# عزر (ع-ز-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur

- Harfler: ع - ز - ر
- Kur'an'da: 4 geçiş · 4 ayet · 4 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (4)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عُزَيْرٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%B2%D9%8E%D9%8A%D9%92%D8%B1%D9%8C.md) | فُعَيْلٌ | Üzeyir | 1 | 1 | [9:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/9:30.md) |
| [وَتُعَزِّرُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%AA%D9%8F%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | وَتُفَعِّلُوهُ | Ve ona saygı gösterirsiniz | 1 | 1 | [48:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/48:9.md) |
| [وَعَزَّرُوهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F.md) | وَفَعَّلُوهُ | Ve ona saygı gösterdiler | 1 | 1 | [7:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/7:157.md) |
| [وَعَزَّرْتُمُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%91%D8%B1%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفَعَّلْتُمُوهُمْ | Ve onlara saygı gösterdiniz | 1 | 1 | [5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/5:12.md) |

## Mücavir kökler — 65 mücavir (79 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ضهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 15 · Taklit ederler
2. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 12 · Saçak demektir
3. [أصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Asire çadırın eteğini bağlayan ip demektir
4. [نقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%82%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Geçit, yarık, delik demektir
5. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Oğullar
6. [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Bereketli yağmurla sulanmış toprak demektir
7. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Beraber
8. [قرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kırpıntı demektir
9. [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Kayadaki çukur demektir
10. [أمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%86.md) — 3 ortak ayet · G² 9 · Mena kapıları karşı karşıya olan evlerin ara yeridir
11. [أصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bitki kökü demektir
12. [خبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Habes bozuk yemek demektir
13. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Bekr genç deve demektir
14. [مسح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B3%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Mesih
15. [نجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · نجل أنجيل “Necar” ağacı veya bir şeyi parlatan alet demektir
16. [غلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğille, İç gömlek demektir
17. [فوه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Onların ağızları ile
18. [تور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Tevr suyu dökmek için kullanılan kapdır
19. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Sena yaka demektir
20. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Koyar
21. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · “On” demektir
22. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fek alt veya üst çene demektir
23. [هود](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Hidayet”in değişik söylenişidir
24. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Anlaşma
25. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Tanınmayan
26. [فلح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Felah “Felh” toprağın yarılmışı, çatlak toprak demektir
27. [حلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Helva olgunlaşmış tatlı meyve ve ya bunlardan yapılmış…
28. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
29. [سري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akan deredir
30. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayağın alt tarafı demektir
31. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · Hufre, çukur demektir
32. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nihayet, son demektir
33. [زكو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%83%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Zekiyye“ bol otlaklı arazi demektir
34. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Tanınan ile
35. [بعث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Baas içtima etmiş askeri birlik demektir
36. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Cariye yelkenli sandal demektir
37. [حرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hiram keçe demektir
38. [سوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Seviye: Engebesiz düz yerdir
39. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
40. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Namaz
41. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su birikintisidir
42. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
43. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Emam ön demektir
44. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dahl: Kuytu yer demektir
45. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
46. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
47. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
48. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
49. [تبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%A8%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İnek yavrusu, dana demektir
50. [سبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biribirini kesen yoldur
51. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
52. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ateş demektir
53. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
54. [عند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Anid“ yulara gelmeyen devedir
55. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahçe demektir
56. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
57. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
58. [أخذ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B0.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İhaze göl gibi suyun toplandığı yer yani birikintidir veya…
59. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
60. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md), [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md), [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md), [منع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sınır çizerek, baskı uygulayarak veya engel olarak koruma, ıslah etme ve zararı savuşturma |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi elçiyi ve davayı taşkınlıklardan koruyup arka çıkarak saygı ile güçlendirme |
| Çekirdek Özet 3 | Meşru hududu muhafaza eden terbiye edici fren mekanizması ve destekleyici otorite |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca fiziksel cezalandırma ya da sadece soyut hürmet sayıp koruyucu-ıslah edici müdahale boyutunu dışarıda bırakmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Sertlik, kuvvet, galibiyet, üstünlük ve erişilmez sınır kurma; [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md), [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md), [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md), [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md), [عزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A.md) köklerinde görülen engelleme ve güçlenme | ر | Çekirdekteki direnç ve kuvvet anlamına tepe, baş, yönlendirici denetim ve süreklilik katarak gücü sınır koyucu, koruyucu ve ıslah edici bir otorite müdahalesine dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, idrak, açığa çıkarma | Durumu gözetleme, ihtiyacı ve kusuru fark ederek odaklanma |
| ز | Kesici alet; ayırma, biçme, kesin sınır çekme | Aşırılığı kesme, haddi belirleme, zararlı unsuru ayırma ve frenleme |
| ر | İnsan başı; tepe, öncülük, yönetsel ilke | Başa geçerek yönlendirme, yüksek bir himaye sağlama ve nihai nizamı kurma |
| عزر | Gözetleyerek sınır çekmek ve başa geçip korumak | Gözetleme (ع) ile fark edilen sınır aşımını kesici bir müdahaleyle frenlemek (ز) ve baş üstünde tutarak koruyup yüceltmek (ر) |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi menetmek, sınır çekip engellemek; hayvanın ya da insanın haddi aşmasını önleyecek biçimde uyararak terbiye etmek ve hasat sonrasında kalan otlağın hakkını belirlemek. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahitlerinde kök, haddi aşan kimseyi frenlemek ve yöneticinin terbiye amaçlı uyguladığı meşru disiplin anlamında kullanılmıştır: وليس بتعزير الأمير خزاية / علي إذا ما كنت غير مريب |
| Erken Arapça kullanım | Sahabe ve erken dönem dil kullanımında bir kimseyi dinin emirlerinde sabit kılmak, aşırılıktan veya ihmalden alıkoymak üzere uyarma ve sahip çıkma anlamında yer almıştır. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinin Kuzeybatı kolunda yer alan kök, özellikle İbranice ve Aramice katmanında doğrudan «yardım etmek, arka çıkmak, tahkim etmek» anlam matrisine dayanır. İbranicede עָזַר (*ʿāzar*) fiili «yardım etti, arka çıktı, savundu», עֵזֶר (*ʿēzer*) ismi ise «yardım, yardımcı, destek» manasındadır; Tevrat anlatılarındaki özel ad עֶזְרָא (*ʿEzrā*, Kur'an'da عُزَيْرٌ) bu kökten türemiştir ve «yardım eden / yardım edilmiş» demektir. Ugarit dilinde de benzer biçimde *ʿzr* kökü «kurtarmak, güçlendirmek, destek olmak» işlevindedir. Arapçada ise kök hem Sami mirası olan «arka çıkma, yardım ve tazim» anlamını korumuş, hem de iç gelişiminde عز biliteral tabanının tesiriyle «haddi aşanı menederek, terbiye ederek ve frenleyerek yardımcı olma» şeklinde özgün bir çift yönlü koruma-disiplin boyutuna evrilmiştir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith ve Cohen.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عز çekirdeğinden türeme engelleme, men ve koruma | Kuvvet göstererek haddi aşmayı önlemek, bu yolla hem himaye etmek hem de terbiye etmek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *ʿāzar* (עזר) ve Aramice *ʿadard* / *ʿəzar* | Yardım etmek, imdada yetişmek, güç katmak; İbrani geleneğindeki Ezra (عُزَيْرٌ) ismiyle doğrudan fonetik ve anlamsal örtüşme | Kesin |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapça ve Epigrafik Sami metinlerde *ʿzr* | Himaye, askeri takviye ve tehlikelerden koruyan sığınak bağlamı | Güçlü |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Gesenius ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزر | Anlamlı | Himaye etmek, terbiye etmek, saygıyla güçlendirmek | Zararı savuşturarak veya menederek arka çıkmak, haddi aşanı durdurmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عرز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B2.md) | Anlamlı | Katılaşmak, büzülmek, geri çekilmek | Ağacın sertleşmesi, bir kimsenin sitem edip içine kapanması veya çekinmesi | Kur'an'da geçmez; sertlik boyutu ortaktır |
| [زعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Kılların dökülmesi, seyreklik, huysuzluk | Bedenin veya ahlakın sert ve az tüylü / dar huylu olması | Kur'an'da geçmez; yoksunluk ve sertlik taşır |
| [زرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Tohum ekmek, neşvünema buldurmak | Toprağa tohum atıp mahsul yetiştirmek, çoğaltmak | Kur'an'da geçer; üretken güç ve yayılma |
| [رعز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |
| [رزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb'de mühmeldir |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزر | Merkez | Himaye ve destek | Zararı önleyip sınır koyarak ve saygı duyarak takviye etmek | İki yönlü koruma: savuşturma ve hürmetle yüceltme |
| [نصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B5%D8%B1.md) | Komşu | Yardım ve zafer | Düşmana karşı galip gelmeyi sağlamak; doğrudan dış desteğe odaklanır | عزر kökündeki terbiye ve sınır koruma şartı bunda aranmaz |
| [وقر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D8%B1.md) | Komşu | Ağırbaşlılık ve saygı | Vakar, ağırlık ve heybet atfederek saygı göstermek | Pasif ve zihni hürmet ağır basar; fiili arka çıkma zorunlu değildir |
| [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) | Komşu | Üstünlük ve kuvvet | Mağlup edilemez bir güce ve şerefe ulaşmak | Bizatihi güçlülüğü ifade eder; ötekini savunma boyutu ikincildir |
| [خذل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B0%D9%84.md) | Zıt | Yüzüstü bırakmak | Yardıma muhtaç olanı terk etmek, desteği çekmek | عزر kökünün kurduğu koruyucu kalkanı tamamen yıkmaktır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزر | Menetmek, terbiye etmek, hürmetle desteklemek | Hem yanlıştan alıkoyma hem de dış saldırıya karşı arka çıkma çift kutbunu barındırır | Kesin |
| Latince | Vindicare, corrigere, adiuvare | Hakkını savunmak, düzeltmek, yardım etmek | Vindicare hakkı teslim edip savunmayı, corrigere ise haddi aşanı düzeltmeyi karşılar | Güçlü |
| İngilizce | To uphold, to chastise, to reinforce | Ayakta tutmak, ıslah etmek, takviye etmek | Uphold hürmetle arka çıkmayı, chastise ise haddi aşanı sınırlandırmayı verir | Güçlü |
| Almanca | Beistehen, zurechtweisen, stärken | Arka çıkmak, hizaya getirmek, güçlendirmek | Zurechtweisen disiplini, beistehen ise vefakar desteği temsil eder | Güçlü |
| Fransızca | Soutenir, réprimander, vénérer | Desteklemek, azarlayıp düzeltmek, saygı duymak | Düzeltici disiplin ile koruyucu himaye iki ayrı sözcükle karşılanabilir | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch ve Lane's Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| Mazi ve muzari fiil (تُعَزِّرُوهُ, عَزَّرْتُمُوهُمْ, عَزَّرُوهُ) | Resule ve ilahi elçilere saygı duyup onları dış tehlikelerden korumak, arka çıkmak | İman ve biat bağlamı; Resulullah'ı ve peygamberleri savunup davasını yüceltme emri (A'râf [7:157](https://lisan.digital/tr/ayet/7:157.md), Feth [48:9](https://lisan.digital/tr/ayet/48:9.md), Mâide [5:12](https://lisan.digital/tr/ayet/5:12.md)) |
| Özel isim (عُزَيْرٌ) | Tarihsel şahsiyet adı (Ezra); ilahi yardımla kavmini toparlayan lider | Yahudilerin tevhid inancından saparak beşeri tanrısallaştırma iddiası (Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Peygamberin ismeti, tebcili ve uluhiyet sınırları | Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md)'da Üzeyir'e tanrılık atfedilmesinin reddi; elçiye tazimin uluhiyet derecesine vardırılmaması | Aşırı tazim ile şirk arasındaki ayrım; kul olan elçiyi destekleme |
| Fıkıh | Haddi aşmayan tazir cezaları (عقوبة التعزير) | Şer'an miktarı belirlenmemiş, hakimin takdirine bırakılmış ıslah edici cezalar | Caydırma, yanlıştan menetme ve toplumsal düzeni rehabilite etme |
| Tefsir | وتعزروه ve عزروه ayetlerindeki zamirin mercii | Zamirin Allah'a mı yoksa Resul'e mi döndüğü tartışması; destek ve tazimin mahiyeti | Elçiyi düşmanlara karşı koruyup hak ettiği nizamı sağlama |
| Hadis | «Zalim de olsa mazlum da olsa kardeşine yardım et» ilkesi | Zalime yardımın onu zulümden menetmek (عزر) şeklinde tefsir edilmesi | Islah edici baskı ile koruyucu desteğin birleştirilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İlahi mesaja ve nebiye sadakat | Dokunulmazlık kalkanı | Kutsal emaneti saldırılardan korumak | Peygamberi tebliğinde yalnız bırakmayıp ona kalkan olma vazifesi | Kesin |
| İlmi | Disiplin ve metodolojik eleştiri | Hata tashihi | İlmi sapmaları frenleyerek hakikati korumak | Yanlış tevili ve haddi aşmayı ilmi tenkitle sınırlama faaliyeti | Güçlü |
| Siyasi | Kamu düzeni ve kolluk yetkisi | Takdir yetkili disiplin | Toplumsal taşkınlığı had vurulmadan ıslah etmek | Nizamı korumak için uygulanan orantılı sınırlandırma ve caydırıcılık | Kesin |
| İktisadi | Piyasa denetimi ve haksız kazancın engellenmesi | Regülasyon ve müdahale | Aşırı fiyat ve istismarı dizginlemek | Piyasada dengeyi bozan unsurlara karşı üreticiyi ve tüketiciyi kollama | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Geri beslemeli sönümleyici (damping/feedback limiter) | Sistemde genliğin yıkıcı sınırlara ulaşmasını engelleyerek yapıyı çökmekten kurtaran ve optimum seviyede tutan dinamik direnç | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Rehabilite edici ceza ve koruyucu vesayet | Bireyin sapmasını meşru müdahaleyle durdurup onu toplumsal yapıya kazandıran ve haklarını dış saldırıya karşı savunan hukuk mekanizması | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü fıkıhtaki teknik anlamıyla sadece «sopayla dövmek veya azarlamak» şeklinde bir ceza türüne indirgemek ya da Kur'an'daki fiilleri yalnızca pasif bir «saygı duymak» zannetmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikati temsil eden elçiye fiilen kalkan olmayı, onun davasını her türlü tecavüzden korumayı ve toplumsal bünyeyi haddi aşmaktan alıkoyan bütüncül bir tahkimi ifade eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Resule yardımın sadece kalbi bir hürmet olduğu zannedilerek mücadelenin gerektirdiği aktif savunma ve nizam kurucu sorumluluk terk edilir; fıkıhta ise tazir intikam aracına dönüşür. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın öngördüğü sadakat anlayışının kuru bir sevgi değil, aktif bir koruma, savunma ve ilahi sınırları muhafaza etme iradesi olduğunu açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Müminlerin peygamberle ilişkisini düzenleyen biat ayetlerinde (Feth [48:9](https://lisan.digital/tr/ayet/48:9.md), A'râf [7:157](https://lisan.digital/tr/ayet/7:157.md)), İsrailoğulları ile yapılan ahitlerde (Mâide [5:12](https://lisan.digital/tr/ayet/5:12.md)) ve Ehl-i Kitap inanç sapmalarında (Tevbe [9:30](https://lisan.digital/tr/ayet/9:30.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Dini bağlılığı salt içsel bir duyguya indirgeyen pasif yaklaşımı ve otoriteyi sadece kontrolsüz cezalandırma sanan otoriter yorumu tashih eder. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Taşmayı ve tecavüzü engellemek üzere sınır çekmek, terbiye amacıyla müdahale etmek ve tehlikeye karşı arka çıkarak korumak.
- Soyut anlam: Bir davayı, şahsiyeti ya da nizamı zaafiyetten kurtarmak için ona hem dıştan koruyucu güç sağlamak hem de iç taşkınlıklarını sınırlandırmak.
- Sistematik karşılık: Bozucu sapmaları denetleyerek ana yapının istikrarını sağlayan ve onu harici baskılara karşı tahkim eden koruyucu filtre mekanizması.
- LaTeX modeli: $$S(t) = \kappa \cdot P(t) - \lambda \cdot [D(t) - \theta] \cdot H(D(t) - \theta)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S(t)$ kökün temsil ettiği koruma ve ıslah çıktısını; $P(t)$ himaye edilen unsura dışarıdan sağlanan aktif destek potansiyelini; $\kappa$ destek katsayısını; $D(t)$ sistemdeki haddi aşma veya sapma eğilimini; $\theta$ aşılmaması gereken meşru sınırı; $\lambda$ ıslah edici frenleme şiddetini; $H$ ise yalnızca sınır aşıldığında devreye giren Heaviside adım fonksiyonunu sembolize eder. Bu model, kökün hem koruyucu takviye ($+P$) hem de sınır koyucu terbiye ($-D$) ikili yapısını ifade eder.

