# عزب (ع-ز-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Meraya salınmış sahibinden uzak develer

- Harfler: ع - ز - ب
- Kur'an'da: 2 geçiş · 2 ayet · 1 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [يَعْزُبُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B2%D9%8F%D8%A8%D9%8F.md) | يَفْعُلُ | Gözden kaçar | 2 | 2 | [10:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/ayet/10:61.md) |

## Mücavir kökler — 23 mücavir (33 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صغر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%BA%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Küçük
2. [ثقل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Terazinin karşı kefesine konan taş demektir
3. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 21 · Zerre toz demektir
4. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 15 · Yaşlı adamdır
5. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
6. [شأن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%A3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Suların dağ eteklerinde açtıkları yarık, hurma dikmek için…
7. [سمو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · “Sem” hayvanın sırtı, “ard” da hayvanın karnıdır
8. [فيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Akın
9. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
10. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Beyn topraktaki yarık demektir
11. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ribve, tümsek demektir
12. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
13. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Biley taşı
14. [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Ğayb, Uzaktan bakıldığında arazide kapalı kalmış yere, dibi…
15. [تلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tilvi toklu demektir
16. [قرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Karye”, kaynar veya kuyu suyunun bulunduğu, halkın…
17. [شهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Petekteki baldır
18. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
19. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hufre, çukur demektir
20. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
21. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dağın sivri noktası demektir
22. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
23. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md), [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md), [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) |
| Zıt Kök | [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Otlak aramak veya yalnız kalmak üzere merkezden, evden ve gözetim alanından uzağa gitme, ıssıza çekilme |
| Çekirdek Özet 2 | Zerre kadar bir nesnenin dahi ilahi ilim, kudret ve şahitlik menzilinin dışına çıkarak kaybolamaması |
| Çekirdek Özet 3 | Varlık alanının bütünüyle ilahi kuşatma altında bulunması, hiçbir zerrenin sistem dışına kaçamaması |
| Kritik Hata Riski | Kökü salt "bekârlık" veya pasif "unutma" olarak daraltıp, kelimenin asıl ekseni olan "merkezden uzaklaşarak erişim dışına çıkma" hareketini ıskalamak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Güç, galebe, sertlik, erişilmez kılma ve ayrışıp bağımsızlaşma; nitekim [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) kökünde üstünlük ve güç, [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) kökünde kenara çekip ayırma, [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) kökünde iradeyi sabitleştirme ve [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) kökünde koruyucu müdahale anlamı görülür. | ب | Barınak, çadır ve merkez bildiren harfin eklenmesiyle soyut güç ve ayrışma hareketi, meskûn mahalli ve aileyi terk edip fiziki olarak uzaklaşma, menzilden dışarı çıkma anlamına özelleşmiştir. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algı alanını, merkezdeki gözetimi ve bilginin çıktığı odak noktasını simgeler. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Merkezle olan bağı koparmayı, mesafeyle gelen ayrışmayı ve sınırın dışına sıyrılmayı temsil eder. |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Ailevi alanı, obayı, korunaklı çevreyi ve yerleşik düzeni gösterir. |
| عزب | Görme ve gözetim kaynağından bağını koparıp ev ve yerleşim sınırının ötesine, uzak mesafeye çıkma hareketi. | Bireyin veya nesnenin ait olduğu merkezden, gözetim sahasından ve yerleşim biriminden uzaklaşarak ıssız ve erişilmez bir alana yönelmesini ifade eder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Çobanın ve hayvanların otlak aramak gayesiyle ana yerleşimden, obadan ve aile ocağından günlerce uzağa gidip ıssız arazide gecilemesi; bu amaçla uzaklaşan kimseye ve uzak meraya عازب denir. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Ebü’n-Necm el-İclî uzak ve el değmemiş otlağı şöyle tasvir eder: وعازب نوّر في خلائه / في مقفر الكمأة من جنائه. Ayrıca A‘şâ aklın baştan uzaklaşıp gitmesini şu mısra ile dile getirir: فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا. |
| Erken Arapça kullanım | Yaban eşeğinin dişilerinden ayrı dolaşmasını Ru‘be veya el-Accâc شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا sözüyle aktarmıştır. Hadis metinlerinde kırk günde hatim indirmeyen kimse için kullanılan (فقد عزب) ifadesi, kişinin Kur'an'dan ve tilavet vaktinden fazlaca uzaklaştığını bildirir. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Lisān al-ʿArab, el-Müfredât.

### Sami etimolojik katman

Arapça عزب kökü, merkezi ve evcil olandan kopup çöl veya yaban hayatına çekilmeyi, uzaklaşmayı ve tek başına kalmayı anlatan özgün bir göçebe-bedevi semantik çekirdeğine dayanır. Kuzeybatı Sami dillerinde ve İbranicede kökün doğrudan ses denkliği olan *'āzab (עזב) biçimi "bırakmak, terk etmek, geride koymak, salıvermek" anlamlarında merkezî bir yer tutar; Fenike ve Aramice metinlerde de bu bırakma ve ayrılma kökü korunmuştur. Arapça kolunda kelime, terk etme eyleminin mekânsal ve sosyal sonucuna yoğunlaşmış; evi, eşi veya obayı terk edip uzak otlaklara gitme (عزوبة), tek başına yaşama ve menzilden uzaklaşarak gözden kaybolma yönünde semantik bir özelleşme göstermiştir. Kökün İbranicedeki "terk etmek" anlamı ile Arapçadaki "uzağa gitmek/uzaklaşmak" anlamı arasındaki geçiş, yerleşik ve yarı-göçebe kültürlerin ayrışma tecrübesini yansıtan muntazam bir Sami anlamsal sürekliliğe işaret eder.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عزب fiili ve türevleri (عازب، معزابة) | Fiziksel mekânda uzağa gitmekten (عازب الكلأ), sosyal yalnızlığa (عَزَب: bekâr, eşsiz) ve oradan soyut algı dışına çıkışa (عزب الحلم / عزب عن العلم) uzanan muntazam bir iç genişleme görülür. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עזב ('-z-b), Ugaritçe 'zb, Aramice עזב | "Terk etmek, serbest bırakmak, ayrılmak" anlamı ortak kökene dayanır; Arapçada ayrılığın mekânsal mesafeye ve yalnızlığa dönüşmesiyle anlam zenginleşmiştir. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afroasyatik ailenin Sami dışı kollarında muntazam ses denkliğiyle doğrulanmış doğrudan bir eşasıl tespit edilmemiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane's Lexicon.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزب | Anlamlı | Uzaklaşmak, ayrılmak | Otlak aramak için merkezden uzaklaşmak, bekâr kalmak, algı dışına kaçmak. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [عبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [زعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Doldurmak, sevk etmek, akmak | Suyun vadide coşkuyla akması, yükü tam doldurmak veya birini hızla sürmek. | Kur'an'da geçmez; itme ve doldurma hareketidir. |
| [زبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | Hiddetlenmek, toz kaldırmak | Kötü ahlak, rüzgarın tozu savurarak yükseltmesi, öfkelenip kabarmak. | Kur'an'da geçmez; huzursuzluk ve kabarma bildirir. |
| [بعز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel (kullanım dışı) kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [بزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B2%D8%B9.md) | Anlamlı | Atılgan ve usta olmak | Gençlik enerjisiyle cesur, zarif, sözü ve davranışı keskin ve mahir olmak. | Kur'an'da geçmez; ataklık ve çeviklik anlamındadır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزب | Merkez | Uzaklaşarak erişim dışı kalmak | Mekânsal veya boyutsal mesafe sebebiyle gözetim ve otorite merkezinden uzağa kayıp saklı kalma. | Bir şeyin küçüklüğü veya uzaklığı yüzünden radardan çıkması fikrini barındırır. |
| [غيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%A8.md) | Komşu | Duyulardan perdelenmek | Varlığın kendisinin duyu menzili ardında bir perdenin arkasında bulunması; mesafeden ziyade örtülülük esastır. | Varlık yakında olsa bile algılanamayabilir; عزب ise menzil dışına kaçmayı ima eder. |
| [خفي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%81%D9%8A.md) | Komşu | İncelik veya örtüyle gizlenmek | Bir şeyin mahiyeti, küçüklüğü veya bilerek saklanması sebebiyle fark edilmez hale gelmesi. | Algılayanın dikkatinden kaçış veya üzerindeki örtü ön plandadır. |
| [فوت](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D8%AA.md) | Komşu | Kaçırmak, araya fasıla girmesi | Yakalama, yetişme veya elde tutma imkânının zaman veya mesafece elden çıkması. | İdrak veya sahip olma fırsatının geri dönülmez biçimde aşılmasıdır. |
| [حضر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B6%D8%B1.md) | Zıt | Mevcut ve tanık olmak | Belirli bir mekânda, odakta ve gözetim dairesi içinde hazır bulunmak, müşahede edilmek. | Merkezin tam içinde bulunma ve kayıt altında olma halidir. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزب | Uzaklaşmak, erişim ve gözetim dışına kaçmak | Merkezden uzaklaşmayı, yalnızlaşmayı ve bilgi menzilinden taşmayı kapsar. | Kesin |
| Latince | evadere, fugere, latere | Kaçmak, ıraklaşmak, saklı kalmak | 'Evadere' denetimden kurtulup sıyrılmayı, 'latere' ise gizlenmeyi karşılar; göçebe otlak bağlamını taşımaz. | Güçlü |
| İngilizce | to escape notice, to elude, to wander away | Gözden kaçmak, menzil dışına çıkmak, uzaklaşmak | 'To elude' idrak veya erişim menzilinden sıyrılmayı mükemmel karşılar; ontolojik mesafe boyutu metne bağlıdır. | Güçlü |
| Almanca | entgehen, entschlüpfen, fernab weiden | Gözden kaçmak, sıyrılmak, uzakta yayılmak | 'Entgehen' bilginin ve dikkatin dışına çıkmayı verir; 'entschlüpfen' ise yakalanmaktan kurtulma nüansını vurgular. | Güçlü |
| Fransızca | échapper à, être soustrait à | Gözden kaçmak, menzilden kurtulmak | Bir sistemin, otoritenin veya bakışın kapsama alanından sıyrılıp saklı kalmayı ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lane's Arabic-English Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| يَعْزُبُ عَنْ | İlahi ilim ve şahitlik menzilinin dışına çıkmak, gözden kaçmak | İster yerde ister gökte olsun zerre ağırlığınca hiçbir nesnenin Allah'ın ilmi ve koruyucu kaydı dışına kaçamayacağını bildiren tevhid bağlamı (Yûnus [10:61](https://lisan.digital/tr/ayet/10:61.md)). |
| يَعْزُبُ عَنْهُ | Gaybın anahtarlarına ve kıyamet saatine sahip olan Rabbin bilgisinden uzaklaşıp saklı kalamamak | Kıyameti inkâr edenlere karşı göklerde ve yerdeki en mikro ve makro unsurların apaçık bir kitapta kayıtlı olduğunu ilan eden kaza-kader ve ahiret bağlamı (Sebe' [34:3](https://lisan.digital/tr/ayet/34:3.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | İlahî ilmin kapsamı ve taalluku | Allah'ın cüz'iyyâtı (tekil ve en küçük parçaları) bilip bilmediği tartışmasında, zerre miktarının bile O'ndan "uzaklaşıp kaçamayacağı" ilkesinin temel kanıtı kılınmıştır. | İlmin mutlak kuşatıcılığı ve cehl/gaflet imkânsızlığı. |
| Fıkıh | Nikâh ve aile hukuku | Terimin türevi olan 'azeb/uzûbe kavramı, evlilik bağı altında bulunmayan bekâr mükelleflerin hukuki statüsü ve had cezaları bahsinde ele alınır. | Eş ve aile merkezinden ayrı, tek başına bulunma hali. |
| Tefsir | Gayb ve kâinat düzeni ayetleri | Ayetteki 'zerre' ifadesiyle birleştiğinde, atomik veya mekânsal en uç noktadaki zerrenin dahi ilahi gözetim menzilinden çıkamayacağının semantik tahlili. | Hiçbir mevcudun ontolojik olarak başıboş ve kayıtsız kalamayacağı. |
| Hadis | İbadet ritmi ve tilavet ahlakı | "Kur'an'ı kırk günde hatmetmeyen uzaklaşmıştır (عزب)" rivayetinde zikredildiği üzere, ilahi kelamla olan irtibatın kopması ve vaktin araya girmesi. | Manevi ocaktan ve kaynak metinden mesafelenme. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve ulûhiyet | Mutlak ilim ve ihata | Varlıkta hiçbir kör nokta bırakmamak | İlahın mutlaklığı, hiçbir mikro varlığın O'nun gözetim sahasından kaçamamasıyla temellenir. | Kesin |
| İlmi | Epistemoloji ve ontoloji | Topyekûn bilinebilirlik ve kayıt | Sistemik kapalılık ve tam envanter | Evrende ölçülemez, ulaşılamaz veya teorik kapsama sahasının tamamen dışında hiçbir tikelin kalmamasıdır. | Güçlü |
| Siyasi | Otorite ve kamu hukuku | Hükümranlık alanının bütünlüğü | Kaçak ve denetimsiz alan bırakmama | Merkezî otoritenin hükmünün, en uçtaki tebaaya ve sınırlara kadar firesiz işlemesi, yasa dışı kaçak alanların tasfiyesi. | Muhtemel |
| İktisadi | Mülkiyet ve kaynak yönetimi | Stok ve varlık sayımı | Kayıt dışılığın ve zayiatın engellenmesi | Bütçedeki veya üretim sahasındaki en ufak değerin bile envanterden düşmemesi, başıboş bırakılmaması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kapalı sistemde korunum yasası ve tam küme kapsayıcılığı ($U \setminus A = \emptyset$) | Evrensel küme içerisindeki hiçbir elemanın ($x \in U$), fonksiyonun tanımlı olduğu değer alanından bağımsız olarak sistem dışı bir boşluğa kaçamaması; fiziksel korunum yasalarında kaybolan hiçbir kütle-enerjinin bulunmayışı. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Panoptik gözetim ve mutlak denetlenebilirlik (Total Accountability) | Sosyolojik ve kurumsal yapılarda, en uçtaki bireyin veya eylemin dahi merkezi normatif çerçevenin ve kayıt mekanizmasının dışına kaçıp izini kaybettirememesi durumu. | Muhtemel |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kelimeyi salt modern Arapçadaki "bekârlık" (evlenmemiş olma) sosyolojik haline indirgemek veya Kur'an'daki kullanımını zihinsel bir dalgınlık, basit bir "unutma" veya pasif bir "gözden kaçırma" şeklinde anlamak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün asıl anlamı, bir nesnenin mekânsal, boyutsal veya mesafesel olarak merkezden o kadar uzağa gitmesidir ki normal şartlarda arayan kimse onu bulamaz ve denetleyemez. Kur'an, zerre kadar bir nesnenin dahi Allah karşısında bu tür bir "uzaklaşma ve radardan çıkma" imkânına sahip olmadığını vurgular. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Eğer fiil basit bir zihinsel unutma gibi algılanırsa, meselenin nesnenin fiziki konumu, mikro ölçeği ve kozmik mesafesiyle olan bağı kopar; ayetin kâinattaki mikro-makro tüm parçacıkların ilahi çekim ve bilgi alanına firesiz dâhil olduğunu gösteren ontolojik gücü kaybolur. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Çünkü kök, varlığın en uç sınırındaki (zerre) bir parçanın dahi yaratıcının bilgi ve kudret menzilinden uzaklaşamayacağını bildirerek teistik ontolojinin en kusursuz bilgi modelini kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yaratılışın inceden inceye kayda geçirildiğini bildiren kader ayetlerinde, gaybın mutlak hâkimiyetini anlatan kısımlarda ve ahirette zerrenin dahi hesabının görüleceğini haber veren kıyamet bağlamlarında (Yûnus [10:61](https://lisan.digital/tr/ayet/10:61.md), Sebe' [34:3](https://lisan.digital/tr/ayet/34:3.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Tanrı'nın yalnızca tümel yasaları (külliyyât) bildiği, atom altı veya uzak kozmik detayları (cüz'iyyât) doğrudan bilmeyip ihmal ettiği yönündeki deist veya felsefi yanılgıları kökten tasfiye eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Çobanın, sürünün veya bir kimsenin ana merkezden, yerleşim yerinden ve aile ocağından uzaklaşarak ıssız otlaklara çekilmesi, gözün göremeyeceği mesafeye gitmesi.
- Soyut anlam: Bir nesnenin, bilginin veya fiilin idrak menzilinin, otoritenin ve algı dairesinin dışına çıkarak erişilmez ve denetlenemez hale gelmesi.
- Sistematik karşılık: İlahi ilim ve kudret alanının evrensel küme ile mutlak örtüşmesi; hiçbir varlık kırıntısının sistem dışına sızarak varoluşsal bir kaçak alan oluşturamaması.
- LaTeX modeli: $$\forall x \in \Omega, \quad x \notin \complement_K(I) \implies I(x) \neq \emptyset$$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $\Omega$ tüm varlık ve olaylar evrenini, $x$ evrendeki herhangi bir zerre veya tekili temsil eder. $K$ gözlem ve otorite merkezini, $I$ ise bu merkezin kuşatıcı ilim ve şahitlik fonksiyonunu simgeler. $\complement_K(I)$ ifadesi bilgi merkezinin etki alanı dışındaki uzak/boş bölgeyi (عزوب sahasını) gösterir. Formül, evrendeki hiçbir $x$ elemanının bu erişilmez dış alanda yer alamayacağını ($\complement_K(I) = \emptyset$), dolayısıyla her bir $x$ için ilahi bilginin daima geçerli ve dolu olduğunu ifade eder. Hiçbir zerre O'nun kapsama alanından uzaklaşamaz.

## Geçtiği ayetler (2 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Yunus 10:61](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/ayet/10:61.md) — يَعْزُبُ

وَمَا تَكُونُ فِي شَأْنٍ وَمَا تَتْلُو مِنْهُ مِنْ قُرْآنٍ وَلَا تَعْمَلُونَ مِنْ عَمَلٍ إِلَّا كُنَّا عَلَيْكُمْ شُهُودًا إِذْ تُفِيضُونَ فِيهِ وَمَا يَعْزُبُ عَنْ رَبِّكَ مِنْ مِثْقَالِ ذَرَّةٍ فِي الْأَرْضِ وَلَا فِي السَّمَاءِ وَلَا أَصْغَرَ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرَ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Ne işte bulunsan, Kur’an’dan ne okusan ve siz ne iş yaparsanız; yaptıklarınıza daldığınızda mutlaka Biz üzerinizde şahidiz. Yerde ve gökte hiç bir zerre Rabbından gizli değildir. Bundan daha küçüğü de, daha büyüğü de şüphesiz apaçık kitabdadır.

### [Sebe 34:3](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/ayet/34:3.md) — يَعْزُبُ

وَقَالَ الَّذِينَ كَفَرُوا لَا تَأْتِينَا السَّاعَةُ قُلْ بَلَى وَرَبِّي لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لَا يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِي السَّمَوَاتِ وَلَا فِي الْأَرْضِ وَلَا أَصْغَرُ مِنْ ذَلِكَ وَلَا أَكْبَرُ إِلَّا فِي كِتَابٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Küfredenler dediler ki: Kıyamet saatı bize gelmeyecektir. De ki: Hayır, gaybı Rabbıma andolsun ki; o saat muhakkak size gelecektir. Göklerde ve yerde zerre kadar olanlar bile O’nun ilminin dışında değildir. Ondan daha küçüğü de, büyüğü de istisnasız, mutlaka apaçık kitabtadır.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Meraya salınmış sahibinden uzak develer.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والباء معهما
ع ز ب- ز ع ب- ز ب ع- ب ز ع مستعملات ع ب ز- ب ع ز مهملان
عزب:
عَزبَ يَعْزُبُ عُزُوبةً فهو عَزَبٌ.
والمِعْزابَةُ: الذي طالت عُزُوبتُه حتى ماله في الأهل من حاجة والمِعْزابَةُ: الذي يَعْزُب بعيره، ينقطع به عن الناس إلى الفلوات.
وليس في التصريف مِفْعالة غير هذه الكلمة. وقالوا: معزابةٌ توكيد النعت، وكذلك الهاء توكيد في النسابة ونحوها. ويقال: أُدْخِلَتِ الهاءُ في هذا الضّربِ من نعوتِ الرّجالِ، لأنّ النّساءَ لا يُوصَفْنَ بهذه النعوت.
وأعْزَبَ فلانٌ حلمَهُ وعَقْلَهُ ، أي: أذهبه. وعزبَ عنه حلْمُهُ، أي: ذهب.
عَزَبَ يَعْزُبُ عُزُوباً.
وكلُّ شيءٍ يَفُوتُك حتى لا تقدر عليه فقد عَزَبَ عنك، ولا يَعْزُبُ عن الله شيءٌ.
والعازبُ من الكَلأَ: البعيدُ المطلب. قال ابو النجم:
وعازب نوّر في خسلائه
في مقفر الكمأة من جنائه
وأَعْزَبَ القومُ: أصابوا عازِباً من الكلأ.
ويقال: العازبُ: ما لم يُرْعَ قطّ.
زعب:
الزّاعبيّةُ:الرماحُ المنسوبةُ، ولا يُعْلَمُ الزّاعبُ أرجلٌ هو أم بلدٌ. قال:
والزّاعبيّة يَنْهلون صدورَها
والأزْعَبُ: ضرب من الأوتار جيد: قال قيس بن الإطنابة:
كما طنّتِ الأَزْعَبُ المحصد
أنّث طنّت، لأنّه ردّه على طَنَّةٍ واحدة.
والتَّزعُّبُ: من النّشاطِ والسُّرعة.
والزّاعب: الهادي السَّيَّاحُ في الأرض. قال ابن هرمة:
يكادُ يَهلِكُ فيها الزَّاغبُ الهادي
وزَعَبْتُ الإناءَ والقِربةَ زَعْبا إذا ملأته، ويقال: إذا احتملتها وهي مملوءة.
والرّجلُ يَزْعَبُ المرأةَ إذا ملأ فَرْجَها بفَرْجه من ضِخَمِه.
وزَعَبْتُ له من مالي زَعْبَةً، أي: قطعت له قليلا من كثير.
زبع:
الزّوبَعَةُ: اسمُ شيطانٍ، ويُكْنَى الإعصارُ أبا زَوْبعة حين يدوم ثم يرتفعُ إلى السَّماء ساطعاً، يقال فيه شيطان مارد.
وتَزَبَّع فلانٌ: تهيأ للشَّرّ. قال متمم بن نويرة:
وإن تلقَهُ في الشَّرْبِ لا تَلْقَ فاحشاً		على القوم ذا قاذورة مُتَزَبِـعـا
بزع:
بَزُعَ الغلام بَزاعةً فهو بَزيعٌ، وجاريةٌ بزيعةٌ يوصَفُ بالظّرافة والملاحة وذكاء القلب، لا يقال إلا للأحداث.
وتَبَزَّعَ الشّرُّ أي: هاج وأَرْعَدَ ولما يقع. قال:
إنا إذا أمر العدى تبزّعا
وأجمعت بالشرّ أن تلفّعا
وبَوْزَع رملةٌ لبني سعد. قال:
برملِ يرنا وبرملِ بوزعا
وبَوْزَعُ: من أسماء النساء.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** و**الباء** معهما
**ع ز ب**- **ز ع ب**- **ز ب ع**- **ب ز ع** kullanımdadır; **ع ب ز**- **ب ع ز** ihmaldir.

**عزب**:
**عَزبَ يَعْزُبُ عُزُوبةً**; o hâlde o **عَزَبٌ**dur.
Ve **المِعْزابَةُ**: bekârlığı uzayıp da artık aile içinde kendisine bir ihtiyaç kalmayan kimsedir; ve **المِعْزابَةُ**: devesi **يَعْزُب** olan, onunla insanlardan kopup ıssız çöllere giden kimsedir.
Ve tasrifte bu kelimeden başka **مِفْعالة** yoktur. Ve dediler ki: **معزابةٌ** sıfatın te’kididir; aynı şekilde **الهاء** da **النسابة** ve benzerlerinde te’kiddir. Ve denir ki: Bu tür erkek sıfatlarına **الهاء** sokulmuştur; çünkü kadınlar bu sıfatlarla vasfedilmezler.
Ve **أعْزَبَ** falan kimse rüyasını ve aklını; yani: onu giderdi. Ve ondan rüyası **عزبَ**; yani: gitti.
**عَزَبَ يَعْزُبُ عُزُوباً**.
Ve her şey ki senden kaçar da artık ona güç yetiremezsin, o senden **عَزَبَ** olmuştur; Allah’tan hiçbir şey **يَعْزُبُ** olmaz.
Ve otlaktan **العازبُ**: istenmesi uzak olandır. Ebû’n-Necm dedi ki:
وعازب نوّر في خسلائه
في مقفر الكمأة من جنائه
Ve kavim **أَعْزَبَ** etti: otlaktan **عازِباً**a rastladılar.
Ve denir ki: **العازبُ**: hiç otlatılmamış olandır.

**زعب**:
**الزّاعبيّةُ**: nisbetli mızraklardır; **الزّاعبُ**un bir adam mı yoksa bir belde mi olduğu bilinmez. Dedi ki:
والزّاعبيّة يَنْهلون صدورَها
Ve **الأزْعَبُ**: iyi bir tür kiriş(ler)dendir. Kays b. el-İtnâbe dedi ki:
كما طنّتِ الأَزْعَبُ المحصد
**طنّت**i müennes yaptı; çünkü onu tek bir **طَنَّةٍ**a döndürdü.
Ve **التَّزعُّبُ**: canlılık ve süratten (olan şey)dir.
Ve **الزّاعب**: yeryüzünde dolaşan yol gösterici seyyah. İbn Hirma dedi ki:
يكادُ يَهلِكُ فيها الزَّاغبُ الهادي
Ve kabı ve kırbayı **زَعَبْتُ**; onu doldurduğumda **زَعْبا** (yaptım); ve denir ki: dolu iken onu yüklendiğinde.
Ve adam, büyüklüğünden dolayı ferciyle onun fercini doldurduğunda kadını **يَزْعَبُ** eder.
Ve malımdan ona bir **زَعْبَةً** **زَعَبْتُ**; yani: çoktan ona az bir şey kestim.

