا
كَتائبَ جَنْدَلٍ شَتىً عِزِينا
Ve onun sözü, yüce Allah’ın: **عن اليَميِن وعن الشِّمالِ عِزِينَ**; **عِزين**’in manası: halka halka ve cemaat cemaat; ve **عِزُونَ**: **عِزَةٍ**’nin cem‘idir; böylece onun sağında ve solunda, ayrılık içinde cemaatler idiler. Leys dedi: **العِزَةُ** insanlardan bir **عُصْبَة**’dir; **فَوْقَ الحَلْقَة** ve onun noksanı **واو**’dur. Ve hadiste: “size ne oluyor, sizi **عِزِينَ** görüyorum?” Dediler: o, insanlardan toplanmış **الحَلْقَة**’dir; sanki her cemaatin **اعْتِزَاؤها**’sı, yani intisabı, birdir. Ve aslı **عِزْوَة**’dir; böylece **الواو** hazfedildi ve selâmet cem‘i ile kıyas dışı olarak cem‘ edildi; **ثُبِين** ve **بُرِينَ** gibi; **ثُبَةٍ** ve **بُرَةٍ**’nin cem‘inde.
Ve **عِزَةٌ**, **عِضَةٍ** gibi: aslı **عِضْوَة**’dır; onu yerinde zikredeceğiz. İbn Berrî dedi: ve **عِزين**, **مُتَفَرِّقِين** manasında gelir; insanların sıfatından olması, **ثُبِين** menzilesinde olmasını gerektirmez; dedi: ve onun şahidi, Cevherî’nin inşad ettiğidir:
فلما أَنْ أَتَيْنَ على أُضاخٍ،
ضَرَحْنَ حَصاهُ أَشْتاتاً عِزِينا
çünkü o, çakılı kasteder; ve onun benzeri, İbn Ahmer el-Becelî’nin sözü:
حُلِقَتْ لَهازِمُه عِزينَ ورأْسُه،
كالقُرْصِ فُرْطِحَ من طَحِينِ شَعِيرِ
Ve **عِزْوِيتٌ** **فِعْلِيتٌ**’tir; İbn Sîde dedi: biz ona ancak **فِعْلِيتٌ** hükmünü verdik; onun benzerinin bulunması sebebiyle; o da **عِفْرِيت** ve **نِفْريتٌ**’tir; ve **فِعْويلاً** olmaz; çünkü onun benzeri yoktur. İbn Berrî dedi: Sîbeveyh onu sıfat yaptı ve Sa‘leb onu “kısa” diye tefsir etti. İbn Düreyd dedi: o, bir yer adıdır. Ve **بَنو عَزْوانَ**: cinlerden bir kabiledir; İbn Ahmer, devekuşunu vasfederken (bunu) söyledi; Araplar, devekuşunun cinlerin bineklerinden olduğunu söyler:
حَلَقَتْ بَنُو عَزْوَانَ جُؤْجُؤْهُ
والرأْسَ، غيرَ قَنازِعٍ زُعْرِ
Leys dedi: ve Şihr ehlinin dilinden çirkin bir kelimedir; “şöyle şöyle oldu diye **يَعْزَى**” derler; bizim “**لعَمْري** gerçekten şöyle şöyle oldu” dediğimiz gibi; ve “şöyle şöyle oldu diye **يَعْزِيكَ**”. Bazıları dedi: **عَزْوَى**; sanki onlar, kendisiyle yumuşaklık yapılan bir kelimedir. Ve denildi: **بِعِزِّي**; ve **عزز**’de zikredilmiştir. İbn Düreyd dedi: **العَزْوُ** rağbet edilmeyen bir dildir; onunla Haydân b. Mehre oğulları konuşur; “**عَزْوَى**” derler; sanki o, kendisiyle yumuşaklık yapılan bir kelimedir; ve böylece “**يَعْزى**” derler.