## Geçtiği ayetler (4 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Maide 5:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/5:12.md) — وَعَزَّرْتُمُوهُمْ

وَلَقَدْ أَخَذَ اللَّهُ مِيثَاقَ بَنِي إِسْرَائِيلَ وَبَعَثْنَا مِنْهُمُ اثْنَيْ عَشَرَ نَقِيبًا وَقَالَ اللَّهُ إِنِّي مَعَكُمْ لَئِنْ أَقَمْتُمُ الصَّلَاةَ وَآتَيْتُمُ الزَّكَاةَ وَآمَنْتُمْ بِرُسُلِي وَعَزَّرْتُمُوهُمْ وَأَقْرَضْتُمُ اللَّهَ قَرْضًا حَسَنًا لَأُكَفِّرَنَّ عَنْكُمْ سَيِّئَاتِكُمْ وَلَأُدْخِلَنَّكُمْ جَنَّاتٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ فَمَنْ كَفَرَ بَعْدَ ذَلِكَ مِنْكُمْ فَقَدْ ضَلَّ سَوَاءَ السَّبِيلِ

Meal (IK): And olsun ki, Allah İsrailoğullarından söz almıştı. Biz, onlardan oniki temsilci seçtik. Allah demişti ki: Muhakkak ki Ben, sizinleyim; namaz kılar, zekat verir, peygamberlerime inanır, onlara yardım ederseniz, Allah’a güzel bir borç verirseniz; andolsun ki sizin kötülüklerinizi örterim. Ve andolsun ki sizi, altlarından ırmaklar akan cennetlere koyarım. Bundan sonra sizden her kim de küfrederse; şüphesiz doğru yoldan sapmış olur.

### [Araf 7:157](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/7:157.md) — وَعَزَّرُوهُ

الَّذِينَ يَتَّبِعُونَ الرَّسُولَ النَّبِيَّ الْأُمِّيَّ الَّذِي يَجِدُونَهُ مَكْتُوبًا عِنْدَهُمْ فِي التَّوْرَاةِ وَالْإِنْجِيلِ يَأْمُرُهُمْ بِالْمَعْرُوفِ وَيَنْهَاهُمْ عَنِ الْمُنْكَرِ وَيُحِلُّ لَهُمُ الطَّيِّبَاتِ وَيُحَرِّمُ عَلَيْهِمُ الْخَبَائِثَ وَيَضَعُ عَنْهُمْ إِصْرَهُمْ وَالْأَغْلَالَ الَّتِي كَانَتْ عَلَيْهِمْ فَالَّذِينَ آمَنُوا بِهِ وَعَزَّرُوهُ وَنَصَرُوهُ وَاتَّبَعُوا النُّورَ الَّذِي أُنْزِلَ مَعَهُ أُولَئِكَ هُمُ الْمُفْلِحُونَ

Meal (IK): Onlar ki; yanlarındaki Tevrat’ta ve İncil’de yazılı bulacakları; okuma, yazma bilmeyen ve nebi olan Rasule tabi olurlar. O, kendilerine ma’rufu emreder, münkerden nehyeder. Temiz şeyleri helal kılar, murdar şeyleri de haram eder. Onların ağır yüklerini ve üzerlerindeki bağları, zincirleri indirir. İşte ona iman edenler, onu ta’zim edenler, ona yardım edenler ve onunla birlikte indirilen nura tabi olanlar, işte onlar; felaha erenlerin kendileridir.

### [Tevbe 9:30](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/9:30.md) — عُزَيْرٌ

وَقَالَتِ الْيَهُودُ عُزَيْرٌ ابْنُ اللَّهِ وَقَالَتِ النَّصَارَى الْمَسِيحُ ابْنُ اللَّهِ ذَلِكَ قَوْلُهُمْ بِأَفْوَاهِهِمْ يُضَاهِئُونَ قَوْلَ الَّذِينَ كَفَرُوا مِنْ قَبْلُ قَاتَلَهُمُ اللَّهُ أَنَّى يُؤْفَكُونَ

Meal (IK): Yahudiler dediler ki: Uzeyr Allah’ın oğludur. Hristiyanlar da dediler ki: Mesih Allah’ın oğludur. Bu, onların ağızlarında dolaşan sözlerdir ki, daha önce küfretmiş olanların sözüne benzetiyorlar. Allah onları yok etsin, nasıl da uyduruyorlar.

### [Fetih 48:9](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/ayet/48:9.md) — وَتُعَزِّرُوهُ

لِتُؤْمِنُوا بِاللَّهِ وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ وَتُسَبِّحُوهُ بُكْرَةً وَأَصِيلًا

Meal (IK): Ki; Allah’a ve peygamberine iman edesiniz, O’na yardım edesiniz ve saygı gösteresiniz. Sabah, akşam O’nu tesbih edesiniz.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Te’zir”deki “za”nın “ra” dönüşmesi ile oluşmuştur. Güçlendirmek demektir. “Ta’zir” manevi güç, “a’zer” maddi güç demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والراء معهما
ع ز ر- ع رز- ز ع ر- ز ر ع مستعملات ر ع ز- ر ز ع مهملان
عزر:
العَزِيرُ: ثمن الكلأ، ويجمع على عزائر. إذا حُصِدَتِ الحصائدُ بيعت مراعيها.
"وعزائرها" والتّعزيرُ: ضربٌ دونَ الحّد. قال:
وليس بتَعْزيرِ الأميرِ خَـزايَةٌ		عليَّ إذا ما كُنْتُ غَيْرَ مُريب
والتعزير: النّصرة.
عُزَيْرٌ: اسم. عَيْزارٌ اسم.
عرز:
العارز: العاتب. قال الشّماخ:
وكلّ خليلٍ غَيْرِ هاضِمِ نفسِـه		لِوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ
وتقول: استعْزَرَ عليّ، أي: استصعب.
والعَرْزُ واحدتها بالهاء، من الشّجر من أصاغر الثُّمام وأدقِهِ، ذات ورق صغار متفرق، وما كان من شجر الثمام من ضروبه فهو ذو أماصيخ، أُمْصُوخة في أُمْصُوخة إذا امتُصِخَت انقلعتِ العُليا من جوف السُّفلى انقلاعَ العِفاص من رأسِ المُكْحُلة.
والتَّعريز كالتعريض في الخصومة. ويقال: العَرْز: اللّوم.
قال مزاحم: التعريز: التّوذير، وإفساد وإفساد الشيء وتعييبه.
أعرز الله منه، أي: أعوز منه وأفقده وعيّب شخصه. وعرّز منه بمعناه ويقال: التعريز: الخسف والإعواز؛ أعرز الله به، أي: خسف به.
زعر:
الزَّعَرُ: قلة شعر الرأس، وقلّة ريش الطائر وتَفَرُّقُهُ، إذا ذهب أطوله وبقي أقصره وأردؤه، قال علقمة:
كأنها خاضب زُعْر قوادمُها
يقال: زَعِرَ يَزْعَرُ زَعَراً، وازعارّ ازعيراراً.
والزَّعارَّةُ، الرّاء شديدة، شراسة في خلق الرجل، لا يكاد ينقاد، ولا يلينُ، ولا يُعرف منع فعلٌ وليس لها نظائر إلاّ حَمارّة القيظ، وصَبارّة الشتاء، وعبالّة البقل، ولم أسمع منه فاعلا ولا مفعولا، ولا مصروفا في وجوه.
والزُّعْرُورُ: شجرٌ، الواحدة بالهاء تكون حمراء ثمرتها، وربّما كانت صفراء نواتها كنواة النّبق في الصّلابة والاستدارة، إلاّ أنّها مطبقة تكون مطبقة تكون اثنتين في ثمرة واحدة، ونواة النبق واحدة أبداً
زرع :
زُرْعة من أسماء الرّجال، وكذلك زُرَيعْ.
والزَّرْع: نبات البُرّ والشعير. الناس يحرثونه والله يَزْرَعُه، أي: ينميه حتى يبلغ غايته وتمامه.
ويقال للصبيّ: زَرَعَه الله أي: بلّغه تمام شبابه.
والمُزْدَرِعُ: الذي يزرع، أو يأمر بحرث زرع لنفسه خصوصا. دخلته الدّال بدل تاء مفتعل، كما يقال: اجدمعوا واجتمعوا.
قال شجاع: المُزْدَرَعْ: الأرض التي يُزْرَعُ فيها. قال:
فاطلب لنا منهم نخلا ومُزْدَرَعاً		كما لجيراننا نخل ومُـزْدَرَعُ
والمزارع: الزارع. والمزارع الذي يزرع أرضه.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** و**الراء** معهما
**ع ز ر**- **ع رز**- **ز ع ر**- **ز ر ع** مستعملات **ر ع ز**- **ر ز ع** مهملان

**عزر**:
**العَزِيرُ**: otlağın bedeli; **عزائر** üzere cem‘ olunur. Hasatlar biçildiği vakit, otlakları satılır.
"Ve **عزائرها**" ve **التّعزيرُ**: hadd(in) altındaki bir dövme. Dedi:
وليس بتَعْزيرِ الأميرِ خَـزايَةٌ		عليَّ إذا ما كُنْتُ غَيْرَ مُريب
Ve **التعزير**: yardım/zafer.
**عُزَيْرٌ**: isim. **عَيْزارٌ** isim.

**عرز**:
**العارز**: azarlayan. Şammâh dedi:
وكلّ خليلٍ غَيْرِ هاضِمِ نفسِـه		لِوصلِ خليلٍ صارمٌ أو مُعارِزُ
Ve dersin: **استعْزَرَ** عليّ, yani: güçleşti/çetinleşti.
Ve **العَرْزُ**; bir tanesi **الهاء** ile (dişil tekil), ağaçtan; **الثُّمام**’ın küçüklerinden ve en incesinden; küçük, dağınık yapraklı. Ve **الثمام** ağacından türlerinden her ne ise, o **أماصيخ** sahibidir; **أُمْصُوخة** içinde **أُمْصُوخة**: **امتُصِخَت** edildiği vakit, üstteki, alttakinin iç boşluğundan; **العِفاص**’ın **المُكْحُلة**’nin başından sökülmesi gibi sökülür.
Ve **التَّعريز** husumette **التعريض** gibidir. Ve denilir: **العَرْز**: kınama.
Muzâhim dedi: **التعريز**: **التّوذير**; ve bir şeyi bozmak ve bozmak ve ayıplamak.
**أعرز** Allah ondan, yani: ondan yoksun bıraktı ve onu kaybettirdi ve şahsını ayıpladı. Ve ondan **عرّز** onun manasıyladır. Ve denilir: **التعريز**: çökertme ve yoksun bırakma; Allah onunla **أعرز**, yani: onunla çökertti.

**زعر**:
**الزَّعَرُ**: baş saçının azlığı; ve kuşun tüyünün azlığı ve onun dağınıklığı; en uzunu gidip daha kısası ve daha kötüsü kaldığı vakit. Alkame dedi:
كأنها خاضب زُعْر قوادمُها
Denilir: **زَعِرَ** **يَزْعَرُ** **زَعَراً**; ve **ازعارّ** **ازعيراراً**.
Ve **الزَّعارَّةُ**; **الرّاء** şedîdedir: adamın yaratılışında sertlik/huysuzluk; neredeyse boyun eğmez, yumuşamaz; bir fiil(den) men‘ olunduğu bilinmez. Ve onun benzerleri yoktur; ancak **حَمارّة القيظ** ve **صَبارّة الشتاء** ve **عبالّة البقل**. Ve ondan ne fâil ne mef‘ûl, ne de vecihlerde tasrîf olunmuş işitmedim.
Ve **الزُّعْرُورُ**: bir ağaçtır; bir tanesi **الهاء** ile; meyvesi kırmızı olur, bazen çekirdeği sarı olur; sertlik ve yuvarlaklıkta **النّبق** çekirdeği gibidir; ancak o bitişiktir: bir meyvede iki tane bitişik olur; **النّبق** çekirdeği ise daima birdir.

**زرع** :
**زُرْعة** erkek adlarındandır; bunun gibi **زُرَيعْ**.
Ve **الزَّرْع**: buğday ve arpa bitkisi. İnsanlar onu sürer; Allah onu **يَزْرَعُه**, yani: onu, gayesine ve tamamına varıncaya dek büyütür.
Ve çocuğa denilir: Allah onu **زَرَعَه**, yani: gençliğinin tamamına eriştirdi.
Ve **المُزْدَرِعُ**: eken; yahut özellikle kendisi için ekin sürülmesini emreden. **الدّال**, **مفتعل**’in **تاء**’sı yerine girmiştir; nitekim denilir: **اجدمعوا** ve **اجتمعوا**.
Şucâ‘ dedi: **المُزْدَرَعْ**: içinde ekin ekilen toprak. Dedi:
فاطلب لنا منهم نخلا ومُزْدَرَعاً		كما لجيراننا نخل ومُـزْدَرَعُ
Ve **المزارع**: eken. Ve **المزارع**: toprağını eken kimse.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

التَعْزير: التعظيم والتوقير. والتعزير أيضاً: التأديب؛ ومنه سمِّي الضرب دون الحدّ تَعْزيراً. وعَزَّرْتُ الحمار: أوْقَرْتُه. والعَيْزارُ: شجر. وأبو العيزار: كُنية طائر طويلِ العنق، تراه أبداً في الماء الضحضاح، ويسمى السَبَيْطَر.