**زبع**:
**الزّوبَعَةُ**: bir şeytanın adıdır; ve kasırga, sürüp sonra yükselerek göğe parlak bir şekilde çıktığında **أبا زَوْبعة** diye künyelenir; onda “azgın bir şeytan” denir.
Ve falan kimse **تَزَبَّع** etti: şerre hazırlandı. Mütemmim b. Nüveyre dedi ki:
وإن تلقَهُ في الشَّرْبِ لا تَلْقَ فاحشاً		على القوم ذا قاذورة مُتَزَبِـعـا

**بزع**:
**بَزُعَ** oğlan **بَزاعةً** (oldu); o hâlde o **بَزيعٌ**dir; ve bir cariye **بزيعةٌ**dir: zarafet, güzellik ve kalp zekâsıyla vasfedilir; yalnızca gençler için söylenir.
Ve şer **تَبَزَّعَ** etti; yani: kabardı ve gürledi, hâlbuki henüz vuku bulmadı. Dedi ki:
إنا إذا أمر العدى تبزّعا
وأجمعت بالشرّ أن تلفّعا
Ve **بَوْزَع**: Benî Sa‘d’a ait bir kumluktur. Dedi ki:
برملِ يرنا وبرملِ بوزعا
Ve **بَوْزَعُ**: kadın adlarındandır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العُزَّابُ: الذين لا أزواج لهم من الرجال والنساء. قال الكسائي: العزب: الذي لا أهل له، والعَزَبَة: التي لا زوج لها. والاسم: العُزْبَة والعُزُوبَة. يقال: تعَزَّب فلان زماناً ثم تأهل. وعَزَبَ عني فلان يعزُب ويَعْزِب: أي بَعُد وغاب، وعَزَب عن فلانٍ حِلمُه، وأعزبه الله. وأعزبت الإبل، أي بعُدت في المرعى لا تَروح. وأعزب القومُ فهم مُعزِبون، أي عَزَبَت إبلهُم. والمِعْزابَة: الرجل الذي يَعزُب بماشيته عن الناس في المرعى، وكذلك الذي طالت عُزْبته. والعازب: الكلأ البعيد، وقد أعْزَبْنا، أي أصبناه. وإبل عزيب، أي لا تروح على الحيّ، وهو جمع عازب، مثل غازٍ وغَزِيّ. وهراوة الأعزاب: هِراوة الذين يَبْعُدون بإبلهم في المرعى، ويشبَّه بها الفرس. وسَوامٌ معزَّبٌ بالتشديد، إذا عُزِّب به عن الدار، وفي الحديث: من قرأ القرآن في أربعين ليلةً فقد عَزَّب، أي بَعُد عهده بما ابتدأه منه. وعَزَب طُهر المرأةِ، إذا غاب عنها زوجُها. وقال النابغة:
شُعَبُ العِلافيَّاتِ بَين فُروجهـموالمحصَناتُ عَوازِبُ الأطهارِ
وعَزبت الأرض، إذا لم يكن بها أحدٌ، مخصبةً كانت أو مجدبة.

##### Türkçe

**العُزَّابُ**: erkeklerden ve kadınlardan kendileri için eşleri olmayanlar. el-Kisâî dedi: **العزب**: kendisi için ehli olmayan; **العَزَبَة**: kendisi için kocası olmayan. İsim: **العُزْبَة** ve **العُزُوبَة**. Denir: falan bir zaman **تعَزَّب** etti, sonra ehil edindi. Ve falan benden **عَزَبَ** etti, **يعزُب** ve **يَعْزِب**: yani uzaklaştı ve kayboldu; ve falanın **حِلمُه** ondan **عَزَبَ** etti; ve Allah onu **أعزبه** etti. Ve develer **أعزبت**; yani otlakta uzaklaştı, dönmez. Ve kavim **أعزب** etti; onlar **مُعزِبون**dur; yani onların develeri **عَزَبَت** etti. Ve **المِعْزابَة**: otlakta insanlardan davarıyla uzaklaşan adam; bunun gibi, **عُزْبته**si uzayan kimse. Ve **العازب**: uzak ot; ve biz **أعْزَبْنا**; yani ona isabet ettik. Ve **عزيب** develer: yani mahalle üzerine dönmez; o, **عازب**’in cemidir; **غازٍ** ve **غَزِيّ** gibi. Ve **هراوة الأعزاب**: otlakta develeriyle uzaklaşanların sopası; ve at ona benzetilir. Ve şeddeli olarak **سَوامٌ معزَّبٌ**: eğer onunla evden uzaklaştırılmışsa. Ve hadiste: “Kim Kur’ân’ı kırk gecede okursa, muhakkak **عَزَّب** etmiştir”; yani ondan başladığı şeye dair ahdi uzaklaşmıştır. Ve kadının temizliği **عَزَبَ** etti; eğer kocası ondan kaybolduysa. en-Nâbiga dedi:
**شُعَبُ العِلافيَّاتِ بَين فُروجهـم
والمحصَناتُ عَوازِبُ الأطهارِ**
Ve yer **عَزبت** etti; eğer onda hiç kimse yoksa; bereketli de olsa kıt da olsa.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الباء
عزب ، زعب ، زبع ، بزع : مستعملة .
عزب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَرَبِّى لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لاَ
يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمَاوَاتِ وَلاَ } ( سبإ : 3 ) معناه لا يغيب عن علمه شيء . وفيه لغتان : عَزَبَ يَعْزُبُ ويَعْزِبُ إذا غاب . ورجلٌ عَزَبٌ لا أهل له . أبو عبيد عن الفرّاء : امرأة عَزَبَة : لا زوج لها . وقال الكسائي مثله . وقال ابن بُزُرْج فيما قرأت له بخطّ أبي الهيثم : رجلٌ عَزَبٌ ، ورجلان عَزَبان ، وقومٌ أعزابٌ ، وامرأةٌ عَزَبة ونسوةٌ عَزَبَاتٌ ونساءٌ عُزَّابٌ : لا أزواج لهنّ ، وإن كان معهنّ أولادهنّ . وقال النضر : قال المنتجِع : يقال امرأة عَزَبٌ بغير هاء . قال ولا تقل : امرأة عَزَبَة . وأنشد في صفة امرأة جعلها عَزَباً بغير هاء :
إذا العَزَبُ الهوجاء بالعطر نَافَحَتْ
بَدَتْ شمس دَجْنٍ طلَّةً لم تَعَطّر
أبو حاتم عن الأصمعي : رجلٌ عَزَبٌ ، ولم يَدْرِ كيف يقال للمرأة . قال أبو حاتم : ويقال للمرأة أيضاً عَزَبُ . وأنشد :
يا من يَدُلُّ عَزَباً على عَزَبْ
على ابنة الحُمَارِس الشيخ الأزَبْ
قال : ولا يقال رجل أعزب . وأجاز غيره : رجل أعزب . ويقال : إنه لعَزَب لَزَب وإنها لعَزَبة لَزَبة . ويقال عَزَبَ يَعْزُبُ وتعزَّب بعد التأهّل . وقالوا : رجلٌ عَزَبٌ للذي يَعْزُب في الأرض . وقال الليث : المِعْزَابة : الذي طالت عُزُوبته ، حتى ما له في الأهل من حاجة . قال وليس في الصفات مِفعالة غير هذه الكلمة . قلت : قال الفرّاء : ما كان من مفعال كان مؤنَّثه بغير هاء ، لأنه انعدل عن النعوت انعدالاً أشدّ من انعدال صَبُور وشَكُور وما أشبههما ممّا لا يؤنَّث ، ولأنه شُبِّه بالمصادر ، لدخول الهاء فيه . يقال امرأة مِحْماق ومِذْكار ومِعْطار . قال : وقد قيل رجل مجذامة إذا كان قاطعاً للأمور جاء على غير قياس . وإنما زادوا فيه الهاء لأن العرب تُدخل الهاء في المذكَّر على جهتين : إحداهما المدح والأخرى الذمّ إذا بولغ في الوصف . قلت والمِعزبة دخلتها الهاء للمبالغة أيضاً . وهو عندي : الرجل الذي يُكْثِر النهوض في ماله العزِيبِ يتتبَّعُ مساقط الغيث وأُنُف الكلأ . وهو مدح بالغٌ على هذا المعنى . قال الليث : ويقال أعْزَبَ عن فلان حِلْمُه يَعْزُب عُزُوباً ، وأعزب الله حِلْمه أي أذهبه الله وأنشد :
وأعزبتَ حلمي بعد ما كان أعْزَبَا
قلت : جعل أعزب لازماً وواقعاً . ومثله أملق الرجل إذا أعدم ، وأملق مالَه الحوادثُ . وقال الليث : العَازِبُ من الكلأ : البعيدُ المُطْلِب . وأنشد :
وعَازِبٍ نَوّر في خلائه
قال : وأعزب القوم : أصابوا عازِباً من الكلأ . قلت : وعَزَبَ الرجل بإبله إذا رعاها بعيداً من الدار التي حلّ بها الحيُّ لا يأوي إليهم . وهو مِعْزَابٌ ومِعْزابَةٌ وكلّ منفرد عَزَبٌ . ومُعَزِّبَةُ الرجل : امرأة يأوي إليها فتقوم بإصلاح طعامه وحِفظ أداته . ويقال ما لفلانٍ مُعَزِّبَة تُقَعّدُه . وقال أبو سعيد الضرير : ليس لفلان امرأة تُعَزِّبه أي تُذْهِبُ عُزْبته بالنكاح ، مثل قولك : هي تمرِّضه أي تقوم عليه في مَرَضه . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان يعزّب فلاناً ويُرَبِّض فلاناً ويَرْبِضه : يكون له مثل الخازن . والعَزِيبُ :
المال العَازِبُ عن الحيّ ، سمعته من العرب . ومن أمثالهم : إنما اشتريتُ الغنم حِذارَ العازبة ، والعازبة : الإبل . قاله رجل كانت له إبل فباعها واشترى غنماً لئلا تَعْزُبَ ، فعَزَبتْ غَنَمُه فعاتب على عزوبها . يقال ذلك لمن ترفّق أهون الأمور مئونةً ، فلزمه فيه مشقَّةٌ لم يحتسبها . وهِراوة الأعْزاب : فرسٌ كانت مشهورة في الجاهليّة ، ذكرها لَبِيد وغيره من قدماء الشعراء . عمرو عن أبيه : يقال لامرأة الرجل : هي محصّنته ومُعَزّبته وحاصِنته وحاضِنته وقابِلته ولحافه وقال ابن شميل في قوله : ستجدونه معزّباً قال : هو الذي عَزَب عن أهله في إبله أي غاب . والعَزِيب : المال العازب عن الحيّ .
زعب : قال شمر : جاء فلان بقِرْبة يَزْعَبُهَا أي يحملها مملوءة ، ويَزْأبها : كذلك . وقال الفرّاء : قِربة مزعوبة ومَمْزورة : مملوءة . وأنشد :
من الفُرْنِيّ يَزْعَبُهَا الجميلُ
أي يملؤها . ومطرٌ زاعِبٌ : يزعَبُ كل شيء أي يملؤه وأنشد يصف سيلاً :
ما حازت العُفْر من ثُعَالة
فالرَوْحَاءُ منه مزعوبة المُسُلِ
أي مملوءة . وقال الأصمعي : مرّ السيل يَزْعَبُ إذا جَرَى . ومرَّ يَزْعَبُ بِحِمْله إذا مَرّ سريعاً . ورُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال لعمرو بن العاص : ( إني أرسلت إليك لأبعثك في وجهٍ يسلّمك الله ويغنّمك ، وأزْعَبُ لك زَعْبَة من المال ) . قال أبو عبيد قال الأصمعي : قوله : أزعبُ لك زَعبة من المال أي أعطيك دُفْعة من المال . قال والزَعْبُ : هو الدفع . وجاءنا سيل يَزْعَبُ زعْباً أي يتدافع . وقال الليث : زَعَبْتُ الإناء إذا ملأته . والرجل يَزْعَبُ المرأة إذا جامعها فملأ فرجها بفرجه . وقال غيره : الزَعِيبُ والنعيبُ : صوت الغراب ، وقد زَعَبَ ونَعَبَ بمعنًى واحد . وزَعَبَ الرجل في قَيْئه إذا أكثر حتى يدفع بعضُه بعضاً . وزَعَبَتِ القِرْبةُ إذا دفعتْ ماءها . وقال المبرّد : الزَاعِبِيُّ من الرماح : منسوب إلى رجل من الخَزْرَج يقال له : زاعِب كان يَعْمل الأسنّة . قال : وقال الأصمعيّ : الزَاعِبيُّ الذي إذا هُزَّ كأنّ كعوبه يجري بعضُها في بعض لِلِينه . وهو من قولك مرّ يَزْعَبُ بِحملِه إذا مرّ مرًّا سهلاً وأنشد :
ونَصْلٌ كنَصْلِ الزَاعِبيِّ فَتِيق
قال أراد : كنصل الرمح الزاعبيّ . وقال ابن شميل : الزاعبية : الرِمَاح كلّها . وقال شمر في قوله :
زَعَبَ الغرابُ وليته لم يَزْعَب
يكون زَعَبَ بمعنى زعم أبدل الميم باءً ، مثل عَجْب الذنَب وعَجْمه . وقال ابن السكيت : الزُعْب : اللئام القصار . واحدهم زُعْبُوبٌ على غير قياس . وأنشد الفرَّاء في الزُعب :
من الزُعبِ لم يضرب عدوًّا بسيفه
وبالفأس ضَرَّابٌ رؤوسَ الكرانِفِ
وروى أبو تراب عن أعرابي من قيس أنه قال هذا البيت :
مجتزىء بزِعْبه وزِهْبِهِ
أي بنفسه . وزعَبَ لي زُعْبَةً من ماله وزَهَبَ لي زُهْبَةً إذا أعطاه قطعة وافرة . وأعطاه زِهْباً من ماله فازدهبه وزِعباً فازدعبه أي قطعةً . وقال الأصمعي : ازْدَعَبَ الشيء إذا حمله ، ومرّ به فازدعبه أي حَمَله .
زبع : الزَبْع أصل بناء التزبُّع . أبو عبيد عن الأصمعي قال : المُتَزَبِّعُ : الذي يؤذي الناس ويشارّهم وقال متمِّم :
وإنْ تلقه في الشَرْب لا تلق فاحشاً
لدى الكأس ذا قاذورة مُتَزَبِّعا
وفي الحديث أن معاوية عزل عمرو بن العاص عن مصر ، فضرب فُسْطَاطه قريباً من فسطاط معاوية ، وجعل يتزبّع لمعاوية .
قال أبو عبيد : التزبّع هو التَّغَيُّظ وكل فاحش سيّىء الخلق مُتَزَبِّعٌ .
وقال أبو عمرو : الزَبِيع : الرجل المدَمْدِم في غضب . وهو المتزبّع .
وقال الليث : الزَوْبَعة : اسم شيطان . ويكون الإعصار أبا زَوْبَعَةَ ، يقولون فيه شيطان مارد .
وقال ابن دريد : زَوْبَعَةُ : ريح تدور ولا تقصد وجهاً واحداً ، وتحمل الغبار ، أُخِذَت من التزبع .
وروي عن المفضل : الزوبعة مشية الأحرد . قلت : ولا أدري من رواه عن المفضّل ، ولا أعتمد هذا الحرف ولا أحُقّه .
بزع : عمرو عن أبيه قال : البَزِيع : الظريف .
وقال الليث : يقال : غلامٌ بَزِيعٌ ، وجاريةٌ بَزِيعَةٌ إذا وُصِفا بالظَرْف والمَلاَحة وذَكَاء القلب . ولا يقال إلا للأحداث . قال : وبَوْزَع : اسم رَمْلة من رمال بني سعدٍ . قلت : وبَوْزَع : اسم امرأة ، وكأنه فَوعل من البَزِيع .

##### Türkçe

باب العين والزاي مع الباء
**عزب** ، **زعب** ، **زبع** ، **بزع** : kullanımdadır.

**عزب** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( وَرَبِّى لَتَأْتِيَنَّكُمْ عَالِمِ الْغَيْبِ لاَ يَعْزُبُ عَنْهُ مِثْقَالُ ذَرَّةٍ فِى السَّمَاوَاتِ وَلاَ } ( سبإ : 3 ) mânâsı: O’nun ilminden hiçbir şey kaybolmaz. Ve onda iki lugat vardır: **عَزَبَ يَعْزُبُ** ve **يَعْزِبُ**; kaybolduğu zaman. Ve bir adam **عَزَبٌ**: ehli yoktur. Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **امرأة عَزَبَة**: kocası yoktur. el-Kisâî de bunun benzerini söyledi. Ve İbn Buzurc, Ebû’l-Heysem’in hattıyla kendisinden okuduğumda şöyle dedi: bir adam **عَزَبٌ**; iki adam **عَزَبان**; bir kavim **أعزابٌ**; bir kadın **عَزَبة**; kadınlar **عَزَبَاتٌ** ve kadınlar **عُزَّابٌ**: onların kocaları yoktur; yanlarında çocukları olsa bile. Ve en-Nadr dedi: el-Munteci‘ dedi: **امرأة عَزَبٌ** (هاء’sız) denir. Dedi ki: “**امرأة عَزَبَة** deme.” Ve **هاء**’sız **عَزَباً** kıldığı bir kadının sıfatında şu beyti inşâd etti:
إذا العَزَبُ الهوجاء بالعطر نَافَحَتْ
بَدَتْ شمس دَجْنٍ طلَّةً لم تَعَطّر

Ebû Hâtim, el-Asma‘î’den: bir adam **عَزَبٌ**; ve kadın için nasıl denir bilmedi. Ebû Hâtim dedi: Kadın için de **عَزَبُ** denir. Ve inşâd etti:
يا من يَدُلُّ عَزَباً على عَزَبْ
على ابنة الحُمَارِس الشيخ الأزَبْ

Dedi ki: **رجل أعزب** denmez. Başkası câiz gördü: **رجل أعزب**. Ve denir: “Şüphesiz o, **لَعَزَب لَزَب**’dir; ve şüphesiz o (kadın), **لَعَزَبة لَزَبة**’dir.” Ve denir: **عَزَبَ يَعْزُبُ**; ve ehil olduktan sonra **تعزَّب**. Ve dediler: Yerde kaybolup giden kimse için bir adam **عَزَبٌ**. el-Leys dedi: **المِعْزَابة**: **عُزُوبته** uzayan, nihayet ehil içinde kendisi için bir ihtiyaç kalmayan kimsedir. Dedi ki: Sıfatlarda bu kelimeden başka **مِفعالة** yoktur. Dedim: el-Ferrâ dedi: **مفعال**’dan olanın müennesi **هاء**’sız olur; çünkü o, sıfatlardan, **صَبُور** ve **شَكُور** ve benzerlerinin in‘idâlinden daha şiddetli bir in‘idâl ile in‘idâl etmiştir; ve çünkü o, masdarlara benzetilmiştir; **الهاء**’nın ona girmesi sebebiyle. **امرأة مِحْماق** ve **مِذْكار** ve **مِعْطار** denir. Dedi ki: “Kesinlikle iş kesen olunca **رجل مجذامة** denmiştir; kıyasa göre olmayan bir tarz üzere gelmiştir.” Ancak onda **الهاء**’yı artırdılar; çünkü Araplar **الهاء**’yı müzekkere iki yönden sokar: biri medih, diğeri zem; sıfatta mübalağa edildiği zaman. Dedim: **المِعزبة**’ye de **الهاء** mübalağa için girmiştir. Ve o, benim yanımda: malındaki **العزِيبِ** için çokça kalkıp giden, yağmurun düştüğü yerleri ve otun ilk bitişini takip eden adamdır. Ve bu mânâ üzere aşırı bir medihdir. el-Leys dedi: Ve denir: “Falancadan onun **حِلْمُه**’u **أعْزَبَ**; **يَعْزُب عُزُوباً**”; ve “Allah onun **حِلْمه**’unu **أعزب** etti” yani Allah onu giderdi. Ve inşâd etti:
وأعزبتَ حلمي بعد ما كان أعْزَبَا

Dedim: **أعزب**’ı lâzım ve vâki‘ kıldı. Bunun benzeri: adam **أملق** etti, yoksullaştığı zaman; ve hadiseler onun malını **أملق** etti. el-Leys dedi: Ottan **العَازِبُ**: uzak, aranıp istenen olandır. Ve inşâd etti:
وعَازِبٍ نَوّر في خلائه

Dedi ki: **أعزب القوم**: ottan **عازِباً**’a rastladılar. Dedim: Adam develeriyle **عَزَبَ** eder; yani onları, içinde kavmin konakladığı evden uzak otlatır; onlara sığınmaz. Ve o, **مِعْزَابٌ** ve **مِعْزابَةٌ**’dır. Ve her tek başına olan **عَزَبٌ**’dur. Ve adamın **مُعَزِّبَةُ**’si: kendisine sığındığı bir kadındır; onun yemeğini düzeltmek ve aletini korumakla ayağa kalkar. Ve denir: “Falancanın onu oturtacak bir **مُعَزِّبَة**’si yoktur.” Ebû Sa‘îd ed-Darîr dedi: Falancanın onu **تُعَزِّبه** eden bir kadını yoktur; yani nikâhla onun **عُزْبته**’sini giderir; senin “o onu **تمرِّضه** eder” demen gibi; yani onun hastalığında onun başında durur. Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: “Falanca, falancayı **يعزّب** eder; falancayı **يُرَبِّض** eder ve **يَرْبِضه** eder”: onun için hazinedar gibi olur. Ve **العَزِيبُ**: kavimden uzak **المال العَازِبُ**; onu Araplardan işittim. Ve onların mesellerinden: “Ben koyunu ancak **حِذارَ العازبة** diye satın aldım”; ve **العازبة**: develerdir. Bunu, develeri olup da onları satıp koyun satın alan bir adam söyledi; **تَعْزُبَ** etmesin diye; fakat onun koyunu **فعَزَبتْ** etti; böylece onun **عزوبها**’sı üzerine azarladı. Bu, en hafif masraflı işleri yumuşaklıkla yapan, fakat onda hesap etmediği bir meşakkate düşen kimse için söylenir. Ve **هِراوة الأعْزاب**: câhiliyede meşhur olmuş bir attır; onu Lebîd ve eski şairlerden başkaları zikretti. Amr, babasından: Adamın karısına denir: o onun **محصّنته**’si ve **مُعَزّبته**’si ve **حاصِنته**’si ve **حاضِنته**’si ve **قابِلته**’si ve **لحافه**’udur. Ve İbn Şümeyl, “Onu **معزّباً** bulacaksınız” sözü hakkında dedi ki: O, develeri içinde ehliyle **عَزَب** eden; yani kaybolan kimsedir. Ve **العَزِيب**: kavimden uzak **المال العازب**.

**زعب** : Şemmer dedi: Falanca bir kırba ile geldi; onu **يَزْعَبُهَا**; yani onu dolu olarak taşır; ve onu **يَزْأبها**: böyledir. el-Ferrâ dedi: **قِربة مزعوبة** ve **مَمْزورة**: doludur. Ve inşâd etti:
من الفُرْنِيّ يَزْعَبُهَا الجميلُ

Yani onu doldurur. Ve **مطرٌ زاعِبٌ**: her şeyi **يزعَبُ** eder; yani onu doldurur. Ve bir seli vasfederek inşâd etti:
ما حازت العُفْر من ثُعَالة
فالرَوْحَاءُ منه مزعوبة المُسُلِ

Yani doludur. el-Asma‘î dedi: Sel **يَزْعَبُ** eder; yani aktığı zaman. Ve yüküyle **يَزْعَبُ** eder; yani kolay bir geçişle geçtiği zaman. Ve Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki Amr b. el-Âs’a dedi: “(Şüphesiz ben seni, Allah’ın seni selâmete erdireceği ve ganimetlendireceği bir yöne göndermek için sana gönderdim; ve sana maldan bir **زَعْبَة** **أزْعَبُ** edeceğim.)” Ebû Ubeyd dedi: el-Asma‘î dedi: Onun sözü **أزعبُ لك زَعبة من المال**; yani sana maldan bir defa veririm. Dedi ki: **الزَعْبُ**: itmedir. Ve bize bir sel geldi; **يَزْعَبُ زعْباً**; yani birbirini iter. el-Leys dedi: Kabı **زَعَبْتُ**; onu doldurduğum zaman. Ve adam kadını **يَزْعَبُ** eder; onunla cima ettiği ve onun ferciğini ferciğiyle doldurduğu zaman. Başkası dedi: **الزَعِيبُ** ve **النعيبُ**: karganın sesidir; ve **زَعَبَ** ve **نَعَبَ** bir mânâ iledir. Ve adam kusmuğunda **زَعَبَ** eder; çokça ettiği zaman, nihayet bir kısmı bir kısmını iter. Ve kırba **زَعَبَت** eder; suyunu ittiği zaman. el-Muberred dedi: Mızraklardan **الزَاعِبِيُّ**: Hazrec’den bir adama nisbet edilmiştir; ona **زاعِب** denir; o, mızrak uçlarını yapardı. Dedi ki: el-Asma‘î dedi: **الزَاعِبيُّ**: sallandığı zaman, yumuşaklığından dolayı sanki onun topuzları birbirinin içinde akar gibi olan. Ve bu, senin “yüküyle **مرّ يَزْعَبُ**” sözündendir; yani kolay bir geçişle geçtiği zaman. Ve inşâd etti:
ونَصْلٌ كنَصْلِ الزَاعِبيِّ فَتِيق

Dedi: Muradı: **كنصل الرمح الزاعبيّ**. İbn Şümeyl dedi: **الزاعبية**: mızrakların hepsi. Şemmer, şu söz hakkında dedi:
زَعَبَ الغرابُ وليته لم يَزْعَب

**زَعَبَ** “**زعم**” mânâsında olur; **الميم**’i **باء** ile değiştirmiştir; **عَجْب الذنَب** ve **عَجْمه** gibi. İbn es-Sikkît dedi: **الزُعْب**: alçaklar, kısa boylular. Onların teki **زُعْبُوبٌ**’dur; kıyas üzere olmayan bir tarzda. el-Ferrâ, **الزُعب** hakkında inşâd etti:
من الزُعبِ لم يضرب عدوًّا بسيفه
وبالفأس ضَرَّابٌ رؤوسَ الكرانِفِ

Ebû Turâb, Kays’tan bir bedevîden rivayet etti ki bu beyti söyledi:
مجتزىء بزِعْبه وزِهْبِهِ

Yani kendi nefsiyle. Ve “Malından bana bir **زُعْبَةً** **زعَبَ** etti” ve “Malından bana bir **زُهْبَةً** **زَهَبَ** etti”; ona bol bir parça verdiği zaman. Ve ona malından bir **زِهْباً** verdi; o da onu **فازدهبه** etti; ve bir **زِعباً**; o da onu **فازدعبه** etti; yani bir parça. el-Asma‘î dedi: Şey’i **ازْدَعَبَ** etti; onu taşıdığı zaman; ve onunla geçti, onu **فازدعبه** etti; yani onu taşıdı.

**زبع** : **الزَبْع** , **التزبُّع**’un bina köküdür. Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den dedi ki: **المُتَزَبِّعُ**: insanlara eziyet eden ve onlarla çekişen kimsedir. Ve Mutemmim dedi:
وإنْ تلقه في الشَرْب لا تلق فاحشاً
لدى الكأس ذا قاذورة مُتَزَبِّعا

Ve hadiste: Muâviye, Amr b. el-Âs’ı Mısır’dan azletti; bunun üzerine o, çadırını Muâviye’nin çadırına yakın kurdu ve Muâviye’ye karşı **يتزبّع** etmeye başladı.

