# عزب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عزب

العزب محركة: من لا أهل له كالمعزابة بالكسر، ونظيره مطرابة ومطواعة ومجذامة ومقدامة. والعزيب ولا تقل أعزب بالألف على أفعل، كما صرح به الجوهري وثعلب والفيومي، وهو قول أبي حاتم، أي لكونه غير وارد ولا مسموع، أو قليل أجازه غيره واستدل بحديث: ما في الجنة أعزب ورجلان عزبان ج أعزاب كسبب وأسباب، وهي أي الأنثى عزبة وعزب، محركة فيهما، أي لا زوج لها، نقله القزاز في جامع اللغة. وقال الزجاج: العزبة بالهاء غلط من أبي العباس، وإنما يقال: رجل عزب وامرأة عزب، لا يثنى ولا يجمع ولا يؤنث، لأنه مصدر، كما تقول: رجل خصم وامرأة خصم، قال الشاعر في صفة امرأة:
  إذا العزب الهوجاء بالعطر نافحت                      بدت شمس دجن طلة ما تعطـر وقال الراجز:
  يا من يدل عزبا علـى عـزب
  على ابنة الحمارس الشيخ الأزب وفي رواية:
  على فتيت مثل نبراس الذهب

  وأشار لمثل ما ذكره الزجاج ابن درستويه، ونقله ابن هشام اللخمي وأبو جعفر اللبلي. قال شيخنا في شرح نظم الفصيح: إن كلام الزجاج ومن تبعه فيه نظر ظاهر. أما أولا فإنه لم يرد كون العزب مصدرا في كتاب، ولا دل عليه شيء من كلام العرب، وإنما قالوا في المصدر: العزبة والعزوبة، بالضم فيهما، وأما ثانيا فإن الظاهر فيه أنه صفة لا مصدر؛ لأن فعلا كما يكون مصدرا عند الصرفيين لفعل المكسور اللازم كالفرح والجدل يكون صفة، كالحسن والبطل، وليس خاصا بأوزان المصدر، وكونه وصفا هو الذي تدل له قوة كلامهم، ويؤيده كونهم أنثوه بالهاء، وهو الذي اقتصر عليه الجوهري نقلا عن الكسائي، والتفرقة في كلامهم دالة عليه، ولو كان مصدرا لذكروه مع المصادر عند عدادها. وأما ثالثا فإن البيت الذي استدلوا به ليس بنص في المؤنث، لاحتمال كونه ضرورة وكون على بمعنى مع، ثم قال: وعلى تقدير ثبوته مجردا من الهاء، كما حكاه المصنف والقزاز وغيرهما، يكون من الأوصاف التي لم تلحقها الهاء شذوذا، كرجل عانس وامرأة عانس انتهى. والاسم العوبة والعزوبة، مضمومتين ويقال: إنه لعزب لزب وإنها لعزبة لزبة والفعل منه كنصر عزب يعزب عزوبة فهو عازب وجمعه عزاب. وتعزب بعد التأهل، وتعزب فلان زمانا ثم تأهل، وتعزب الرجل: ترك النكاح وكذلك المرأة. والعزوب: الغيبة. قال تعالى: عالم الغيب لا يعزب أي لا يغيب عن علمه شيء، وفيه لغتان عزب يعزب كينصر ويعزب كيضرب إذا غاب. العزوب: الذهاب يقال: عزب عنه يعزب عزوبا، إذا ذهب، وأعزبه الله: أذهبه. والمعزابة: من طالت عزوبته حتى ماله في الأهل من حاجة ومن يعزب بماشيته. قال الأزهري: وليس في الصفات مفعالة غير هذه الكلمة. قال الفراء: ما كان من مفعال كان مؤنثه بغير هاء؛ لأنه انعدل عن النعوت انعدالا أشد من صبور وشكور وما أشبههما مما لا يؤنث، ولأنه شبه بالمصادر لدخول الهاء فيه. يقال: امرأة محماق ومذكار ومعطار. قال الأزهري: وقد قيل مجذامة إذا كان قاطعا للأمور، جاء على غير قياس وإنما زادوا فيه الهاء لأن العرب تدخل الهاء في المذكر على جهتين: إحداهما المدح، والأخرى الذم إذا بولغ في الوصف. والمعزابة دخلتها الهاء للمبالغة، وهو عندي الرجل يكثر النهوض في ماله العزيب يتتبع مساقط الغيث، وأنف الكلإ، وهو مدح بالغ على هذا المعنى كالمعزاب بإسقاط الهاء. يقال عزب الرجل بإبله إذا رعاها بعيدا من الدار التي حل بها الحي لا يأوي إليهم، فهو معزاب ومعزابة، وكل منفرد عزب، والمعزاب من الرجال أيضا: الذي تعزب عن أهله في ماله. قال أبو ذؤيب:
  إذا الهدف المعزاب صوب رأسه                      وأعجبه ضفو من الثلة الخطـل وفي الأساس، من المجاز: المعزاب: من طالت عزوبته. والعزيب: الرجل تعزب، على مثال تفعل. وضبط في بعض النسخ يعزب على مثال ينصر، عن أهله وماله، وقد تقدم في أول المادة أنه من لا أهل له فقط. والذي قاله الأزهري: إن العزيب هو المال العازب عن الحي. قال: هكذا سمعته من العرب. العزيب من الإبل والشاء: التي تعزب عن أهلها في المرعى قال:
  وما أهل العمود لنا بأهل                      ولا النعم العزيب لنا بمال