##### Türkçe

**التَعْزير**: yüceltme ve saygı gösterme. Ve **التعزير** ayrıca: terbiye etme; ondan dolayı, had cezasının altındaki dövme **تَعْزيراً** diye adlandırıldı. Ve “**عَزَّرْتُ الحمار**”: onu yükledim. Ve **العَيْزارُ**: ağaç. Ve **أبو العيزار**: boynu uzun bir kuşun künyesi; onu daima sığ suda görürsün, ve **السَبَيْطَر** diye adlandırılır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الراء
عزر ، عرز ، زرع ، زعر : مستعملة .
رعز ، رزع : مهملان .
عزر : قال الله جلّ وعز : ( وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ ) ( الفتح : 9 ) وقال : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) جاء في التفسير في قوله تعالى : ( لتعزروه ) : أي لتنصروه بالسيف . ومَن نصر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقد نصر الله تعالى .
وقال أبو عبيدة في قوله : ( وَعَزَّرْتُمُوهُمْ ) ( المائدة : 12 ) قال : عظَّمتموهم . وقال غيره : ( عزرتموهم : نصرتموهم .
وقال إبراهيم بن السّرِيّ : وهذا هو الحق والله أعلم . وذلك أن العَزْر في اللغة : الردّ وتأويل عزَّرْت فلاناً أي أدَّبته إنما تأويله : فعَلتُ به ما يَرْدَعه عن القبيح ؛ كما أن نكَّلت به تأويله : فعَلت به ما يجب أن يَنْكُل معه عن المعاودة . فتأويل عزَّرتموهم نصرتموهم ، بأن تردّوا عنهم أعداءهم . ولو كان التعزير هو التوقير لكان الأجود في اللغة الاستغناء به . والنُصْرة إذا وجبت فالتعظيم داخل فيها ؛ لأن نُصْرة الأنبياء هي المدافعة عنهم ، والذبّ عن دينهم وتعظيمهم وتوقيرهم .
قال : ويجوز : تَعْزُرُوه من عَزَرته عَزْراً بمعنى عَزَّرْته تعزيراً . أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : العَزْرُ : النصرُ بالسيف . والعَزْرُ : التأديب دون الحَدّ . والعَزْرُ : المنعُ والعَزْرُ : التوقيف على باب الدين . قلت : وحديث سَعْدٍ يدلُ على أن التعزير هو التوقيف على الدين ؛ لأنه قال : لقد رأيتني مع رسول الله وما لنا طعام إلا الحُبْلَة وورق السَمُر ، ثم أصبحتْ بنو أسد تعزّرني على الإسلام ، لقد ضللتُ إذاً وخاب عملي . وقال ابن الأعرابي أيضاً : التعزير في كلام العرب : التوقير . والتعزير : النصر باللسان والسيف . والتعزير : التوقيف على الفرائض والأحكام . وقال أبو عبيد : أصل التعزير التأديب . ولهذا يسمى الضرب دون الحَدّ تعزيراً ، إنما هو أدبٌ . قال : ويكون التعزير في موضع آخر : تعظيمَك الرجل وتبجيلَه : وقال ابن الأعرابيّ : معنى قول سعدٍ : أصبحتْ بنو أسدٍ تعزرني على الإسلام أي توقِّفني عليه . قلت وأصل العَزْر الردّ والمنع . وقال الليث : العَزِيرُ بلغة أهل السواد هو ثمن الكَلأ والجميع العزائر . يقولون : هل أخذت عَزِير هذا الحَصِيد ؟ أي هل أخذت ثمن مراعيها ؛ لأنهم إذا حصدوا باعوا مراعيها . وعُزَير : اسم نبيّ . وقال ابن الأعرابي : هي العَزْوَرَة والحَزْوَرَةُ والسَرْوَعَة والقائدة :
الأكمة . أبو عمرو : مَحَالة عَيْزَارَة : شديدة الأسر . وقد عَيْزَرَهَا صاحبها . وأنشد :
فابْتَغِ ذات عَجَل عَيَازِرَا
صَرَّافَةَ الصوت دَمُوكا عَاقِرَا
والعَزَوَّرُ : السّيء الخُلُق عن أبي عمرو . أبو العباس عن ابن الأعرابي : العَيْزَارُ الغُلاَم الخفيف الروح النشيط . وهو اللَقْنُ الثَقْفُ وهو الريشة ، والمماحل والمماني . عَزْوَرُ : موضع قريب من مكَّة . قال ابن هَرْمَة :
ولم ننس أظعاناً عَرَضْن عشيةً
طوالع من هَرْشَى قواصد عَزْوَرَا
والعَيَازِرُ : بقايا الشجر الذي أُخذت أعاليه بالقطع والأكل .
عرز : أبو عبيد عن أبي زيد : المُعارَزة : المعاندة والمجانبة وأنشد للشمّاخ :
وكلُّ خليل غيرِها ضم نفسِه
لوصل خليل صارِمٌ أو مُعَارِزُ
شمر : المُعَازِرُ : المُعَاتِبُ وقال الليث : العَارزُ : العاتبُ . قال : والعَرَز والواحدة عَرَزة وهي شجرة من أصاغر الثُمَام وأدقّ شجره ، له ورق صغار متفرِّقة . وما كان من شجر الثُمَام من ضَرْبه فهو ذو أمَاصِيخ ، يمصوخةٌ في جوف أمصوخة ، تنقلع العليا من السفلى انقلاع العِفَاص من رأس المُكْحُلة . وقال غيره : العَرْز : الانقباض ، وقد اسْتَعْرزَ الشيءُ أي انقبض واجتمع . ويقال : عَرَزت لفلان عرزاً ، وهو أن تقبِض على شيء في كفّك وتضم عليه أصابعك وتُرِي منه شيئاً صاحبَك لينظر إليه ولا تريه كله . وفي ( نوادر الأعراب ) أعرزتني من كذا أي أعوزْتني منه . وروى أبو تراب للخليل قال : التعريز كالتعريض في الخصومة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : العُرَّازُ المغتابون للناس . قال : والعَرَز : شجر الثُمام .
زرع : الليث : الزَرْع : نبات كل شيء يُحْرَث . والله يَزْرعه أي يُنَمِّيه حتى يبلغ غايته . ويقال للصبيّ : زرعه الله أي أنبته . والمُزْدَرِع : الذي يزدرِع زَرْعاً يتخصَّص به لنفسه والمُزْدَرَعُ موضع الزراعة . وقال الشاعر :
واطلبْ لنا مِنْهُمُ نخلاً ومُزْدَرَعاً
كما لجيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعٌ
مُفْتَعَلٌ من الزرع . ومَنِيُّ الرجل : زَرْعُهُ .
وقال النضر : الزِرِّيعُ : ما ينبت في الأرض المستحيلة ، مما يتناثر فيها أيام الحصاد من الحَبِّ .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَرَّاعُ : النمّام الذي يَزْرع الأحقادَ في قلوب الأحِبَّاء . أزْرعَ الزرعُ : أحصد . ولا ينزرع أي لا ينبت . وكل بَذْر أردت زرعه فهو زُرْعَة . والزَرّاعات : مواضع الزرع كالمَلاّحات مواضع المِلْح . قال جرير :
فقَلَّ غَنَاءٌ عنك في حرب جعفرٍ
تُغَنِّيك زَرَّاعَاتُهَا وقصُورهَا
والمَزْرَعَةُ المَزْرَعَة . وزُرِعَ لفلان بعد
شقاوة أي أصاب مالاً بعد حاجة . وتَزَرَّعَ إلى الشيء : تسرع . ويقال للكلاب : أولاد زارِع . قال :
وأخرج منه الله أولاد زارع
مُوَلَّعة أكنافها وجُنُوبها
والمَزْروعان من بني كعب بن سعد لَقَبان لا إسمان .
زعر : الليث : الزَعَر في شَعر الرأس وفي ريش الطائر : قلّةٌ ورِقَّة وتفرّق . وذلك إذا ذهبت أصولُ الشَعر وبقي شكيره . وقال : ذو الرمة يصف الظليم :
كأنه خَاضِبٌ زُعْرٌ قوادمه
أجْنَى له باللِوَى آءٌ وتَنَوُّمُ
وقد زَعِرَ رأسه يَزْعَرُ زَعَراً . أبو عبيد : في خُلُقه زَعَارَّةٌ بتشديد الراء مثل حَمارة الصيف أي شَرَاسة وسوء خُلُق وربما قالوا : هو زَعِرَ الْخُلُق . ومنهم من يخفِّف فيقول في خُلُقه زَعَارَة ، وهي لغة .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الزَعَر : قِلَّة الشَعَر . ومنه قيل للأحداث : زُعْرَان . وقال ابن شُمَيل : الزُعْرُورُ : شجرة الدُبّ . وقال غيره الزعرور ثمر شجر ، منه أحمرُ وأصفر ، له نوًى صُلْبٌ مستدير . وقال أبو عمرو : الفُلْك : الزُعْرور . رواه أبو العباس عن عمرو عن أبيه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ile **الراء**

**عزر** ، **عرز** ، **زرع** ، **زعر** : kullanımdadır.
**رعز** ، **رزع** : ihmal edilmişlerdir.

**عزر** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( **وَرَسُولِهِ وَتُعَزِّرُوهُ** ) ( الفتح : 9 ) ve dedi: ( **وَعَزَّرْتُمُوهُمْ** ) ( المائدة : 12 ) Tefsirde, O’nun تعالى sözü olan: ( **لتعزروه** ) hakkında geldi: yani onu kılıçla yardım edesiniz. Ve kim Peygamber’i ( صلى الله عليه وسلم ) yardım ederse, muhakkak Allah تعالى’yı yardım etmiştir.

Ve Ebû Ubeyde, şu sözünde: ( **وَعَزَّرْتُمُوهُمْ** ) ( المائدة : 12 ) dedi: onları yücelttiniz. Ve başkası dedi: ( **عزرتموهم** : onları yardım ettiniz.

Ve İbrâhîm b. es-Serî dedi: Bu haktır; Allah daha iyi bilir. Şu da: çünkü **العَزْر** dilde: geri çevirme; ve “**عزَّرْت** falancayı”nın te’vili, yani onu edeplendirdim, ancak te’vili şudur: onunla, onu çirkinden alıkoyacak şeyi yaptım; nitekim “**نكَّلت** onunla”nın te’vili: onunla, onunla birlikte tekrar etmeye dönmekten çekineceği şeyi yaptım. Öyleyse “**عزَّرتموهم**”un te’vili: onları yardım ettiniz; onlardan düşmanlarını geri çevirmenizle. Ve eğer **التعزير** saygı gösterme olsaydı, dilde en iyi olan onunla yetinmek olurdu. Ve yardım vacip olunca, yüceltme onun içine dâhildir; çünkü peygamberlere yardım, onlardan savunma, dinlerinden koruma, onları yüceltme ve onlara saygı göstermedir.

Dedi: Ve caizdir: **تَعْزُرُوه**; “**عَزَرته** **عَزْراً**”dan, “**عَزَّرْته** **تعزيراً**” manasında. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **العَزْرُ**: kılıçla yardımdır. Ve **العَزْرُ**: had’den aşağı edeplendirmedir. Ve **العَزْرُ**: men’dir. Ve **العَزْرُ**: din kapısında durdurmadır. Dedim: ve Sa‘d’ın hadisi, **التعزير**’in din üzerinde durdurma olduğuna delâlet eder; çünkü dedi: “Andolsun, kendimi Resûlullah ile gördüm; bizim için yiyecek yoktu, ancak **الحُبْلَة** ve **ورق السَمُر**; sonra Benû Esed sabahladı, beni İslâm üzerine **تعزّرني** ediyor; o hâlde ben sapmışım ve amelim boşa çıkmış.” Ve İbnü’l-A‘râbî de dedi: Arapların sözünde **التعزير**: saygı göstermedir. Ve **التعزير**: dil ve kılıçla yardımdır. Ve **التعزير**: farzlar ve hükümler üzerinde durdurmadır. Ve Ebû Ubeyd dedi: **التعزير**’in aslı edeplendirmedir. Bunun için had’den aşağı vurma **تعزيراً** diye adlandırılır; ancak o bir edeptir. Dedi: ve **التعزير** başka bir yerde olur: senin adamı yüceltmen ve onu tazim etmen. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: Sa‘d’ın sözünün manası: “Benû Esed sabahladı, beni İslâm üzerine **تعزرني** ediyor” yani beni onun üzerinde durduruyor. Dedim: ve **العَزْر**’in aslı geri çevirme ve men’dir. Ve Leys dedi: **العَزِيرُ** Sevâd ehlinin dilinde otlağın bedelidir; hepsi **العزائر**’dir. Derler: “Bu hasadın **عَزِير**’ini aldın mı?” yani onun meralarının bedelini aldın mı; çünkü onlar hasat ettiklerinde meralarını satarlar. Ve **عُزَير**: bir peygamberin adıdır. Ve İbnü’l-A‘râbî dedi: o **العَزْوَرَة** ve **الحَزْوَرَةُ** ve **السَرْوَعَة** ve **القائدة**: tepeciktir. Ebû Amr: **مَحَالة عَيْزَارَة**: bağlaması şiddetli. Ve sahibi onu **عَيْزَرَهَا** etti. Ve inşad etti:
فابْتَغِ ذات عَجَل عَيَازِرَا
صَرَّافَةَ الصوت دَمُوكا عَاقِرَا

Ve **العَزَوَّرُ**: kötü huylu; Ebû Amr’dan. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **العَيْزَارُ**: hafif ruhlu, canlı, hareketli oğlandır. Ve o **اللَقْنُ الثَقْفُ**’tur; ve o **الريشة**’dir; ve **المماحل** ve **المماني**’dir. **عَزْوَرُ**: Mekke’ye yakın bir yerdir. İbn Hirma dedi:
ولم ننس أظعاناً عَرَضْن عشيةً
طوالع من هَرْشَى قواصد عَزْوَرَا

Ve **العَيَازِرُ**: üstleri kesme ve yeme ile alınmış ağacın kalıntılarıdır.

**عرز** : Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **المُعارَزة**: inatlaşma ve uzak durmadır. Ve eş-Şemmâh için inşad etti:
وكلُّ خليل غيرِها ضم نفسِه
لوصل خليل صارِمٌ أو مُعَارِزُ

Şemmer: **المُعَازِرُ**: azarlayan. Ve Leys dedi: **العَارزُ**: azarlayan. Dedi: ve **العَرَز** ve onun teki **عَرَزة**; o, **الثُمَام**’ın küçüklerinden ve onun en ince ağacından bir ağaçtır; onun küçük, dağınık yaprakları vardır. Ve **الثُمَام** ağacından onun türünden olan şey, **أمَاصِيخ** sahibidir; bir **يمصوخة** bir **أمصوخة**’nin içinde; üst, altından, **العِفَاص**’ın **المُكْحُلة** başından sökülmesi gibi sökülür. Ve başkası dedi: **العَرْز**: büzülmedir; ve şey **اسْتَعْرزَ** etti, yani büzüldü ve toplandı. Ve denir: falana **عَرَزت** bir **عرزاً**; o, avucunda bir şeye sıkıca tutman, parmaklarını onun üzerine kapaman ve ondan bir şeyi arkadaşına gösterip ona baktırman, fakat hepsini ona göstermemendir. Ve ( **نوادر الأعراب** )’da: “Beni şundan **أعرزتني**” yani beni ondan yoksun bıraktın. Ve Ebû Turâb, Halîl’den rivayet etti: dedi: **التعريز** husumette **التعريض** gibidir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **العُرَّازُ**: insanları çekiştirenlerdir. Dedi: ve **العَرَز**: **شجر الثُمام**’dır.

**زرع** : Leys: **الزَرْع**: sürülen her şeyin bitkisidir. Ve Allah onu **يَزْرعه**; yani onu, nihayetine varıncaya kadar büyütür. Ve çocuğa denir: “Allah onu **زرعه** etti” yani onu bitirdi. Ve **المُزْدَرِع**: kendisi için özel olarak bir ekin eken kimsedir. Ve **المُزْدَرَعُ**: ekim yeridir. Ve şair dedi:
واطلبْ لنا مِنْهُمُ نخلاً ومُزْدَرَعاً
كما لجيراننا نَخْلٌ ومُزْدَرَعٌ

O, ekinden **مُفْتَعَلٌ**’dır. Ve erkeğin menisi: onun **زَرْعُهُ**’dur.

Ve Nadr dedi: **الزِرِّيعُ**: verimsizleşmiş toprakta biten şeydir; hasat günlerinde oraya saçılan daneden.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الزَرَّاعُ**: dostların kalplerine kinler eken koğucudur. Ekin **أزْرعَ** etti: biçildi. Ve “**لا ينزرع**” yani bitmez. Ve ekmek istediğin her tohum, o bir **زُرْعَة**’dır. Ve **الزَرّاعات**: ekin yerleridir; tıpkı **المَلاّحات**’ın tuz yerleri olması gibi. Cerîr dedi:
فقَلَّ غَنَاءٌ عنك في حرب جعفرٍ
تُغَنِّيك زَرَّاعَاتُهَا وقصُورهَا

Ve **المَزْرَعَةُ**: **المَزْرَعَة**. Ve falana, sıkıntıdan sonra **زُرِعَ**; yani ihtiyaçtan sonra mala erişti. Ve şeye **تَزَرَّعَ** etti: acele etti. Ve köpeklere denir: **أولاد زارِع**. Dedi:
وأخرج منه الله أولاد زارع
مُوَلَّعة أكنافها وجُنُوبها

Ve Benî Ka‘b b. Sa‘d’dan **المَزْروعان**: iki lakaptır, iki isim değildir.