Ebû Ubeyd dedi: **التزبّع** öfkelenmedir; ve her fahiş, kötü huylu kimse **مُتَزَبِّعٌ**’dır.

Ebû Amr dedi: **الزَبِيع**: öfkesinde homurdanan adamdır. Ve o, **المتزبّع**’dır.

el-Leys dedi: **الزَوْبَعة**: bir şeytanın adıdır. Ve kasırga, **أبا زَوْبَعَةَ** olur; onda “azgın şeytan” derler.

İbn Düreyd dedi: **زَوْبَعَةُ**: dönen ve tek bir yöne yönelmeyen bir rüzgârdır; ve tozu taşır; **التزبع**’dan alınmıştır.

el-Mufaddal’dan rivayet olundu: **الزوبعة** ahred’in yürüyüşüdür. Dedim: Onu el-Mufaddal’dan kim rivayet etti bilmiyorum; bu harfe güvenmem ve onu sahih saymam.

**بزع** : Amr, babasından dedi ki: **البَزِيع**: zarif olan.

el-Leys dedi: **غلامٌ بَزِيعٌ** ve **جاريةٌ بَزِيعَةٌ** denir; zarafet, güzellik ve kalbin zekâsı ile vasfedildikleri zaman. Ve ancak gençler için söylenir. Dedi ki: **بَوْزَع**: Benî Sa‘d’ın kumlarından bir kumluğun adıdır. Dedim: **بَوْزَع** bir kadının adıdır; ve sanki **البَزِيع**’den **فَوعل** veznindedir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف: أصوات الجِنّ. ويقال إنّ الأصل في ذلك عَزْف الرِّياح، وهو صوتُها ودَوِيُّها. وقال في عَزيف الجِنّ:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
ويقال: إنّ أبْرَق العَزّافِ سمِّي بذلك، لما يقال أنّ به جِنّاً. واشتُقَّ من هذا العَزْف في اللَّعِب والمَلاهي.
(عزق) العين والزاء والقاف ليس فيه كلامٌ أصيل، لكنَّ الخليلَ ذكر أنَّ العَزْق: عِلاج الشَّيء في عَسَر. ورجلٌ متعزِّق: فيه شِدَّة خُلُق. ويقولون: إن المِعْزقةَ: آلةٌ من آلات الحرث. وينشدون:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
وكلُّ هذا في الضَّعفِ قريبٌ بعضُه من بعض. وأعجَبُ منه اللغة اليمانيَة التي يدلِّسُها أبو بكر محمدُ بن الحسنِ الدُّريدي رحمه الله، وقولُه: إنَّ العَزِيق مطمئنٌّ من الأرض، لغةٌ يمانيَة([5]) . ولا نقول لأئمَّتنا إِلاَّ جميلا.
(عزل) العين والزاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحيةٍ وإمالة تقول: عزَل الإنسانُ الشَّيءَ يعزِلُه، إذا نحَّاه في جانبٍ. وهو بمَعْزِلٍ وفي مَعزِل من أصحابه، أي في ناحيةٍ عنهم. والعُزْلة: الاعتزال. والرجُل يَعْزِل عن المرأة، إذا لم يُرِدْ ولدَها.
ومن الباب: الأعزلُ: الذي لا رُمْحَ معه. وقال بعضُهم: الأعزل الذي ليس معه شيء من السلاح يُقاتِل به، فهو يَعتزِل الحربَ، ذكر[هُ] الخليلُ، وأنشد:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
وشبِّه بهذا الكوكبُ الذي يقال له السِّماك الأعزل. وإِنَّما سمِّي أعزَل لأنَّ ثَمَّ سِماكاً آخرَ يقال له الرَّامح، بكوكبٍ يَقدُمه يقولون هو رُمْحُه. فهذا سمِّي لذلك أعزل. ويقال إِنَّ المِعزالَ من النّاس: [الذي] لا يَنْزِل مع القوم في السفر ولكن ينْزلُ ناحيةً. قال الأعشى:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
والأعزل من الدوابِّ: الذي يميلُ ذنبُه إلى أحد جنْبَيه. فأمَّا العَزْلاء ففَمُ المَزَادة. ومحتمل أن يكون شاذّاً عن هذا الأصل الذي ذكرناه، ويُمكن أن يُجمع بينهما على بُعدٍ، وهو إلى الشذُوذِ أقرب. ويقال: أرسَلَت السَّماءُ عَزَالِيَها، إذا جاءت *بمنهمرٍ من المَطَر. وأنشد:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
(عزم) العين والزاء والميم أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على الصَّريمة والقَطْع. يقال: عزَمت أعزِمُ عزماً. ويقولون: عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا، أي جعلتُه أمراً عَزْماً، أي لا مَثْنويّة فيه([9]) . ويقال: كانوا يَرون لِعَزمة الخُلفاء طاعةً. قال الخليل: العَزْم: ما عُقِد عليه القلبُ من أمرٍ أنت فاعلُه، أي متيقِّنه. ويقال: ما لفلانٍ عزيمةٌ، أي ما يَعزِم عليه، كأنَّه لا يمكنه أن يَصْرِمَ الأمر، بل يختلط فيه ويتردَّد.
ومن الباب قولهم: عَزَمْت على الجِنّيّ، وذلك أن تقرأ عليه من عزائم القُرآن، وهي الآياتُ التي يُرجَى بها قَطْعُ الآفةِ عن المَؤُوف. واعتزم السائر([10]) ، إذا سَلَك القصدَ قاطعاً لـه. والرجل يَعزِم الطَّريق: يمضِي فيه لا ينثني. قال حميد([11]) :
* معتزماً للطرُق النواشِط([12]) *
وأولُو العَزْم من الرُّسلِ عليهم السلام: الذين قَطَعوا العلائقَ بينهم وبين مَنْ لم يؤمِن مِن الذين بُعثِوا إليهم، كنوح عليه السلام، إذ قالَ:﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]، وكمحمَّدٍ صلى الله عليه وآله إذْ تبرَّأ من الكُفّار وبَرّأه الله تعالى منهم، وأمَرَه بقتالهم في قوله: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، ثم قال:﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(عزو/ي) العين والزاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الانتماء والاتِّصال.
قال الخليل: الاعتزاء: الاتّصال في الدَّعوى إذا كانت حربٌ، فكلُّ مَن ادَّعى في شعاره فقد اعْتَزَى، إذ قال أنا فلانُ بنُ فلان فقد اعتَزَى إليه. وفي الحديث: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، وهو أن يقول يا لفلان. قال:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
وقال آخَر:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
فهذا الأصل، وأمّا قولهم: عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً، وإنه لَعَِزيٌّ([14]) أي صبور، إذا كان حسَنَ العزَاء على المصائب، فهذا من الأصل الذي ذكرناه، ولأنَّ معنى التعزِّي هو أن يتأسَّى بغيره فيقول: "حالي مثلُ حالِ فلان. ولذلك قيل: تأسَّى، أي جعل أمرَه أُسوة أمرِ غيره. فكذلك التعزِّي. وقولك عَزّيتُه، أي قلتُ له انظُرْ إلى غيرك ومن أصابَه مثلُ ما أصابك. والأصل هذا الذي ذكرناه.
(عزب) العين والزاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تباعدٍ وتنَحٍّ. يقال: عَزَب يعزُبُ عُزُوباً. والعَزَب: الذي لا أهلَ لـه. وقد عَزب يَعْزُبُ عُزوبةً. قال العجّاج في وصف حمارِ الوحش:
* شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا *
وقالوا: والمعِزْابةُ: الذي طالت عُزْبته حتى ما لَه في الأهل مِن حاجة. يقال: عَزَب حِلْمُ فلانٍ، أي ذهب، وأعْزَبَ اللهُ حِلْمَه، أي أذهَبَه. قال الأعشى:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
والعازب من الكلأ: البَعِيد المَطْلَب. قال أبو النجم:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
وكلُّ شيء يفوتُك لا تَقْدِر عليه فقد عَزَب عنك. وأعزب القومُ: أصابوا عازباً من الكلأ.
(عزر) العين والزاء والراء كلمتان: إحداهما التَّعظيم والنَّصر، والكلمة الأخرى جنسٌ من الضَّرب.
فالأولى النَّصر والتوقير، كقوله تعالى: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
والأصل الآخر التَّعزير، وهو الضرب دون الحدّ. قال:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) أنشده في اللسان برواية: "عزوف على الهوى".
([2]) مطلع قصيدة مشهورة له في ديوانه 551. وعجزه:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          وقد سبق في (عش). وأنشده في اللسان (عشش، عزف).
([3]) في الأصل: "لأختار القلادة"، تحريف. وفي اللسان: "لأجتاب الفلاة".
([4]) ديوان ذي الرمة 408 واللسان (عزق). وفي شرح الديوان: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) الجمهرة (3: 6).
([6]) في الأصل: "بو اهتضام".
([7]) ديوان الأعشى 12 واللسان (عزل) والرواية فيهما: "تخرج الشيخ عن بنيه"، وفي الديوان: "من بنيه".
([8]) البيت لعمر بن لجأ، كما في اللسان: (غرف). وفي الأصل: "يهمرها"، وفي اللسان: "تهمزه"، ووجههما ما أثبت.
([9]) المثنوية: الاستثناء. وفي الأصل: "مشوبة"، تحريف.
([10]) في الأصل: "السائم". وفي المجمل: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) هو حميد الأرقط الراجز، كما في اللسان (عزم).
([12]) بعده في اللسان:                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) البيت للراعي، كما في اللسان (عزا). وفي الأصل: "بالكعبة اعتزينا"، صوابه في اللسان.
([14]) ويقال "عز" أيضاً.
([15]) ديوان الأعشى 91 وصدره: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) أنشده في اللسان (عزر).

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الزاء** وما يثلثهما)
(**عزف**) **العين** ve**الزاء** ve**الفاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyden yüz çevirmeye delâlet eder, diğeri seslerden bir sese.
Birincisi, Arapların sözü: **عَزَفت** عن الشَّيء, ondan yüz çevirdiğin zaman. Ve **العَزُوف**: dostun huyu üzere neredeyse sebat etmeyen kimse. Şöyle dedi:
ألم تعلمي أنِّي **عزوفٌ** عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
Ve **الفَرزدق** dedi:
* **عزَفْتَ** بأعشاشٍ وما كدتَ **تعزِفُ**([2]) *
İkinci asıl: **العَزيف**: cinlerin sesleri. Ve denilir ki bunun aslı rüzgârların **عَزْف**’idir; o, onun sesi ve uğultusudur. Cinlerin **عَزيف**’i hakkında dedi:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
Ve denilir: **أبْرَق العَزّافِ** buna bu sebeple adlandırıldı; onda cin bulunduğu söylenmesinden dolayı. Ve bundan, oyun ve eğlencelerdeki **العَزْف** türetildi.
(**عزق**) **العين** ve**الزاء** ve**القاف**’ta asıl bir söz yoktur; lâkin **الخليل** zikretti ki **العَزْق**: bir şeyi zorluk içinde tedavi etmektir. Ve **متعزِّق** bir adam: onda huy sertliği vardır. Ve derler: **المِعْزقةَ**: sürme aletlerinden bir alettir. Ve şu beyti okurlar:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
Bütün bunlar zayıflıkta birbirine yakındır; bazısı bazısına yakındır. Ondan daha şaşırtıcı olan, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen ed-Dürîdî’nin—Allah ona rahmet etsin—gizlediği Yemen dilidir ve onun sözü: **العَزِيق** yerden bir çöküntüdür; Yemen dilidir([5]). İmamlarımıza ancak güzel söz söyleriz.
(**عزل**) **العين** ve**الزاء** ve**اللام** sahih bir asıldır; uzaklaştırmaya ve yana eğmeye delâlet eder. Dersin ki: **عزَل** الإنسانُ الشَّيءَ **يعزِلُه**, onu bir yana çektiği zaman. Ve o, **بمَعْزِلٍ** ve **في مَعزِل** من أصحابه, yani onlardan bir taraftadır. Ve **العُزْلة**: uzak durma/çekilme. Ve adam kadından **يَعْزِل** eder; onun çocuğunu istemediği zaman.
Babdan: **الأعزلُ**: yanında mızrak olmayan. Bazıları dedi: **الأعزل** yanında onunla savaşacağı bir silah bulunmayan kimsedir; o hâlde o savaştan uzak durur; bunu **الخليل** zikretti ve şu beyti okudu:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
Buna benzetildi: **السِّماك الأعزل** denilen yıldız. Ancak ona **أعزَل** denildi; çünkü orada başka bir **سِماك** vardır ki ona **الرَّامح** denir; önünde bir yıldızla, derler ki o onun mızrağıdır. Şu hâlde bu, o sebeple **أعزل** diye adlandırıldı. Ve denilir: insanlardan **المِعزالَ**: [o kimse] ki yolculukta kavimle birlikte konaklamaz; fakat bir tarafta konaklar. **الأعشى** dedi:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
Ve binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğu iki yanından birine meyleden. Amma **العَزْلاء** ise: su tulumunun ağzıdır. Muhtemeldir ki bu, zikrettiğimiz bu asıldan şâzdır; ve ikisi arasında uzak bir şekilde birleştirmek mümkündür; o ise şâzlığa daha yakındır. Ve denilir: **أرسَلَت** السَّماءُ **عَزَالِيَها**, yani yağmurdan şiddetli bir akışla geldiği zaman. Ve şu beyti okudu:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
(**عزم**) **العين** ve**الزاء** ve**الميم** tek bir sahih asıldır; koparma ve kesmeye delâlet eder. Denilir: **عزَمت** **أعزِمُ** **عزماً**. Ve derler: **عزمت عليك** إِلاَّ فعَلْتَ كذا, yani onu **عَزْماً** bir iş kıldım; yani onda istisna yoktur([9]). Ve denilir: halifelerin **عَزمة**’sine itaat görürlerdi. **الخليل** dedi: **العَزْم**: kalbin üzerine bağlandığı, senin yapacağın bir işten olan şeydir; yani onun kesinliğidir. Ve denilir: falanın **عزيمةٌ**’si yoktur; yani üzerine azmettiği şey yoktur; sanki o, işi koparıp kesemez; bilakis onda karışır ve tereddüt eder.
Babdan onların sözü: **عَزَمْت** على الجِنّيّ; bu, ona Kur’ân’ın **عزائم**’inden okuman demektir; o, musibete uğramış kimseden âfetin kesilmesi umulan âyetlerdir. Ve **اعتزم** السائر([10]), yani kastı tutup ona kesinlikle girdi. Ve adam **يَعزِم** الطَّريق: onda gider; dönmez. **حميد**([11]) dedi:
* **معتزماً** للطرُق النواشِط([12]) *
Peygamberlerden—onlara selâm olsun—**أولُو العَزْم**: kendilerine gönderildikleri kimselerden iman etmeyenlerle aralarındaki bağları kesenlerdir; Nûh عليه السلام gibi; zira dedi ki: ﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26] ve Muhammed صلى الله عليه وآله gibi; kâfirlerden beri oldu ve Allah تعالى onu onlardan beri kıldı ve şu sözünde onlarla savaşmayı ona emretti: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1] sonra dedi: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(**عزو/ي**) **العين** ve**الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; mensubiyete ve bağlantıya delâlet eder.
**الخليل** dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman iddiada bağlantı kurmaktır; her kim şiarında iddia ederse **اعْتَزَى** etmiştir; zira “ben falan oğlu falanım” dediğinde ona **اعتَزَى** etmiştir. Hadiste: "مَنْ **تَعزَّى** بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، bu, “ya falan!” demesidir. Şöyle dedi:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ و**اعتَزَيْنا** لعامِرِ([13])
Ve bir başkası dedi:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي و**اعتزائي** اعتزاؤها
İşte bu asıldır. Amma onların sözü: **عَزِيَ** الرّجلُ **يَعْزَى** **عَزاءً** ve o elbette **لَعَِزيٌّ**([14]) yani sabırlıdır; musibetler üzerine güzel **العزَاء** sahibi olduğu zaman; bu, zikrettiğimiz asıldandır. Çünkü **التعزِّي**’nin manası, başkasıyla teselli bulmasıdır; şöyle der: “Benim hâlim falanın hâli gibidir.” Bu sebeple **تأسَّى** denildi; yani işini başkasının işine örnek kıldı. İşte **التعزِّي** de böyledir. Ve senin sözün: **عَزّيتُه**, yani ona “başkasına bak ve senin başına gelenin benzeri ona da gelmiştir” dedim. Asıl, zikrettiğimiz budur.
(**عزب**) **العين** ve**الزاء** ve**الباء** sahih bir asıldır; uzaklaşmaya ve çekilmeye delâlet eder. Denilir: **عَزَب** **يعزُبُ** **عُزُوباً**. Ve **العَزَب**: ailesi olmayan kimsedir. Ve gerçekten **عَزب** **يَعْزُبُ** **عُزوبةً**. **العجّاج** yaban eşeğini vasfederken dedi:
* شهراً وشهرين يسنّ **عَزَبَا** *
Ve dediler: **المعِزْابةُ**: bekârlığı uzayıp da ailede kendisi için bir ihtiyaç kalmayan kimse. Denilir: **عَزَب** حِلْمُ فلانٍ, yani gitti. Ve **أعْزَبَ** اللهُ حِلْمَه, yani onu giderdi. **الأعشى** dedi:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ **أعْزَبا**([15]) *
Ve ottan **العازب**: talebi uzak olan. **أبو النجم** dedi:
* و**عازبٍ** نَوَّرَ في خلائِه *
Senden kaçıp giden, ona güç yetiremediğin her şey senden **عَزَب** etmiştir. Ve **أعزب** القومُ: ottan **عازباً**a rastladılar.
(**عزر**) **العين** ve**الزاء** ve**الراء** iki kelimedir: bunlardan biri yüceltme ve yardım; diğer kelime ise bir tür dövmedir.
Birincisi yardım ve saygı göstermedir; Allah تعالى’nın sözü gibi: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
Diğer asıl **التَّعزير**’dir; o, had’den aşağı dövmedir. Şöyle dedi:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) Lisân’da şu rivayetle okuttu: "عزوف على الهوى".
([2]) Divanında 551’de ona ait meşhur bir kasidenin matlaı. Ve ikinci mısraı:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
(عش)’te daha önce geçti. Lisân’da (عشش، عزف) okuttu.
([3]) Asılda: "لأختار القلادة"، tahrif. Lisân’da: "لأجتاب الفلاة".
([4]) Zî’r-Rumme divanı 408 ve Lisân (عزق). Divan şerhinde: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) el-Cemhere (3: 6).
([6]) Asılda: "بو اهتضام".
([7]) el-A‘şâ divanı 12 ve Lisân (عزل); ikisinde de rivayet: "تخرج الشيخ عن بنيه"، divanda: "من بنيه".
([8]) Beyit, Lisân’da (غرف) geçtiği üzere, Ömer b. Lec’e aittir. Asılda: "يهمرها"، Lisân’da: "تهمزه"، ikisinin vechi sabit kılınandır.
([9]) **المثنوية**: istisna. Asılda: "مشوبة"، tahrif.
([10]) Asılda: "السائم". el-Mücmel’de: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) Lisân’da (عزم) geçtiği üzere, o, recez şairi **حميد الأرقط**’tır.
([12]) Lisân’da ondan sonra:
* والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) Beyit, Lisân’da (عزا) geçtiği üzere, er-Râ‘î’nindir. Asılda: "بالكعبة اعتزينا"، doğrusu Lisân’dadır.
([14]) "عز" da denilir.
([15]) el-A‘şâ divanı 91; ve ilk mısraı:
* كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) Lisân’da (عزر) okuttu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العازب: المتباعد في طلب الكلإ عن أهله، يقال: عزب يعزب ويعزب (انظر: الأفعال 1/214؛ والبصائر 4/60). قال تعالى: ﴿وما يعزب عن ربك من مثقال ذرة﴾ [يونس/61]، ﴿ولا يعزب عنه مثقال ذرة﴾ [سبأ/3]. يقال: رجل عزب، وامرأة عزبة، وعزب عنه حلمه؛ وعزب طهرها: إذا غاب عنها زوجها، وقوم معزبون: عزبت إبلهم. وروي: (من قرأ القرآن في أربعين يوما فقد عزب) (الحديث في النهاية 3/227؛ والفائق 2/426، وغريب الحديث لابن قتيبة 3/760). أي: بعد عهده بالختمة.

##### Türkçe

- **العازب**: ailesinden otlak arama hususunda uzaklaşan (kimse); denir: **عزب** **يعزب** ve **يعزب** (bak: el-Ef‘âl 1/214; el-Basâ’ir 4/60). Yüce Allah dedi: ﴿وما **يعزب** عن ربك من مثقال ذرة﴾ [Yûnus/61], ﴿ولا **يعزب** عنه مثقال ذرة﴾ [Sebe’/3]. Denir: **رجل عزب**, ve **امرأة عزبة**, ve **عزب عنه حلمه**; ve **عزب طهرها**: kocası ondan kaybolduğu zaman; ve **قوم معزبون**: develeri **عزبت**. Ve rivayet olundu: (**من قرأ القرآن في أربعين يوما فقد عزب**) (hadis en-Nihâye 3/227’de; el-Fâik 2/426’da, ve İbn Kuteybe’nin Garîbü’l-hadîs’inde 3/760). Yani: hatimden ahdi uzak oldu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ز ب
يقال عزب عنه حلمه وأعزب حلمه كقولك‏:‏ أضلّ بعيره‏.‏
وأعزب الله عقلك‏.‏
وروضٌ عازب وعزيب‏.‏
ومال عزب وجشر‏.‏
ولا يكون الكلأ العازب إلا بفلاة حيث لا زرع‏.‏
وفلان معزاب ومعزابة‏:‏ لمن عزب بإبله‏.‏
ويقال‏:‏ عزب ظهر المرأة إذا أغابت‏.‏
ومن المستعار‏:‏ قول النابغة‏:‏ وصدر أراح الليل عازب همّه تضاعف فيه الحزن من كل جانب يا من يدل عزباً على عزب ولك أن تقول‏:‏ امرأة عزبة‏.‏
والمعزابة‏:‏ الذي طالت عزوبته وتمادت‏.‏
ويقال‏:‏ ليس لفلان امرأة تعزّبه أي تذهب بعزوبته ونحو أعزبه وعزّبه‏:‏ أمرضه ومرّضه في الإثبات والسلب‏.‏
ويقال لامرأة الرجل‏:‏ معزّبته‏.‏
وأنشد يعقوب‏:‏ معزبتي عند القفا بعمودها يكون نكيري أن أقول ذريني ومن المستعار‏:‏ رمل عزب‏:‏ منفرد‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ من قرأ القرآن في أربعين ليلة فقد عزب ‏"‏ أي أبعد العهد بأوّله من عزب بإبله‏.‏

##### Türkçe

ع ز ب
Denilir: **عزب** ondan rüyası uzaklaştı; ve **أعزب** rüyası (da), senin “devesini kaybetti” demen gibi.
Ve “Allah aklını uzaklaştırsın”: **وأعزب الله عقلك**.
Ve **روضٌ عازب** ve **عزيب** (olan) bir çayır.
Ve **مال عزب** ve **جشر** (olan) mal.
Ve **الكلأ العازب** ancak ekin olmayan bir ıssız düzlükte olur.
Ve falan **معزاب** ve **معزابة**: develeriyle uzaklaşan kimse için.
Ve denilir: **عزب** kadının sırtı, kaybolduğu zaman.
Ve mecazdan: Nâbiga’nın sözü:
وصدر أراح الليل عازب همّه
تضاعف فيه الحزن من كل جانب
“**عزب**dan **عزب**a yol gösteren kimse” (denilir); ve senin “**امرأة عزبة**” demen de vardır.
Ve **المعزابة**: bekârlığı uzayan ve sürüp giden kimse.
Ve denilir: Falanın onu bekâr bırakan, yani bekârlığını gideren bir kadını yoktur; ve **أعزبه** ve **عزّبه** benzeri: onu hasta etti ve onu hastalandırdı; ispat ve nefiyde.
Ve erkeğin karısına: **معزّبته** denilir.
Ve Ya‘kūb okudu:
معزبتي عند القفا بعمودها
يكون نكيري أن أقول ذريني
Ve mecazdan: **رمل عزب**: tek, yalnız.
Ve hadiste: “Kim Kur’an’ı kırk gecede okursa, muhakkak **عزب** etmiştir”; yani başıyla olan ahdi uzaklaşmıştır; develeriyle uzaklaşan kimsenin (durumu) gibi.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