  وإبل عزيب: لا تروح على الحي وهو جمع عازب كعزي في جمع غاز. وأعزب الرجل: بعد، لازم. أعزب: أبعد، متعد، مثل أملق الرجل إذا أعدم، وأملق ماله الحوادث، وعزب عني فلان يعزب عزوبا: غاب وبعد. ويقال: رجل عزب للذي يعزب في الأرض. وعزب يعزب: أبعد. وفي حديث أبي ذر: كنت أعزب عن الماء أي أبعد. وفي حديث عاتكة:
  فهن هواء والحلوم عوازب جمع عازب أي أنها خالية بعيدة العقول، كذا في لسان العرب. والعازب: البعيد. وعزبت الإبل: أبعدت في المرعى لا تروح، وأعزبها صاحبها، وعزب إبله وأعزبها: بيتها في المرعى ولم يرحها. وفي حديث أبي بكر كان له غنم فأمر عامر بن فهيرة أن يعزب بها أي يبعد بها، ويروى يعزب، بالتشديد، أي يذهب بها إلى عازب من الكلإ. وتعزب هو: بات معها. وأعزب القوم فهم معزبون أي عزبت إبلهم أي أبعدت في المرعى لا تروح. والمعزبة كالمغرفة: الأمة، والجمع المعازب، عن ابن حبيب. قال: وأشبع أبو خراش الكسرة فولد ياء حيث يقول:
  بصاحب لا تنال الدهر غرتـه                      إذا افتلى الهدف القن المعازيب افتلى: اقتطع. قال ثعلب: ولا تكون المعزبة إلا غريبة. المعزبة أيضا: امرأة الرجل يأوي إليها فتقوم بإصلاح طعامه وحفظ أداته، وهو مجاز كالعازبة والمعزبة بالتشديد وهي المحصنة والحاضنة والربض والحاصنة والقابلة واللحاف ويقال: ما لفلان معزبة تقعده. ويقال ليس لفلان امرأة تعزبه أي تذهب عزوبته بالنكاح، مثل قولك: هي تمرضه، أي تقوم عليه في مرضه، قاله أبو سعيد الضرير. وفي نوادر الأعراب: فلان يعزب فلانا ويربضه: يكون له مثل الخازن. العازب من الكلإ: البعيد المطلب، وأنشد:
  وعازب نور في خلائه وكلأ عازب: لم يرع قط ولا وطئ. وأعزب القوم: أصابوا كلأ عازبا. وفي حديث أم معبد والشاء عازب حيال أي بعيدة المرعى لا تأوي إلى المنزل في الليل، والحيال جمع حائل، وهي التي لم تحمل. وفي الأساس: وروض عازب وعزيب ومال عزب، ولا يكون الكلأ العازب إلا بفلاة حيث لا زرع. عازب: جبل. و يقال سوام معزب. المعزب كمعظم: الذي عزب به أي أبعد به عن الدار. و يقال: عزب طهر المرأة إذا غاب عنها زوجها قال النابغة الذبياني:
  شعب العلافيات بين فروجهـم                      والمحصنات عوازب الأطهار