**زعر** : Leys: **الزَعَر** başın saçında ve kuşun tüyünde: azlık, incelik ve dağınıklıktır. Bu, saçın kökleri gidip de onun dip tüyü kaldığı zaman olur. Dedi: Zû’r-Rumme, devekuşunu vasfeder:
كأنه خَاضِبٌ زُعْرٌ قوادمه
أجْنَى له باللِوَى آءٌ وتَنَوُّمُ

Ve başı **زَعِرَ** oldu; **يَزْعَرُ** **زَعَراً**. Ebû Ubeyd: onun huyunda **زَعَارَّةٌ** vardır; **الراء**’ı şeddeli, yaz sıcağının **حَمارة**’si gibi; yani sertlik ve kötü huy. Ve bazen derler: o **زَعِرَ الْخُلُق**’tur. Ve onlardan kimi hafifletir de “onun huyunda **زَعَارَة**” der; ve o bir dildir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعَر**: saçın azlığıdır. Ondan dolayı gençlere **زُعْرَان** denildi. Ve İbn Şümeyl dedi: **الزُعْرُورُ**: ayı ağacıdır. Ve başkası dedi: **الزعرور** bir ağacın meyvesidir; ondan kırmızı ve sarı vardır; onun sert, yuvarlak bir çekirdeği vardır. Ve Ebû Amr dedi: **الفُلْك**: **الزُعْرور**’dur. Ebû’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف: أصوات الجِنّ. ويقال إنّ الأصل في ذلك عَزْف الرِّياح، وهو صوتُها ودَوِيُّها. وقال في عَزيف الجِنّ:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
ويقال: إنّ أبْرَق العَزّافِ سمِّي بذلك، لما يقال أنّ به جِنّاً. واشتُقَّ من هذا العَزْف في اللَّعِب والمَلاهي.
(عزق) العين والزاء والقاف ليس فيه كلامٌ أصيل، لكنَّ الخليلَ ذكر أنَّ العَزْق: عِلاج الشَّيء في عَسَر. ورجلٌ متعزِّق: فيه شِدَّة خُلُق. ويقولون: إن المِعْزقةَ: آلةٌ من آلات الحرث. وينشدون:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
وكلُّ هذا في الضَّعفِ قريبٌ بعضُه من بعض. وأعجَبُ منه اللغة اليمانيَة التي يدلِّسُها أبو بكر محمدُ بن الحسنِ الدُّريدي رحمه الله، وقولُه: إنَّ العَزِيق مطمئنٌّ من الأرض، لغةٌ يمانيَة([5]) . ولا نقول لأئمَّتنا إِلاَّ جميلا.
(عزل) العين والزاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحيةٍ وإمالة تقول: عزَل الإنسانُ الشَّيءَ يعزِلُه، إذا نحَّاه في جانبٍ. وهو بمَعْزِلٍ وفي مَعزِل من أصحابه، أي في ناحيةٍ عنهم. والعُزْلة: الاعتزال. والرجُل يَعْزِل عن المرأة، إذا لم يُرِدْ ولدَها.
ومن الباب: الأعزلُ: الذي لا رُمْحَ معه. وقال بعضُهم: الأعزل الذي ليس معه شيء من السلاح يُقاتِل به، فهو يَعتزِل الحربَ، ذكر[هُ] الخليلُ، وأنشد:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
وشبِّه بهذا الكوكبُ الذي يقال له السِّماك الأعزل. وإِنَّما سمِّي أعزَل لأنَّ ثَمَّ سِماكاً آخرَ يقال له الرَّامح، بكوكبٍ يَقدُمه يقولون هو رُمْحُه. فهذا سمِّي لذلك أعزل. ويقال إِنَّ المِعزالَ من النّاس: [الذي] لا يَنْزِل مع القوم في السفر ولكن ينْزلُ ناحيةً. قال الأعشى:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
والأعزل من الدوابِّ: الذي يميلُ ذنبُه إلى أحد جنْبَيه. فأمَّا العَزْلاء ففَمُ المَزَادة. ومحتمل أن يكون شاذّاً عن هذا الأصل الذي ذكرناه، ويُمكن أن يُجمع بينهما على بُعدٍ، وهو إلى الشذُوذِ أقرب. ويقال: أرسَلَت السَّماءُ عَزَالِيَها، إذا جاءت *بمنهمرٍ من المَطَر. وأنشد:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
(عزم) العين والزاء والميم أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على الصَّريمة والقَطْع. يقال: عزَمت أعزِمُ عزماً. ويقولون: عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا، أي جعلتُه أمراً عَزْماً، أي لا مَثْنويّة فيه([9]) . ويقال: كانوا يَرون لِعَزمة الخُلفاء طاعةً. قال الخليل: العَزْم: ما عُقِد عليه القلبُ من أمرٍ أنت فاعلُه، أي متيقِّنه. ويقال: ما لفلانٍ عزيمةٌ، أي ما يَعزِم عليه، كأنَّه لا يمكنه أن يَصْرِمَ الأمر، بل يختلط فيه ويتردَّد.
ومن الباب قولهم: عَزَمْت على الجِنّيّ، وذلك أن تقرأ عليه من عزائم القُرآن، وهي الآياتُ التي يُرجَى بها قَطْعُ الآفةِ عن المَؤُوف. واعتزم السائر([10]) ، إذا سَلَك القصدَ قاطعاً لـه. والرجل يَعزِم الطَّريق: يمضِي فيه لا ينثني. قال حميد([11]) :
* معتزماً للطرُق النواشِط([12]) *
وأولُو العَزْم من الرُّسلِ عليهم السلام: الذين قَطَعوا العلائقَ بينهم وبين مَنْ لم يؤمِن مِن الذين بُعثِوا إليهم، كنوح عليه السلام، إذ قالَ:﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]، وكمحمَّدٍ صلى الله عليه وآله إذْ تبرَّأ من الكُفّار وبَرّأه الله تعالى منهم، وأمَرَه بقتالهم في قوله: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، ثم قال:﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(عزو/ي) العين والزاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الانتماء والاتِّصال.
قال الخليل: الاعتزاء: الاتّصال في الدَّعوى إذا كانت حربٌ، فكلُّ مَن ادَّعى في شعاره فقد اعْتَزَى، إذ قال أنا فلانُ بنُ فلان فقد اعتَزَى إليه. وفي الحديث: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، وهو أن يقول يا لفلان. قال:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
وقال آخَر:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
فهذا الأصل، وأمّا قولهم: عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً، وإنه لَعَِزيٌّ([14]) أي صبور، إذا كان حسَنَ العزَاء على المصائب، فهذا من الأصل الذي ذكرناه، ولأنَّ معنى التعزِّي هو أن يتأسَّى بغيره فيقول: "حالي مثلُ حالِ فلان. ولذلك قيل: تأسَّى، أي جعل أمرَه أُسوة أمرِ غيره. فكذلك التعزِّي. وقولك عَزّيتُه، أي قلتُ له انظُرْ إلى غيرك ومن أصابَه مثلُ ما أصابك. والأصل هذا الذي ذكرناه.
(عزب) العين والزاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تباعدٍ وتنَحٍّ. يقال: عَزَب يعزُبُ عُزُوباً. والعَزَب: الذي لا أهلَ لـه. وقد عَزب يَعْزُبُ عُزوبةً. قال العجّاج في وصف حمارِ الوحش:
* شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا *
وقالوا: والمعِزْابةُ: الذي طالت عُزْبته حتى ما لَه في الأهل مِن حاجة. يقال: عَزَب حِلْمُ فلانٍ، أي ذهب، وأعْزَبَ اللهُ حِلْمَه، أي أذهَبَه. قال الأعشى:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
والعازب من الكلأ: البَعِيد المَطْلَب. قال أبو النجم:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
وكلُّ شيء يفوتُك لا تَقْدِر عليه فقد عَزَب عنك. وأعزب القومُ: أصابوا عازباً من الكلأ.
(عزر) العين والزاء والراء كلمتان: إحداهما التَّعظيم والنَّصر، والكلمة الأخرى جنسٌ من الضَّرب.
فالأولى النَّصر والتوقير، كقوله تعالى: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
والأصل الآخر التَّعزير، وهو الضرب دون الحدّ. قال:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) أنشده في اللسان برواية: "عزوف على الهوى".
([2]) مطلع قصيدة مشهورة له في ديوانه 551. وعجزه:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          وقد سبق في (عش). وأنشده في اللسان (عشش، عزف).
([3]) في الأصل: "لأختار القلادة"، تحريف. وفي اللسان: "لأجتاب الفلاة".
([4]) ديوان ذي الرمة 408 واللسان (عزق). وفي شرح الديوان: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) الجمهرة (3: 6).
([6]) في الأصل: "بو اهتضام".
([7]) ديوان الأعشى 12 واللسان (عزل) والرواية فيهما: "تخرج الشيخ عن بنيه"، وفي الديوان: "من بنيه".
([8]) البيت لعمر بن لجأ، كما في اللسان: (غرف). وفي الأصل: "يهمرها"، وفي اللسان: "تهمزه"، ووجههما ما أثبت.
([9]) المثنوية: الاستثناء. وفي الأصل: "مشوبة"، تحريف.
([10]) في الأصل: "السائم". وفي المجمل: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) هو حميد الأرقط الراجز، كما في اللسان (عزم).
([12]) بعده في اللسان:                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) البيت للراعي، كما في اللسان (عزا). وفي الأصل: "بالكعبة اعتزينا"، صوابه في اللسان.
([14]) ويقال "عز" أيضاً.
([15]) ديوان الأعشى 91 وصدره: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) أنشده في اللسان (عزر).

ـ

##### Türkçe

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(**عزف**) **العين** ve **الزاء** ve **الفاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyden yüz çevirmeye delâlet eder, diğeri de seslerden bir sesten.

Birincisi, Arapların sözü: **عَزَفت** عن الشَّيء, ondan yüz çevirdiğin zaman. Ve **العَزُوف**: dostun huyu üzere neredeyse sebat etmeyen kimse. Şöyle dedi:
ألم تعلمي أنِّي **عزوفٌ** عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
Ve **الفَرزدق** dedi:
* **عزَفْتَ** بأعشاشٍ وما كدتَ **تعزِفُ**([2]) *
İkinci asıl: **العَزيف**: cinlerin sesleri. Ve denilir ki bunun aslı rüzgârların **عَزْف**’idir; o, onun sesi ve uğultusudur. Ve cinlerin **عَزيف**’i hakkında dedi:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
Ve denilir: **أبْرَق العَزّافِ** buna, kendisinde cin olduğu söylenegeldiği için isimlendirildi. Ve bundan, oyun ve eğlencelerdeki **العَزْف** türetildi.

(**عزق**) **العين** ve **الزاء** ve **القاف**’ta aslî bir söz yoktur; lâkin **الخليل** zikretti ki **العَزْق**: bir şeyi zorluk içinde tedavi etmektir. Ve **متعزِّق** bir adam: onda huy sertliği vardır. Ve derler ki **المِعْزقة**: sürme aletlerinden bir alettir. Ve şu beyit okunur:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
Ve bütün bunlar zayıflıkta birbirine yakındır; bazısı bazısına yakındır. Ondan daha şaşırtıcı olan, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen ed-Dürîdî رحمه الله’in gizlediği Yemen lügatidir ve onun sözü: **العَزِيق** yerden bir çöküntüdür; Yemen lügatidir([5]). Ve imamlarımıza ancak güzel (söz) söyleriz.

(**عزل**) **العين** ve **الزاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; uzaklaştırmaya ve yana eğmeye delâlet eder. Dersin ki: insan bir şeyi **عزَل** eder, **يعزِلُه**, onu bir yana koyduğu zaman. Ve o, arkadaşlarından **بمَعْزِلٍ** ve **في مَعزِل**’dedir; yani onlardan bir taraftadır. Ve **العُزْلة**: uzak durma/ayrılma. Ve adam kadından **يَعْزِل** eder; onun çocuğunu istemediği zaman.

Babdan: **الأعزل**: yanında mızrak olmayan. Ve bazısı dedi: **الأعزل** yanında kendisiyle savaşacağı bir silah olmayan kimsedir; o, savaştan **يَعتزِل** eder. Bunu **الخليل** zikretti ve şu beyiti okuttu:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
Ve bununla, **السِّماك الأعزل** denilen yıldız benzetildi. Ancak ona **أعزَل** denildi; çünkü orada başka bir **سِماك** vardır ki ona **الرَّامح** denilir; önünde bir yıldızla, derler ki o onun mızrağıdır. Şu, bu sebeple **أعزل** diye adlandırıldı. Ve denilir ki insanlardan **المِعزال**: yolculukta kavimle birlikte inmeyen, fakat bir tarafta inen [kimsedir]. **الأعشى** dedi:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
Ve binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğu iki yanından birine meyleden. Ama **العَزْلاء** ise, su tulumunun ağzıdır. Muhtemeldir ki bu, zikrettiğimiz bu asıldan şâzdır; ve ikisi arasında uzak bir şekilde birleştirmek mümkündür; o, şüzûza daha yakındır. Ve denilir: gök **عَزَالِيَها**’sını gönderdi; yani yağmurdan *şiddetli bir sağanakla geldiği zaman. Ve şu beyit okunur:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])

(**عزم**) **العين** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; kesinlik ve kesmeye delâlet eder. Denilir: **عزَمت** **أعزِمُ** **عزماً**. Ve derler ki: **عزمت عليك** إِلاَّ فعَلْتَ كذا; yani onu **عَزْماً** bir iş kıldım; yani onda **مَثْنويّة** yoktur([9]). Ve denilir: halifelerin **عَزمة**’sine itaat görürlerdi. **الخليل** dedi: **العَزْم**: kalbin bağladığı şeydir; senin yapacağın bir işten, yani onun kesinlediğin şey. Ve denilir: falanın **عزيمةٌ**’si yoktur; yani üzerine **يَعزِم** ettiği şey yoktur; sanki o, işi **يَصْرِمَ** edemez; bilakis onda karışır ve tereddüt eder.

Babdan onların sözü: **عَزَمْت** على الجِنّيّ; bu, ona Kur’ân’ın **عزائم**’inden okuman demektir; o, âfetin, musibete uğramış kimseden kesilmesi umulan âyetlerdir. Ve **اعتزم** **السائر**([10]), kastı tutup ona kesinlikle girdiği zaman. Ve adam **يَعزِم** yolu: onda gider; dönmez. **حميد**([11]) dedi:
* **معتزماً** للطرُق النواشِط([12]) *
Ve peygamberlerden عليهم السلام **أولُو العَزْم**: kendilerine gönderildikleri kimselerden iman etmeyenlerle aralarındaki bağları kesenlerdir; Nûh عليه السلام gibi; zira dedi ki: ﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26] ve Muhammed صلى الله عليه وآله gibi; zira kâfirlerden beri oldu ve Allah تعالى onu onlardan beri kıldı ve şu sözünde onlarla savaşmayı ona emretti: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1], sonra dedi: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].

(**عزو/ي**) **العين** ve **الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; nisbetlenmeye ve bağlanmaya delâlet eder.

**الخليل** dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman iddiada bağlanmadır; her kim şiarında iddia ederse **اعْتَزَى** etmiştir; zira “ben falan oğlu falanım” dediğinde ona **اعتَزَى** etmiştir. Ve hadiste: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، bu, “ya falan!” demesidir. Şöyle dedi:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
Ve bir başkası dedi:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
İşte bu asıldır. Ama onların sözü: adam **عَزِيَ** eder, **يَعْزَى** **عَزاءً**, ve o elbette **لَعَِزيٌّ**([14]) yani sabırlıdır; musibetler üzerine güzel **العزَاء** sahibi olduğu zaman; bu da zikrettiğimiz asıldandır. Çünkü **التعزِّي**’nin manası, başkasıyla teselli bulmasıdır; şöyle der: “Benim hâlim falanın hâli gibidir.” Bundan dolayı **تأسَّى** denildi; yani kendi işini başkasının işinin örneği kıldı. İşte **التعزِّي** de böyledir. Ve senin sözün: onu **عَزّيتُ**; yani ona “başkasına bak ve senin başına gelenin benzeri kimin başına geldiyse (ona bak)” dedim. Asıl, zikrettiğimiz budur.

(**عزب**) **العين** ve **الزاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; uzaklaşmaya ve çekilmeye delâlet eder. Denilir: **عَزَب** **يعزُبُ** **عُزُوباً**. Ve **العَزَب**: ehli olmayan kimse. Ve **عَزب** eder, **يَعْزُبُ** **عُزوبةً**. **العجّاج** yaban eşeğini vasfederken dedi:
* شهراً وشهرين يسنّ **عَزَبَا** *
Ve dediler: **المعِزْابةُ**: bekârlığı uzayıp da ehil içinde kendisine ihtiyaç kalmayan kimse. Denilir: falanın **حِلْمُ**’ü **عَزَب** etti; yani gitti. Ve Allah onun **حِلْم**’ünü **أعْزَبَ** etti; yani onu giderdi. **الأعشى** dedi:
* فأعزَبْتُ **حِلمي** بل هو اليومَ **أعْزَبا**([15]) *
Ve ottan **العازب**: talebi uzak olan. **أبو النجم** dedi:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
Ve sana kaçan, ona güç yetiremediğin her şey senden **عَزَب** etmiştir. Ve kavim **أعزب** etti: ottan **عازب** olana rastladılar.

(**عزر**) **العين** ve **الزاء** ve **الراء** iki kelimedir: bunlardan biri yüceltme ve yardım; diğer kelime ise vurmanın bir cinsidir.

Birincisi yardım ve saygı göstermedir; Allah تعالى’nın sözü gibi: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].