رجل عَزَبٌ ومِعْزابة: لا أَهل له؛ ونظيرهُ: مِطْرابة، ومِطْواعة، ومِجْذامة، ومِقْدامة. وامرأَة عَزبَةٌ وعَزَبٌ: لا زَوْجَ لها؛ قال الشاعر في صفة امرأَة : (1) (1 قوله «قال الشاعر في صفة امرأة إلخ» هو العجير السلولي، بالتصغير.) إِذا العَزَبُ الـهَوْجاءُ بالعِطْرِ نافَحَتْ، *  بَدَتْ شَمْسُ دَجْنٍ طَلَّـةً ما تَعَطَّرُ وقال الراجز:
يا مَنْ يَدُلُّ عَزَباً على عَزَبْ، *  على ابْنَةِ الـحُمارِسِ الشَّيْخِ الأَزَبّ قوله: الشيخ الأَزَبّ أَي الكَريهُ الذي لا يُدْنى من حُرْمَتِه. ورجلان عَزَبانِ، والجمع أَعْزابٌ. والعُزَّابُ: الذين لا أَزواجَ لهم، من الرجال والنساءِ. وقد عَزَبَ يَعْزُبُ عُزوبةً، فهو عازِبٌ، وجمعه عُزّابٌ، والاسم العُزْبة والعُزُوبة، ولا يُقال: رجل أَعْزَبُ، وأَجازه بعضهم. ويُقال: إِنه لَعَزَبٌ لَزَبٌ، وإِنها لَعَزَبة لَزَبة. والعَزَبُ اسم للجمع، كخادمٍ وخَدَمٍ، ورائِحٍ ورَوَحٍ؛ وكذلك العَزيبُ اسم للجمع كالغَزِيِّ. وتَعَزَّبَ بعد التأَهـُّلِ، وتَعَزَّبَ فلانٌ زماناً ثم تأَهل، وتَعَزَّبَ الرجل: تَرَك النكاحَ، وكذلك المرأَةُ. والـمِعْزابةُ: الذي طالتْ عُزُوبَتُه، حتى ما لَه في الأَهلِ من حاجة؛ قال: وليس في الصفاتِ مِفْعالة غير هذه الكلمة. قال الفراء: ما كان من مِفْعالٍ، كان مؤَنثه بغير هاء، لأَنه انْعَدَلَ عن النُّعوت انْعِدالاً أَشدَّ من صبور وشكور، وما أَشبههما، مما لا يؤنث، ولأَنه شُبِّهَ بالمصادر لدخولِ الهاءِ فيه؛ يقال: امرأَة مِحْماقٌ ومِذْكار ومِعطارٌ. قال وقد قيل: رجل مِجْذامةٌ إِذا كان قاطعاً للأُمور، جاءَ على غير قياس، وإِنما زادوا فيه الهاء، لأَن العَرَبَ تُدْخِل الهاء في المذكر، على جهتين: إِحداهما المدح، والأُخرى الذم، إِذا بولغ في الوصف. قال الأَزهري: والـمِعْزابة دخلتها الهاء للمبالغة أَيضاً، وهو عندي الرجل الذي يُكْثر النُّهوضَ في مالِه العَزيبِ، يَتَتَبَّعُ مَساقطَ الغَيْثِ، وأُنُفَ الكَلإِ؛ وهو مدْحٌ بالِـغٌ على هذا المعنى. والـمِعْزابَةُ: الرجلُ يَعْزُبُ بماشيته عن الناس في الـمَرْعَى. وفي الحديث: أَنه بَعَثَ بَعْثاً فَـأَصْبَحوا بأَرْضٍ عَزُوبة بَجْراءَ أَي بأَرضٍ بعيدةِ الـمَرْعَى، قليلَتِه؛ والهاء فيها للمبالغة، مثلُها في فَرُوقَةٍ ومَلُولة. وعازِبةُ الرَّجُل (1) (1 قوله «وعازبة الرجل» امرأته أو أمته، وضُبطت
المعزبة بكسر فسكون كمِغرفة، وبضم ففتح فكسر مثقلاً كما في التهذيب والتكملة، واقتصر المجد على الضبط الأول والجمع المعازب، وأشبع أبو خراش الكسرة فولد ياء حيث يقول: بصاحب لا تنال الدهر غرّته *  إِذا افتلى الهدف القنَّ المعازيب افتلى: اقتطع. والهدف: الثقيل أي إذا شغل الإماء الهدف القنّ اهـ. التكملة.) ، ومِعْزَبَتُه، ورُبْضُه، ومُحَصِّنَتُه، وحاصِنَته، وحاضِنَتُه، وقابِلَتُه، ولـِحافُه: امرأَتُه. وعَزَبَتْه تَعزُبه، وعَزَّبَتْه: قامت بأُموره. قال ثعلب: ولا تكون الـمُعَزِّبةُ إِلاّ غريبةً؛ قال الأَزهري: ومُعَزِّبةُ الرجل: امرأَتُه يَـأْوي إِليها، فتقوم بـإِصلاح طعامه، وحِفظِ أَداته. ويقال: ما لفلان مُعَزِّبة تُقَعِّدُه. ويقال: ليس لفلان امرأَة تُعَزِّبه أَي تُذْهِبُ عُزُوبتَه بالنكاح؛ مثل قولك: هي تُمَرِّضُه أَي تَقُوم عليه في مرضه. وفي نوادر الأَعراب: فلانٌ يُعَزِّبُ فلاناً، ويُرْبِضُه، ويُرَبِّصُه: يكون له مثلَ الخازن. وأَعْزَبَ عنه حِلْمُه، وعَزَبَ عنه يَعْزُبُ عُزوباً: ذهَب. وأَعْزَبَه اللّهُ: أَذْهَبَه. وقوله تعالى: عالِمُ الغَيْبِ لا يَعْزُب عنه مِثْقالُ ذَرَّةٍ في السمواتِ ولا في الأَرض؛ معناه لا يَغِـيبُ عن عِلْمِه شيءٌ. وفيه لغتان: عَزَبَ يَعْزُب، ويَعْزِبُ إِذا غابَ؛ وأَنشد: وأَعْزَبْتَ حِلْمِـي بعدما كان أَعْزَبا
جَعل أَعْزَبَ لازماً وواقعاً، ومثله أَمْلَقَ الرجلُ إِذا أَعْدَم، وأَمْلَقَ مالَه الحوادثُ.
والعازِبُ من الكَلإِ: البعيدُ الـمَطْلَب؛ وأَنشد:
وعازِبٍ نَوَّرَ في خَلائِه
والـمُعْزِبُ: طالِبُ الكَلإِ.
وكَـلأٌ عازِبٌ: لم يُرْعَ قَطُّ، ولا وُطِـئَ. وأَعْزَبَ القومُ إِذا أَصابوا كَـلأً عازِباً. وعَزَبَ عني فلانٌ، يَعْزُبُ ويَعْزِبُ عُزوباً: غابَ وبَعُدَ. وقالوا: رجلٌ عَزَبٌ للَّذي يَعْزُبُ في الأَرضِ. وفي حديث أَبي ذَرّ: كُنتُ أَعْزُبُ عن الماءِ أَي أُبْعِدُ؛ وفي حديث عاتكة: فهُنَّ هَواءٌ، والـحُلُومُ عَوازِبُ جمع عازب أَي إِنها خالية، بعيدةُ العُقُول. وفي حديث ابن الأَكْوَع، لما أَقامَ بالرَّبَذَةِ، قال له الحجاجُ: ارْتَدَدْتَ على عَقِـبَيْكَ تَعَزَّبْتَ. قال: لا، ولكن رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، أَذِنَ لي في البَدْوِ. وأَراد: بَعُدْتَ عن الجماعات والجُمُعاتِ بسُكْنى البادية؛ ويُروى بالراءِ. وفي الحديث: كما تَتراءَوْنَ الكَوْكَبَ العازِبَ في الأُفُق؛ هكذا جاءَ في رواية أَي البعيدَ، والمعروف الغارِب، بالغين المعجمة والراء، والغابر، بالباء الموحدة. وعَزَبَتِ الإِبلُ: أَبْعَدَتْ في الـمَرعَى لا تروح. وأَعْزَبَها صاحِـبُها، وعَزَّبَ إِبلَه، وأَعْزَبَها: بَيَّتها في الـمَرْعَى، ولم يُرِحْها. وفي حديث أَبي بكر: كان له غَنَمٌ، فأَمَرَ عامرَ بن فُهَيْرة أَن يَعْزُبَ بها أَي يُبْعدَ بها في الـمَرْعى. ويروى يُعَزّبَ، بالتشديد، أَي يَذْهَبَ بها إِلى عازبٍ من الكَلإِ. وتَعَزَّب هو: باتَ معها. وأَعْزَبَ القومُ، فهم مُعْزِبون أَي عَزَبَتْ إِبلُهم. وعَزَبَ الرجلُ بـإِبله إِذا رعاها بعيداً من الدار التي حَلَّ بها الـحَيُّ، لا يأْوي إِليهم؛ وهو مِعْزابٌ ومِعْزابة، وكلُّ مُنْفرد عَزَبٌ. وفي الحديث: أَنهم كانوا في سفر مع النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فسَمِـعَ منادياً، فقال: انْظُروه تَجِدوه مُعْزِباً، أَو مُكْلِئاً؛ قال: هو الذي عَزَبَ عن أَهله في إِبله أَي غاب. والعَزِيبُ: المالُ العازبُ عن الـحَيّ؛ قال الأَزهري: سمعته من العرب. ومن أَمثالِـهِم: إِنما اشْتَرَيْتُ الغَنَمَ حِذارَ العازِبةِ؛ والعازبةُ الإِبلُ. قاله رجل كانت له إِبل فباعها، واشترى غنماً لئلا تَعْزِبَ عنه، فعَزَبَتْ غنمه، فعاتَبَ على عُزُوبها؛ يقال ذلك لمن تَرَفَّقَ أَهْوَنَ الأُمورِ مَؤونةً، فلَزِمَه فيه مشقةٌ لم يَحْتَسِـبْها. والعَزيبُ، من الإِبل والشاءِ: التي تَعْزُبُ عن أَهلها في الـمَرْعَى؛ قال: وما أَهْلُ العَمُودِ لنَا بأَهْلٍ، *  ولا النَّعَمُ العَزِيبُ لنا بمالِ وفي حديث أُمِّ مَعْبدٍ: والشاءُ عازِبٌ حِـيَالٌ أَي بَعِـيدَةُ الـمَرْعَى، لا تأْوي إِلى المنزل إِلاَّ في الليل. والـحِـيالُ: جمع حائل، وهي التي لم تَحْمِلْ. وإِبل عَزِيبٌ: لا تَرُوحُ على الـحَيِّ، وهو جمع عازب، مثل غازٍ وغَزِيٍّ. وسَوَامٌ مُعَزَّبٌ، بالتشديد، إِذا عُزِّبَ به عن الدار، والـمِعْزابُ من الرجال: الذي تَعَزَّبَ عن أَهلِه في ماله؛ قال أَبو ذؤَيب: إِذا الـهَدَفُ الـمِعْزابُ صَوَّبَ رأْسَه، *  وأَعْجَبه ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ وهِراوةُ الأَعْزاب: هِرَاوة الذين يُبْعِدُون بـإِبلهم
في الـمَرْعَى،
ويُشَبَّهُ بها الفَرَسُ. قال الأَزهري: وهِرَاوةُ الأَعْزَابِ فَرسٌ كانت مشهورةً في الجاهلية، ذكرها لبيدٌ (1)
(1 قوله «ذكرها لبيد» أي في قوله:تهدي أوائلهن كل طمرّة
جرداء مثل هراوة الأعزاب) وغيره من قُدَماءِ الشعراء. وفي الحديث: من قَرَأَ القرآن في أَربعين ليلة، فقد عَزَّبَ أَي بَعُدَ عَهْدُه بما ابْتَدَأَ منه، وأَبْطَـأَ في تِلاوَتهِ. وعَزَبَ يَعْزُبُ، فهو عازِبٌ: أَبْعَدَ. وعَزَبَ طُهْرُ المرأَةِ إِذا غابَ عنها زوجها؛ قال النابغة الذُّبيانيّ:
شُعَبُ العِلافِـيَّاتِ بين فُروجِهِمْ، *  والـمُحْصَنَاتُ عَوَازِبُ الأَطْهارِ العِلافِـيَّاتُ: رِحال منسوبة إِلى عِلافٍ، رجل من قُضاعةَ كان يَصْنَعُها. والفُروج: جمع فَرْج، وهو ما بين الرجلين. يريد أَنهم آثروا الغَزْوَ على أَطْهارِ نسائهم. وعَزَبَتِ الأَرضُ إِذا لم يكن بها أَحدٌ، مُخْصِـبةً كانت، أَو مُجْدِبةً.

##### Türkçe

**رجل** **عَزَبٌ** ve **مِعْزابة**: onun için aile yoktur; ve onun benzeri: **مِطْرابة** ve **مِطْواعة** ve **مِجْذامة** ve **مِقْدامة**. Ve **امرأَة** **عَزبَةٌ** ve **عَزَبٌ**: onun için koca yoktur; bir şair bir kadının vasfında dedi: (1)
(1 “**قال الشاعر في صفة امرأة إلخ**” sözü, küçültme ile, el-ʿUceyr es-Sulûlî’dir.)
Eğer **العَزَبُ** **الـهَوْجاءُ** koku ile üflerse, * **شَمْسُ** **دَجْنٍ** koku sürünmeyen bir parlaklık olarak belirdi.

Ve recez söyleyen dedi:
Ey bir **عَزَب**i bir **عَزَب**e delâlet eden, * **الـحُمارِسِ** **الشَّيْخِ** **الأَزَبّ**’in kızına.

Onun sözü: **الشيخ الأَزَبّ** yani, hürmetine yaklaştırılmayan çirkin (kimse). Ve iki adam **عَزَبانِ**; cem‘i **أَعْزابٌ**dur. Ve **العُزَّابُ**: erkeklerden ve kadınlardan, kendileri için eşleri olmayanlardır. Ve gerçekten **عَزَبَ** **يَعْزُبُ** **عُزوبةً**; o hâlde o **عازِبٌ**dir; onun cem‘i **عُزّابٌ**dur; isim **العُزْبة** ve **العُزُوبة**dur. Ve “**رجل أَعْزَبُ**” denilmez; bazıları onu câiz görmüştür.

Ve denilir: “Şüphesiz o, elbette **لَعَزَبٌ لَزَبٌ**dur”; ve “Şüphesiz o (kadın), elbette **لَعَزَبة لَزَبة**dir.” Ve **العَزَبُ** cem‘ için bir isimdir; **خادمٍ** ve **خَدَمٍ**, **رائِحٍ** ve **رَوَحٍ** gibi; yine **العَزيبُ** da cem‘ için bir isimdir, **الغَزِيِّ** gibi. Ve evlendikten sonra **تَعَزَّبَ**; ve falan kimse bir zaman **تَعَزَّبَ** sonra evlendi,

Ve **تَعَزَّبَ الرجل**: nikâhı terk etti; kadın da böyledir. Ve **الـمِعْزابةُ**: bekârlığı uzayan, nihayet ailede kendisi için bir ihtiyaç kalmayan kimsedir; dedi ki: sıfatlarda bu kelimeden başka **مِفْعالة** yoktur. Ferrâ dedi: **مِفْعالٍ**dan olan şeyin müennesi **هاء**sız olur; çünkü o, sıfatlardan, **صبور** ve **شكور** ve onlara benzeyen, müennes yapılmayan şeylerden daha şiddetli bir sapma ile sapmıştır; ve çünkü içine **الهاءِ** girmesi sebebiyle masdarlara benzetilmiştir; denilir: **امرأَة مِحْماقٌ** ve **مِذْكار** ve **مِعطارٌ**. Dedi ki: “**رجل مِجْذامةٌ**” denilmiştir, eğer işleri kesip atan olursa; kıyasa göre olmayan bir şekilde gelmiştir; ancak ona **الهاء**yı artırdılar; çünkü Araplar müzekkere **الهاء**yı iki yönden sokarlar: birincisi övgü, ikincisi yergi; vasıfta mübalağa edildiğinde. Ezherî dedi: **الـمِعْزابة**ya da **الهاء** mübalağa için girmiştir; ve benim yanımda o, **العَزيبِ** malında çokça kalkıp koşan adamdır; yağmurun düştüğü yerleri ve otun ilk filizini takip eder; bu mânâ üzere bu, ileri derecede bir övgüdür.

Ve **الـمِعْزابَةُ**: adamın, otlakta hayvanlarıyla insanlardan uzaklaşmasıdır. Ve hadiste: onun bir birlik gönderdiği, sonra onların **أَرْضٍ عَزُوبة بَجْراءَ**da sabahladıkları; yani otlağı uzak, az olan bir yerde; ondaki **الهاء** mübalağa içindir; **فَرُوقَةٍ** ve **مَلُولة**deki gibidir. Ve erkeğin **عازِبةُ**si (1)
(1 “**وعازبة الرجل**”: onun karısı veya câriyesi; ve **المعزبة** kesre sonra sükûn ile, **مِغرفة** gibi; ve damme sonra fetha sonra kesre ile, ağırlaştırılmış olarak, **التهذيب** ve **التكملة**de olduğu gibi ضبط edilmiştir; Mecd yalnız birinci ضبط ile ve cem‘i **المعازب** ile yetindi; Ebû Harâş kesreyi uzattı da bir **ياء** doğurdu; şöyle dediği yerde:
“Bir dosta ki zaman onun alın yazısına erişmez; * hedef ağır köle **المعازيب**i meşgul ettiğinde.”
**افتلى**: kesti. **الهدف**: ağır; yani câriyeleri ağır köle meşgul ettiğinde… **التكملة**.) , ve onun **مِعْزَبَتُه**si, ve onun **رُبْضُه**u, ve onun **مُحَصِّنَتُه**si, ve onun **حاصِنَته**si, ve onun **حاضِنَتُه**si, ve onun **قابِلَتُه**si, ve onun **لـِحافُه**u: onun karısıdır.

Ve **عَزَبَتْه** **تَعزُبه**; ve **عَزَّبَتْه**: onun işlerini yürüttü. Sa‘leb dedi: **الـمُعَزِّبةُ** ancak yabancı olur. Ezherî dedi: erkeğin **مُعَزِّبةُ**si: onun yanına sığındığı karısıdır; sonra onun yemeğini düzeltmek ve aletini korumakla ayağa kalkar. Ve denilir: falanın, onu oturtacak bir **مُعَزِّبة**si yoktur.

Ve denilir: falanın, onu **تُعَزِّبه** edecek bir karısı yoktur; yani nikâh ile onun **عُزُوبتَه**sini giderir; senin “o, onu **تُمَرِّضُه** eder” sözün gibi; yani hastalığında onun başında durur. Ve bedevîlerin nevâdirinde: falan, falanı **يُعَزِّبُ** eder, ve onu **يُرْبِضُه** eder, ve onu **يُرَبِّصُه** eder: onun için haznedar gibi olur.

Ve ondan aklı **أَعْزَبَ** oldu; ve ondan **عَزَبَ** **يَعْزُبُ** **عُزوباً**: gitti. Ve Allah onu **أَعْزَبَه**: onu giderdi. Ve Yüce’nin sözü: “**عالِمُ الغَيْبِ لا يَعْزُب عنه مِثْقالُ ذَرَّةٍ في السمواتِ ولا في الأَرض**”; mânâsı: onun ilminden hiçbir şey kaybolmaz. Ve onda iki lugat vardır: **عَزَبَ** **يَعْزُب** ve **يَعْزِبُ**; kaybolduğunda; ve inşad etti:
Ve sen benim aklımı **أَعْزَبْتَ**, o **أَعْزَبا** iken,
**أَعْزَبَ**ı lâzım ve vâki‘ kıldı; bunun benzeri: adam **أَمْلَقَ** etti, yoksullaştığında; ve olaylar onun malını **أَمْلَقَ** etti.

Ve ottan **العازِبُ**: talebi uzak olan; ve inşad etti:
Ve bir **عازِبٍ** ki onun boşluklarında çiçek açtı.

Ve **الـمُعْزِبُ**: otun talibidir.

Ve **كَلأٌ عازِبٌ**: asla otlatılmamış ve çiğnenmemiştir. Ve kavim **أَعْزَبَ** etti, **كَـلأً عازِباً**a rastladıklarında.

Ve falan kimse benden **عَزَبَ** etti; **يَعْزُبُ** ve **يَعْزِبُ** **عُزوباً**: kayboldu ve uzaklaştı.

Ve dediler: yeryüzünde uzaklaşan kimse için **رجلٌ عَزَبٌ**. Ve Ebû Zerr’in hadisinde: “Ben sudan **أَعْزُبُ** ederdim”; yani uzaklaşırdım. Ve Âtike’nin hadisinde:
“Onlar boşluktur; ve rüyalar **عَوازِبُ**dur”
**عازب**in cem‘idir; yani o, boş, akıllardan uzak (bir hâl)dir. Ve İbn el-Ekvâ‘ın hadisinde, Rabaza’da ikamet ettiğinde, Haccâc ona dedi: “Topukların üzerine döndün; **تَعَزَّبْتَ**.” Dedi: “Hayır; fakat Allah’ın Resûlü, sallallahu aleyhi ve sellem, bana bedevîlikte izin verdi.” Ve muradı: kırda oturmakla cemaatlerden ve cumalardan uzaklaştın; ve **بالراءِ** ile rivayet olunur. Ve hadiste: “Siz ufukta **الكَوْكَبَ العازِبَ**i görür gibi görürsünüz”; rivayette böyle geldi; yani uzak olan; ve bilinen **الغارِب**dir, **الغين** mu‘ceme ve **الراء** ile; ve **الغابر** de, **الباء** muvahhede ile. Ve develer **عَزَبَتِ**: otlakta uzaklaştı, akşam dönmez. Ve sahibi onları **أَعْزَبَ** etti; ve develerini **عَزَّبَ** etti; ve onları **أَعْزَبَ** etti: onları otlakta geceledi, onları geri döndürmedi. Ebû Bekir’in hadisinde: onun koyunları vardı; sonra Âmir b. Fuheyre’ye onlarla **يَعْزُبَ** etmesini emretti; yani onlarla otlakta uzaklaşsın. Ve **يُعَزّبَ** diye rivayet olunur, şeddeli; yani onları ottan bir **عازبٍ**e götürsün. Ve o, **تَعَزَّبَ** etti: onlarla geceledi. Ve kavim **أَعْزَبَ** etti; o hâlde onlar **مُعْزِبون**dur; yani develeri **عَزَبَتْ** etti. Ve adam, develeriyle **عَزَبَ** etti; yani onları, içinde kabile konakladığı evden uzak bir yerde otlattı; onlara sığınmaz; o, **مِعْزابٌ** ve **مِعْزابة**dır; ve her yalnız olan **عَزَبٌ**dir. Ve hadiste: onların, Peygamber ile, sallallahu aleyhi ve sellem, bir seferde oldukları; sonra bir münâdî işitti; dedi: “Ona bakın; onu **مُعْزِباً** yahut **مُكْلِئاً** bulursunuz.” Dedi: o, develeri içinde ailesinden **عَزَبَ** eden kimsedir; yani kayboldu.

Ve **العَزِيبُ**: kabileden uzak olan mal; Ezherî dedi: onu Araplardan işittim.

Ve onların mesellerinden: “Ben koyunu ancak **العازِبةِ**den sakınmak için satın aldım.” Ve **العازبةُ**: develerdir. Bunu, develeri olup onları satan, ve kendisinden **تَعْزِبَ** etmesin diye koyun satın alan bir adam söyledi; sonra koyunları uzaklaştı; böylece onun uzaklaşmasına sitem etti; bu, masrafça en hafif işleri yumuşaklıkla seçen, sonra onda hesap etmediği bir meşakkate tutulana söylenir. Ve **العَزيبُ**, develerden ve koyunlardan: otlakta ailesinden uzaklaşan (hayvan)dır; dedi ki:
Ve direğin ehli bizim için ehil değildir, * ve **النَّعَمُ العَزِيبُ** bizim için mal değildir.

Ve Ümmü Ma‘bed’in hadisinde: “Koyun **عازِبٌ حِـيَالٌ**dır”; yani otlağı uzak, eve ancak gece sığınır. Ve **الـحِـيالُ**: **حائل**in cem‘idir; o da gebe kalmayan (dişi)dir. Ve **إِبل عَزِيبٌ**: kabileye dönmez; o, **عازب**in cem‘idir; **غازٍ** ve **غَزِيٍّ** gibi.

Ve **سَوَامٌ مُعَزَّبٌ**, şeddeli: onunla evden uzaklaştırıldığında. Ve erkeklerden **الـمِعْزابُ**: malında ailesinden uzaklaşıp **تَعَزَّبَ** eden kimsedir; Ebû Züeyb dedi:
Eğer **الـهَدَفُ الـمِعْزابُ** başını aşağı indirirse, * ve sürüden bir **ضَفْوٌ** ona hoş gelirse.

Ve **هِراوةُ الأَعْزاب**: otlakta develeriyle uzaklaşanların sopasıdır;
ve at ona benzetilir. Ezherî dedi: **هِرَاوةُ الأَعْزَابِ** câhiliyede meşhur bir attır; onu Lebîd (1) ve eski şairlerden başkaları zikretti. Hadiste: “Kur’ân’ı kırk gecede okuyan kimse, gerçekten **عَزَّبَ** etmiştir”; yani başladığı şeye ahdi uzaklaştı ve tilâvetinde ağır davrandı.

Ve **عَزَبَ** **يَعْزُبُ**, o hâlde o **عازِبٌ**dir: uzaklaştırdı. Ve kadının temizliği **عَزَبَ** etti, kocası ondan kaybolduğunda; Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
**شُعَبُ العِلافِـيَّاتِ** onların bacak aralarında, * ve iffetli kadınlar, temizlikleri **عَوَازِبُ**dur.
**العِلافِـيَّاتُ**: **عِلافٍ**a nisbet edilen eyerlerdir; o, Kudâ‘a’dan bir adamdır, onları yapardı. Ve **الفُروج**: **فَرْج**in cem‘idir; o da iki bacak arasıdır. Muradı: onların, kadınlarının temizlikleri üzerine gazveyi tercih etmeleridir.