  العلافيات: رحال منسوبة إلى علاف؛ رجل من قضاعة كان يصنعها. والفروج جمع فرج؛ وهو ما بين الرجلين يريد أنهم آثروا الغزو على أطهار نسائهم. عزبت الأرض إذا لم يكن بها أحد، مخصبة كانت أو، وفي نسخة أم مجدبة. والعزوبة الهاء فيها للمبالغة مثلها في فروقة وملولة: الأرض البعيدة المضرب إلى الكلإ قليلته. ومنه الحديث أنه بعث بعثا فأصبحوا بأرض عزوبة بجراء. والعوزب كجوهر: العجوز، لبعد عهدها عن النكاح. من أمثالهم: إنما اشتريت الغنم حذار العازبة العازبة: الإبل. و قصته أنه كان لرجل إبل فباعها واشترى غنما لئلا تعزب، فعزبت غنمه فعاتب على عزوبها، فقال: إنما اشتريت الغنم حذار العازبة. فذهبت مثلا فيمن ترفق أهون الأمور مؤونة فلزمه فيه مشقة لم يحتسبها. وهراوة الأعزاب هراوة الذين يبعدون بإبلهم في المرعى، ويشبه بها الفرس. ووجدت في هامش لسان العرب حاشية نقلت من حاشية في نسخة ابن الصلاح المحدث ما نصه: الأعزاب: الرعاء يعزبون في إبلهم. وقال لبيد يشبه الفرس بعصا الراعي في اندماجها واملاسها؛ لأنها سلاحه فهو يصلحها ويملسها، وقيل هو لعامر بن الطفيل:
  تهدي أوائلهن كل طـمـرة                      جرداء مثل هراوة الأعزاب وقيل: هي فرس للريان بن خويص العبدي، اسم لها مشهورة نقله أبو أحمد العكبري عن أبي الحسن النسابة، ومثله قال أبو سعيد البرقي، وكانت لا تدرك، جعلها موقوفة على الأعزاب من قومه، فكان العزب منهم يغزون عليها ويستفيدون المال ليتزوجوا، فإذا استفاد واحد منهم مالا وأهلا دفعها إلى آخر منهم، فكانوا يتداولونها كذلك، فضربت مثلا فقيل: أعز من هراوة الأعزاب. ومما يستدرك على المؤلف مما لم يذكره: العزاب هم الذين لا أزواج لهم من الرجال والنساء. والعزب: اسم للجمع كخادم وخدم، وكذلك العزيب اسم للجمع كالغزي. والمعزب كمحسن: طالب الكلإ العازب. ومنه الحديث أنهم كانوا في سفر مع النبي صلى الله عليه وسلم فسمع مناديا فقال: انظروه ستجدوه معزبا أو مكلئا قال الأزهري: هو الذي عزب عن أهله في إبله، أي غاب. وفي حديث ابن الأكوع لما أقام بالربذة قال له الحجاج: ارتددت على عقبيك، تعزبت. قال: لا ولكن رسول الله صلى الله عليه وسلم أذن لي في البدو. أراد بعدت عن الجماعات والجمعات بسكنى البادية ويروى بالراء، وقد تقدم. وفي الأساس، ومن المستعار في الحديث: من قرأ القرآن في أربعين ليلة فقد عزب أي بعد عهده بما ابتدأه منه وأبطأ في تلاوته. ومن المجاز قول الشاعر:
  وصدر أراح الليل عـازب هـمـه                      تضاعفض فيه الحزن من كل جانب والعزبة بالكسر: اسم لعدة مواضع بثغر دمياط، ومن أحدها شيخ مشايخنا الشهاب أحمد بن محمد بن عبد الغني الدمياطي العزبي المقرئ، روى عن الشمس البابلي وغيره، وألف الإتحاف في قراءة الأربعة عشر، ودخل اليمن ومات بالمدينة المنورة سنة 1116.