Diğer asıl **التَّعزير**’dir; o, had’den aşağı vuruştur. Şöyle dedi:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) Lisân’da şu rivayetle okuttu: "عزوف على الهوى".
([2]) Dîvânında 551’de ona ait meşhur bir kasidenin matlaı. Ve ikinci mısraı:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          Daha önce (عش)’te geçti. Lisân’da (عشش، عزف) okuttu.
([3]) Asılda: "لأختار القلادة"، tahrif. Lisân’da: "لأجتاب الفلاة".
([4]) Zî’r-Rumme dîvânı 408 ve Lisân (عزق). Dîvân şerhinde: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) el-Cemhere (3: 6).
([6]) Asılda: "بو اهتضام".
([7]) el-A‘şâ dîvânı 12 ve Lisân (عزل); ikisinde de rivayet: "تخرج الشيخ عن بنيه"، dîvânda: "من بنيه".
([8]) Beyit, Lisân’da (غرف) olduğu üzere Ömer b. Lec’e’nindir. Asılda: "يهمرها"، Lisân’da: "تهمزه"، ikisinin vechi, sabit kıldığımızdır.
([9]) **المثنوية**: istisna. Asılda: "مشوبة"، tahrif.
([10]) Asılda: "السائم". el-Mücmel’de: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) Lisân’da (عزم) olduğu üzere, recez şairi **حميد الأرقط**’tur.
([12]) Lisân’da ondan sonra:                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) Beyit, Lisân’da (عزا) olduğu üzere er-Râ‘î’nindir. Asılda: "بالكعبة اعتزينا"، doğrusu Lisân’dadır.
([14]) "عز" da denilir.
([15]) el-A‘şâ dîvânı 91 ve ilk mısraı: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) Lisân’da (عزر) okuttu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- التعزير: النصرة مع التعظيم. قال تعالى: ﴿وتعزروه﴾ [الفتح/9]، وقال عز وجل: ﴿وعزرتموهم﴾ [المائدة/12]، والتعزير: ضرب دون الحد، وذلك يرجع إلى الأول، فإن ذلك تأديب، والتأديب نصرة ما لكن الأول نصرة بقمع ما يضره عنه، والثاني: نصرة بقمعة عما يضره. فمن قمعته عما يضره فقد نصرته. وعلى هذا الوجه قال صلى الله عليه وسلم: (انصر أخاك ظالما أو مظلوما، قال: أنصره مظلوما فكيف أنصره ظالما؟ فقال: كفه عن الظلم) (عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (انصر أخاك ظالما أو مظلوما)، قيل: يا رسول الله، نصرته مظلوما، فكيف أنصره ظالما؟ قال: (تمنعه من الظلم، فذلك نصرك إياه) أخرجه البخاري في المظالم 5/98؛ ومسلم في البر والصلة برقم (2584) ).
وعزير في قوله: ﴿وقالت اليهود عزيز ابن الله﴾ [التوبة/30]، اسم نبي.

##### Türkçe

- **التعزير**: yüceltme ile birlikte yardım. Yüce Allah dedi ki: ﴿وتعزروه﴾ [الفتح/9], ve Azîz ve Celîl dedi ki: ﴿وعزرتموهم﴾ [المائدة/12], ve **التعزير**: had’den aşağı bir dövme; ve bu, birincisine döner; çünkü bu, terbiye etmedir; ve terbiye etme, (bir) yardımdır; ancak birincisi, kendisine zarar vereni ondan bastırmakla yardımdır; ikincisi: kendisine zarar verenden onu bastırmakla yardımdır. Artık kim onu kendisine zarar verenden bastırdıysa, ona yardım etmiş olur. Ve bu vech üzere, صلى الله عليه وسلم dedi ki: (Kardeşine zalim olarak da mazlum olarak da yardım et; dedi: ona mazlum olarak yardım ederim, peki ona zalim olarak nasıl yardım ederim? dedi ki: onu zulümden alıkoy) (Enes’ten: dedi ki: Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم dedi ki: (Kardeşine zalim olarak da mazlum olarak da yardım et), denildi ki: ey Allah’ın Resûlü, ona mazlum olarak yardım ettim; peki ona zalim olarak nasıl yardım ederim? dedi: (onu zulümden men edersin; işte bu, ona senin yardımındır) Buhârî bunu **المظالم**’de 5/98’de; Müslim de **البر والصلة**’de (2584) numara ile çıkarmıştır).

Ve **عزير** onun sözü içinde: ﴿وقالت اليهود عزيز ابن الله﴾ [التوبة/30], bir peygamber adıdır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ز ر
زمانك العبد فيه معزز موقر والحرّ معز موقر الأول بمعنى المنصور العظم والثاني بمعنى المضروب المهزم من قوله‏:‏ فويلمّ بزّجرّ شعلٌ على الحصى فوقر بزّ ما هنالك ضائع

##### Türkçe

ع ز ر
Zamanın: kölenin onda **معزز** (aziz kılınmış, yüceltilmiş) **موقر** (saygı gösterilmiş) olduğu; hürün ise **معز** (dövülmüş) **موقر** (aşağılanmış) olduğu (zamandır). Birincisi, **المنصور** (yardım edilmiş, muzaffer) anlamındadır; ikincisi ise, şu sözüne göre **المضروب المهزم** (dövülmüş, bozguna uğratılmış) anlamındadır:
فويلمّ بزّجرّ شعلٌ على الحصى
فوقر بزّ ما هنالك ضائع

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَزْر: اللَّوْم.
وعَزَرَهُ يَعْزِره عَزْراً وعَزَّرَه: ردَّه. والعَزْرُ والتَّعْزِيرُ: ضرب دون الحدّ لِمَنْعِه الجانِيَ من المُعاودَة ورَدْعِه عن المعصية؛ قال:
وليس بتعزيرِ الأَميرِ خَزايةٌ عليَّ، إِذا ما كنتُ غَيرَ مُرِيبِ وقيل: هو أَشدُّ الضرب. وعَزَرَه: ضَربَه ذلك الضَّرْب. والعَزْرُ: المنع. والعَزْرُ: التوقيف على باب الدِّين.
قال الأَزهري: وحديث سعد يدل على أَن التَّعْزِيرَ هو التوقيف على الدين لأَنه قال: لقد رأَيْتُني مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وما لنا طعامٌ إِلاَّ الحُبْلَةَ ووَرقَ السَّمُر، ثم أَصبَحتْ بنو سَعْدٍ تُعَزِّرُني على الإِسلام، لقد ضَلَلْتُ إِذا وخابَ عَمَلي؛ تُعِزِّرُني على الإِسلام أَي تُوَقِّفُني عليه، وقيل: تُوَبِّخُني على التقصير فيه. والتَّعْزِيرُ: التوقيفُ على الفرائض والأَحكام. وأَصل التَّعْزير: التأْديب، ولهذا يسمى الضربُ دون الحد تَعْزيراً إِنما هو أَدَبٌ. يقال: عَزَرْتُه وعَزَّرْتُه، فهو من الأَضداد، وعَزَّرَه: فخَّمه وعظَّمه، فهو نحْوُ الضد.والعَزْرُ: النَّصْرُ بالسيف. وعَزَرَه عَزْراً وعَزَّرَه: أَعانَه وقوَّاه ونصره. قال الله تعالى: لِتُعَزِّرُوه وتُوَقِّرُوه، وقال الله تعالى: وعَزَّرْتُموهم؛ جاء في التفسير أَي لِتَنْصُروه بالسيف، ومن نصر النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، فقد نَصَرَ الله عزَّ وجل. وعَزَّرْتُموهم: عَظَّمْتموهم، وقيل: نصَرْتُموهم؛ قال إِبراهيم بن السَّريّ: وهذا هو الحق، والله تعالى أَعلم، وذلك أَن العَزْرَ في اللغة الرَّدُّ والمنع، وتأْويل عَزَرْت فلاناً أَي أَدَّبْتُه إِنما تأْويله فعلت به ما يَرْدَعُه عن القبيح، كما اين نَكَّلْت به تأْويله فعلت به ما يجب أَن يَنْكَل معه عن المُعاودة؛ فتأْويل عَزَّرْتُموهم نصَرْتُموهم بأَن تردُّوا عنهم أَعداءَهم، ولو كان التَّعْزيرُ هو التَّوْقِير لكان الأَجْوَدُ في اللغة الاستغاءَ به، والنُّصْرةُ إِذا وجبت فالتعظيمُ داخلٌ فيها لأَن نصرة الأَنبياء هي المدافعة عنهم والذب عن دِينِم وتعظيمُهم وتوقيرُهم؛ قال: ويجوز تَعْزِرُوه، من عَزَرْتُه عَزْراً بمعنى عَزَّرْته تعزيراً. والتعزير في كلام العرب: التوقيرُ، والتَّعْزِيرُ: النَّصْرُ باللسان والسيف. وفي حديث المبعث: قال وَرَقَةُ بن نَوْفَلٍ: إِنْ بُعِثَ وأَنا حيٌّ فسَأُعَزِّرهُ وأَنْصُرُه؛ التَّعْزيرُ ههنا: الإِعانةُ والتوقيرُ والنصرُ مرة بعد مرة، وأَصل التعزير: المنعُ والردُّ، فكأَن مَن نصَرْتَه قد رَدَدْتَ عنه أَعداءَه ومنعتهم من أَذاه، ولهذا قيل للتأْديب الذي هو دون الحدّ: تَعْزير، لأَنه يمنع الجانيَ أَن يُعاوِدَ الذنب. وعَزَرَ المرأَةَ عَزْراً: نكَحَها. وعَزَرَه عن الشيء: منَعَه. والعَزْرُ والعَزيرُ: ثمنُ الكلإِ إِذا حُصِدَ وبِيعَتْ مَزارِعُه سَواديّة، والجمع العَزائرُ؛ يقولون: هل أَخذتَ عَزيرَ هذا الحصيد؟ أَي هل أَخذت ثمن مراعيها، لأَنهم إِذا حصدوا باعوا مراعِيَها.
والعَزائِرُ والعَيازِرُ: دُونَ العِضَاه وفوق الدِّق كالثُّمام والصَّفْراء والسَّخْبر، وقيل: أُصول ما يَرْعَوْنَه من سِرّ الكلإِ كالعَرفَج والثُّمام والضَّعَة والوَشِيج والسَّخْبَر والطريفة والسَّبَطِ، وهو سِرُّ ما يَرْعَوْنَه.
والعَيزارُ: الصُّلْبُ الشديد من كل شيء؛ عن ابن الأَعرابي. ومَحالةٌ عَيْزارَةٌ: شديدةُ الأَسْرِ، وقد عَيْزَرَها صاحِبُها؛ وأَنشد: فابتغ ذاتَ عَجَلٍ عَيَازِرَا،
صَرَّافةَ الصوتِ دَمُوكاً عاقِرَا
والعَزَوَّرُ: السيء الخلُق. والعَيزار: الغلامُ الخفيف الروح النشيطُ، وهو اللَّقِنُ الثَّقِفُ اللَّقِفُ، وهو الريشة
(* قوله: «وهو الريشة»
كذا بالأصل بهذا الضبط. وفي القاموس: والورش ككتف النشيط الخفيف، والأنثى وريشة). والمُماحِل والمُماني. والعَيزارُ والعَيزارِيَّةُ: ضَرْبٌ من أَقداح الزُّجاج. والعَيازِرُ: العِيدانُ؛ عن ابن الأَعرابي: والعَيزارُ: ضَرْبٌ من الشجر، الواحدة عَيزارةٌ. والعَوْزَرُ: نَصِيُّ الجبل؛ عن أَبي حنيفة.
وعازِرٌ وعَزْرة وعَيزارٌ وعَيزارة وعَزْرانُ: أَسماء. والكُرْكيّ يُكْنَى أَبا العَيزار؛ قال الجوهري: وأَبو العَيزار كنية طائر طويل العنق تراه أَبداً في الماء الضَّحْضاح يسمى السَّبَيْطَر. وعَزَرْتُ الحِمارَ: أَوْقَرْته. وعُزَيرٌ: اسم نبي. وعُزَيرٌ: اسم ينصرف لخفته وإِن كان أَعجميّاً مثل نوح ولوط لأَنه تصغير عَزْر. ابن الأَعرابي: هي العَزْوَرةُ والحَزْوَرةُ والسَّرْوَعةُ والقائِدةُ: للأَكَمة. وفي الحديث ذكر عَزْوَر، بفتح العين وسكون الزاي وفتح الواو، ثَنِيَّةُ الجُحْفَة وعليها الطريق من المدينة إِلى مكة، ويقال فيه عَزُورا.

##### Türkçe

**العَزْر**: kınama.

Ve onu **عَزَرَهُ**; onu **يَعْزِره** **عَزْراً** ve onu **عَزَّرَه**: onu geri çevirdi. Ve **العَزْرُ** ve **التَّعْزِيرُ**: suçluyu tekrar etmeye dönmekten men etmek ve onu günahdan alıkoymak için, had’den aşağı bir dövme;
dedi:
Benim üzerime, eğer şüphe uyandıran değilsem, emîrin **تعزير**i bir aşağılanma değildir.
Ve denildi: o, dövmenin daha şiddetlisidir. Ve onu **عَزَرَه**: onu o dövme ile dövdü. Ve **العَزْرُ**: men etme. Ve **العَزْرُ**: din kapısında durdurma.
El-Ezherî dedi: Sa‘d hadisi, **التَّعْزِيرَ**in din üzerinde durdurma olduğuna delâlet eder;
çünkü o dedi: Andolsun, kendimi Resûlullah ile gördüm, sallallahu aleyhi ve sellem, ve bizim için
**الحُبْلَةَ** ve **وَرقَ السَّمُر**dan başka yiyecek yoktu; sonra Sa‘d oğulları sabahladı da
beni İslâm üzerine **تُعَزِّرُني** ediyor; andolsun, eğer sapıttıysam ve amelim boşa çıktıysa; beni
İslâm üzerine **تُعِزِّرُني** ediyor, yani beni onun üzerinde durduruyor; ve denildi: onda kusur etmekten dolayı beni azarlıyor.
Ve **التَّعْزِيرُ**: farzlar ve hükümler üzerinde durdurmadır. Ve **التَّعْزِير**in aslı: terbiye etmektir; bu yüzden had’den aşağı dövme **تَعْزيراً** diye adlandırılır; ancak o bir edeptir. Denilir: onu **عَزَرْتُه** ve onu **عَزَّرْتُه**; o, zıt anlamlılardandır. Ve onu **عَزَّرَه**: onu yüceltti ve onu büyüttü; o, zıddın benzeridir. Ve **العَزْرُ**: kılıçla yardım/zaferdir. Ve onu **عَزَرَه عَزْراً** ve onu **عَزَّرَه**: ona yardım etti, onu güçlendirdi ve ona zafer verdi. Allah Teâlâ dedi: **لِتُعَزِّرُوه وتُوَقِّرُوه**; ve Allah Teâlâ dedi: **وعَزَّرْتُموهم**; tefsirde geldi: yani onu kılıçla yardım edesiniz diye; ve kim Peygamber’i, sallallahu aleyhi ve sellem, yardım ederse, Allah’ı azze ve celle yardım etmiş olur. Ve **عَزَّرْتُموهم**: onları yücelttiniz; ve denildi: onları yardım ettiniz. İbrâhîm b. es-Serî dedi: Bu haktır; Allah Teâlâ daha iyi bilendir. Ve bu, şundandır ki **العَزْرَ** dilde geri çevirme ve men etmedir; **عَزَرْتُ فلاناً**ın te’vîli, yani onu terbiye ettim, ancak onun te’vîli şudur: ona, onu çirkinden alıkoyacak şeyi yaptım; nitekim **نَكَّلْت به**nin te’vîli: ona, onunla birlikte tekrar etmeye dönmekten vazgeçeceği şeyi yaptım. Öyleyse **عَزَّرْتُموهم**un te’vîli: onları yardım ettiniz; yani onlardan düşmanlarını geri çevirmenizle. Ve eğer **التَّعْزيرُ** **التَّوْقِير** olsaydı, dilde onunla istiğnâ etmek daha iyi olurdu. Ve yardım, vacip olduğunda, tazim onun içine dâhildir; çünkü peygamberlere yardım, onlardan savunma yapmak, dinlerini korumak, onları yüceltmek ve onlara saygı göstermektir. Dedi: **تَعْزِرُوه** da câizdir; **عَزَرْتُه عَزْراً**dan, **عَزَّرْته تعزيراً** mânâsında. Ve Arapların sözünde **التعزير**: saygı göstermedir. Ve **التَّعْزِيرُ**: dil ve kılıçla yardımdır. Ve meb‘as hadîsinde: **وَرَقَةُ بن نَوْفَلٍ** dedi: Eğer gönderilirse ve ben hayatta olursam, elbette onu **فَسَأُعَزِّرهُ** ve ona yardım ederim; buradaki **التَّعْزيرُ**: yardım, saygı gösterme ve defalarca yardım etmektir. Ve **التعزير**in aslı: men etme ve geri çevirmedir; sanki sen yardım ettiğin kimseye, onun düşmanlarını ondan geri çevirmiş ve onları ona eziyetten men etmişsindir. Bu yüzden had’den aşağı olan terbiye için **تَعْزير** denildi; çünkü o, suçluyu günaha dönmekten men eder. Ve kadını **عَزَرَ** **عَزْراً**: onunla nikâhladı. Ve onu bir şeyden **عَزَرَه**: onu men etti. Ve **العَزْرُ** ve **العَزيرُ**: ot biçildiğinde ve ekinleri siyahlık hâlinde satıldığında onun bedeli; çoğulu **العَزائرُ**; derler: Bu biçilmişin **عَزير**ini aldın mı? yani onun otlaklarının bedelini aldın mı? çünkü onlar biçtiklerinde otlaklarını satarlar.