Ve yer **عَزَبَتِ** etti: onda hiç kimse olmadığında; verimli de olsa, kıt da olsa.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ز ب * * العُزَّابُ * بالضم والتشديد الذين لا أزواج لهم من الرجال والنساء قال الكسائي الرجل * عَزَبٌ * والمرأة * عَزَبةٌ * والاسم * العُزْبةُ * كالعزلة و * العُزُوبةُ * أيضا و * عَزَبَ * بَعُد وغاب وبابه دخل وجلس وفي الحديث ﴿من قرأ القرآن في أربعين ليلة فقد * عَزَّبَ *﴾ بالتشديد أي بعد عهده بما ابتدأه منه

##### Türkçe

* ع ز ب * * **العُزَّابُ** * (ضمme ve şeddeli olarak) erkeklerden ve kadınlardan kendilerine eşleri olmayan kimselerdir. el-Kisâî dedi ki: erkek **عَزَبٌ**’dur, kadın **عَزَبةٌ**’dir; isim **العُزْبةُ**’dir, **العزلة** gibi; ve **العُزُوبةُ** da (vardır). Ve **عَزَبَ** uzaklaştı ve kayboldu; bâbı **دخل** ve **جلس**’tir. Hadiste: {Kim Kur’ân’ı kırk gecede okursa muhakkak **عَزَّبَ**} (şeddeli olarak), yani ondan başladığı şeye dair ahdi uzaklaştı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العزب محركة: من لا أهل له كالمعزابة بالكسر، ونظيره مطرابة ومطواعة ومجذامة ومقدامة. والعزيب ولا تقل أعزب بالألف على أفعل، كما صرح به الجوهري وثعلب والفيومي، وهو قول أبي حاتم، أي لكونه غير وارد ولا مسموع، أو قليل أجازه غيره واستدل بحديث: ما في الجنة أعزب ورجلان عزبان ج أعزاب كسبب وأسباب، وهي أي الأنثى عزبة وعزب، محركة فيهما، أي لا زوج لها، نقله القزاز في جامع اللغة. وقال الزجاج: العزبة بالهاء غلط من أبي العباس، وإنما يقال: رجل عزب وامرأة عزب، لا يثنى ولا يجمع ولا يؤنث، لأنه مصدر، كما تقول: رجل خصم وامرأة خصم، قال الشاعر في صفة امرأة:
  إذا العزب الهوجاء بالعطر نافحت                      بدت شمس دجن طلة ما تعطـر وقال الراجز:
  يا من يدل عزبا علـى عـزب
  على ابنة الحمارس الشيخ الأزب وفي رواية:
  على فتيت مثل نبراس الذهب

  وأشار لمثل ما ذكره الزجاج ابن درستويه، ونقله ابن هشام اللخمي وأبو جعفر اللبلي. قال شيخنا في شرح نظم الفصيح: إن كلام الزجاج ومن تبعه فيه نظر ظاهر. أما أولا فإنه لم يرد كون العزب مصدرا في كتاب، ولا دل عليه شيء من كلام العرب، وإنما قالوا في المصدر: العزبة والعزوبة، بالضم فيهما، وأما ثانيا فإن الظاهر فيه أنه صفة لا مصدر؛ لأن فعلا كما يكون مصدرا عند الصرفيين لفعل المكسور اللازم كالفرح والجدل يكون صفة، كالحسن والبطل، وليس خاصا بأوزان المصدر، وكونه وصفا هو الذي تدل له قوة كلامهم، ويؤيده كونهم أنثوه بالهاء، وهو الذي اقتصر عليه الجوهري نقلا عن الكسائي، والتفرقة في كلامهم دالة عليه، ولو كان مصدرا لذكروه مع المصادر عند عدادها. وأما ثالثا فإن البيت الذي استدلوا به ليس بنص في المؤنث، لاحتمال كونه ضرورة وكون على بمعنى مع، ثم قال: وعلى تقدير ثبوته مجردا من الهاء، كما حكاه المصنف والقزاز وغيرهما، يكون من الأوصاف التي لم تلحقها الهاء شذوذا، كرجل عانس وامرأة عانس انتهى. والاسم العوبة والعزوبة، مضمومتين ويقال: إنه لعزب لزب وإنها لعزبة لزبة والفعل منه كنصر عزب يعزب عزوبة فهو عازب وجمعه عزاب. وتعزب بعد التأهل، وتعزب فلان زمانا ثم تأهل، وتعزب الرجل: ترك النكاح وكذلك المرأة. والعزوب: الغيبة. قال تعالى: عالم الغيب لا يعزب أي لا يغيب عن علمه شيء، وفيه لغتان عزب يعزب كينصر ويعزب كيضرب إذا غاب. العزوب: الذهاب يقال: عزب عنه يعزب عزوبا، إذا ذهب، وأعزبه الله: أذهبه. والمعزابة: من طالت عزوبته حتى ماله في الأهل من حاجة ومن يعزب بماشيته. قال الأزهري: وليس في الصفات مفعالة غير هذه الكلمة. قال الفراء: ما كان من مفعال كان مؤنثه بغير هاء؛ لأنه انعدل عن النعوت انعدالا أشد من صبور وشكور وما أشبههما مما لا يؤنث، ولأنه شبه بالمصادر لدخول الهاء فيه. يقال: امرأة محماق ومذكار ومعطار. قال الأزهري: وقد قيل مجذامة إذا كان قاطعا للأمور، جاء على غير قياس وإنما زادوا فيه الهاء لأن العرب تدخل الهاء في المذكر على جهتين: إحداهما المدح، والأخرى الذم إذا بولغ في الوصف. والمعزابة دخلتها الهاء للمبالغة، وهو عندي الرجل يكثر النهوض في ماله العزيب يتتبع مساقط الغيث، وأنف الكلإ، وهو مدح بالغ على هذا المعنى كالمعزاب بإسقاط الهاء. يقال عزب الرجل بإبله إذا رعاها بعيدا من الدار التي حل بها الحي لا يأوي إليهم، فهو معزاب ومعزابة، وكل منفرد عزب، والمعزاب من الرجال أيضا: الذي تعزب عن أهله في ماله. قال أبو ذؤيب:
  إذا الهدف المعزاب صوب رأسه                      وأعجبه ضفو من الثلة الخطـل وفي الأساس، من المجاز: المعزاب: من طالت عزوبته. والعزيب: الرجل تعزب، على مثال تفعل. وضبط في بعض النسخ يعزب على مثال ينصر، عن أهله وماله، وقد تقدم في أول المادة أنه من لا أهل له فقط. والذي قاله الأزهري: إن العزيب هو المال العازب عن الحي. قال: هكذا سمعته من العرب. العزيب من الإبل والشاء: التي تعزب عن أهلها في المرعى قال:
  وما أهل العمود لنا بأهل                      ولا النعم العزيب لنا بمال

  وإبل عزيب: لا تروح على الحي وهو جمع عازب كعزي في جمع غاز. وأعزب الرجل: بعد، لازم. أعزب: أبعد، متعد، مثل أملق الرجل إذا أعدم، وأملق ماله الحوادث، وعزب عني فلان يعزب عزوبا: غاب وبعد. ويقال: رجل عزب للذي يعزب في الأرض. وعزب يعزب: أبعد. وفي حديث أبي ذر: كنت أعزب عن الماء أي أبعد. وفي حديث عاتكة:
  فهن هواء والحلوم عوازب جمع عازب أي أنها خالية بعيدة العقول، كذا في لسان العرب. والعازب: البعيد. وعزبت الإبل: أبعدت في المرعى لا تروح، وأعزبها صاحبها، وعزب إبله وأعزبها: بيتها في المرعى ولم يرحها. وفي حديث أبي بكر كان له غنم فأمر عامر بن فهيرة أن يعزب بها أي يبعد بها، ويروى يعزب، بالتشديد، أي يذهب بها إلى عازب من الكلإ. وتعزب هو: بات معها. وأعزب القوم فهم معزبون أي عزبت إبلهم أي أبعدت في المرعى لا تروح. والمعزبة كالمغرفة: الأمة، والجمع المعازب، عن ابن حبيب. قال: وأشبع أبو خراش الكسرة فولد ياء حيث يقول:
  بصاحب لا تنال الدهر غرتـه                      إذا افتلى الهدف القن المعازيب افتلى: اقتطع. قال ثعلب: ولا تكون المعزبة إلا غريبة. المعزبة أيضا: امرأة الرجل يأوي إليها فتقوم بإصلاح طعامه وحفظ أداته، وهو مجاز كالعازبة والمعزبة بالتشديد وهي المحصنة والحاضنة والربض والحاصنة والقابلة واللحاف ويقال: ما لفلان معزبة تقعده. ويقال ليس لفلان امرأة تعزبه أي تذهب عزوبته بالنكاح، مثل قولك: هي تمرضه، أي تقوم عليه في مرضه، قاله أبو سعيد الضرير. وفي نوادر الأعراب: فلان يعزب فلانا ويربضه: يكون له مثل الخازن. العازب من الكلإ: البعيد المطلب، وأنشد:
  وعازب نور في خلائه وكلأ عازب: لم يرع قط ولا وطئ. وأعزب القوم: أصابوا كلأ عازبا. وفي حديث أم معبد والشاء عازب حيال أي بعيدة المرعى لا تأوي إلى المنزل في الليل، والحيال جمع حائل، وهي التي لم تحمل. وفي الأساس: وروض عازب وعزيب ومال عزب، ولا يكون الكلأ العازب إلا بفلاة حيث لا زرع. عازب: جبل. و يقال سوام معزب. المعزب كمعظم: الذي عزب به أي أبعد به عن الدار. و يقال: عزب طهر المرأة إذا غاب عنها زوجها قال النابغة الذبياني:
  شعب العلافيات بين فروجهـم                      والمحصنات عوازب الأطهار

  العلافيات: رحال منسوبة إلى علاف؛ رجل من قضاعة كان يصنعها. والفروج جمع فرج؛ وهو ما بين الرجلين يريد أنهم آثروا الغزو على أطهار نسائهم. عزبت الأرض إذا لم يكن بها أحد، مخصبة كانت أو، وفي نسخة أم مجدبة. والعزوبة الهاء فيها للمبالغة مثلها في فروقة وملولة: الأرض البعيدة المضرب إلى الكلإ قليلته. ومنه الحديث أنه بعث بعثا فأصبحوا بأرض عزوبة بجراء. والعوزب كجوهر: العجوز، لبعد عهدها عن النكاح. من أمثالهم: إنما اشتريت الغنم حذار العازبة العازبة: الإبل. و قصته أنه كان لرجل إبل فباعها واشترى غنما لئلا تعزب، فعزبت غنمه فعاتب على عزوبها، فقال: إنما اشتريت الغنم حذار العازبة. فذهبت مثلا فيمن ترفق أهون الأمور مؤونة فلزمه فيه مشقة لم يحتسبها. وهراوة الأعزاب هراوة الذين يبعدون بإبلهم في المرعى، ويشبه بها الفرس. ووجدت في هامش لسان العرب حاشية نقلت من حاشية في نسخة ابن الصلاح المحدث ما نصه: الأعزاب: الرعاء يعزبون في إبلهم. وقال لبيد يشبه الفرس بعصا الراعي في اندماجها واملاسها؛ لأنها سلاحه فهو يصلحها ويملسها، وقيل هو لعامر بن الطفيل:
  تهدي أوائلهن كل طـمـرة                      جرداء مثل هراوة الأعزاب وقيل: هي فرس للريان بن خويص العبدي، اسم لها مشهورة نقله أبو أحمد العكبري عن أبي الحسن النسابة، ومثله قال أبو سعيد البرقي، وكانت لا تدرك، جعلها موقوفة على الأعزاب من قومه، فكان العزب منهم يغزون عليها ويستفيدون المال ليتزوجوا، فإذا استفاد واحد منهم مالا وأهلا دفعها إلى آخر منهم، فكانوا يتداولونها كذلك، فضربت مثلا فقيل: أعز من هراوة الأعزاب. ومما يستدرك على المؤلف مما لم يذكره: العزاب هم الذين لا أزواج لهم من الرجال والنساء. والعزب: اسم للجمع كخادم وخدم، وكذلك العزيب اسم للجمع كالغزي. والمعزب كمحسن: طالب الكلإ العازب. ومنه الحديث أنهم كانوا في سفر مع النبي صلى الله عليه وسلم فسمع مناديا فقال: انظروه ستجدوه معزبا أو مكلئا قال الأزهري: هو الذي عزب عن أهله في إبله، أي غاب. وفي حديث ابن الأكوع لما أقام بالربذة قال له الحجاج: ارتددت على عقبيك، تعزبت. قال: لا ولكن رسول الله صلى الله عليه وسلم أذن لي في البدو. أراد بعدت عن الجماعات والجمعات بسكنى البادية ويروى بالراء، وقد تقدم. وفي الأساس، ومن المستعار في الحديث: من قرأ القرآن في أربعين ليلة فقد عزب أي بعد عهده بما ابتدأه منه وأبطأ في تلاوته. ومن المجاز قول الشاعر:
  وصدر أراح الليل عـازب هـمـه                      تضاعفض فيه الحزن من كل جانب والعزبة بالكسر: اسم لعدة مواضع بثغر دمياط، ومن أحدها شيخ مشايخنا الشهاب أحمد بن محمد بن عبد الغني الدمياطي العزبي المقرئ، روى عن الشمس البابلي وغيره، وألف الإتحاف في قراءة الأربعة عشر، ودخل اليمن ومات بالمدينة المنورة سنة 1116.

##### Türkçe

**العزب** harekeli: ehli olmayan kimse; kesre ile **المعزابة** gibi. Benzeri: **مطرابة** ve **مطواعة** ve **مجذامة** ve **مقدامة**. Ve **العزيب**; ve **أعزب** (elif ile **أفعل** vezninde) deme; nitekim Cevherî, Sa‘leb ve Feyyûmî bunu açıkça belirtmiştir; bu, Ebû Hâtim’in sözüdür; yani, vârid olmayan ve işitilmemiş olduğu için; yahut azdır, başkası onu câiz görmüştür ve şu hadisle istidlâl etmiştir: “Cennette **أعزب** yoktur”; ve “iki adam **عزبان**”; çoğulu **أعزاب**; **سبب** ve **أسباب** gibi. Ve o, yani dişi, **عزبة** ve **عزب**’dır; ikisinde de harekeli; yani kocası yoktur; bunu Kazzâz **جامع اللغة**’de nakletmiştir. Zecçâc dedi: **العزبة** (ه ile) Ebû’l-‘Abbâs’tan bir yanlıştır; ancak şöyle denir: **رجل عزب** ve **امرأة عزب**; tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz; çünkü o bir mastardır; nitekim şöyle dediğin gibi: **رجل خصم** ve **امرأة خصم**. Şair, bir kadının vasfında dedi ki:
  Eğer **العزب** sersem (kadın) koku ile üflerse,                      göründü: karanlık bulutların güneşi; bir çehre ki kokulanmamış.
Ve râciz dedi ki:
  Ey **عزب**ı **عزب** üzerine delâlet eden,
  **الأزب** ihtiyar **الحمارس**’in kızına.
Bir rivayette:
  Altın kandil gibi bir ufaklık üzerine.

Zecçâc’ın zikrettiğine benzer şeye İbn Düreستويه işaret etti; onu İbn Hişâm el-Lahmî ve Ebû Ca‘fer el-Leblî nakletti. Şeyhimiz **شرح نظم الفصيح**’te dedi: Zecçâc’ın ve ona tâbi olanların sözünde açık bir nazar vardır. Birincisi: **العزب**’ın mastar oluşu bir kitapta vârid olmamıştır ve Arapların sözünden hiçbir şey ona delâlet etmemiştir; ancak mastarda şöyle dediler: **العزبة** ve **العزوبة**; ikisinde de damme ile. İkincisi: onda zâhir olan, onun mastar değil sıfat oluşudur; çünkü **فعلا**, sarfçılara göre kırık lâzım fiilin mastarı olduğu gibi (**الفرح** ve **الجدل** gibi) sıfat da olur; **الحسن** ve **البطل** gibi; ve mastar vezinlerine mahsus değildir. Onun vasıf oluşu, onların sözünün kuvvetinin delâlet ettiği şeydir; ve onu **ه** ile müennes yapmaları bunu teyit eder; Cevherî’nin Kisâî’den naklen yalnız bununla yetinmesi de böyledir. Onların sözündeki ayırım buna delâlet eder; eğer mastar olsaydı, mastarları sayarken onu onlarla birlikte zikrederlerdi. Üçüncüsü: istidlâl ettikleri beyit müenneste nass değildir; zaruret olma ihtimali ve **على**’nın **مع** mânasında olma ihtimali sebebiyle. Sonra dedi: Ve **ه**’den mücerred olarak sabit olduğu takdirde—musannifin, Kazzâz’ın ve başkalarının hikâye ettiği üzere—bu, şâz olarak **ه**’nin ilişmediği vasıflardandır; **رجل عانس** ve **امرأة عانس** gibi. Bitti. Ve isim: **العوبة** ve **العزوبة**; ikisi de dammeli. Ve denir ki: “O, **عزب لزب**’dır” ve “O (kadın), **عزبة لزبة**’dir.” Ve fiil ondan: **نصر** gibi; **عزب يعزب عزوبة**; o hâlde o **عازب**’dir; cem‘i **عزاب**’dır. Ve **تعزب**: ehil olduktan sonra. Ve falan kimse bir zaman **تعزب** etti, sonra ehil oldu. Ve **تعزب الرجل**: nikâhı terk etti; kadın da böyledir. Ve **العزوب**: gaybet. Yüce Allah dedi: “**عالم الغيب لا يعزب**” yani ilminden hiçbir şey gaip olmaz. Ve onda iki lugat vardır: **عزب يعزب**; **ينصر** gibi; ve **يعزب**; **يضرب** gibi; gaip olunca. **العزوب**: gitmek; denir ki: **عزب عنه يعزب عزوبا**; gittiği zaman. Ve **أعزبه الله**: onu götürdü. Ve **المعزابة**: **عزوبته** uzayan, ta ki ehilde kendisi için bir ihtiyaç kalmayan kimse; ve hayvanıyla uzaklaşan kimse. Ezherî dedi: Sıfatlarda bu kelimeden başka **مفعالة** yoktur. Ferrâ dedi: **مفعال**dan olanın müennesi **ه**siz olur; çünkü o, sıfatlardan **صبور** ve **شكور** ve onlara benzeyen, müennes yapılmayan şeylerden daha şiddetli bir in‘idâl ile in‘idâl etmiştir; ve çünkü **ه**’nin ona girmesi sebebiyle mastarlara benzetilmiştir. Denir ki: **امرأة محماق** ve **مذكار** ve **معطار**. Ezherî dedi: İşleri kesen olunca **مجذامة** denildiği de söylenmiştir; kıyasa aykırı gelmiştir; ancak onda **ه**’yi artırdılar; çünkü Araplar **ه**’yi müzekkere iki yönden sokarlar: biri medih, diğeri zem; vasıfta mübalağa edilince. Ve **المعزابة**’ya mübalağa için **ه** girmiştir; ve benim yanımda o, malında çokça kalkıp giden erkektir; **العزيب** (mal) yağmurun düştüğü yerleri ve otun ilk bitişini takip eder; ve bu mânada aşırı bir medihdir; **المعزاب** gibi, **ه**’yi düşürerek. Denir ki: Adam develeriyle **عزب** etti; yani onları, içinde kavmin konakladığı evden uzak bir yerde otlattı; onlara sığınmaz; o hâlde o **معزاب** ve **معزابة**’dır. Ve her yalnız olan **عزب**’dır. Ve erkeklerden **المعزاب** da: malında ehliyle **تعزب** eden kimsedir. Ebû Züeyb dedi:
  **الهدف المعزاب** başını aşağı eğdiği zaman,                      ve ona, bozuk sürüden bir **ضفو** hoş geldi.
Ve **الأساس**’ta, mecazdan: **المعزاب**: **عزوبته** uzayan kimse. Ve **العزيب**: **تعزب** eden adam; **تفعل** misali üzere. Bazı nüshalarda, **يعزب**; **ينصر** misali üzere; ehlinden ve malından (uzaklaşır) diye ضبط edilmiştir. Ve maddenin başında, onun yalnızca ehli olmayan kimse olduğu geçmişti. Ezherî’nin dediği: **العزيب** kavimden uzak kalan maldır. Dedi: Bunu Araplardan böyle işittim. Develerden ve koyunlardan **العزيب**: mer‘ada ehlinden uzaklaşan (hayvanlar). Dedi ki:
  Direğin ehli bize ehil değildir,                      ne de **النعم العزيب** bize maldır.

Ve **إبل عزيب**: kavme akşam dönmez; o, **عازب**’in cem‘idir; **غاز**’ın cem‘inde **عزي** gibi. Ve adam **أعزب** etti: uzaklaştı; lâzım. **أعزب**: daha uzaklaştırdı; müteaddî; tıpkı “adam **أملق** etti” (yoksullaştı) ve “hâdiseler onun malını **أملق** etti” gibi. Ve falan kimse benden **عزب** eder: **يعزب عزوبا**; gaip oldu ve uzaklaştı. Ve yeryüzünde uzaklaşan kimse için **رجل عزب** denir. Ve **عزب يعزب**: uzaklaştı. Ebû Zer hadîsinde: “Sudan **أعزب** idim” yani daha uzaktım. Âtike hadîsinde:
  Onlar havadır; ve akıllar **عوازب**dir; **عازب**’in cem‘i; yani o (kadınlar) boş, akılları uzak (kimseler)dir; **لسان العرب**’da böyle. Ve **العازب**: uzak olan. Ve develer **عزبت**: mer‘ada uzaklaştı, akşam dönmez; sahibi onları **أعزب** etti. Ve develerini **عزب** etti ve onları **أعزب** etti: onları mer‘ada geceledi, onları akşam getirmedi. Ebû Bekir hadîsinde: Onun koyunları vardı; Âmir b. Füheyre’ye onlarla **يعزب** etmesini emretti; yani onlarla uzaklaşsın; ve **يعزب** (şeddeli) diye de rivayet edilir; yani onlarla otun uzak bir yerine gitsin. Ve **تعزب** o: onlarla geceledi. Ve kavim **أعزب** etti; onlar **معزبون**’dur; yani develeri **عزبت**; yani mer‘ada uzaklaştı, akşam dönmez. Ve **المعزبة** **المغرفة** gibi: câriye; cem‘i **المعازب**; İbn Habîb’den. Dedi: Ebû Harâş kesreyi işbâ‘ etti de bir **ياء** doğurdu; şöyle dediği yerde:
  Bir yoldaşla (beraberim) ki zaman onun gafletine erişemez,                      **الهدف القن المعازيب**’i **افتلى** ettiği zaman.
**افتلى**: kesti, kopardı. Sa‘leb dedi: **المعزبة** ancak garîbe olur. **المعزبة** ayrıca: adamın kendisine sığındığı karısıdır; yemeğini düzeltmek ve aletini korumakla kalkar; ve bu, mecazdır; **العازبة** gibi. Ve **المعزبة** (şeddeli) de: o, iffetli, bakıcı, barınak, koruyucu, ebe, örtüdür. Ve denir ki: “Falanın onu oturtacak bir **معزبة**si yoktur.” Ve denir ki: “Falanın onu **تعزبه** eden bir kadını yoktur”; yani nikâh ile onun **عزوبته**sini giderir; tıpkı “O, onu **تمرضه** eder” sözün gibi; yani hastalığında onun başında durur; bunu Ebû Sa‘îd ed-Darîr söyledi. Ve **نوادر الأعراب**’da: Falan, falanı **يعزب** eder ve onu **يربضه** eder: onun için haznedar gibi olur. Ottan **العازب**: talebi uzak olan. Ve şu beyit okunmuştur:
  Ve onun boşluğunda bir **نور** uzak; ve **كلأ عازب**: hiç otlatılmamış ve hiç çiğnenmemiş.
Ve kavim **أعزب** etti: uzak ot buldu. Ümmü Ma‘bed hadîsinde: koyun **عازب حيال** idi; yani mer‘ası uzak, geceleyin eve sığınmaz; ve **الحيال**, **حائل**’in cem‘idir; o da gebe kalmamış olandır. Ve **الأساس**’ta: ve **روض عازب** ve **عزيب** ve **مال عزب**; ve **الكلأ العازب** ancak ekin olmayan bir çorak yerde olur. **عازب**: dağdır. Ve denir ki: **سوام معزب**. **المعزب** **معظم** gibi: onunla **عزب** edilen; yani onunla evden uzaklaştırılan. Ve denir ki: Kadının temizliği (**طهر**) **عزب** etti; kocası ondan gaip olunca. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  **شعب العلافيات** onların aralıkları arasında,                      ve iffetliler: **عوازب الأطهار**.

**العلافيات**: **علاف**’a nispet edilen semerler; onları yapan **قضاعة**’dan bir adamdı. Ve **الفروج** **فرج**’in çoğuludur; o da iki bacak arasındaki şeydir; (burada) kadınlarının temizlikleri üzerine değil, gazayı tercih ettiklerini kasteder.

**عزبت** yer (arazi), eğer onda hiç kimse yoksa; verimli olsa da, yahut (öyledir). Bir nüshada: yahut kısır (çorak) olsa da. Ve **العزوبة**: içindeki **الهاء** mübalağa içindir; **فروقة** ve **ملولة**’deki gibi: otlağa (mera otuna) doğru vurulan (gidilen) yerin uzak olduğu, otunun da az olduğu arazi. Ondan (şu) hadis: O, bir birlik gönderdi; sabahladılar da **عزوبة** bir arazide, **بجراء** (olarak).

Ve **العوزب** (vezni) **كجوهر**: kocakarıdır; nikâhtan uzak kalışının üzerinden uzun zaman geçtiği için. Onların darbımesellerinden: “Ben koyunu ancak **العازبة**’den sakınarak satın aldım.” **العازبة**: develerdir. Ve kıssası: Bir adamın develeri vardı; onları sattı ve koyun satın aldı ki (koyunlar) **تعزب** etmesin (uzaklaşmasın/dağılmasın); derken koyunları **عزبت** etti; **عزوبها**’sı (uzaklaşması/dağılması) sebebiyle kınandı; o da dedi ki: “Ben koyunu ancak **العازبة**’den sakınarak satın aldım.” Böylece, en hafif işlerin külfetini gözetip tedbir alan, fakat onda hesap etmediği bir meşakkat kendisine yapışan kimse hakkında mesel oldu.

Ve **هراوة الأعزاب**: merada develeriyle uzaklaşanların sopasıdır; at ona benzetilir. Ve **لسان العرب**’ın kenarında, İbnü’s-Salâh muhaddisin nüshasındaki bir haşiyeden nakledilmiş bir haşiye buldum; lafzı şudur: **الأعزاب**: develeriyle uzaklaşan çobanlardır. Ve **لبيد** dedi; atı, kaynaşıp (iç içe girip) pürüzsüzleşmesinde ve kayganlaşmasında çobanın asasına benzetir; çünkü o onun silahıdır; o da onu düzeltir ve pürüzsüzleştirir. Ve denildi ki o, **عامر بن الطفيل**’indir:

  تهدي أوائلهن كل طـمـرة                      جرداء مثل هراوة الأعزاب

Ve denildi ki: O, **الريان بن خويص العبدي**’nin bir atıdır; ona ait meşhur bir isimdir; bunu **أبو أحمد العكبري** **أبي الحسن النسابة**’den nakletti; benzerini **أبو سعيد البرقي** söyledi. Ve o (at) yakalanıp yetişilemezdi; onu, kavminden **الأعزاب** üzerine vakfedilmiş kıldı; böylece onlardan **العزب** olanlar onun üzerinde gazaya çıkarlar ve evlenmek için mal elde ederlerdi; onlardan biri mal ve aile elde edince onu onlardan bir başkasına verirdi; böylece onu bu şekilde birbirlerine devrederlerdi; bununla mesel vuruldu ve “**هراوة الأعزاب**’dan daha aziz (daha kıymetli)” denildi.

Ve müellif üzerine, zikretmediği şeylerden istidrâk edileceklerdendir: **العزاب** erkeklerden ve kadınlardan eşi olmayanlardır. Ve **العزب**: **خادم** ve **خدم** gibi, cem‘ için bir isimdir; aynı şekilde **العزيب** de **الغزي** gibi cem‘ için bir isimdir. Ve **المعزب** (vezni) **كمحسن**: **العازب** olan otlağı arayan (kimse)dir. Ondan (şu) hadis: Onlar, Peygamber صلى الله عليه وسلم ile bir seferde idiler; bir münâdî işitti; dedi ki: “Ona bakın; onu **معزبا** yahut **مكلئا** olarak bulacaksınız.” **الأزهري** dedi: O, ehli (ailesi)nden develeri içinde **عزب** eden (uzaklaşan) kimsedir; yani kayboldu (gaip oldu).

Ve **ابن الأكوع** hadisi: **الربذة**’de ikamet edince **الحجاج** ona dedi ki: “Topukların üzerine döndün; **تعزبت** ettin.” Dedi ki: “Hayır; fakat Resûlullah صلى الله عليه وسلم bana bedevîliğe izin verdi.” Cemaatlerden ve cumalardan, kırda (bâdiyede) oturmakla uzaklaştı demek istedi; **بالراء** ile de rivayet olunur; geçmişti.