### Türkçe

**العزب** harekeli: ehli olmayan kimse; kesre ile **المعزابة** gibi. Benzeri: **مطرابة** ve **مطواعة** ve **مجذامة** ve **مقدامة**. Ve **العزيب**; ve **أعزب** (elif ile **أفعل** vezninde) deme; nitekim Cevherî, Sa‘leb ve Feyyûmî bunu açıkça belirtmiştir; bu, Ebû Hâtim’in sözüdür; yani, vârid olmayan ve işitilmemiş olduğu için; yahut azdır, başkası onu câiz görmüştür ve şu hadisle istidlâl etmiştir: “Cennette **أعزب** yoktur”; ve “iki adam **عزبان**”; çoğulu **أعزاب**; **سبب** ve **أسباب** gibi. Ve o, yani dişi, **عزبة** ve **عزب**’dır; ikisinde de harekeli; yani kocası yoktur; bunu Kazzâz **جامع اللغة**’de nakletmiştir. Zecçâc dedi: **العزبة** (ه ile) Ebû’l-‘Abbâs’tan bir yanlıştır; ancak şöyle denir: **رجل عزب** ve **امرأة عزب**; tesniye edilmez, cem‘ edilmez, müennes yapılmaz; çünkü o bir mastardır; nitekim şöyle dediğin gibi: **رجل خصم** ve **امرأة خصم**. Şair, bir kadının vasfında dedi ki:
  Eğer **العزب** sersem (kadın) koku ile üflerse,                      göründü: karanlık bulutların güneşi; bir çehre ki kokulanmamış.
Ve râciz dedi ki:
  Ey **عزب**ı **عزب** üzerine delâlet eden,
  **الأزب** ihtiyar **الحمارس**’in kızına.
Bir rivayette:
  Altın kandil gibi bir ufaklık üzerine.

Zecçâc’ın zikrettiğine benzer şeye İbn Düreستويه işaret etti; onu İbn Hişâm el-Lahmî ve Ebû Ca‘fer el-Leblî nakletti. Şeyhimiz **شرح نظم الفصيح**’te dedi: Zecçâc’ın ve ona tâbi olanların sözünde açık bir nazar vardır. Birincisi: **العزب**’ın mastar oluşu bir kitapta vârid olmamıştır ve Arapların sözünden hiçbir şey ona delâlet etmemiştir; ancak mastarda şöyle dediler: **العزبة** ve **العزوبة**; ikisinde de damme ile. İkincisi: onda zâhir olan, onun mastar değil sıfat oluşudur; çünkü **فعلا**, sarfçılara göre kırık lâzım fiilin mastarı olduğu gibi (**الفرح** ve **الجدل** gibi) sıfat da olur; **الحسن** ve **البطل** gibi; ve mastar vezinlerine mahsus değildir. Onun vasıf oluşu, onların sözünün kuvvetinin delâlet ettiği şeydir; ve onu **ه** ile müennes yapmaları bunu teyit eder; Cevherî’nin Kisâî’den naklen yalnız bununla yetinmesi de böyledir. Onların sözündeki ayırım buna delâlet eder; eğer mastar olsaydı, mastarları sayarken onu onlarla birlikte zikrederlerdi. Üçüncüsü: istidlâl ettikleri beyit müenneste nass değildir; zaruret olma ihtimali ve **على**’nın **مع** mânasında olma ihtimali sebebiyle. Sonra dedi: Ve **ه**’den mücerred olarak sabit olduğu takdirde—musannifin, Kazzâz’ın ve başkalarının hikâye ettiği üzere—bu, şâz olarak **ه**’nin ilişmediği vasıflardandır; **رجل عانس** ve **امرأة عانس** gibi. Bitti. Ve isim: **العوبة** ve **العزوبة**; ikisi de dammeli. Ve denir ki: “O, **عزب لزب**’dır” ve “O (kadın), **عزبة لزبة**’dir.” Ve fiil ondan: **نصر** gibi; **عزب يعزب عزوبة**; o hâlde o **عازب**’dir; cem‘i **عزاب**’dır. Ve **تعزب**: ehil olduktan sonra. Ve falan kimse bir zaman **تعزب** etti, sonra ehil oldu. Ve **تعزب الرجل**: nikâhı terk etti; kadın da böyledir. Ve **العزوب**: gaybet. Yüce Allah dedi: “**عالم الغيب لا يعزب**” yani ilminden hiçbir şey gaip olmaz. Ve onda iki lugat vardır: **عزب يعزب**; **ينصر** gibi; ve **يعزب**; **يضرب** gibi; gaip olunca. **العزوب**: gitmek; denir ki: **عزب عنه يعزب عزوبا**; gittiği zaman. Ve **أعزبه الله**: onu götürdü. Ve **المعزابة**: **عزوبته** uzayan, ta ki ehilde kendisi için bir ihtiyaç kalmayan kimse; ve hayvanıyla uzaklaşan kimse. Ezherî dedi: Sıfatlarda bu kelimeden başka **مفعالة** yoktur. Ferrâ dedi: **مفعال**dan olanın müennesi **ه**siz olur; çünkü o, sıfatlardan **صبور** ve **شكور** ve onlara benzeyen, müennes yapılmayan şeylerden daha şiddetli bir in‘idâl ile in‘idâl etmiştir; ve çünkü **ه**’nin ona girmesi sebebiyle mastarlara benzetilmiştir. Denir ki: **امرأة محماق** ve **مذكار** ve **معطار**. Ezherî dedi: İşleri kesen olunca **مجذامة** denildiği de söylenmiştir; kıyasa aykırı gelmiştir; ancak onda **ه**’yi artırdılar; çünkü Araplar **ه**’yi müzekkere iki yönden sokarlar: biri medih, diğeri zem; vasıfta mübalağa edilince. Ve **المعزابة**’ya mübalağa için **ه** girmiştir; ve benim yanımda o, malında çokça kalkıp giden erkektir; **العزيب** (mal) yağmurun düştüğü yerleri ve otun ilk bitişini takip eder; ve bu mânada aşırı bir medihdir; **المعزاب** gibi, **ه**’yi düşürerek. Denir ki: Adam develeriyle **عزب** etti; yani onları, içinde kavmin konakladığı evden uzak bir yerde otlattı; onlara sığınmaz; o hâlde o **معزاب** ve **معزابة**’dır. Ve her yalnız olan **عزب**’dır. Ve erkeklerden **المعزاب** da: malında ehliyle **تعزب** eden kimsedir. Ebû Züeyb dedi:
  **الهدف المعزاب** başını aşağı eğdiği zaman,                      ve ona, bozuk sürüden bir **ضفو** hoş geldi.
Ve **الأساس**’ta, mecazdan: **المعزاب**: **عزوبته** uzayan kimse. Ve **العزيب**: **تعزب** eden adam; **تفعل** misali üzere. Bazı nüshalarda, **يعزب**; **ينصر** misali üzere; ehlinden ve malından (uzaklaşır) diye ضبط edilmiştir. Ve maddenin başında, onun yalnızca ehli olmayan kimse olduğu geçmişti. Ezherî’nin dediği: **العزيب** kavimden uzak kalan maldır. Dedi: Bunu Araplardan böyle işittim. Develerden ve koyunlardan **العزيب**: mer‘ada ehlinden uzaklaşan (hayvanlar). Dedi ki:
  Direğin ehli bize ehil değildir,                      ne de **النعم العزيب** bize maldır.