Ve **العَزائِرُ** ve **العَيازِرُ**: **العِضَاه**dan aşağı ve **الدِّق**ten yukarı; **الثُّمام** ve **الصَّفْراء** ve **السَّخْبر** gibi. Ve denildi: otun gizlisinden, onların otlattıklarının kökleri; **العَرفَج** ve **الثُّمام** ve **الضَّعَة** ve **الوَشِيج** ve **السَّخْبَر** ve **الطريفة** ve **السَّبَطِ** gibi; ve o, onların otlattıklarının gizlisidir.

Ve **العَيزارُ**: her şeyden katı, şiddetli olan; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **مَحالةٌ عَيْزارَةٌ**: bağlaması şiddetli; ve sahibi onu **عَيْزَرَها** etti; ve inşâd etti:
Derken, acele sahibi, **عَيَازِرَا** olanı ara,
Sesi çeviren, çok gözyaşlı, kısır.
Ve **العَزَوَّرُ**: kötü huylu. Ve **العَيزار**: ruhu hafif, canlı, faal oğlan; ve o, **اللَّقِنُ** **الثَّقِفُ** **اللَّقِفُ**tur; ve o, **الريشة**dir
(* Sözü: “ve o, **الريشة**dir” asılda bu ضبط ile böyledir. Ve **القاموس**’ta: **الورش** ( **كتف** vezninde): faal, hafif; dişisi **وريشة**).
Ve **المُماحِل** ve **المُماني**. Ve **العَيزارُ** ve **العَيزارِيَّةُ**: cam kadehlerden bir tür. Ve **العَيازِرُ**: değnekler; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve **العَيزارُ**: ağaçtan bir tür; teki **عَيزارةٌ**. Ve **العَوْزَرُ**: dağın çıkıntısı; Ebû Hanîfe’den.

Ve **عازِرٌ** ve **عَزْرة** ve **عَيزارٌ** ve **عَيزارة** ve **عَزْرانُ**: isimlerdir. Ve **الكُرْكيّ**ye **أَبا العَيزار** künyesi verilir. El-Cevherî dedi: Ve **أَبو العَيزار** uzun boyunlu bir kuşun künyesidir; onu daima sığ suda görürsün; **السَّبَيْطَر** diye adlandırılır. Ve eşeği **عَزَرْتُ**: onu yükledim. Ve **عُزَيرٌ**: bir peygamberin adıdır. Ve **عُزَيرٌ**: hafifliğinden dolayı munsarif olan bir isimdir; her ne kadar **نوح** ve **لوط** gibi a‘cemî olsa da; çünkü o, **عَزْر**ın küçültmesidir. İbnü’l-A‘râbî: **العَزْوَرةُ** ve **الحَزْوَرةُ** ve **السَّرْوَعةُ** ve **القائِدةُ**: tepe için (söylenir). Ve hadîste **عَزْوَر** zikredildi; aynın fethi, zâyın sükûnu ve vâvın fethi ile; **الجُحْفَة**nin bir geçididir; Medine’den Mekke’ye yol onun üzerindedir; ve onda **عَزُورا** da denilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ز ر * * التَّعْزِيرُ * التوقير والتعظيم وهو أيضا التأديب ومنه التعزيز الذي هو الضرب دون الحد و * عُزَيْرٌ * اسم ينصرف لخفته وإن كان أعجميا كنوح ولوط لأنه تصغير * عَزْرٍ

##### Türkçe

* ع ز ر * * **التَّعْزِيرُ** * saygı gösterme ve yüceltmedir; o aynı zamanda terbiye etmedir. Ondan, hadd(in) altındaki dövme olan **التعزيز** vardır. Ve * **عُزَيْرٌ** * hafifliğinden dolayı munsarif olan bir isimdir; her ne kadar yabancı olsa da, çünkü o **عَزْرٍ**’ın küçültmesidir; **نوح** ve **لوط** gibi.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العزر: اللوم، يقال: عزره يعزره، بالكسر، عزرا، بالفتح، وعزره تعزيرا: لامه ورده. والعزر، والتعزير: ضرب دون الحد، لمنعه الجاني عن المعاودة، وردعه عن المعصية. قال:
  وليس بتعزير الأمير خـزاية                      على إذا ما كنت غير مريب

  أو هو أشد الضرب. وعزره: ضربه ذلك الضرب، هكذا في المحكم لابن سيده. وقال الشيخ ابن حجر المكي في التحفة على المنهاج: التعزير لغة من أسماء الأضداد، لأنه يطلق على التفخيم والتعظيم، وعلى أشد الضرب، وعلى ضرب دون الحد، كذا في القاموس. والظاهر أن هذا الأخير غلط، لأن هذا وضع شرعي لا لغوي، لأنه لم يعرف إلا من جهة الشرع، فكيف ينسب لأهل اللغة الجاهلين بذلك من أصله: والذي في الصحاح بعد تفسيره بالضرب: ومنه سمى ضرب مادون الحد تعزيرا. فأشار إلى أن هذه الحقيقة الشرعية منقولة عن الحقيقة اللغوية بزيادة قيد، وهو كون ذلك الضرب دون الحد الشرعي، فهو كلفظ الصلاة والزكاة ونحوهما المنقولة لوجود المعنى اللغوي فيها بزيادة. وهذه دقيقة مهمة تفظن لها صاحب الصحاح، وغفل عنها صاحب القاموس. وقد وقع له نظير ذلك كثيرا. وكله غلط يتعين التفطن له. انتهى. وقال أيضا في التحفة في الفطرة: مولدة، وأما ما وقع في القاموس من أنها عربية فغير صحيح، ثم ساق عبارة: وقال: فأهل اللغة يجهلونه، فكيف ينسب إليهم. ونظير هذا من خلطه الحقائق الشرعية بالحقائق اللغوية ما وقع له في تفسير التعزير بأنه ضرب دون الحد. وقد وقع له من هذا الخلط شئ كثير، وكله غلط يجب التنبيه عليه. وكذا وقع له في الركوع والسجود فإنه خلط الحقيقة الشرعية باللغوية انتهى. قلت: وقد نقل الشهاب في شرح الشفاء العبارة الأولى التي في التعزير برمتها، ونقله عنه شيخنا بنص الحروف، وزاد الشهاب عند قوله: فكيف ينسب، الخ: قال شيخنا ابن قاسم: لا يقال: هذا لا يأتي على أن الواضع هو الله تعالى، لأنا نقول: هو تعالى إنما وضع اللغة باعتبار تعارف الناس مع قطع النظر عن الشرع. انتهى. قال شيخنا: ثم رأيت ابن نجيم نقل كلام ابن حجر في شرحه على الكنز المسمى بالنهر الفائق برمته، ثم قال: وأقول: ذكر كثير من العلماء أن صاحب القاموس كثيرا ما يذكر المعنى الاصطلاحي مع اللغوي، فلذلك لا يعقد عليه في بيان اللغة الصرفة. ثم ما ذكره في الصحاح أيضا لا يكون معنى لغويا على ما أفاد صاحب الكشاف فإنه قال: العزر: المنع، ومنه التعزير، لأنه منع عن معاودة القبيح. فعلى هذا يكون ضربا دون حد، من إفراد المعنى الحقيقي، فلا ورود على صاحب القاموس في هذه المادة. انتهى. قال شيخنا: قلت: وهذا من ضيق العطن وعدم التمييز بين المطلق والمقيد. فتأمل. قلت: والعجب منهم كيف سكتوا على قول الشيخ ابن حجر، وهو: فكيف ينسب لأهل اللغة الجاهلين بذلك من أصله?: فإنه إن أراد بأهل اللغة الأئمة الكبار كالخليل والكسائي وثعلب وأبي زيد والشيباني وأضرابهم، فلم يثبت ذلك عنهم خلط الحقائق أصلا، كما هو معلوم عند من طالع كتاب العين والنوادر والفصيح وشروحه وغيرها. وإن أراد بهم من بعدهم كالجوهري والفارابي والأزهري وابن سيده والصاغاني، فإنهم ذكروا الحقائق الشرعية المحتاج إليها، وميزوها من الحقائق اللغوية إما بإيضاح، كالجوهري في الصحاح، أو بإشارة، كبيان العلة التي تميز بينهما، وتارة ببيان المأخذ والقيد، كابن سيده في المحكم والمخصص، وابن جنى في سر الصناعة، وابن رشيق في العمدة، والزمخشري في الكشاف.

  وكفاك بواحد منهم حجة للمصنف فيما روى ونقل. والمجد لما سمى كتابه البحر المحيط ترك فيه بيان المآخذ وذكر العلل والقيودات التي بها يحصل التمييز بين الحقيقتين، وكذا بين الحقيقة والمجاز، ليتم له إحاطة البحر فهو يورد كلامهم مختصرا ملغزا مجموعا موجزا، اعتمادا على حسن فهم المتبصر الحاذق المميز بين الحقيقة والمجاز وبين الحقائق، ومراعاة لسلوك سبيل الاختصار الذي راعاه، واستغراق الأفراد الذي ادعاه. وقوله: وهي دقيقة مهمة تفطن لها صاحب الصحاح وغفل عنها صاحب القاموس قلت: لم يغفل صاحب القاموس عن هذه الدقيقة، فإنه ذكر في كتابه بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب الله العزيز مشيرا إلى ذلك بقوله ما نصه: التعزير: من الأضداد، يكون بمعنى التعظيم وبمعنى الإذلال، يقال: زماننا العبد فيه معزر موقر، والحر فيه معزر موقر، الأول بمعنى المنصور المعظم، والثاني بمعنى المضروب المهزم. والتعزير دون الحد، وذلك يرجع إلى الأول لأن ذلك تأديب، والتأديب نصرة بقهر ما. انتهى. فالظاهر أن الذي ذكره الشيخ ابن حجر إنما هو تحامل محض على أئمة اللغة عموما، وعلى المجد خصوصا، لتكراره في نسبتهم للجهل في مواضع كثيرة من كتابه: التحفة، على ما مر ذكر بعضها. وشيخنا رحمه الله تعالى لما رأى سبيلا للإنكار على المجد كما هو شنشنته المألوفة سكت عنه، ولم يبد له الانتصار، ولا أدلى دلوه في الخوض، كأنه مراعاة للاختصار. والله يعفو عن الجميع، ويتغمدهم برحمته، إنه حليم ستار. والتعزير أيضا: التفخيم والتعظيم فهو، ضد، صرح به الإمام أبو الطيب في كتاب الأضداد وغيره من الأئمة. وقيل: بين التأديب والتفخيم شبه ضد. والتعزير: الإعانة، كالعزر، يقال: عزره عزرا وعزره تعزيرا، أي أعانه. والتعزير: التقوية، كالعزر أيضا. يقال: عزره وعزره، إذا قواه. والتعزير: النصر بالسيف، كالعزر أيضا، يقال: عزره وعزره، إذا نصره، قال الله تعالى: وتعزروه جاء في التفسير: أي لتنصروه بالسيف: وعزرتموهم عظمتموهم. قال إبراهيم بن السرى: وهذا هو الحق، والله أعلم، وذلك لأن العزر في اللغة الرد والمنع، وتأويل: عزرت فلانا، أي أدبته، إنما تأويله فعلت به ما يردعه عن القبيح، كما أن نكلت به تأويله فعلت به ما يجب أن ينكل معه عن المعاودة، فتأويل عزرتموهم: نصرتموهم بأن تردوا عنهم أعداءهم، ولو كان التعزير هو التوقير لكان الأجود في اللغة الاستغناء به. والنصرة إذا وجبت فالتعظيم داخل فيها، لأن نصرة الأنبياء هي المدافعة عنهم، والذب عن دينهم، وتعظيمهم وتوقيرهم. والتعزير في كلام العرب: التوقير، والنصر باللسان والسيف، وفي حديث المبعث قال ورقة بن نوفل: إن بعث وأنا حي فسأعزره وأنصره، التعزير هنا: الإعانة والتوقير والنصر مرة بعد مرة. والعزر عن الشيء كالضرب: المنع والرد، وهذا أصل معناه. ومنه أخذ معنى النصر، لأن من نصرته فقد رددت عنه أعداءه ومنعتهم من أذاه؛ ولهذا قيل للتأديب الذي دون الحد: تعزير، لأنه يمنع الجاني أن يعاود الذنب. وفي الأبنية لابن القطاع: عزرت الرجل عزرا: منعته من الشيء. والعزر: النكاح، يقال: عزر المرأة عزرا، إذا نكحها. والعزر: الإجبار على الأمر.

  يقال: عزره على كذا، إذا أجبره عليه، أورده الصاغاني. والعزر: التوقيف على باب الدين، قال الأزهري: وحديث سعد يدل على ذلك، لأنه قال: قد رأيتني مع رسول الله صلى الله عليه وسلم وما لنا طعام إلا الحبلة وورق السمر، ثم أصبحت بنو أسد تعزرني على الإسلام، لقد ضللت إذا وخاب عملي، أي توقفني عليه. وقيل: توبخني على التقصير فيه. والتعزير: هو التوقيف على الفرائض والأحكام، وأصله التأديب ولهذا يسمى الضرب دون الحد تعزيرا، إنما هو أدب، يقال: عزرته وعزرته. والعزر: ثمن الكلإ إذا حصد وبيعت مزارعه، كالعزير، على فعيل، بلغة أهل السواد، الأخير عن الليث، والجمع العزائر، يقولون: هل أخذت عزير هذا الحصيد? أي هل أخذت ثمن مراعيها، لأنهم إذا حصدوا باعوا مراعيها. والعزائر والعيازر: دون العضاه وفوق الدق، كالثمام والصفراء والسخبر. وقيل أصول ما يرعونه من شر الكلإ، كالعرفج والثمام والضعة والوشيج والسخبر والطريفة والسبط، وهو شر ما يرعونه. والعيازر: العيدان، عن ابن الأعرابي. والعيازير: بقايا الشجر، لا واحد لها، هكذا أورده الصاغاني. والعيزار: الصلب الشديد من كل شئ، عن ابن الأعرابي. ومنه يقال: محالة عيزارة، إذا كانت شديدة الأسر، قد عيزرها صاحبها. وأنشد أبو عمرو:ره على كذا، إذا أجبره عليه، أورده الصاغاني. والعزر: التوقيف على باب الدين، قال الأزهري: وحديث سعد يدل على ذلك، لأنه قال: قد رأيتني مع رسول الله صلى الله عليه وسلم وما لنا طعام إلا الحبلة وورق السمر، ثم أصبحت بنو أسد تعزرني على الإسلام، لقد ضللت إذا وخاب عملي، أي توقفني عليه. وقيل: توبخني على التقصير فيه. والتعزير: هو التوقيف على الفرائض والأحكام، وأصله التأديب ولهذا يسمى الضرب دون الحد تعزيرا، إنما هو أدب، يقال: عزرته وعزرته. والعزر: ثمن الكلإ إذا حصد وبيعت مزارعه، كالعزير، على فعيل، بلغة أهل السواد، الأخير عن الليث، والجمع العزائر، يقولون: هل أخذت عزير هذا الحصيد? أي هل أخذت ثمن مراعيها، لأنهم إذا حصدوا باعوا مراعيها. والعزائر والعيازر: دون العضاه وفوق الدق، كالثمام والصفراء والسخبر. وقيل أصول ما يرعونه من شر الكلإ، كالعرفج والثمام والضعة والوشيج والسخبر والطريفة والسبط، وهو شر ما يرعونه. والعيازر: العيدان، عن ابن الأعرابي. والعيازير: بقايا الشجر، لا واحد لها، هكذا أورده الصاغاني. والعيزار: الصلب الشديد من كل شئ، عن ابن الأعرابي. ومنه يقال: محالة عيزارة، إذا كانت شديدة الأسر، قد عيزرها صاحبها. وأنشد أبو عمرو:
  فابتغ ذات عـجـل عـيازرا                      صرافة الصوت دموكا عاقرا