Ve **الأساس**’ta; ve hadiste ödünç (mecaz) olanlardandır: “Kim Kur’ân’ı kırk gecede okursa, muhakkak **عزب** etmiştir”; yani ondan başladığı şeye dair ahdi uzaklaştı ve tilavetinde ağır davrandı. Ve mecazdan şairin sözü:

  وصدر أراح الليل عـازب هـمـه                      تضاعفض فيه الحزن من كل جانب

Ve **العزبة** (kesre ile): **ثغر دمياط**’ta birkaç yerin adıdır; onlardan birinden, şeyhlerimizin şeyhi **الشهاب أحمد بن محمد بن عبد الغني الدمياطي العزبي المقرئ**’dir; **الشمس البابلي** ve başkasından rivayet etti; ve on dört kıraat hakkında **الإتحاف**’ı telif etti; Yemen’e girdi ve 1116 yılında **المدينة المنورة**’de öldü.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَزَبَ
1 عَزَبَ ذ , aor. عَزُبَ (S, O, Msb) and عَزِبَ , (S, O,) inf. n. عُزُوبٌ, (S, Msb,) He, (a man, S, O,) or it, (a thing, Msb,) was, or became, distant, or remote; (S, O, Msb;) and absent; عَنِّى from me: (S, O:) or ↓ اعزب has the former meaning: (K:) and عَزَبَ, aor. عَزُبَ and عَزِبَ , (Msb, K,) inf. n. as above, (K,) signifies he, or it, was, or became, absent, (Msb, K,) and concealed: (Msb:) and went away, or departed. (K, TA.) You say, عَزَبَ بِهَا, referring to sheep or goats, He went to a distance, or far off, with them: so in a trad.: or, as some relate it, بها ↓ عزّب, meaning he went with them to a remote pasturage: and he pastured them (namely, camels,) at a distance from the place of abode of the tribe, not repairing, or returning, to them [in the evening]: and ↓ تعزّب, and thus the verb is written in copies of the K in a place where some copies have يَعْزُبُ, occurs in the phrase تعزّب عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ [He went away to a distance from his family and his cattle, or camels &c.]. (TA.) And عَزَبَتِ الاـِبِلُ The camels went away to a distance in the pasturage, not returning in the evening: (S, O:) and in like manner one says of sheep or goats. (O.) And لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ شَىْءٌ Nothing is absent from his (God's) knowledge. (TA. [See Kur x.62 and xxxiv. 3.]) And عَزَبَ طُهْرُ المُرْأَةِ [The woman's state of pureness from the menstrual discharge was a remote thing] means (assumed tropical:) the woman's husband was absent from her: (K:) or [rather] is said of the woman when her husband is absent from her. (S, O.) And عَزَبَ عَنْ فُلَانٍ حِلْمُهُ [Such a one's forbearance quitted him]; (S, O;) as also ↓ اعزب. (O.) ― -b2- Also, aor. عَزُبَ , (Msb, K,) inf. n. عُزْبَةٌ and عُزُوبَةٌ, (Msb, MF, TA,) or these are simple substs., (S, K,) (assumed tropical:) He was without a wife; or in a state of celibacy. (Msb, K.) [And app. عَزَبَتْ is said in like manner of a woman, meaning (assumed tropical:) She was without a husband. See also 5.] ― -b3- And عَزَبَتِ الأَرْضُ (assumed tropical:) The land, whether fruitful or unfruitful, was, or became, destitute of inhabitants; had in it no one. (S, O, K.)

عزّب بِهَا
2 عزّب بِهَا ذ : see 1, second sentence. عُزِّبَ بِهِ عَنِ الدَّارِ is said of a herd of pasturing camels [meaning It was taken to pasture at a distance from the place of abode]. (S, O, K. *) ― -b2- It is said in a trad. (S, O) of the Prophet, (O,) مَنْ قَرَأَ القُرْآنَ فِى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَقَدْ عَزَّبَ, meaning (tropical:) [He who reads, or recites, the Kur-لn in forty nights] goes to a remote period of time from his commencement; (S, O, TA;) or makes the time of the commencement thereof to be remote; (A;) and is tardy in doing so. (TA.) -A2- عزّب اـِبِلَهُ: see 4. ― -b2- لَيْسَ لِفُلَانٍ امْرَأَةٌ تُعَزِّبُهُ, meaning (assumed tropical:) There is not for such a one a woman to put an end to his celibacy by marriage, is like the saying هِىَ تُمَرِّضُهُ “ she takes care of him in his sickness. ” (O, TA.) ― -b3- And one says, فُلَانٌ يُعَزِّبُ فُلَانًا وَيُرْبِضُهُ (assumed tropical:) [Such a one undertakes, or manages, the affairs of such a one, and his expenses]; i. e., acts for him like a treasurer. (TA, from the Nawلdir el-Aarلb. [In art. ربض in the TA, عزّبه is said to signify, agreeably with the explanation above, قَامَ عَلَيْهِ.])

اعزب
4 اعزب ذ He made to be distant, or remote; or to go far away. (K, * TA.) You say, اعزبهُ اللّٰهُ God made him, or may God make him, to go away, or far away. (S, TA.) ― -b2- اعزب الاـِبِلَ He drove the camels to a distance in the pasturage, not to return in the evening. (TA.) And اعزب اـِبِلَهُ and ↓ عزّبها He made his camels to pass the night in the pasturage, not bringing them back in the evening. (TA.) And اعزب جَمَلَهُ is like أَضَلَّهُ [He made his camel to go astray]. (A.) ― -b3- [Hence,] اعزب اللّٰهُ عَنْهُ حِلْمَهُ (assumed tropical:) God made his forbearance to become remote from him. (O.) ― -b4- And أَعْزَبْنَا الكَلَأَ, (O,) or أَعْزَبْنَا alone, (S,) We lighted upon remote herbage. (S, O.) -A2- As intrans.: see 1, first sentence: and the same in the latter half. ― -b2- [Hence,] اعزب القَوْمُ The people's camels went away to a distance in the pasturage, not to return in the evening. (S, * O, * K, * TA.)

تعزّب
5 تعزّب ذ : see 1, second sentence. ― -b2- Also He passed the night with his camels in the pasturage, not returning in the evening. (TA.) ― -b3- And (assumed tropical:) He abstained from marriage: (K, TA:) and in like manner تعزّبت is said of a woman. (TA.) One says, تعزّب زَمَانًا ثُمَّ تَأَهَّلَ (S, O) (assumed tropical:) He was without a wife [a long time, or he abstained from marriage a long time; then he took a wife]. (O.) [See also 1, near the end.]

عَزَبٌ
عَزَبٌ ذ [correctly thus, but in the sense here following written in the TA without any syll. signs, and in the O written عِزَّبٌ,] A man who goes away to a distance into the country, or in the land. (O, TA.) [And One who goes far away with his camels to pasture: pl. أَعْزَابٌ. (See also عَزِيبٌ and عَازِبٌ and مُعْزِبٌ and مِعْزَابَةٌ.)] هِرَاوَةُ الأَعْزَابِ means The staff of those who go far away with their camels to pasture; and a horse is likened thereto, (S, O, TA,) on account of its compactness and smoothness; so in a marginal note in the L: (TA:) [Sgh, however, says,] thus in some of the lexicons, but in my opinion, (O,) it was the name of a mare which was not to be outstripped, and which was thus called because her owner gave her gratuitously for the use of those of his people who had no wives, who made predatory attacks upon her, and when one of them acquired for himself property and a wife, he resigned her to another of his people: (O, K: *) whence the prov.
أَعَزُّ مِنْ هِرَاوَةِ الأَعْزَابِ
[More highly esteemed than Hirلwet-el-Aazلb]. (O.) See an ex. in a verse cited voce عَدِيدٌ. ― -b2- See also عَازِبٌ. ― -b3- Also Whatever is alone, solitary, or apart from others. (TA.) ― -b4- And (assumed tropical:) A man having no wife; (Ks, S, Mgh, O, Msb, K;) as also ↓ عَازِبٌ, (Msb, * TA,) which is the original; (Msb;) and ↓ عَزِيبٌ, and ↓ مِعْزَابَةٌ [which see below]; (K;) but not ↓ أَعْزَابُ, (Mgh, O, Msb, K,) this being disallowed by AHلt, (O, Msb,) and others; (TA;) or it is rare; (K;) but it occurs in a trad.; (Mgh, O;) and some allow it: (O, Msb:) the pl. of the first is أَعْزَابٌ, (O, K,) or عُزَّابٌ, (S, * Msb,) which is thus because the original form of the sing. is considered as being ↓ عَازِبٌ, this pl. being like كُفَّارٌ as pl. of كَافِرٌ, (Msb,) or عَزَبٌ has both of these pls., (O,) or عُزَّابٌ is pl. of ↓ عَازِبٌ, (TA,) and is applied to men and to (assumed tropical:) women as meaning having no spouses: (S, TA:) عَزَبَةٌ is applied to (assumed tropical:) a woman [as meaning having no husband], (Ks, S, O, Msb, K,) and (O, Msb, K) so عَزَبٌ; (Zj, Kz, Mgh, O, Msb, K;) and if أَعْزَبُ be applied to a man, ↓ عَزْبَآءُ, may by rule be applied to a woman; and the pl. of عَزَبَةٌ is عَزَبَاتٌ: (Msb:) or, accord. to Zj, عَزَبَةٌ is a mistake of Abu-l-'Abbلs [i. e. Th], and عَزَبٌ is used as an epithet of a man and of a woman, like as is خَصْمٌ, and does not assume a dual form nor a pl. nor a fem. form, because it is originally an inf. n.; MF, however, denies that we have any authority for calling عَزَبٌ an inf. n.: he considers it to be a simple epithet, like حَسَنٌ &c.; and if used in the fem. sense without the termination ة otherwise than by poetic license, to be an anomalous epithet, like عَانِسٌ, which is applied alike to a man and to a woman: the phrase رَجُلَانِ عَزَبَانِ is also mentioned: and the saying اـِنَّهُ لَعَزَبٌ لَزَبٌ [in which the latter epithet is merely an imitative sequent corrobative of the former], and اـِنَّهَا لَعَزَبَةٌ لَزَبَةٌ: and عَزَبٌ is said to be [also] a quasi-pl. n. [of عَازِبٌ], like as خَدَمٌ is of خَادِمٌ. (TA.)

عُزْبَةٌ
عُزْبَةٌ ذ and ↓ عُزُوبَةٌ The state of having no wife or husband; celibacy. (S, K. [Each said in the S and K to be a simple subst.: but see 1, near the end.])

عَزِيبٌ
عَزِيبٌ ذ A man who has gone away to a distance (تَعَزَّبَ, as in some copies of the K), or who goes away to a distance (يَعْزُبُ, as in other copies of the K), from his family and his cattle, or camels &c. (K, TA.) ― -b2- And Cattle, or camels &c., at a distance from the tribe: heard by Az in this sense from the Arabs: (TA:) or a herd of camels, and the like of sheep or goats, that go away to a distance from their owners in the pasturage: (K, TA:) and اـِبِلٌ عَزِيبٌ camels that do not return in the evening to the tribe: عَزِيبٌ thus used is pl. (or a quasi-pl. n., TA) of ↓ عَازِبٌ, like as غَزِىٌّ is of غَازٍ. (S, K, TA.) ― -b3- See also عَازِبٌ ― -b4- And see عَزَبٌ, near the middle.

عَزُوبَةٌ
عَزُوبَةٌ ذ A land in which one has to go far for pasturage; (O, K;) in which the pasturage is little: (TA:) the ة is to render the signification intensive. (O.)

عُزُوبَةٌ
عُزُوبَةٌ ذ : see عُزْبَةٌ.

عَازِبٌ
عَازِبٌ ذ Distant, or remote: (Msb, TA:) applied in this sense to herbage: (S, K:) or, applied to herbage, such as has not been depastured at all, nor trodden: and, accord. to the A, only such as is in a desert in which is no seed-produce: (TA:) and it is likewise applied to meadows (رَوْضٌ) [app. as meaning distant, or remote]; as also ↓ عَزِيبٌ. (A, TA.) In the following saying,
وَصَدْرٍ أَرَاحَ اللَّيْلُ عَازِبَ هَمِّهِ
تَضَاعَفَ فِيهِ الحُزْنُ مِنْ كُلِّ جَانِبِ
(tropical:) [In many a bosom whose remote (or long-past) anxiety night has brought back, grief has multiplied from every quarter], it is used metaphorically. (A.) And [in like manner,] in a trad. of 'ءtikeh,
قَهُنَّ هَوَآءٌ وَالحُلُومُ عَوَازِبُ
means (assumed tropical:) And they are devoid of reason, the intel-lects [being] far away: عَوَازِبُ here being pl. of عَازِبٌ. (L, TA.) And [in a similar manner,] عَوَازِبُ الأَطْهَارِ [in which عَوَازِبُ is pl. of عَازِبَةٌ] is applied as an epithet to women whose husbands are absent: (S and O and TA, from a verse of En-Nل- bighah Edh-Dhubyلnee: [for the lit. meaning, see 1, latter half:]) ― -b2- [for] عَازِبٌ signifies also Absent; and concealed. (Msb.) ― -b3- It is also applied to sheep or goats, (شَآءٌ, O, TA, and غَنَمٌ, O,) and to camels, (اـِبِلٌ, O,) meaning Remote in the pasturage, (O, TA,) that do not return in the evening, (O,) or that do not repair to the place of alighting and abode [of their owners] in the night: (TA:) and [in like manner] ↓ عَزَبٌ is applied to cattle, or camels &c., (مَالٌ, A, O, TA,) meaning that go away to a distance from their owners. (O.) See also عَزِيبٌ [which, thus applied, is a quasi-pl. n. of عَازِبٌ]. And عَازِبَةٌ is likewise applied to camels (O, K) as meaning That go far away to pasture: (O, K: *) so in the prov. اـِنَّمَا اشْتَرَيْتُ الغَنَمَ حِذَارَ العَازِبَةِ [I only bought the sheep, or goats, in fear of loosing those that go far away to pasture]: said by a man who had camels, and sold them, and bought sheep, or goats, lest they [the camels] should go far away to pasture; and his sheep, or goats, did so: (O, K:) it is applied to the case of him who acts with gentleness [or precaution] in the easiest of affairs, and has unexpected difficulty, or trouble, inseparable from him. (O.) ― -b4- See also عَزَبٌ, in three places. ― -b5- And see مُعَزِّبَةٌ.

عَوْزَبٌ
عَوْزَبٌ ذ An old woman: (O, K:) so called because of the long period that has elapsed since her marriage. (TA.)

أَعْزَبُ
أَعْزَبُ ذ ; and the fem. عَزْبَآءُ: see عَزَبٌ.

مُعْزِبٌ
مُعْزِبٌ ذ One who goes away from his family with his camels. (Az, TA.) [See also عَزَبٌ and عَزِيبٌ &c.] ― -b2- And Seeking distant herbage, such as is termed عَازِبٌ. (TA.) ― -b3- And One whose camels go away to a distance in the pasturage, not to return in the evening. (S, TA.)

مِعْزَبَةٌ
مِعْزَبَةٌ ذ A female slave: (O, K:) or, accord. to Th, applied only to a woman that has not a husband: (TA:) pl. مَعَازِبُ, for which مَعَازِيبُ occurs in a verse of Aboo-Khirلsh El-Hudhalee. (O.) ― -b2- See also مُعَزِّبَةٌ.

مُعَزَّبٌ
مُعَزَّبٌ ذ A herd of pasturing camels taken to pasture at a distance (عُزِّبَ بِهِ) from the place of abode. (S, O, K. *)

مُعَزِّبَةٌ
مُعَزِّبَةٌ ذ (A, O, K) and ↓ مِعْزَبَةٌ and ↓ عَازِبَةٌ (K) (tropical:) A man's wife, (A, O, K,) to whom he resorts, and who undertakes the preparing of his food and the taking care of his implements, utensils, accoutrements, or furniture. (O.)

مِعْزَابٌ
مِعْزَابٌ ذ : see what follows, in two places.

مِعْزَابَةٌ
مِعْزَابَةٌ ذ A man who goes away to a distance with his cattle, or camels &c., (S, A, O, K,) from others, in the pasturage; (S, O;) as also ↓ مِعْزَابٌ: (A, O, K:) accord. to Az, the former is the only epithet of the measure مِفْعَالَةٌ, except مِجْذَامَةٌ, which is sometimes used; [but in the TA, مِطْرَابَةٌ and مِطْوَاعَةٌ and مِقْدَامَةٌ also are mentioned;] the ة in معزابة, he says, is added to give intensiveness to the signification, and to imply praise; the meaning being, in his opinion, a man who frequently betakes himself, with his cattle, or camels &c., pasturing at a distance from others, to the places where rain has fallen, and to the uncropped herbage produced thereby; and he adds that the ة is affixed to a masc. epithet to imply praise or blame when intensiveness is meant. (TA.) The two epithets above are also expl. as applied to a man who pastures his camels at a distance from the abode of the tribe, not repairing to them to rest. (TA.) [See also عَزَبٌ &c.] ― -b2- Also, (S, O, K, TA,) or ↓ مِعْزَابٌ, (A, TA,) (tropical:) A man who has been long without a wife, (S, A, O, K, TA,) so that he has no need of one. (TA.) ― -b3- See also عَزَبٌ

##### Türkçe

**عَزَبَ**
1 **عَزَبَ** ذ, muzâri‘i **عَزُبَ** (S, O, Msb) ve **عَزِبَ**, (S, O,) mastarı **عُزُوبٌ**, (S, Msb,) O (bir erkek, S, O,) yahut o (bir şey, Msb,) uzak oldu yahut uzaklaştı; (S, O, Msb;) ve gaip oldu; **عَنِّى** benden: (S, O:) yahut ↓ **اعزب** önceki manaya sahiptir: (K:) ve **عَزَبَ**, muzâri‘i **عَزُبَ** ve **عَزِبَ**, (Msb, K,) mastarı yukarıdaki gibi, (K,) şu manaya gelir: o yahut o, gaip oldu yahut gaip hale geldi, (Msb, K,) ve gizlendi: (Msb:) ve uzaklaştı, yahut ayrıldı. (K, TA.) Şöyle dersin: **عَزَبَ بِهَا**, koyunlara yahut keçilere işaretle, Onlarla uzak bir yere gitti: bir rivayette böyledir: yahut bazılarınca rivayet edildiği üzere, **بها** ↓ **عزّب**, manası: onlarla uzak bir otlağa gitti: ve onları (yani develeri,) kabilenin ikamet yerinden uzakta otlattı, (akşam) onlara uğramaksızın yahut onlara dönmeksizin: ve ↓ **تعزّب**, ve böylece fiil, K’nin nüshalarında bazı nüshalarda **يَعْزُبُ** bulunan bir yerde yazılmıştır, şu ibarede vâki olur: **تعزّب عَنْ أَهْلِهِ وَمَالِهِ** [Ailesinden ve malından (yahut develerinden vb.) uzak bir yere gitti]. (TA.) Ve **عَزَبَتِ الاـِبِلُ** Develer otlakta uzak bir yere gitti, akşam dönmeyerek: (S, O:) ve aynı şekilde koyun yahut keçi hakkında da söylenir. (O.) Ve **لَا يَعْزُبُ عَنْ عِلْمِهِ شَىْءٌ** Onun (Allah’ın) ilminden hiçbir şey gaip olmaz. (TA. [Kur x.62 ve xxxiv. 3’e bak.]) Ve **عَزَبَ طُهْرُ المُرْأَةِ** [Kadının hayızdan temizlik hâli uzak bir şey oldu] demek (mecaz kabul edilerek:) kadının kocası ondan gaip oldu: (K:) yahut [daha doğrusu] kocası ondan gaip olduğunda kadın hakkında söylenir. (S, O.) Ve **عَزَبَ عَنْ فُلَانٍ حِلْمُهُ** [Falanın hilm’i ondan ayrıldı]; (S, O;) bunun gibi ↓ **اعزب**. (O.) ― -b2- Ayrıca, muzâri‘i **عَزُبَ**, (Msb, K,) mastarı **عُزْبَةٌ** ve **عُزُوبَةٌ**, (Msb, MF, TA,) yahut bunlar yalın isimlerdir, (S, K,) (mecaz kabul edilerek:) Eşsizdi; yahut bekârlık hâlinde idi. (Msb, K.) [Ve görünüşe göre **عَزَبَتْ** de bir kadın hakkında aynı şekilde söylenir; manası (mecaz kabul edilerek:) Kocasızdı. 5’e de bak.] ― -b3- Ve **عَزَبَتِ الأَرْضُ** (mecaz kabul edilerek:) Arazi, verimli olsun verimsiz olsun, sakinlerden yoksun oldu yahut oldu; içinde kimse yoktu. (S, O, K.)

**عزّب بِهَا**
2 **عزّب بِهَا** ذ : 1’e, ikinci cümleye bak. **عُزِّبَ بِهِ عَنِ الدَّارِ** otlayan develerden bir sürü hakkında söylenir [manası: İkamet yerinden uzakta otlatmaya götürüldü]. (S, O, K. *) ― -b2- Bir rivayette (S, O) Peygamber hakkında, (O,) **مَنْ قَرَأَ القُرْآنَ فِى أَرْبَعِينَ لَيْلَةً فَقَدْ عَزَّبَ**, manası (mecaz:) [Kırk gecede Kur’an’ı okuyan yahut tilavet eden] başlangıcından uzak bir zamana gider; (S, O, TA;) yahut onun başlangıç vaktini uzak kılar; (A;) ve bunu yapmada ağır davranır. (TA.) -A2- **عزّب اـِبِلَهُ**: 4’e bak. ― -b2- **لَيْسَ لِفُلَانٍ امْرَأَةٌ تُعَزِّبُهُ**, manası (mecaz kabul edilerek:) Falan için, evlenmekle onun bekârlığına son verecek bir kadın yoktur; bu, **هِىَ تُمَرِّضُهُ** “o, hastalığında ona bakar” sözü gibidir. (O, TA.) ― -b3- Ve şöyle denir: **فُلَانٌ يُعَزِّبُ فُلَانًا وَيُرْبِضُهُ** (mecaz kabul edilerek:) [Falan, falanın işlerini ve masraflarını üstlenir yahut idare eder]; yani onun için bir haznedar gibi davranır. (TA, en-Nawâdir el-A‘râb’dan. [TA’da ربض maddesinde, **عزّبه** yukarıdaki açıklamaya uygun olarak **قَامَ عَلَيْهِ** manasına geldiği söylenir.])

**اعزب**
4 **اعزب** ذ Uzak kıldı yahut uzaklaştırdı; yahut uzaklara gitmesini sağladı. (K, * TA.) Şöyle dersin: **اعزبهُ اللّٰهُ** Allah onu uzaklaştırdı, yahut Allah onu uzaklaştırsın. (S, TA.) ― -b2- **اعزب الاـِبِلَ** Develeri otlakta uzak bir yere sürdü, akşam dönmemek üzere. (TA.) Ve **اعزب اـِبِلَهُ** ve ↓ **عزّبها** Develerini otlakta geceletip akşam geri getirmedi. (TA.) Ve **اعزب جَمَلَهُ** **أَضَلَّهُ** gibidir [Devesini şaşırttı]. (A.) ― -b3- [Bundan dolayı,] **اعزب اللّٰهُ عَنْهُ حِلْمَهُ** (mecaz kabul edilerek:) Allah onun hilm’ini ondan uzak kıldı. (O.) ― -b4- Ve **أَعْزَبْنَا الكَلَأَ**, (O,) yahut yalnız **أَعْزَبْنَا**, (S,) Biz uzak otlağa rastladık. (S, O.) -A2- Geçişsiz olarak: 1’e, ilk cümleye bak: ve aynı şekilde son yarısında. ― -b2- [Bundan dolayı,] **اعزب القَوْمُ** Kavmin develeri otlakta uzak bir yere gitti, akşam dönmemek üzere. (S, * O, * K, * TA.)

**تعزّب**
5 **تعزّب** ذ : 1’e, ikinci cümleye bak. ― -b2- Ayrıca, Develeriyle otlakta geceledi, akşam dönmeyerek. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz kabul edilerek:) Evlenmekten kaçındı: (K, TA:) ve aynı şekilde **تعزّبت** bir kadın hakkında söylenir. (TA.) Şöyle denir: **تعزّب زَمَانًا ثُمَّ تَأَهَّلَ** (S, O) (mecaz kabul edilerek:) Uzun bir süre eşsiz kaldı [yahut uzun süre evlenmekten kaçındı]; sonra evlendi. (O.) [1’e de bak, sona yakın.]

**عَزَبٌ**
**عَزَبٌ** ذ [doğrusu böyledir; fakat burada gelen manada TA’da harekesiz, O’da ise **عِزَّبٌ** yazılmıştır,] Kırda yahut arazide uzak bir yere giden adam. (O, TA.) [Ve develeriyle otlamaya uzaklara giden kimse: çoğulu **أَعْزَابٌ**. (**عَزِيبٌ** ve **عَازِبٌ** ve **مُعْزِبٌ** ve **مِعْزَابَةٌ**’ye de bak.)] **هِرَاوَةُ الأَعْزَابِ** demek, develeriyle otlamaya uzaklara gidenlerin değneği demektir; ve bir at ona benzetilir, (S, O, TA,) sıkılığı ve pürüzsüzlüğü sebebiyle; L’de bir kenar notunda böyledir: (TA:) [ancak Sgh der ki,] bazı sözlüklerde böyledir; fakat benim kanaatimce, (O,) o, geçilemeyen bir kısrağın adı idi; ve sahibinin, karısı olmayan kavminden kimselerin kullanımına onu karşılıksız vermesi sebebiyle böyle adlandırılmıştı; onlar onunla baskınlar yaparlardı; onlardan biri kendine mal ve bir eş edindiğinde onu kavminden bir başkasına bırakırdı: (O, K: *) buradan şu darbımesel:
**أَعَزُّ مِنْ هِرَاوَةِ الأَعْزَابِ**
[Hirâvetü’l-a‘zâb’dan daha aziz]. (O.) **عَدِيدٌ** maddesinde zikredilen bir beyitte bir örneğe bak. ― -b2- **عَازِبٌ**’e de bak. ― -b3- Ayrıca, başkalarından ayrı, tek, yalnız olan her şey. (TA.) ― -b4- Ve (mecaz kabul edilerek:) Karısı olmayan adam; (Ks, S, Mgh, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **عَازِبٌ**, (Msb, * TA,) ki asıl olan odur; (Msb;) ve ↓ **عَزِيبٌ**, ve ↓ **مِعْزَابَةٌ** [aşağıda bak]; (K;) fakat ↓ **أَعْزَابُ** değil, (Mgh, O, Msb, K,) bunu AHât ve başkaları caiz görmemiştir; (O, Msb,) ve diğerleri; (TA;) yahut nadirdir; (K;) fakat bir rivayette geçer; (Mgh, O;) ve bazıları onu caiz görür: (O, Msb:) ilkinin çoğulu **أَعْزَابٌ**, (O, K,) yahut **عُزَّابٌ**, (S, * Msb,) bu böyledir; çünkü tekilin aslî şeklinin ↓ **عَازِبٌ** olduğu kabul edilir; bu çoğul, **كَافِرٌ**’in çoğulu **كُفَّارٌ** gibi olur, (Msb,) yahut **عَزَبٌ**’in bu iki çoğulu da vardır, (O,) yahut **عُزَّابٌ** ↓ **عَازِبٌ**’in çoğuludur, (TA,) ve eşleri olmayanlar manasında erkeklere ve (mecaz kabul edilerek:) kadınlara uygulanır: (S, TA:) **عَزَبَةٌ** (mecaz kabul edilerek:) bir kadına [kocası olmayan manasında] uygulanır, (Ks, S, O, Msb, K,) ve (O, Msb, K) aynı şekilde **عَزَبٌ**; (Zj, Kz, Mgh, O, Msb, K;) ve eğer **أَعْزَبُ** bir erkeğe uygulanırsa, kaide gereği bir kadına ↓ **عَزْبَآءُ** uygulanabilir; ve **عَزَبَةٌ**’nin çoğulu **عَزَبَاتٌ**’tır: (Msb:) yahut Zj’ye göre, **عَزَبَةٌ** Ebû’l-‘Abbâs’ın [yani Th’nin] hatasıdır; ve **عَزَبٌ** erkek ve kadın için, **خَصْمٌ** gibi, sıfat olarak kullanılır; ikil ve çoğul ve müennes şekil almaz; çünkü aslında bir mastardır; MF ise **عَزَبٌ**’e mastar denilmesine dair elimizde bir delil olmadığını reddeder: onu **حَسَنٌ** vb. gibi yalın bir sıfat sayar; ve şiir zarureti dışında ة olmaksızın müennes manada kullanılırsa, **عَانِسٌ** gibi, erkek ve kadına birden uygulanan şâz bir sıfat sayar: **رَجُلَانِ عَزَبَانِ** ibaresi de zikredilmiştir: ve **اـِنَّهُ لَعَزَبٌ لَزَبٌ** [burada ikinci sıfat, birincinin sadece taklitçi, pekiştirici ardılıdır], ve **اـِنَّهَا لَعَزَبَةٌ لَزَبَةٌ**: ve **عَزَبٌ**’in [ayrıca] **عَازِبٌ**’in bir tür çoğul isim olduğu söylenir; tıpkı **خَدَمٌ**’ın **خَادِمٌ**’e nispetle olduğu gibi. (TA.)