Ve **إبل عزيب**: kavme akşam dönmez; o, **عازب**’in cem‘idir; **غاز**’ın cem‘inde **عزي** gibi. Ve adam **أعزب** etti: uzaklaştı; lâzım. **أعزب**: daha uzaklaştırdı; müteaddî; tıpkı “adam **أملق** etti” (yoksullaştı) ve “hâdiseler onun malını **أملق** etti” gibi. Ve falan kimse benden **عزب** eder: **يعزب عزوبا**; gaip oldu ve uzaklaştı. Ve yeryüzünde uzaklaşan kimse için **رجل عزب** denir. Ve **عزب يعزب**: uzaklaştı. Ebû Zer hadîsinde: “Sudan **أعزب** idim” yani daha uzaktım. Âtike hadîsinde:
  Onlar havadır; ve akıllar **عوازب**dir; **عازب**’in cem‘i; yani o (kadınlar) boş, akılları uzak (kimseler)dir; **لسان العرب**’da böyle. Ve **العازب**: uzak olan. Ve develer **عزبت**: mer‘ada uzaklaştı, akşam dönmez; sahibi onları **أعزب** etti. Ve develerini **عزب** etti ve onları **أعزب** etti: onları mer‘ada geceledi, onları akşam getirmedi. Ebû Bekir hadîsinde: Onun koyunları vardı; Âmir b. Füheyre’ye onlarla **يعزب** etmesini emretti; yani onlarla uzaklaşsın; ve **يعزب** (şeddeli) diye de rivayet edilir; yani onlarla otun uzak bir yerine gitsin. Ve **تعزب** o: onlarla geceledi. Ve kavim **أعزب** etti; onlar **معزبون**’dur; yani develeri **عزبت**; yani mer‘ada uzaklaştı, akşam dönmez. Ve **المعزبة** **المغرفة** gibi: câriye; cem‘i **المعازب**; İbn Habîb’den. Dedi: Ebû Harâş kesreyi işbâ‘ etti de bir **ياء** doğurdu; şöyle dediği yerde:
  Bir yoldaşla (beraberim) ki zaman onun gafletine erişemez,                      **الهدف القن المعازيب**’i **افتلى** ettiği zaman.
**افتلى**: kesti, kopardı. Sa‘leb dedi: **المعزبة** ancak garîbe olur. **المعزبة** ayrıca: adamın kendisine sığındığı karısıdır; yemeğini düzeltmek ve aletini korumakla kalkar; ve bu, mecazdır; **العازبة** gibi. Ve **المعزبة** (şeddeli) de: o, iffetli, bakıcı, barınak, koruyucu, ebe, örtüdür. Ve denir ki: “Falanın onu oturtacak bir **معزبة**si yoktur.” Ve denir ki: “Falanın onu **تعزبه** eden bir kadını yoktur”; yani nikâh ile onun **عزوبته**sini giderir; tıpkı “O, onu **تمرضه** eder” sözün gibi; yani hastalığında onun başında durur; bunu Ebû Sa‘îd ed-Darîr söyledi. Ve **نوادر الأعراب**’da: Falan, falanı **يعزب** eder ve onu **يربضه** eder: onun için haznedar gibi olur. Ottan **العازب**: talebi uzak olan. Ve şu beyit okunmuştur:
  Ve onun boşluğunda bir **نور** uzak; ve **كلأ عازب**: hiç otlatılmamış ve hiç çiğnenmemiş.
Ve kavim **أعزب** etti: uzak ot buldu. Ümmü Ma‘bed hadîsinde: koyun **عازب حيال** idi; yani mer‘ası uzak, geceleyin eve sığınmaz; ve **الحيال**, **حائل**’in cem‘idir; o da gebe kalmamış olandır. Ve **الأساس**’ta: ve **روض عازب** ve **عزيب** ve **مال عزب**; ve **الكلأ العازب** ancak ekin olmayan bir çorak yerde olur. **عازب**: dağdır. Ve denir ki: **سوام معزب**. **المعزب** **معظم** gibi: onunla **عزب** edilen; yani onunla evden uzaklaştırılan. Ve denir ki: Kadının temizliği (**طهر**) **عزب** etti; kocası ondan gaip olunca. Nâbiga ez-Zübyânî dedi:
  **شعب العلافيات** onların aralıkları arasında,                      ve iffetliler: **عوازب الأطهار**.