  والعيزار أيضا: الغلام الخفيف الروح النشيط، وهو اللقن الثقف اللقف، هكذا في التكملة، وزاد في اللسان: وهو الريشة والمماحل والمماني. والعيزار: ضرب من أقداح الزجاج، كالعيزارية الأخيرة في التكملة، وهما جميعا في اللسان. والعيزار شجر، في اللسان: وهو ضرب من الشجر، الواحدة عيزارة. وفي الصحاح: أبو العيزار كنية طائر طويل العنق تراه في الماء الضحضاح أبدا، يسمى السبيطر، أو هو الكركي. وقال أبو حنيفة: العوزر: نصى الجبل، قال: كذا نسميه، وأهل نجد يسمونه النصى، هكذا أورده الصاغاني. وعيزار وعيزارة، بفتحهما، وعزرة، كطلحة، وعزرار، كسلسال، هكذا بالراء في آخره، وفي بعض الأمهات: عزران، كسحبان، ولعله الصواب وكذا عازر كقاسم وهاجر: أسماء. والعزور، كجعفر: السيئ الخلق، كالعزور، كعملس والحزور. وقد تقدم. والعزور: الديوث، وهو القواد. والعزورة بهاء: الأكمة، قال ابن الأعرابي: هي العزورة والحزورة والسروعة والقائدة: للأكمة. وعزورة، بلا لام: ع، قرب مكة زيدت شرفا. وقيل: هو جبل عن يمنة طريق الحاج إلى معدن بني سليم، بينهما عشرة أميال، أو عزورة: ثنية المدنيين إلى بطحاء مكة، زيدت شرفا. وفي الحديث ذكر عزور كجعفر، وهو ثنية الجحفة، وعليها الطريق من المدينة إلى مكة، ويقال فيه عزورا. وعازر، كهاجر: اسم رجل أحياه سيدنا عيسى عليه السلام وعزير، تصغير عزر: اسم نبي مختلف في نبوته، ينصرف لخفته وإن كان أعجميا، مثل لوط ونوح، لأنه تصغير عزر. وقيس بن العيزارة، وهي أي العيزارة اسم أمه: شاعر من شعراء هذيل، وهو قيس بن خويلد. ومما يستدرك عليه: عزرت البعير عزرا: شددت على خياشيمه خيطا ثم أوجرته. وعزرت الحمار: أوقرته. ومحمد بن عزار بن أوس بن ثعلبة، ككتان، قتله منصور بن جمهور بالسند. ويحيى بن عقبة بن أبي العيزار، عن محمد بن جحادة، ضعفه يحيى بن معين. ومحمد بن أبي القاسم بن عزرة الأزدي، راوية مشهور. وعزير بن سليم العامري النسفي، وعزير بن الفضل وعزير بن عبد الصمد. وحمار العزير هو أحمد بن عبيد الله الأخباري. وعبد الله بن عزير السمرقندي. وعباس بن عزير، وعزير بن أحمد الأصبهاني، وحفيده عزير بن الربيع بن عزير، ونافلته محفوظ بن حامد بن عبد المنعم بن عزير: محدثون. واستدرك شيخنا عزرائيل، ضبطوه بالكسر والفتح: ملك مشهور، عليه السلام. قلت: والعيازرة: قرية باليمن، ومنها القاضي العلامة أستاذ الشيوخ الحسن بن سعيد العيزريني، من قضاة الحضرة الشريفة أبي طالب أحمد بن القاسم ملك اليمن، توفى بالعيازرة سنة 1038.

##### Türkçe

**العزر**: azarlama; denir ki: **عزره يعزره**; kesre ile, **عزرا**; fetha ile; ve **عزره تعزيرا**: onu azarladı ve geri çevirdi. Ve **العزر** ve **التعزير**: had’den aşağı bir dövme; suçluyu tekrar etmeye karşı men etmek ve onu masiyetten alıkoymak için. Dedi ki:
  Ve emir’in **تعزير**i bir aşağılanma değildir                      üzerine, eğer sen şüpheli olmayan isen

  Yahut o, dövmenin en şiddetlisidir. Ve **عزره**: onu o dövme ile dövdü; İbn Sîde’nin **المحكم**’inde böyledir. Şeyh İbn Hacer el-Mekkî **التحفة**’de **المنهاج** üzerine dedi: **التعزير** lugatte zıt adlardan bir addır; çünkü tafhîm ve ta‘zîm üzerine, ve dövmenin en şiddetlisi üzerine, ve had’den aşağı bir dövme üzerine ıtlak olunur; **القاموس**’ta böyle. Ve zâhir olan, şu sonuncunun hata olduğudur; çünkü bu şer‘î bir vaz‘dır, lugavî değil; çünkü ancak şer‘ cihetinden bilindi; öyleyse aslından bununla cahil olan dil ehline nasıl nisbet edilir?: Ve **الصحاح**’ta, onu dövme ile tefsirinden sonra olan: “Ve ondan, had’den aşağı olan dövmeye **تعزيرا** ad verildi.” Böylece, bu şer‘î hakikatin lugavî hakikatten bir kayıt ziyadesiyle nakledilmiş olduğuna işaret etti; o da, o dövmenin şer‘î had’den aşağı olmasıdır; o, lugavî mânânın onda bulunmasıyla beraber ziyade ile nakledilmiş olan **الصلاة** ve **الزكاة** lafzı ve benzerleri gibidir. Ve bu, **الصحاح** sahibinin ona dikkat ettiği, **القاموس** sahibinin ondan gafil olduğu mühim bir dakikadır. Ve ona bunun benzeri çokça vâki olmuştur. Ve hepsi hatadır; ona uyanık olmak taayyün eder. Bitti. Yine **التحفة**’de **الفطرة** hakkında dedi: müvelleddir; ama **القاموس**’ta onun Arapça olduğunun vâki olması sahih değildir; sonra bir ibare sevk etti: ve dedi: “Öyleyse dil ehli onu bilmez; nasıl onlara nisbet edilir.” Ve bunun benzeri, şer‘î hakikatleri lugavî hakikatlerle karıştırmasından, **التعزير**i “had’den aşağı bir dövme” diye tefsir etmesinde ona vâki olandır. Ve ona bu karışımdan çokça bir şey vâki olmuştur; ve hepsi hatadır; ona tenbih etmek gerekir. Ve yine ona **الركوع** ve **السجود**’da vâki olmuştur; çünkü şer‘î hakikati lugavî ile karıştırdı. Bitti. Dedim: Şihâb, **شرح الشفاء**’da **التعزير**’deki ilk ibareyi bütünüyle nakletti; ve şeyhimiz onu harflerin nassıyla ondan nakletti; ve Şihâb, “nasıl nisbet edilir” sözü yanında şunu ziyade etti: Şeyhimiz İbn Kâsım dedi: “Şu denilmez: bu, vâzı‘ın Allah Teâlâ olması üzerine gelmez; çünkü biz deriz: O Teâlâ, dili ancak insanların teârüfü itibarıyla, şer‘den nazar kesmekle vaz‘ etti.” Bitti. Şeyhimiz dedi: Sonra İbn Nüceym’in, İbn Hacer’in sözünü **النهر الفائق** diye adlandırılan **شرح**’ında **الكنز** üzerine bütünüyle naklettiğini gördüm; sonra dedi: “Ve derim: âlimlerin çoğu, **القاموس** sahibinin çoğu kere ıstılahî mânâyı lugavî ile beraber zikrettiğini söyledi; bu sebeple sırf dili beyan etmede ona dayanılmaz. Sonra **الصحاح**’ta zikrettiği de, **الكشاف** sahibinin fayda verdiği üzere lugavî bir mânâ olmaz; çünkü o dedi: **العزر**: men‘dir; ve ondan **التعزير**; çünkü çirkini tekrar etmeye karşı men‘dir. Öyleyse buna göre, had’den aşağı bir dövme, hakikî mânânın ifradındandır; bu maddede **القاموس** sahibine bir itiraz yoktur.” Bitti. Şeyhimiz dedi: Dedim: Bu, menzilin darlığındandır ve mutlak ile mukayyed arasında temyiz etmemektendir. Öyleyse düşün. Dedim: Onlardan şaşılır; Şeyh İbn Hacer’in şu sözü üzerine nasıl sustular: “aslından bununla cahil olan dil ehline nasıl nisbet edilir?”: Çünkü eğer “dil ehli” ile Halîl, Kisâî, Sa‘leb, Ebû Zeyd, Şeybânî ve emsalleri gibi büyük imamları kastettiyse, onlardan hakikatleri karıştırma aslâ sabit olmadı; **كتاب العين**’ı, **النوادر**’i, **الفصيح**’i ve şerhlerini ve başkalarını mütalaa edenin yanında bilindiği üzere. Ve eğer onlarla, onlardan sonrakileri, Cevherî, Fârâbî, Ezherî, İbn Sîde, Sâgânî gibi olanları kastettiyse, muhtaç olunan şer‘î hakikatleri zikrettiler ve onları lugavî hakikatlerden ayırdılar: ya izah ile, **الصحاح**’ta Cevherî gibi; yahut işaret ile, ikisini ayıran illetin beyanı gibi; ve bazen me’haz ve kaydın beyanı ile, **المحكم** ve **المخصص**’ta İbn Sîde gibi, **سر الصناعة**’da İbn Cinnî gibi, **العمدة**’da İbn Reşîk gibi, **الكشاف**’ta Zemahşerî gibi.

  Ve onlardan bir tek kişi sana, musannif için, rivayet ettiği ve naklettiği şeyde hüccet olarak yeter. Ve Mecd, kitabını **البحر المحيط** diye adlandırınca, onda me’hazların beyanını ve iki hakikat arasında, ve yine hakikat ile mecaz arasında temyizi elde ettiren illetleri ve kayıtları zikretmeyi terk etti; denizi kuşatması tamamlansın diye; o, onların sözünü muhtasar, muamma, toplanmış, veciz olarak getirir; hakikat ile mecaz arasında ve hakikatler arasında ayırt eden, basiret sahibi, mahir, temyiz edici kimsenin güzel anlayışına dayanarak; ve gözettiği ihtisar yoluna sülûku gözeterek; ve iddia ettiği fertleri istigrakı gözeterek. Ve onun sözü: “Ve bu, **الصحاح** sahibinin ona dikkat ettiği, **القاموس** sahibinin ondan gafil olduğu mühim bir dakikadır” dedim: **القاموس** sahibi bu dakikadan gafil olmadı; çünkü kitabı **بصائر ذوي التمييز في لطائف كتاب الله العزيز**’de buna işaret ederek şu nassıyla dedi: **التعزير**: zıtlardandır; ta‘zîm mânâsıyla ve zillet mânâsıyla olur; denir ki: “zamanımızda köle onda **معزر موقر**dır, hür onda **معزر موقر**dır”; birincisi, mansûr, muazzam mânâsıyla; ikincisi, dövülmüş, bozguna uğratılmış mânâsıyla. Ve **التعزير** had’den aşağıdır; ve bu, birinciye döner; çünkü o, te’dîbdir; ve te’dîb, bir kahır ile bir çeşit nusrettir. Bitti. Öyleyse zâhir olan, Şeyh İbn Hacer’in zikrettiği şeyin, dil imamlarına umûmen ve Mecd’e husûsen sırf bir yüklenme olduğudur; onun kitabı **التحفة**’de, birçok yerde onları cehalete nisbet etmesini tekrarlamasından dolayı; daha önce bazısının zikri geçtiği üzere. Ve şeyhimiz rahimehullâhu teâlâ, Mecd’e inkâr için bir yol gördüğünde, onun alışılmış şenşenesi olduğu üzere, ondan sustu; ve ona karşı koymayı ortaya koymadı; ve dalını sarkıtmadı, dalmaya girişmedi; sanki ihtisarı gözeterek. Allah hepsini affetsin ve onları rahmetiyle bürüsün; şüphesiz O, halîmdir, settârdır. Ve **التعزير** ayrıca: tafhîm ve ta‘zîmdir; o, zıttır; bunu İmam Ebû’t-Tayyib **كتاب الأضداد**’da ve diğer imamlardan açıkça söyledi. Ve denildi: te’dîb ile tafhîm arasında, zıta benzerlik vardır. Ve **التعزير**: i‘ânedir; **العزر** gibi; denir ki: **عزره عزرا** ve **عزره تعزيرا**; yani ona yardım etti. Ve **التعزير**: takviyedir; yine **العزر** gibi. Denir ki: **عزره** ve **عزره**; onu kuvvetlendirdiği zaman. Ve **التعزير**: kılıçla nusrettir; yine **العزر** gibi; denir ki: **عزره** ve **عزره**; onu nusret ettiği zaman. Allah Teâlâ dedi: **وتعزروه**; tefsirde geldi: yani onu kılıçla nusret edesiniz: **وعزرتموهم**: onları tazim ettiniz. İbrâhîm b. es-Serî dedi: Ve bu, haktır; Allah daha iyi bilir. Ve bu, şundan dolayıdır ki **العزر** lugatte redd ve men‘dir; ve “**عزرت فلانا**”nın te’vîli, yani “onu te’dîb ettim”in te’vîli, ancak şudur: onunla, onu çirkinden alıkoyacak şeyi yaptım; nitekim “**نكلت به**”nin te’vîli, ancak şudur: onunla, onunla beraber tekrar etmeye karşı çekinilecek şeyi yaptım; öyleyse “**عزرتموهم**”un te’vîli: onları nusret ettiniz; onlardan düşmanlarını geri çevirmekle ve onları onun eziyetinden men etmekle. Ve eğer **التعزير** tevkir olsaydı, lugatte onunla yetinmek daha iyi olurdu. Ve nusret vacip olunca, ta‘zîm onun içine dâhildir; çünkü nebîlerin nusreti, onlardan müdafaa etmektir, dinlerinden savunmaktır, ve onları tazim etmek ve tevkir etmektir. Ve Arapların sözünde **التعزير**: tevkir, ve dil ile ve kılıçla nusrettir. Ve **حديث المبعث**’ta, Varaka b. Nevfel dedi: “Eğer gönderilirse ve ben hayatta isem, elbette onu **سأعزره** ve onu nusret ederim.” Burada **التعزير**: i‘âne ve tevkir ve bir kereden sonra bir kere nusrettir. Ve **العزر** bir şeyden, dövme gibi: men‘ ve redddir; ve bu, mânâsının aslıdır. Ve ondan nusret mânâsı alındı; çünkü onu nusret ettiğinde, ondan düşmanlarını geri çevirmiş ve onları ona eziyetten men etmiş olursun; bunun için, had’den aşağı olan te’dîbe **تعزير** denildi; çünkü suçluyu günahı tekrar etmeye karşı men eder. Ve İbnü’l-Kattâ‘ın **الأبنية**’sinde: **عزرت الرجل عزرا**: onu şeyden men ettim. Ve **العزر**: nikâhtır; denir ki: **عزر المرأة عزرا**; onu nikâhladığı zaman. Ve **العزر**: işe icbar etmektir.