**عُزْبَةٌ**
**عُزْبَةٌ** ذ ve ↓ **عُزُوبَةٌ** Eş (karı yahut koca) sahibi olmama hâli; bekârlık. (S, K. [S ve K’de her birinin yalın isim olduğu söylenir: fakat 1’e bak, sona yakın.])

**عَزِيبٌ**
**عَزِيبٌ** ذ Ailesinden ve malından yahut develerinden vb. uzak bir yere gitmiş (K’nin bazı nüshalarında olduğu üzere **تَعَزَّبَ**), yahut uzak bir yere giden (K’nin diğer nüshalarında olduğu üzere **يَعْزُبُ**) adam. (K, TA.) ― -b2- Ve kabileden uzakta bulunan mal, yahut develer vb.: Az bunu bu manada Araplardan işitmiştir: (TA:) yahut sahiplerinden otlakta uzak bir yere giden deve sürüsü ve benzeri koyun yahut keçi: (K, TA:) ve **اـِبِلٌ عَزِيبٌ** kabileye akşam dönmeyen develer: böyle kullanılan **عَزِيبٌ**, ↓ **عَازِبٌ**’in çoğuludur (yahut bir tür çoğul isimdir, TA); tıpkı **غَازٍ**’ın **غَزِىٌّ**’si gibi. (S, K, TA.) ― -b3- **عَازِبٌ**’e de bak ― -b4- Ve **عَزَبٌ**’e bak, ortalara yakın.

**عَزُوبَةٌ**
**عَزُوبَةٌ** ذ Otlamak için uzaklara gitmeyi gerektiren arazi; (O, K;) otlağı az olan: (TA:) **ة** manayı şiddetlendirmek içindir. (O.)

**عُزُوبَةٌ**
**عُزُوبَةٌ** ذ : **عُزْبَةٌ**’ye bak.

**عَازِبٌ**
**عَازِبٌ** ذ Uzak, ırak: (Msb, TA:) bu manada otlağa uygulanır: (S, K:) yahut otlağa uygulanınca, hiç otlatılmamış ve çiğnenmemiş olan: ve A’ya göre, yalnızca içinde ekin tohumu bulunmayan bir çöldeki olan: (TA:) ve çayırlara (**رَوْضٌ**) da uygulanır [görünüşe göre uzak, ırak manasında]; bunun gibi ↓ **عَزِيبٌ**. (A, TA.) Şu sözde,
**وَصَدْرٍ أَرَاحَ اللَّيْلُ عَازِبَ هَمِّهِ**
**تَضَاعَفَ فِيهِ الحُزْنُ مِنْ كُلِّ جَانِبِ**
(mecaz:) [Gecenin, uzak (yahut çok geçmiş) kaygısını geri getirdiği nice bir göğüste, hüzün her yandan kat kat arttı], mecazen kullanılmıştır. (A.) Ve aynı şekilde, ‘Âtike’ye ait bir rivayette,
**قَهُنَّ هَوَآءٌ وَالحُلُومُ عَوَازِبُ**
manası (mecaz kabul edilerek:) Ve onlar akıldan yoksundur; akıllar uzaklardadır: buradaki **عَوَازِبُ**, **عَازِبٌ**’in çoğuludur. (L, TA.) Ve [benzer şekilde,] **عَوَازِبُ الأَطْهَارِ** [burada **عَوَازِبُ**, **عَازِبَةٌ**’nin çoğuludur] kocaları gaip olan kadınlara sıfat olarak uygulanır: (S ve O ve TA, En-Nâbighah Edh-Dhubyânî’nin bir beytinden: [lafzî mana için 1’e bak, son yarı:]) ― -b2- Çünkü **عَازِبٌ** ayrıca Gaip; ve gizli manasına gelir. (Msb.) ― -b3- Koyun yahut keçilere de uygulanır, (**شَآءٌ**, O, TA, ve **غَنَمٌ**, O,) ve develere, (**اـِبِلٌ**, O,) manası: otlakta uzak olan, (O, TA,) akşam dönmeyen, (O,) yahut geceleyin konaklama ve ikamet yerine [sahiplerinin yanına] gitmeyen: (TA:) ve aynı şekilde ↓ **عَزَبٌ** mala yahut develere vb. (**مَالٌ**, A, O, TA) uygulanır; manası: sahiplerinden uzak bir yere giden. (O.) **عَزِيبٌ**’e de bak [ki böyle uygulanınca **عَازِبٌ**’in bir tür çoğul ismidir]. Ve **عَازِبَةٌ** de develere uygulanır (O, K) otlamaya uzaklara giden manasında: (O, K: *) nitekim darbımeselde **اـِنَّمَا اشْتَرَيْتُ الغَنَمَ حِذَارَ العَازِبَةِ** [Ben koyunları yahut keçileri ancak otlamaya uzaklara gidenlerden korktuğum için satın aldım]: bunu, develeri olup onları satan ve koyun yahut keçi satın alan bir adam söylemiştir; (develerin) otlamaya uzaklara gitmesinden korkmuştu; fakat onun koyunları yahut keçileri de öyle yaptı: (O, K:) bu, işlerin en kolayında yumuşaklıkla [yahut ihtiyatla] davranıp, kendisinden ayrılmayan beklenmedik zorluk yahut sıkıntıya uğrayan kimsenin hâline uygulanır. (O.) ― -b4- **عَزَبٌ**’e de bak, üç yerde. ― -b5- Ve **مُعَزِّبَةٌ**’ye bak.

**عَوْزَبٌ**
**عَوْزَبٌ** ذ Yaşlı kadın: (O, K:) evliliğinden beri uzun zaman geçtiği için böyle adlandırılmıştır. (TA.)

**أَعْزَبُ**
**أَعْزَبُ** ذ ; ve müennesi **عَزْبَآءُ**: **عَزَبٌ**’e bak.

**مُعْزِبٌ**
**مُعْزِبٌ** ذ Ailesinden develeriyle uzaklaşan kimse. (Az, TA.) [**عَزَبٌ** ve **عَزِيبٌ** vb.’ye de bak.] ― -b2- **عَازِبٌ** denilen türden uzak otlağı arayan. (TA.) ― -b3- Develeri otlakta uzak bir yere gidip akşam dönmeyen kimse. (S, TA.)

**مِعْزَبَةٌ**
**مِعْزَبَةٌ** ذ Cariyedir: (O, K:) yahut Th’ye göre, yalnız kocası olmayan kadına uygulanır: (TA:) çoğulu **مَعَازِبُ**; bunun yerine Ebû-Khirâş El-Hudhalî’nin bir beytinde **مَعَازِيبُ** geçer. (O.) ― -b2- **مُعَزِّبَةٌ**’ye de bak.

**مُعَزَّبٌ**
**مُعَزَّبٌ** ذ İkamet yerinden uzakta (**عُزِّبَ بِهِ**) otlatmaya götürülmüş otlayan develerden bir sürü. (S, O, K. *)

**مُعَزِّبَةٌ**
**مُعَزِّبَةٌ** ذ (A, O, K) ve ↓ **مِعْزَبَةٌ** ve ↓ **عَازِبَةٌ** (K) (mecaz:) Bir erkeğin karısı; (A, O, K,) onun yanına döndüğü ve yemeğini hazırlamayı ve aletlerini, kaplarını, teçhizatını yahut eşyasını gözetmeyi üstlenen. (O.)

**مِعْزَابٌ**
**مِعْزَابٌ** ذ : aşağıda gelen şeye bak, iki yerde.

**مِعْزَابَةٌ**
**مِعْزَابَةٌ** ذ Otlakta başkalarından ayrı olarak malıyla yahut develeriyle vb. uzak bir yere giden adam; (S, A, O, K,) (S, O;) bunun gibi ↓ **مِعْزَابٌ**: (A, O, K:) Az’a göre, birincisi, ölçüsü **مِفْعَالَةٌ** olan tek sıfattır; yalnız **مِجْذَامَةٌ** müstesna, ki bazen kullanılır; [fakat TA’da **مِطْرَابَةٌ** ve **مِطْوَاعَةٌ** ve **مِقْدَامَةٌ** da zikredilir;] o der ki, **معزابة**’daki **ة**, manayı şiddetlendirmek ve övgü ifade etmek için eklenmiştir; ve mana, onun kanaatine göre, yağmurun yağdığı yerlere ve onunla biten biçilmemiş otlağa, malıyla yahut develeriyle vb. başkalarından ayrı olarak uzakta otlatmaya sıkça yönelen adamdır; ve o ekler ki, şiddetlendirme kastedildiğinde övgü yahut yergi ifade etmek için müzekker bir sıfata **ة** eklenir. (TA.) Yukarıdaki iki sıfat, ayrıca, kabilenin ikamet yerinden uzakta develerini otlatan, dinlenmek için onlara uğramayan adam hakkında da açıklanır. (TA.) [**عَزَبٌ** vb.’ye de bak.] ― -b2- Ayrıca, (S, O, K, TA,) yahut ↓ **مِعْزَابٌ**, (A, TA,) (mecaz:) Uzun süre karısız kalmış adam, (S, A, O, K, TA,) öyle ki ona ihtiyaç duymaz. (TA.) ― -b3- **عَزَبٌ**’e de bak

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَزَبَ
عَزَبَ I ,  U ( n. ac. عُزُوْب 27 )
a.  [ 'An ], Was far, distant, absent from; departed from.

b.  Was uninhabited, deserted ( country ).

c.  U ( n. ac. عُزْبَة 3t ,  عُزُوْبَة 27t ), Was unmarried, single.

عَزَّبَ
عَزَّبَ II ,
a.  Kept away, absented himself.

b.  Neglected, left unfinished.

أَعْزَبَ
أَعْزَبَ IV ,
a.  Was far away.

b.  Removed, sent, drove away.

تَعَزَّبَ
تَعَزَّبَ V ,
a.  see I (c) .

عُزْبَة
عُزْبَة 3t ,
a.  see 27t .

عَزَب
عَزَب 4 , ( pl. عُزَّاْب 29 ,  أَعْزَاْب 38 ),
a.  see 14 .

أَعْزَبُ
أَعْزَبُ 14 , ( pl. عُزْب 3 ),
a.  Unmarried, single: bachelor; celibate.

عَاْزِب
عَاْزِب 21 ,
a.  Distant pasture.

عَزِيْب
عَزِيْب 25 ,
a.  see 14 .

عُزُوْبَة
عُزُوْبَة 27t ,
a.  Celibacy.

عَزْبَآءُ
عَزْبَآءُ 42 ,
a.  Single; spinster.

##### Türkçe

**عَزَبَ**
**عَزَبَ** I , U ( n. ac. **عُزُوْب** 27 )
a.  [ 'An ], -den uzak, uzak, -den gaip, -den ayrılmış idi.

b.  Meskun olmayan, ıssız (ülke) idi.

c.  U ( n. ac. **عُزْبَة** 3t ,  **عُزُوْبَة** 27t ), Evlenmemiş, bekâr idi.

**عَزَّبَ**
**عَزَّبَ** II ,
a.  Uzak tuttu, kendini gaip kıldı.

b.  İhmal etti, bitirilmemiş bıraktı.

**أَعْزَبَ**
**أَعْزَبَ** IV ,
a.  Uzakta idi.

b.  Uzaklaştırdı, gönderdi, sürdü.

**تَعَزَّبَ**
**تَعَزَّبَ** V ,
a.  I (c)’ye bak.

**عُزْبَة**
**عُزْبَة** 3t ,
a.  27t’ye bak.

**عَزَب**
**عَزَب** 4 , ( pl. **عُزَّاْب** 29 ,  **أَعْزَاْب** 38 ),
a.  14’e bak.

**أَعْزَبُ**
**أَعْزَبُ** 14 , ( pl. **عُزْب** 3 ),
a.  Evlenmemiş, bekâr: bekâr erkek; mücerret.

**عَاْزِب**
**عَاْزِب** 21 ,
a.  Uzak otlak.

**عَزِيْب**
**عَزِيْب** 25 ,
a.  14’e bak.

**عُزُوْبَة**
**عُزُوْبَة** 27t ,
a.  Mücerretlik.

**عَزْبَآءُ**
**عَزْبَآءُ** 42 ,
a.  Bekâr; evlenmemiş kadın.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عزب
عَزَبَ - يَعْزُبُ
عَزَبَ - يَعْزُبُ + كائن أو شيء + عن كائن: يبعد ويغيب في مكان فلا يُدرَك أو يُرى ويضيع عن النظر: يصبح من الصغر أو البعد أو الاختفاء في مكان، بحيث يتعذر ولا يستطاع الوصول إليه والتعرف عليه والعلم به وإدراكه
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الاختفاء بتحرك المتحرك نفسه داخلاً خلف ساتر" وهي
عَزَبَ - يَعْزُبُ، غَابَ - يَغيْبُ، خَنَسَ - يَخْنُسُ (خَنَسَ - يَخْنِسُ)، غَرَبَ - يَغْرُبُ، أَفَلَ - يَأفِلُ (أَفَلَ - يَأفُلُ)، أَفَقَ - يَأفِقُ