**العلافيات**: **علاف**’a nispet edilen semerler; onları yapan **قضاعة**’dan bir adamdı. Ve **الفروج** **فرج**’in çoğuludur; o da iki bacak arasındaki şeydir; (burada) kadınlarının temizlikleri üzerine değil, gazayı tercih ettiklerini kasteder.

**عزبت** yer (arazi), eğer onda hiç kimse yoksa; verimli olsa da, yahut (öyledir). Bir nüshada: yahut kısır (çorak) olsa da. Ve **العزوبة**: içindeki **الهاء** mübalağa içindir; **فروقة** ve **ملولة**’deki gibi: otlağa (mera otuna) doğru vurulan (gidilen) yerin uzak olduğu, otunun da az olduğu arazi. Ondan (şu) hadis: O, bir birlik gönderdi; sabahladılar da **عزوبة** bir arazide, **بجراء** (olarak).

Ve **العوزب** (vezni) **كجوهر**: kocakarıdır; nikâhtan uzak kalışının üzerinden uzun zaman geçtiği için. Onların darbımesellerinden: “Ben koyunu ancak **العازبة**’den sakınarak satın aldım.” **العازبة**: develerdir. Ve kıssası: Bir adamın develeri vardı; onları sattı ve koyun satın aldı ki (koyunlar) **تعزب** etmesin (uzaklaşmasın/dağılmasın); derken koyunları **عزبت** etti; **عزوبها**’sı (uzaklaşması/dağılması) sebebiyle kınandı; o da dedi ki: “Ben koyunu ancak **العازبة**’den sakınarak satın aldım.” Böylece, en hafif işlerin külfetini gözetip tedbir alan, fakat onda hesap etmediği bir meşakkat kendisine yapışan kimse hakkında mesel oldu.