عَزَبَ - يَعْزُبُ
 	﴿وما تكون في شأن وما تتلوا منه من قرآن ولا تعملون من عمل إلا كنا عليكم شهودا إذ تفيضون فيه وما يعزُب عن ربك من مثقال ذرة في الأرض ولا في السماء ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين(61)﴾ يونس ﴿وقال الذين كفروا لا تأتينا الساعة قل بلى وربي لتأتينكم عالم الغيب لا يعزُب عنه مثقال ذرة في السماوات ولا في الأرض ولا أصغر من ذلك ولا أكبر إلا في كتاب مبين(3)﴾ سبأ
جاء في التفسير: يعزب: يغيب
مختار الصحاح
● [عزب] ع ز ب: العُزَّابُ بالضم والتشديد الذين لا أزواج لهم من الرجال والنساء قال الكسائي الرجل عَزَبٌ والمرأة عَزَبةٌ والاسم العُزْبةُ كالعزلة و العُزُوبةُ أيضاو عَزَبَ بَعُد وغاب وبابه دخل وجلس وفي الحديث ﴿من قرأ القرآن في أربعين ليلة فقد عَزَّبَ﴾ بالتشديد أي بعد عهده بما ابتدأه منه
الراغب
عزب
- العازب: المتباعد في طلب الكلإ عن أهله، يقال: عزب يعزب ويعزب (انظر: الأفعال 1/214؛ والبصائر 4/60). قال تعالى: }وما يعزب عن ربك من مثقال ذرة﴿[يونس/61]،﴾ولا يعزب عنه مثقال ذرة{ [سبأ/3]. يقال: رجل عزب، وامرأة عزبة، وعزب عنه حلمه؛ وعزب طهرها: إذا غاب عنها زوجها، وقوم معزبون: عزبت إبلهم. وروي: (من قرأ القرآن في أربعين يوما فقد عزب) (الحديث في النهاية 3/227؛ والفائق 2/426، وغريب الحديث لابن قتيبة 3/760). أي: بعد عهده بالختمة.
ملخص اللسان:
1.     عَزَبَ يَعْزُب، ويَعْزِبُ إِذا غابَ - يَعْزُبُ ويَعْزِبُ عُزوباً: غابَ وبَعُدَ.
2.     وقالوا: رجلٌ عَزَبٌ للَّذي يَعْزُبُ في الأَرضِ - وعَزَبَ يَعْزُبُ، فهو عازِبٌ: أَبْعَدَ.
3.     ومُعَزِّبةُ الرجل: امرأَتُه  يَـأْوي إِليها، فتقوم بـإِصلاح طعامه، وحِفظِ أَداته
4.    وعَزَبَ الرجلُ بـإِبله إِذا رعاها بعيداً من الدار التي حَلَّ بها الـحَيُّ، لا يأْوي إِليهم؛ وهو مِعْزابٌ ومِعْزابة، وكلُّ مُنْفرد عَزَبٌ
5.    رجل عَزَبٌ ومِعْزابة: لا أَهل له
6.    وعَزَبَ طُهْرُ المرأَةِ إِذا  غابَ عنها زوجها
لسان العرب
● - عزب: رجل عَزَبٌ ومِعْزابة: لا أَهل له؛ ونظيرهُ: مِطْرابة، ومِطْواعة، ومِجْذامة، ومِقْدامة. وامرأَة عَزبَةٌ وعَزَبٌ: لا زَوْجَ لها؛ قال الشاعر في صفة امرأَة : (1)  (1 قوله «قال الشاعر في صفة امرأة إلخ» هو العجير السلولي، بالتصغير.)  \<ص:596>  إِذا العَزَبُ الـهَوْجاءُ بالعِطْرِ نافَحَتْ، *  بَدَتْ شَمْسُ دَجْنٍ طَلَّـةً ما تَعَطَّرُ  وقال الراجز:  يا مَنْ يَدُلُّ عَزَباً على عَزَبْ، *  على ابْنَةِ الـحُمارِسِ الشَّيْخِ الأَزَبّ  قوله: الشيخ الأَزَبّ أَي الكَريهُ الذي لا يُدْنى من حُرْمَتِه. ورجلان عَزَبانِ، والجمع أَعْزابٌ. والعُزَّابُ: الذين لا أَزواجَ لهم، من الرجال والنساءِ. وقد عَزَبَ يَعْزُبُ عُزوبةً، فهو عازِبٌ، وجمعه عُزّابٌ، والاسم العُزْبة والعُزُوبة، ولا يُقال: رجل أَعْزَبُ، وأَجازه بعضهم.  ويُقال: إِنه لَعَزَبٌ لَزَبٌ، وإِنها لَعَزَبة لَزَبة. والعَزَبُ اسم للجمع، كخادمٍ وخَدَمٍ، ورائِحٍ ورَوَحٍ؛ وكذلك العَزيبُ اسم للجمع كالغَزِيِّ. وتَعَزَّبَ بعد التأَهـُّلِ، وتَعَزَّبَ فلانٌ زماناً ثم تأَهل،  وتَعَزَّبَ الرجل: تَرَك النكاحَ، وكذلك المرأَةُ. والـمِعْزابةُ: الذي  طالتْ عُزُوبَتُه، حتى ما لَه في الأَهلِ من حاجة؛ قال: وليس في الصفاتِ مِفْعالة غير هذه الكلمة. قال الفراء: ما كان من مِفْعالٍ، كان مؤَنثه بغير هاء، لأَنه انْعَدَلَ عن النُّعوت انْعِدالاً أَشدَّ من صبور وشكور، وما أَشبههما، مما لا يؤنث، ولأَنه شُبِّهَ بالمصادر لدخولِ الهاءِ فيه؛ يقال: امرأَة مِحْماقٌ ومِذْكار ومِعطارٌ. قال وقد قيل: رجل مِجْذامةٌ إِذا كان قاطعاً للأُمور، جاءَ على غير قياس، وإِنما زادوا فيه الهاء، لأَن العَرَبَ تُدْخِل الهاء في المذكر، على جهتين: إِحداهما المدح، والأُخرى الذم، إِذا بولغ في الوصف. قال الأَزهري: والـمِعْزابة دخلتها الهاء للمبالغة أَيضاً، وهو عندي الرجل الذي يُكْثر النُّهوضَ في مالِه العَزيبِ، يَتَتَبَّعُ مَساقطَ الغَيْثِ، وأُنُفَ الكَلإِ؛ وهو مدْحٌ بالِـغٌ على هذا المعنى.  والـمِعْزابَةُ: الرجلُ يَعْزُبُ بماشيته عن الناس في الـمَرْعَى. وفي الحديث: أَنه بَعَثَ بَعْثاً فَـأَصْبَحوا بأَرْضٍ عَزُوبة بَجْراءَ أَي بأَرضٍ بعيدةِ الـمَرْعَى، قليلَتِه؛ والهاء فيها للمبالغة، مثلُها في فَرُوقَةٍ ومَلُولة. وعازِبةُ الرَّجُل (1)  (1 قوله «وعازبة الرجل» امرأته أو أمته، وضُبطت  المعزبة بكسر فسكون كمِغرفة، وبضم ففتح فكسر مثقلاً كما في التهذيب والتكملة، واقتصر المجد على الضبط الأول والجمع المعازب، وأشبع أبو خراش الكسرة فولد ياء حيث يقول:  بصاحب لا تنال الدهر غرّته *  إِذا افتلى الهدف القنَّ المعازيب  افتلى: اقتطع. والهدف: الثقيل أي إذا شغل الإماء الهدف القنّ اهـ. التكملة.) ، ومِعْزَبَتُه، ورُبْضُه، ومُحَصِّنَتُه، وحاصِنَته، وحاضِنَتُه، وقابِلَتُه، ولـِحافُه: امرأَتُه.  وعَزَبَتْه تَعزُبه، وعَزَّبَتْه: قامت بأُموره. قال ثعلب: ولا تكون  الـمُعَزِّبةُ إِلاّ غريبةً؛ قال الأَزهري: ومُعَزِّبةُ الرجل: امرأَتُه  يَـأْوي إِليها، فتقوم بـإِصلاح طعامه، وحِفظِ أَداته. ويقال: ما لفلان مُعَزِّبة تُقَعِّدُه.  ويقال: ليس لفلان امرأَة تُعَزِّبه أَي تُذْهِبُ عُزُوبتَه بالنكاح؛ مثل  قولك: هي تُمَرِّضُه أَي تَقُوم عليه في مرضه. وفي نوادر الأَعراب:  فلانٌ يُعَزِّبُ فلاناً، ويُرْبِضُه، ويُرَبِّصُه: يكون له مثلَ الخازن.  وأَعْزَبَ عنه حِلْمُه، وعَزَبَ عنه يَعْزُبُ عُزوباً: ذهَب. وأَعْزَبَه  اللّهُ: أَذْهَبَه. وقوله تعالى: عالِمُ الغَيْبِ لا يَعْزُب عنه مِثْقالُ ذَرَّةٍ في السمواتِ ولا في الأَرض؛ معناه لا يَغِـيبُ عن عِلْمِه شيءٌ. وفيه لغتان: عَزَبَ يَعْزُب، ويَعْزِبُ إِذا غابَ؛ وأَنشد:  وأَعْزَبْتَ حِلْمِـي بعدما كان أَعْزَبا  \<ص:597>  جَعل أَعْزَبَ لازماً وواقعاً، ومثله أَمْلَقَ الرجلُ إِذا أَعْدَم،  وأَمْلَقَ مالَه الحوادثُ.  والعازِبُ من الكَلإِ: البعيدُ الـمَطْلَب؛ وأَنشد:  وعازِبٍ نَوَّرَ في خَلائِه  والـمُعْزِبُ: طالِبُ الكَلإِ.  وكَـلأٌ عازِبٌ: لم يُرْعَ قَطُّ، ولا وُطِـئَ. وأَعْزَبَ القومُ إِذا أَصابوا كَـلأً عازِباً.  وعَزَبَ عني فلانٌ، يَعْزُبُ ويَعْزِبُ عُزوباً: غابَ وبَعُدَ.  وقالوا: رجلٌ عَزَبٌ للَّذي يَعْزُبُ في الأَرضِ. وفي حديث أَبي ذَرّ: كُنتُ أَعْزُبُ عن الماءِ أَي أُبْعِدُ؛ وفي حديث عاتكة:  فهُنَّ هَواءٌ، والـحُلُومُ عَوازِبُ جمع عازب أَي إِنها خالية، بعيدةُ العُقُول. وفي حديث ابن الأَكْوَع، لما أَقامَ بالرَّبَذَةِ، قال له الحجاجُ: ارْتَدَدْتَ على عَقِـبَيْكَ تَعَزَّبْتَ. قال: لا، ولكن رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، أَذِنَ لي في البَدْوِ. وأَراد: بَعُدْتَ عن الجماعات والجُمُعاتِ بسُكْنى البادية؛ ويُروى بالراءِ. وفي الحديث: كما تَتراءَوْنَ الكَوْكَبَ العازِبَ في الأُفُق؛ هكذا جاءَ في رواية أَي البعيدَ، والمعروف الغارِب، بالغين المعجمة والراء، والغابر، بالباء الموحدة. وعَزَبَتِ الإِبلُ: أَبْعَدَتْ في الـمَرعَى لا تروح. وأَعْزَبَها صاحِـبُها، وعَزَّبَ إِبلَه، وأَعْزَبَها: بَيَّتها في الـمَرْعَى، ولم يُرِحْها. وفي حديث أَبي بكر: كان له غَنَمٌ، فأَمَرَ عامرَ بن فُهَيْرة أَن يَعْزُبَ بها أَي يُبْعدَ بها في الـمَرْعى. ويروى يُعَزّبَ، بالتشديد، أَي يَذْهَبَ بها إِلى عازبٍ من الكَلإِ. وتَعَزَّب هو: باتَ معها. وأَعْزَبَ القومُ، فهم مُعْزِبون أَي عَزَبَتْ إِبلُهم. وعَزَبَ الرجلُ بـإِبله إِذا رعاها بعيداً من الدار التي حَلَّ بها الـحَيُّ، لا يأْوي إِليهم؛ وهو مِعْزابٌ ومِعْزابة، وكلُّ مُنْفرد عَزَبٌ. وفي الحديث: أَنهم كانوا في سفر مع النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فسَمِـعَ منادياً، فقال: انْظُروه تَجِدوه مُعْزِباً، أَو مُكْلِئاً؛ قال: هو الذي عَزَبَ عن أَهله في إِبله أَي غاب.  والعَزِيبُ: المالُ العازبُ عن الـحَيّ؛ قال الأَزهري: سمعته من العرب.  ومن أَمثالِـهِم: إِنما اشْتَرَيْتُ الغَنَمَ حِذارَ العازِبةِ؛ والعازبةُ الإِبلُ. قاله رجل كانت له إِبل فباعها، واشترى غنماً لئلا تَعْزِبَ عنه، فعَزَبَتْ غنمه، فعاتَبَ على عُزُوبها؛ يقال ذلك لمن تَرَفَّقَ أَهْوَنَ الأُمورِ مَؤونةً، فلَزِمَه فيه مشقةٌ لم يَحْتَسِـبْها. والعَزيبُ، من الإِبل والشاءِ: التي تَعْزُبُ عن أَهلها في الـمَرْعَى؛ قال:  وما أَهْلُ العَمُودِ لنَا بأَهْلٍ، *  ولا النَّعَمُ العَزِيبُ لنا بمالِ  وفي حديث أُمِّ مَعْبدٍ: والشاءُ عازِبٌ حِـيَالٌ أَي بَعِـيدَةُ  الـمَرْعَى، لا تأْوي إِلى المنزل إِلاَّ في الليل. والـحِـيالُ: جمع حائل، وهي التي لم تَحْمِلْ. وإِبل عَزِيبٌ: لا تَرُوحُ على الـحَيِّ، وهو جمع عازب، مثل غازٍ وغَزِيٍّ.  وسَوَامٌ مُعَزَّبٌ، بالتشديد، إِذا عُزِّبَ به عن الدار، والـمِعْزابُ  من الرجال: الذي تَعَزَّبَ عن أَهلِه في ماله؛ قال أَبو ذؤَيب:  إِذا الـهَدَفُ الـمِعْزابُ صَوَّبَ رأْسَه، *  وأَعْجَبه ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ  وهِراوةُ الأَعْزاب: هِرَاوة الذين يُبْعِدُون بـإِبلهم  \<ص:598>  في الـمَرْعَى،  ويُشَبَّهُ بها الفَرَسُ. قال الأَزهري: وهِرَاوةُ الأَعْزَابِ فَرسٌ  كانت مشهورةً في الجاهلية، ذكرها لبيدٌ (1)  (1 قوله «ذكرها لبيد» أي في قوله:تهدي أوائلهن كل طمرّة  جرداء مثل هراوة الأعزاب) وغيره من قُدَماءِ الشعراء. وفي الحديث: من قَرَأَ القرآن في أَربعين ليلة، فقد عَزَّبَ أَي بَعُدَ عَهْدُه بما ابْتَدَأَ منه، وأَبْطَـأَ في تِلاوَتهِ.  وعَزَبَ يَعْزُبُ، فهو عازِبٌ: أَبْعَدَ. وعَزَبَ طُهْرُ المرأَةِ إِذا  غابَ عنها زوجها؛ قال النابغة الذُّبيانيّ:  شُعَبُ العِلافِـيَّاتِ بين فُروجِهِمْ، *  والـمُحْصَنَاتُ عَوَازِبُ الأَطْهارِ  العِلافِـيَّاتُ: رِحال منسوبة إِلى عِلافٍ، رجل من قُضاعةَ كان  يَصْنَعُها. والفُروج: جمع فَرْج، وهو ما بين الرجلين. يريد أَنهم آثروا الغَزْوَ على أَطْهارِ نسائهم.  وعَزَبَتِ الأَرضُ إِذا لم يكن بها أَحدٌ، مُخْصِـبةً كانت، أَو مُجْدِبةً.
مقاييس اللغة:
(عزب) العين والزاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تباعدٍ وتنَحٍّ. يقال: عَزَب يعزُبُ عُزُوباً. والعَزَب: الذي لا أهلَ لـه. وقد عَزب يَعْزُبُ عُزوبةً. قال العجّاج في وصف حمارِ الوحش:
* شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا *
وقالوا: والمعِزْابةُ: الذي طالت عُزْبته حتى ما لَه في الأهل مِن حاجة. يقال: عَزَب حِلْمُ فلانٍ، أي ذهب، وأعْزَبَ اللهُ حِلْمَه، أي أذهَبَه. قال الأعشى:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
والعازب من الكلأ: البَعِيد المَطْلَب. قال أبو النجم:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
وكلُّ شيء يفوتُك لا تَقْدِر عليه فقد عَزَب عنك. وأعزب القومُ: أصابوا عازباً من الكلأ.
القاموس المحيط:
العَزَبُ، مُحَرَّكَةً مِنْ لا أهْلَ له، كالمِعْزابَةِ والعَزيبِ، ولا تَقُلْ أعْزَبُ، أو قليلٌ، ج أعْزابٌ، وهي عَزَبَةٌ وعَزَبٌ، والاسْمُ العُزْبَةُ والعُزُوبةُ، مضمومتينِ، والفِعْلُ كَنَصَر. وتَعَزَّبَ تَرَكَ النكاحَ. والعُزُوبُ الغَيْبَةُ، يَعْزُبُ ويَعْزِبُ، والذَّهابُ. والمِعْزابَةُ منْ طَالَتْ عُزوبتُه، ومَنْ يَعْزُبُ بماشِيَتِه، كالمِعْزابِ. والعَزيبُ الرَّجُلُ يَعْزُبُ عن أهْلِهِ ومالِه، ومن الْإِبِلِ والشَّاءِ التي تَعْزُبُ عن أهلِها في المَرْعَى. وإبِلٌ عَزيبٌ لا تَروحُ على الحَيِّ، جَمْعُ عازبٍ، كَغَزِيٍّ جَمْعِ غازٍ. وأعْزَبَ بَعُدَ وأبْعَدَ، والقَوْمُ عَزَبَتْ إبِلُهُم. والمِعْزَبَةُ، كالمِغْرَفَةِ الْأَمَةُ، وامرأةُ الرجُلِ، كالعازبَةِ والمُعَزِّبَةِ. والعازِبُ الكَلأَ البعيدُ، وجَبَلٌ. والمُعَزَّبُ، كمُعَظَّمٍ الذي عُزِبَ به عن الدَّارِ. وعَزَبَ طُهْرُ المرأةِ غابَ عنها زوجُها، والأرضُ لم يكُنْ بها أحدٌ، مُخْصِبَةً كانتْ أو مُجْدِبَةً. والعَزُوبَةُ الأرضُ البَعيدةُ المَضْرِبِ إلى الكَلأِ. والعَوْزَبُ العَجوزُ.
والعازِبَةُ: الإِبِلُ. وكان لرَجُلٍ إبِلٌ، فباعها واشْتَرى غنماً لئَلاَّ تَعْزُبَ، فَعَزَبَتْ غَنَمُه، فقال: " إنَّما اشْتَرَيْتُ الغَنَمَ حِذارَ العازِبَةِ " ، فَذَهَبَتْ مَثَلاً، وهِرواةُ الْأَعْزابِ: فَرَسٌ مشهورةٌ كانتْ مَوْقوفَةً على الْأَعْزابِ، يَغْزُونَ عليها ويَسْتفِيدونَ المالَ ليَتَزَوَّجُوا.
تاج العروس:
عزب
العَزَبُ مُحَرَّكَة : مَنْ لا أَهْلَ له كالمِعْزَابَة بالكَسْر ونَظِيرُه مِطْرَابَة ومِطْوَاعَة ومِجْذَامة ومِقْدَامَة . والعَزِيب ولا تُقَلْ أَعْزَبُ بالأَلف على أَفْعَل كما صرَّح به الجوهَرِيُّ وثعلبٌ والفَيُّومِيُّ وهو قولُ أَبي حَاتِم أَي لكَوْنه غيرَ وَارِدٍ ولا مَسْمُوع أَو قَلِيلٌ أَجَازَه غيرُه واستدَلَّ بحَدِيث : ما في الجَنَّةِ أَعْزَبُ ورجلان عَزَبان ج أَعْزَابٌ كسَبَبٍ وأَسبابٍ وَهِيَ أَي الأُنْثى عَزَبَةٌ وعَزَبٌ محرَّكَة فيهما أَي لا زوجَ لها نقله القَزَّاز في جامعِ اللُّغَة . وقال الزَّجَّاج : العَزَبة بالهَاء غَلَطٌ من أَبي العَبَّاس وإِنما يقال : رجل عَزَبٌ وامرأَة عزَب لا يُثَنَّى ولا يُجْمَع ولا يُؤَنَّث لأَنَّه مصدر كما تَقُول : رجل خَصْم وامرأَة خَصْم قال الشاعِرُ في صِفَة امرأَةِ :
إِذَا العَزَب الهوجَاءُ بالعِطْر نَافَحَتْ ... بَدَتْ شمْسُ دَجْن طَلَّةً مَا تَعَطَّرُ وقال الراجز :
" يا مَنْ يَدُلُّ عزَباً على عَزَبْ
" على ابْنَةِ الحُمَارِسِ الشَّيْخ الأَزَبّْ وفي رِوَايَة :
" على فَتِيتِ مِثلِ نِبْرَاسِ الذّهبْ
وأَشَار لمِثْلِ ما ذَكَره الزَّجَّاج ابنُ دَرَسْتَوَيه ونَقَله ابنُ هِشَام اللَّخْمِيّ وأَبُو جَعْفَر اللَّبْلِيّ . قال شيخُنا في شرح نظم الفَصِيح : إِن كلامَ الزّجّاج ومَنْ تَبِعَه فيه نَظَر ظَاهِر . أَمَّا أَوّلاً فإِنّه لم يَرِد كونُ العَزَب مَصْدَراً في كِتابٍ ولا دَلَّ عليه شيءٌ مِن كلام العَرَب وإِنَّمَا قالوا في المصدَر : العُزْبَة والعُزُوبَة بالضَّم فِيهِمَا وأَمَّا ثَانِياً فإِنَّ الظَاهِرَ فيه أَنَّه صِفَةٌ لا مصدَرٌ ؛ لأَن فَعَلاً كما يَكُون مَصْدراً عِنْدَ الصَّرْفِيِّين لفَعِل المكسور الَّلازِم كالفَرَح والجَدَلَ يَكُون صِفَةً كالحَسَن والبَطَل ولَيْسَ خَاصّاً بأَوزَانِ المَصْدر وكونُه وَصْفاً هو الَّذِي تَدُلّ له قُوَّةُ كلامهم ويُؤَيِّدُه كونُهم أَنَّثُوه بالهَاءِ وهو الَّذِي اقتصرَ عليه الجَوْهَرِيُّ نقلاً عن الكِسَائِيِّ والتَّفْرِقَةُ في كلامِهِم دَالَّةٌ عليه ولو كَانَ مَصْدراً لذَكَرُوه مع المَصَادر عند عِدَادِها . وأَمَّا ثالِثاً فإِنّ البيتَ الذي استَدلُّوا به ليس بِنَصٍّ في المُؤَنَّث لاحْتِمال كَوْنِه ضرورَةً وكونِ على بمعنى مع ثم قَالَ : وعلى تَقْدِير ثُبُوتِه مُجَرَّداً من الهاء كما حكاه المُصَنِّف والقَزَّاز وغيرُهما يكون من الأَوْصَاف التي لم تَلْحَقْهَا الهاءُ شُذُوذاً كرَجُل عَانسٍ وامرأَةٍ عَانِسٍ انتهى . والاسم العُوْبَةُ والعُزُوبَةُ مَضْمُومَتَيْن ويقال : إِنَّه لعَزَبٌ لَزَبٌ وإِنَّهَا لعَزَبَة لَزَبة والفِعْلُ منه كَنَصَرَ عَزَب يَعْزُب عُزُوبَةً فهو عَازِب وجمعه عُزَّابٌ . وتَعَزَّبَ بعد التَّأَهُّل وتعزَب فلانُ زماناً ثم تَأَهَّل وتَعزَّب الرجُلُ : تَرَك النِّكَاح وكَذَلك المَرْأَة . والعُزُوبُ : الغَيْبَةُ . قال تعالى : عَالِمُ الغَيْبِ لا يَعْزُبُ أَي لا يَغِيب عن عِلْمِه شيءٌ وفيه لغتان عَزَب يَعْزُب كيَنْصُرُ ويَعْزِب كيَضْرِب إِذَا غَابَ . العُزُوب : الذَّهَابُ يقالُ : عَزَب عنه يعزُب عُزُوباً إِذَا ذَهَب وأَعزَبَه اللهُ : أَذْهَبَه . والمِعْزَابَةُ : مَنْ طَالَت عُزُوبَتُه حَتَّى مالَهُ فِي الأَهْلِ مِنْ حَاجَةٍ وَمَنْ يَعزُب بِمَاشِيَته . قال الأَزهريّ : وليس في الصِّفَاتِ مِفْعَالة غَيْر هَذِه الكَلِمَة . قال الفَرَّاءُ : ما كَان من مِفْعَال كَانَ مُؤَنَّثُه بغير هَاءٍ ؛ لأَنه انْعَدَلَ عن النُّعوتِ انْعِدَالاً أَشَدَّ من صَبُور وشَكُور وما أَشْبَههما مما لا يُؤَنَّث ولأَنَّه شُبِّه بالمَصَادِر لدِخُول الهَاءِ فيه . يقال : امرأَةٌ مِحْمَاقٌ ومِذْكَارٌ ومِعْطَارٌ . قال الأَزْهَرِيّ : وقد قِيلَ مِجْذَامَة إِذَا كَانَ قَاطِعاً للأُمور جَاءَ على غَيْرِ قِيَاس وإِنَّمَا زَادُوا فيه الهَاءَ لأَنَّ العرب تُدْخِل الهاءَ في المُذَكَّرِ على جِهَتَيْن : إِحدَاهُمَا المَدْحُ والأُخْرَى الذَّمَ إِذَا بُولغَ في الوَصْفِ . والمِعْزَابَة دخَلَتْها الهَاءُ للمُبَالغَة وهو عِنْدِي الرَجُلُ يُكْثِر النهوضَ في مَالِه العَزِيب يَتَتَبَّع مَساقِطَ الغَيْث وأُنُفَ الكلإِ وهو مَدْح بالِغٌ على هَذَا المَعْنَى كالمِعْزَاب بإِسقاط الهَاء . يقال عَزَب الرجُلُ بإِبلِه إِذَا رَعَاهَا بَعِيداً من الدار التي حَلَّ بِهَا الحَيُّ لا يَأْوِي إِلَيهم فهو مِعْزَابٌ ومِعْزَابَة وكُلُّ مُنْفَرِدٍ عَزَبٌ والمِعْزَابُ من الرجال أَيضاً : الذي تَعَزَّب عن أَهْلِه في مَالِه . قال أَبُو ذُؤَيب :
إِذا الهَدَفُ المِعْزَابُ صَوَّبَ رَأْسَه ... وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلَّةِ الخُطْلِ وفي الأَسَاسِ من المَجَازِ : المعْزَابُ : مَنْ طَالَت عُزُوبَتُه . والعَزِيبُ : الرجُلُ تَعَزَّبَ عَلَى مثال تَفَعَّل . وضُبط في بعض النُّسَخ يَعْزُب على مثال يَنْصُر عَنْ أَهْلِه ومَالِه وقد تقدَّم في أَوّلِ المَادَّة أَنَّه مَنْ لا أَهْلَ له فقط . والذي قَالَهُ الأَزْهَرِيّ : إِنَّ العَزِيب هو المَالُ العَازِبُ عن الحَيِّ . قال : هكَذَا سمعتُه من العَرَب . العَزِيبُ مِنَ الإِبل والشَّاءِ : الَّتي تَعْزُب عن أَهْلِهَا في المَرْعَى قال :
وما أَهلُ العُمُودِ لنا بأَهْلٍ ... ولا النَّعَمُ العَزِيبُ لَنَا بِمَالِ
وإِبِلٌ عَزِيبٌ : لاَ تَرُوحُ على الحَيِّ وهو جَمْع عَازِب كعَزِيّ في جمع غَازٍ . وأَعْزَبَ الرجُل : بَعُدَ لاَزِم . أَعْزَبَ : أَبْعَدَ مُتَعَدٍّ مثل أَمْلَق الرجلُ إِذا أَعْدَم وأَمْلَقَ مالَه الحَوَادِثُ وعَزَب عَنِّي فلانٌ يَعزُبَ عُزُوباً : غَابَ وبَعُد . ويقال : رجل عَزَبٌ للّذِي يَعْزُب في الأَرْض . وعَزَب يعزُب : أَبعَدَ . وفي حَدِيثِ أَبي ذَرٍّ : كنت أَعزُب عَنِ المَاءِ أَي أُبْعِدُ . وفي حَدِيث عَاتِكَةَ :
" فهُنَّ هواءٌ والحُلُومُ عَوَازِبُ جمع عَازِب أَي أَنَّها خَالِية بعيدَةُ العُقُولِ كذا في لسان العرب . والعَازِبُ : البَعِيد . وعَزَبتِ الإِبلُ : أَبْعَدَت في المَرْعى لا تَرُوح وأَعْزَبَها صاحِبُهَا وعَزَّبَ إِبِلَه وأَعْزَبَهَا : بَيَّتَهَا في المَرْعَى ولم يُرِحْها . وفي حدِيثِ أَبي بَكْر كَانَ له غَنَم فأَمَر عامرَ بنَ فُهَيْرَةَ أَنْ يَعْزُبَ بها أَي يُبْعِد بها ويروى يُعَزِّب بالتَّشْديد أَي يَذْهَبَ بها إِلى عَازِبٍ من الكَلإِ . وتَعَزَّب هو : بَاتَ مَعَها . وأَعْزَبَ القومُ فهم مُعْزِبُون أَي عَزَبَت إِبِلُهم أَي أَبْعَدَت في المَرْعَى لاَ تَرُوحُ . والمِعْزَبَةُ كالمِغْرَفَةِ : الأَمَةُ والجَمْعُ المَعَازِب عن ابْنِ حَبِيب . قال : وأَشبَع أَبو خِرَاش الكَسْرَةَ فولَّدَ يَاءً حيثُ يَقُولُ :
بصاحِب لا تُنَالُ الدَّهْرَ غِرَّتُه ... إِذَا افْتَلَى الهَدَفَ القِنَّ المَعَازِيبُ افْتَلَى : اقتطَع . قالَ ثَعْلَب : ولا تكون المُعَزِّبَةُ إِلاَّ غَرِيبَةً . المِعْزَبَة أَيضاً : امْرَأَةُ الرَّجُل يأْوِي إِليها فَتَقُوم بإِصْلاَح طَعَامِه وحِفْظ أَدَاته وهو مَجَاز كالعَازِبَة والمُعَزَّبَةِ بالتَّشْدِيدِ وهي المُحَصِّنَة والحَاضِنة والرُّبضُ والحاصِنة والقَابِلة واللِّحَاف ويقال : ما لِفُلاَن مُعَزِّبَة تُقَعِّدُه . ويقال ليس لِفُلاَن امرأَةٌ تعزِّبُه أَي تُذْهِب عُزُوبَتَه بالنِّكاح مِثْل قَوْلِك : هي تُمَرِّضُه أَي تَقُوم عَلَيْه في مَرَضِه قاله أَبُو سَعِيد الضَّرِير . وفي نَوَادِرِ الأَعْرَاب : فلان يُعزِّبُ فُلاَناً ويُرْبِضُه : يَكُونُ له مِثْلَ الخَازِن . العَازِبُ من الكَلإِ : البَعِيدُ المَطْلَبِ وأَنْشَد :
" وعَازبٍ نَوَّر في خَلاَئِهِ وكلأُ عازِبٌ : لم يُرْعَ قَطّ ولا وُطِئَ . وأَعْزَبَ القَوْمُ : أَصابُوا كلأً عَازِباً . وفي حَدِيثِ أُمِّ مَعْبَد والشّاءُ عازِبٌ حِيَالٌ أَي بَعِيدةُ المَرْعَى لاَ تأْوِي إِلى المَنْزِل في اللَّيْل والحِيَال جمع حَائِل وهِيَ التي لم تَحْمِل . وفي الأَسَاس : وروضٌ عازِبٌ وعَزِيبٌ وَمَالٌ عَزَبٌ ولا يَكُونُ الكَلأُ العَازِبُ إِلا بفَلاَةِ حيثُ لا زَرْعَ . عَازِبٌ : جَبلٌ . و يقال سَوَامٌ مُعَزَّبٌ . المُعَزَّبُ كمُعَظَّم : الَّذِي عُزِبَ بِه أَي أُبْعِد به عَنِ الدَّار . و يقال : عَزَبَ طُهْرُ المَرأَة إِذَا غَابَ عَنْهَا زَوْجُهَا قَال النَّابِغَة الذُّبْيَانِيّ :
شُعَبُ العِلاَفِيَّات بَيْن فُرُوجِهِمْ ... والمُحْصَنَاتُ عَوَازِبُ الأَطْهَارِ
العِلاَفِيَّات : رِحَالٌ منسوبَةٌ إِلَى عِلاَفٍ ؛ رجُلٍ من قُضَاعَة كان يَصْنَعُهَا . والفُرُوج جَمْعُ فَرْج ؛ وهو ما بَيْن الرِّجْلَيْن يُرِيد أَنَّهم آثروا الغَزْوَ على أَطْهَارِ نِسَائِهم . عَزَبَتِ الأَرْضُ إِذا لم يَكُن بِهَا أَحَدٌ مُخْصِبَةً كَانَت أَو وفي نسخة أَم مُجْدِبَةً . والعَزُوبَةُ الهاءُ فيها للمُبَالغَة مِثْلُهَا في فَرُوقة ومَلُولَة : الأَرْضُ البَعِيدَةُ المَضْرِبِ إِلَى الكَلإِ قَلِيلَتُه . ومنه الحديث أَنَّه بَعَثَ بَعْثاً فأَصْبَحُوا بأَرْضٍ عَزُوبةٍ بَجْرَاءَ . والعُوْزَبُ كجَوْهَرٍ : العَجُوزُ لبُعْدِ عَهْدِها عن النِّكَاح . من أَمثَالِهِم : إِنَّمَا اشْتَرَيتُ الغَنَم حِذَارَ العازِبَة العَازِبَةُ : الإِبِلُ . و قِصَّتُه أَنّه كان لِرَجُلٍ إِبِلٌ فبَاعَها واشْتَرَى غَنَماً لِئلاَّ تَعْزُب فعَزَبت غَنَمُه فعَاتَبَ عَلَى عُزُوبِهَا فَقَالَ : إِنَّمَا اشْتَرَيْتُ الغَنَم حِذَارَ العَازِبَة . فذَهَبَت مَثَلاً فيمَن ترفَّقَ أَهْونَ الأُمُور مَؤُونَةً فلزِمه فيه مشقَّةٌ لم يَحْتَسِبْها . وهِرَاوَةُ الأَعْزَابِ هِرَاوَةُ الَّذين يُبْعِدُون بإِبْلِهم في المَرْعَى ويُشَبَّه بهَا الفرَسُ . ووجدتُ في هَامِش لسان العَرَب حاشِيَةً نُقِلت من حَاشِيَة في نُسْخَةِ ابْنِ الصلاح المُحدِّث ما نَصّه : الأَعْزَاب : الرِّعَاءُ يَعْزُبُون في إِبلهم . وقَال لَبِيد يُشَبِّه الفرسَ بعَصَا الرَّاعِي في انْدِمَاجِها وامِّلاسِها ؛ لأَنَّهَا سلاحهُ فهو يُصْلِحها ويُمَلِّسُها وقِيلَ هُو لعَامِر بْنِ الطُّفَيْل :
تَهْدِي أَوَائِلَهُنَّ كُلُّ طِمِرَّةٍ ... جَرْدَاءَ مثلِ هِرَاوَةِ الأَعْزَابِ وقيل : هي فَرَسٌ للرَّيَّان بنِ خُوَيْصٍ العَبْدِيّ اسم لها مَشْهُورَةٌ نقله أَبو أَحْمَد العُكِبرِيّ عن أَبي الحَسَن النَّسَّابة ومثله قال أَبُو سَعِيد البَرْقِيّ وكَانَت لا تُدْرَك جَعَلَها مَوْقُوفَةً على الأَعْزَاب من قَوْمه فكان العَزَبُ منهم يَغْزُونَ عَلَيْهَا ويَسْتَفِيدُونَ المَالَ ليَتَزَوَّجُوا فإِذا اسْتَفَاد وَاحِدٌ منهم مَالاً وأَهْلاً دَفَعها إِلى آخرَ منهم فكَانُوا يَتَدَاوَلُونَها كذلك فضُرِبَت مَثَلاً فقِيل : أَعزُّ من هِرَاوة الأَعْزَاب . ومما يُستدرك على المُؤَلِّفِ مِمَّا لم يَذْكُرْه : العُزَّابُ هم الَّذِين لا أَزواج لَهُم من الرِّجَالِ والنِّسَاءِ . والعَزَب : اسم للجَمْع كخَادِم وخَدَم وكذلك العَزِيب اسم للجمع كالغَزِيِّ . والمُعْزِب كمُحْسِن : طالِب الكَلإِ العَازِب . ومنه الحَدِيث أَنَّهُم كَانُوا في سَفَر مع النبيّ صلى الله عليه وسلم فسمعَ مُنَادياً فقال : انظُروهُ ستَجِدُوه مُعزِباً أَو مُكْلِئاً قال الأَزْهَرِيّ : هو الذي عَزَب عن أَهله في إِبِله أَي غَاب . وفي حَدِيثِ ابنِ الأَكْوعِ لما أَقَامَ بالرَّبَذَة قال له الحَجَّاج : ارتدَدْتَ على عِقبَيْكِ تَعَزَّبْتَ . قال : لا ولكِنَّ رَسُولَ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْهِ وسلم أَذِن لِي في البَدْوِ . أَرادَ بَعُدْتَ عن الجَمَاعَات والجُمُعاتِ بسُكْنَى البَادِيَة ويروى بالرَّاءِ وقد تَقَدَّم . وفي الأَسَاس ومن المُسْتَعَار في الحَدِيثِ : من قرأَ القُرآنَ في أَرْبَعِين ليلةً فقد عَزَّبَ أَي بَعُدَ عَهْدُه بما ابْتَدَأَه منه وأَبْطَأَ في تلاَوتِه . ومن المجاز قولُ الشاعر :
وصَدْرٍ أَراحَ الليلُ عازبَ هَمِّه ... تضاعَفض فيه الحُزْنُ من كُلِّ جَانِبِ والعِزْبَة بالكسر : اسمٌ لِعدّة مواضع بثَغْر دُمْيَاط ومن أَحَدِها شيخ مَشَايِخنا الشِّهَابُ أَحمدُ بن محمد بن عبد الغَنِيّ الدُّمْيَاطيّ العِزْبِيّ المُقْرِئ روى عن الشَّمْسِ البَابِليّ وغَيْرِه وأَلَّف الإِتحافَ في قِرَاءَة الأَرْبَعَة عَشَرَ ودَخَل اليمَنَ ومَات بالمَدِينَة المنورة سنة 1116

_Türkçe çeviri henüz yok_