Ve **هراوة الأعزاب**: merada develeriyle uzaklaşanların sopasıdır; at ona benzetilir. Ve **لسان العرب**’ın kenarında, İbnü’s-Salâh muhaddisin nüshasındaki bir haşiyeden nakledilmiş bir haşiye buldum; lafzı şudur: **الأعزاب**: develeriyle uzaklaşan çobanlardır. Ve **لبيد** dedi; atı, kaynaşıp (iç içe girip) pürüzsüzleşmesinde ve kayganlaşmasında çobanın asasına benzetir; çünkü o onun silahıdır; o da onu düzeltir ve pürüzsüzleştirir. Ve denildi ki o, **عامر بن الطفيل**’indir:

  تهدي أوائلهن كل طـمـرة                      جرداء مثل هراوة الأعزاب

Ve denildi ki: O, **الريان بن خويص العبدي**’nin bir atıdır; ona ait meşhur bir isimdir; bunu **أبو أحمد العكبري** **أبي الحسن النسابة**’den nakletti; benzerini **أبو سعيد البرقي** söyledi. Ve o (at) yakalanıp yetişilemezdi; onu, kavminden **الأعزاب** üzerine vakfedilmiş kıldı; böylece onlardan **العزب** olanlar onun üzerinde gazaya çıkarlar ve evlenmek için mal elde ederlerdi; onlardan biri mal ve aile elde edince onu onlardan bir başkasına verirdi; böylece onu bu şekilde birbirlerine devrederlerdi; bununla mesel vuruldu ve “**هراوة الأعزاب**’dan daha aziz (daha kıymetli)” denildi.

Ve müellif üzerine, zikretmediği şeylerden istidrâk edileceklerdendir: **العزاب** erkeklerden ve kadınlardan eşi olmayanlardır. Ve **العزب**: **خادم** ve **خدم** gibi, cem‘ için bir isimdir; aynı şekilde **العزيب** de **الغزي** gibi cem‘ için bir isimdir. Ve **المعزب** (vezni) **كمحسن**: **العازب** olan otlağı arayan (kimse)dir. Ondan (şu) hadis: Onlar, Peygamber صلى الله عليه وسلم ile bir seferde idiler; bir münâdî işitti; dedi ki: “Ona bakın; onu **معزبا** yahut **مكلئا** olarak bulacaksınız.” **الأزهري** dedi: O, ehli (ailesi)nden develeri içinde **عزب** eden (uzaklaşan) kimsedir; yani kayboldu (gaip oldu).

Ve **ابن الأكوع** hadisi: **الربذة**’de ikamet edince **الحجاج** ona dedi ki: “Topukların üzerine döndün; **تعزبت** ettin.” Dedi ki: “Hayır; fakat Resûlullah صلى الله عليه وسلم bana bedevîliğe izin verdi.” Cemaatlerden ve cumalardan, kırda (bâdiyede) oturmakla uzaklaştı demek istedi; **بالراء** ile de rivayet olunur; geçmişti.

Ve **الأساس**’ta; ve hadiste ödünç (mecaz) olanlardandır: “Kim Kur’ân’ı kırk gecede okursa, muhakkak **عزب** etmiştir”; yani ondan başladığı şeye dair ahdi uzaklaştı ve tilavetinde ağır davrandı. Ve mecazdan şairin sözü:

  وصدر أراح الليل عـازب هـمـه                      تضاعفض فيه الحزن من كل جانب

Ve **العزبة** (kesre ile): **ثغر دمياط**’ta birkaç yerin adıdır; onlardan birinden, şeyhlerimizin şeyhi **الشهاب أحمد بن محمد بن عبد الغني الدمياطي العزبي المقرئ**’dir; **الشمس البابلي** ve başkasından rivayet etti; ve on dört kıraat hakkında **الإتحاف**’ı telif etti; Yemen’e girdi ve 1116 yılında **المدينة المنورة**’de öldü.