Denilir: **عزره على كذا**, onu buna zorladıysa; bunu **الصاغاني** nakletti. Ve **العزر**: din kapısı üzerinde durdurmadır; **الأزهري** dedi ki: Sa‘d’ın hadisi buna delâlet eder; çünkü o dedi: “Kendimi, Allah’ın Resûlü صلى الله عليه وسلم ile birlikte gördüm; bizim için yiyecek, ancak **الحبلة** ve **ورق السمر** idi; sonra **بنو أسد** beni İslâm üzerine **تعزرني** etmeye başladı; o hâlde sapıtmışım ve amelim boşa çıkmış olur”; yani beni onun üzerinde durdurur. Ve denildi: onda kusur etmekten dolayı beni azarlarsın. Ve **التعزير**: farzlar ve hükümler üzerinde durdurmadır; aslı edeblendirmedir; bu yüzden haddden aşağı olan dövme **تعزيرا** diye adlandırılır; o ancak edeptir. Denilir: **عزرته** ve **عزرته**. Ve **العزر**: ot biçildiğinde ve otlakları satıldığında otun bedelidir; **العزير** gibi, **فعيل** vezni üzere; **أهل السواد** dilinde; sonuncusu **الليث**’ten (naklen). Çoğulu **العزائر**’dir. Derler: “Bu biçilmişin **عزير**’ini aldın mı?” yani otlaklarının bedelini aldın mı? Çünkü onlar biçtiklerinde otlaklarını satarlar. Ve **العزائر** ve **العيازر**: **العضاه**’dan aşağı, **الدق**’tan yukarıdır; **الثمام** ve **الصفراء** ve **السخبر** gibi. Ve denildi: onların otlattıkları kötü otun kökleridir; **العرفج** ve **الثمام** ve **الضعة** ve **الوشيج** ve **السخبر** ve **الطريفة** ve **السبط** gibi; o, onların otlattıklarının en kötüsüdür. Ve **العيازر**: çubuklar/odun parçalarıdır; **ابن الأعرابي**’den. Ve **العيازير**: ağaç kalıntılarıdır; onun tekili yoktur; **الصاغاني** bunu böyle nakletti. Ve **العيزار**: her şeyden katı, şiddetli olandır; **ابن الأعرابي**’den. Ondan dolayı denilir: **محالة عيزارة**, bağlaması şiddetli olduğunda; sahibi onu **عيزرها** etmiştir. **أبو عمرو** inşad etti:

فابتغ ذات عـجـل عـيازرا
صرافة الصوت دموكا عاقرا

Ve **العيزار** ayrıca: hafif ruhlu, çevik, faal oğlandır; o, anlayışlı, zeki, çabuk kavrayandır; **التكملة**’de böyledir. **اللسان**’da artırdı: ve o, **الريشة** ve **المماحل** ve **المماني**’dir. Ve **العيزار**: cam kadehlerden bir türdür; **العيزارية** gibi; sonuncusu **التكملة**’dedir; ikisi de **اللسان**’dadır. Ve **العيزار** bir ağaçtır; **اللسان**’da: o, ağaçtan bir türdür; tekili **عيزارة**’dır. Ve **الصحاح**’ta: **أبو العيزار**, boynu uzun bir kuşun künyesidir; onu sığ suda daima görürsün; **السبيطر** diye adlandırılır; yahut o **الكركي**’dir. **أبو حنيفة** dedi ki: **العوزر**: dağın **نصى**’sıdır; dedi: biz onu böyle adlandırırız; **أهل نجد** onu **النصى** diye adlandırır; **الصاغاني** bunu böyle nakletti. Ve **عيزار** ve **عيزارة**, ikisinin fethiyle; ve **عزرة**, **طلحة** gibi; ve **عزرار**, **سلسال** gibi; sonunda **الراء** ile böyle; bazı ana kaynaklarda: **عزران**, **سحبان** gibi; belki de doğru olan odur; ve yine **عازر** **قاسم** gibi ve **هاجر**: isimlerdir. Ve **العزور**, **جعفر** gibi: kötü huyludur; **العزور** gibi; **عملس** ve **الحزور** gibi. Geçti. Ve **العزور**: **الديوث**’tur; o, **القواد**’dır. Ve **العزورة** (ه ile): tümsektir; **ابن الأعرابي** dedi ki: o, tümsek için **العزورة** ve **الحزورة** ve **السروعة** ve **القائدة**’dir. Ve **عزورة**, lâm’sız: Mekke yakınında bir yer; şeref olarak artırıldı. Ve denildi: o, **معدن بني سليم**’e giden hac yolunun sağında bir dağdır; aralarında on mil vardır. Yahut **عزورة**: Medinelilerin Mekke’nin **بطحاء**’sına (inen) geçididir; şeref olarak artırıldı. Hadiste **عزور** (**جعفر** gibi) zikredildi; o, **الجحفة** geçididir; Medine’den Mekke’ye yol onun üzerindedir; onda **عزورا** da denilir. Ve **عازر**, **هاجر** gibi: efendimiz Îsâ عليه السلام’ın dirilttiği bir adamın adıdır. Ve **عزير**, **عزر**’ın küçültmesi: nübüvveti hakkında ihtilaf edilen bir peygamberin adıdır; hafifliğinden dolayı munsariftir, her ne kadar yabancı olsa da; **لوط** ve **نوح** gibi; çünkü o, **عزر**’ın küçültmesidir. Ve **قيس بن العيزارة**—yani **العيزارة** onun annesinin adıdır—**هذيل** şairlerinden bir şairdir; o, **قيس بن خويلد**’dir. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **عزرت البعير عزرا**: onun burun deliklerine bir ip sımsıkı bağladım, sonra onu yükledim. Ve **عزرت الحمار**: onu yükledim. Ve **محمد بن عزار بن أوس بن ثعلبة**, **كتان** gibi; onu Sind’de **منصور بن جمهور** öldürdü. Ve **يحيى بن عقبة بن أبي العيزار**, **محمد بن جحادة**’den; onu **يحيى بن معين** zayıf saydı. Ve **محمد بن أبي القاسم بن عزرة الأزدي**: meşhur bir râvîdir. Ve **عزير بن سليم العامري النسفي**, ve **عزير بن الفضل** ve **عزير بن عبد الصمد**. Ve **حمار العزير**: **أحمد بن عبيد الله الأخباري**’dir. Ve **عبد الله بن عزير السمرقندي**. Ve **عباس بن عزير**, ve **عزير بن أحمد الأصبهاني**, ve onun torunu **عزير بن الربيع بن عزير**, ve onun nâfilesi **محفوظ بن حامد بن عبد المنعم بن عزير**: muhaddislerdir. Şeyhimiz **عزرائيل**’i istidrâk etti; onu kesre ve fetha ile ضبط ettiler: meşhur bir melektir; عليه السلام. Dedim ki: ve **العيازرة**: Yemen’de bir köydür; ondan, şeyhlerin üstadı, kadı, allâme **الحسن بن سعيد العيزريني**’dir; Yemen meliki **أبي طالب أحمد بن القاسم**’ın şerefli huzretinin kadılarındandır; **العيازرة**’de 1038 yılında vefat etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَزَرَهُ
1 عَزَرَهُ ذ , aor. عَزِرَ , inf. n. عَزْرٌ, He prevented, hindered, withheld, or forbade, him; (Mgh, * O, K, * TA;) and turned him away, or back; (Mgh, * O, TA;) عَنِ الشَّىْءِ from the thing: this is the primary signification, from which others, mentioned in the next paragraph, are derived. (TA.) See 2, in eight places. ― -b2- And عَزَرْتُ البَعِيرَ. inf. n. عَزْرٌ, I tied a cord upon the خَيَاشِيم [app. meaning the upper parts of the nostrils] of the camel, and then put medicine into his mouth. (O, TA.) ― -b3- And عَزَرَ المَرُأَةَ, (TA,) inf. n. as above, (K,) He compressed the woman. (K, * TA.)

عزّرهُ
2 عزّرهُ ذ , (O, TA,) inf. n. تَعْزِيرٌ, (S, O, K, TA,) He disciplined, chastised, corrected, or punished, him; (S, O, TA;) meaning he did to him that which should turn him away, or back, from evil, or foul, conduct. (Ibrلheem Es-Seree, O, * TA.) ― -b2- And hence, (S,) He inflicted upon him a beating, or flogging, less than that prescribed by the law; (S, M, Mgh, * O, Msb, * K;) as also ↓ عَزَرَهُ, inf. n. عَزْرٌ: (TA: but only the inf. n. of the latter verb in this sense is there mentioned:) because it prevents the criminal from returning to disobedience: but whether this meaning belong only to the conventional language of the law or be implied in the proper signification, is disputed: (TA:) or he beat, or flogged, him with the utmost vehemence: (M, K:) or تَعْزِيرٌ signifies [simply] the act of beating. (A.) And one says, ضَرَبَهُ تَعْزِيرًا, meaning He beat him moderately; not exceeding the ordinary bounds. (TA in art. حل.) ― -b3- Also He constrained him against his will, عَلَى الأَمْرِ to do the thing, (O, K, *) and taught him by forbidding him to return to the doing of that which was at variance therewith; and so ↓ عَزَرَهُ: (IAar, O:) and he taught him the فَرَائِض and أَحْكَام [or obligatory statutes or ordinances of God]; (O;) or التَّعْزِيرُ, (Az, L,) or ↓ العَزْرُ, (K,) signifies the teaching [one] (Az, L, K) religion, (Az, L,) or بَاب الدِّين [i. e. the declaration of belief in the unity of God and in the mission of Mohammad] and the فَرَائِض and أَحْكَام. (L, K.) ― -b4- And He blamed, censured, or reproved, him; as also ↓ عَزَرَهُ, aor. عَزِرَ , inf. n. عَزْرٌ. (K.) ― -b5- And He aided, or assisted, him; as also ↓ عَزَرَهُ, inf. n. as above: (K, * TA:) and he strengthened him; (K, * TA;) and so ↓ عَزَرَهُ, inf. n. as above. (TA.) He aided him against his enemy, or enemies, by repelling the latter; (O, TA;) as also ↓ عَزَرَهُ, aor. عَزِرَ and عَزُرَ , but the former is the more chaste, inf. n. as above: (O:) or he did so time after time: or with the sword. (O, TA.) ― -b6- And He treated him with reverence, veneration, respect, or honour; (S, A, O, Msb, K;) and so ↓ عَزَرَهُ, aor. عَزِرَ and عَزُرَ , inf. n. as above. (O.) ― -b7- Also He abased him; rendered him abject, vile, despicable, or ignominious: thus it has two contr. significations. (B, TA.) ― -b8- And He loaded him, namely, an ass. (S.)

عِزْرَائِيلُ
عِزْرَائِيلُ ذ , as some write it, or, as others, عَزْرَائِيلُ, [The Angel of Death;] a certain angel, well known. (MF.)

عَيْزَارٌ
عَيْزَارٌ ذ A species of trees. (S, O, L, K.) -A2- أَبُو العَيْزَارِ the surname of A certain long-necked bird, which one always seees in shallow water, (S, O, K, *) called the سَبَيْطَر: (S, O:) or it is the كُرْكِىّ [or Numidian crane]. (K.)

##### Türkçe

عَزَرَهُ
1 **عَزَرَهُ** **ذ** , muzâri‘i **عَزِرَ** , mastar ismi **عَزْرٌ**, O, onu men etti, engelledi, alıkoydu veya yasakladı; (Mgh, O, K, TA;) ve onu çevirdi, yahut geri çevirdi; (Mgh, O, TA;) **عَنِ الشَّىْءِ** şeyden: bu, birincil anlamdır; bundan, sonraki paragrafta zikredilen diğerleri türemiştir. (TA.) Sekiz yerde 2’ye bak. ― -b2- Ve **عَزَرْتُ البَعِيرَ**. mastar ismi **عَزْرٌ**, Ben devenin **خَيَاشِيم**’i [görünüşe göre burun deliklerinin üst kısımları anlamında] üzerine bir ip bağladım; sonra onun ağzına ilaç koydum. (O, TA.) ― -b3- Ve **عَزَرَ المَرُأَةَ**, (TA,) mastar ismi yukarıdaki gibi, (K,) O, kadını sıktı. (K, TA.)

عزّرهُ
2 **عزّرهُ** **ذ** , (O, TA,) mastar ismi **تَعْزِيرٌ**, (S, O, K, TA,) O, onu terbiye etti, cezalandırdı, düzeltti veya cezaya çarptırdı; (S, O, TA;) yani ona, onu kötü yahut çirkin davranıştan çevirecek veya geri çevirecek şeyi yaptı. (Ibrلheem Es-Seree, O, TA.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (S,) O, ona, şeriatın belirlediğinden daha az bir dövme veya kırbaç vurma uyguladı; (S, M, Mgh, O, Msb, K;) bunun gibi ↓ **عَزَرَهُ**, mastar ismi **عَزْرٌ**: (TA: fakat orada bu anlamda yalnızca ikinci fiilin mastar ismi zikredilmiştir:) çünkü bu, suçluyu itaatsizliğe dönmekten men eder: fakat bu anlamın yalnızca şeriatın örfî diline mi ait olduğu yoksa aslî anlamda mı mündemiç bulunduğu ihtilaflıdır: (TA:) yahut onu en şiddetli şekilde dövdü veya kırbaçladı: (M, K:) yahut **تَعْزِيرٌ** [sadece] dövme fiilini ifade eder. (A.) Ve denir ki, **ضَرَبَهُ تَعْزِيرًا**, yani O, onu orta derecede dövdü; alışılmış sınırları aşmayan. (TA, md. **حل**’de.) ― -b3- Keza O, onu isteğine rağmen, **عَلَى الأَمْرِ** şeye zorladı, (O, K,) ve ona, bununla çelişen şeyi yapmaya dönmesini yasaklayarak öğretti; ve böylece ↓ **عَزَرَهُ**: (IAar, O:) ve ona **فَرَائِض** ve **أَحْكَام**’ı [yahut Allah’ın farz kıldığı hükümleri veya nizamları] öğretti; (O;) yahut **التَّعْزِيرُ**, (Az, L,) yahut ↓ **العَزْرُ**, (K,) [bir kimseye] öğretmeyi ifade eder (Az, L, K) dini, (Az, L,) yahut **بَاب الدِّين**’i [yani Allah’ın birliğine ve Muhammed’in risaletine iman ikrarını] ve **فَرَائِض** ve **أَحْكَام**’ı. (L, K.) ― -b4- Ve O, onu ayıpladı, kınadı veya azarladı; bunun gibi ↓ **عَزَرَهُ**, muzâri‘i **عَزِرَ** , mastar ismi **عَزْرٌ**. (K.) ― -b5- Ve O, ona yardım etti veya destek oldu; bunun gibi ↓ **عَزَرَهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi: (K, TA:) ve onu güçlendirdi; (K, TA;) ve böylece ↓ **عَزَرَهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi. (TA.) O, düşmanına yahut düşmanlarına karşı ona yardım etti; sonrakileri defederek; (O, TA;) bunun gibi ↓ **عَزَرَهُ**, muzâri‘i **عَزِرَ** ve **عَزُرَ** , fakat birincisi daha fasîhtir, mastar ismi yukarıdaki gibi: (O:) yahut bunu defalarca yaptı: yahut kılıçla. (O, TA.) ― -b6- Ve O, ona tazim ile, hürmet ile, saygı ile veya ikram ile muamele etti; (S, A, O, Msb, K;) ve böylece ↓ **عَزَرَهُ**, muzâri‘i **عَزِرَ** ve **عَزُرَ** , mastar ismi yukarıdaki gibi. (O.) ― -b7- Keza O, onu alçalttı; onu zelil, aşağı, hakir veya rezil kıldı: böylece onun iki zıt anlamı vardır. (B, TA.) ― -b8- Ve O, onu yükledi; yani bir eşeği. (S.)

عِزْرَائِيلُ
**عِزْرَائِيلُ** **ذ** , bazılarının yazdığı gibi; yahut başkalarınınki gibi, **عَزْرَائِيلُ**, [Ölüm Meleği;] bilinen belirli bir melek. (MF.)

عَيْزَارٌ
**عَيْزَارٌ** **ذ** Ağaçlardan bir tür. (S, O, L, K.) -A2- **أَبُو العَيْزَارِ** sığ suda daima görülen, uzun boyunlu belirli bir kuşun lakabıdır, (S, O, K,) **السَبَيْطَر** diye adlandırılır: (S, O:) yahut o, **كُرْكِىّ**’dir [yahut Numidya turnasıdır]. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَزَرَ
عَزَرَ I ( n. ac. عَزْر 1 ),
a.  Blamed, censured, reproached, reprimanded.

b.  [ acc. &  'An ], Prevented, withheld from.

c.  see II (b) ,

d.  ( e ).

عَزَّرَ
عَزَّرَ II ,
a.  see I (a) .

b.  Punished, chastised; flogged.

c.  Honoured.

d.  [ 'Ala ], Constrained, coerced.

e.  Aided.

عَزْر
عَزْر 1 ,
a.  Rebuke; lecture, scolding.

عَزَّرَ
N. Ac. عَزَّرَ II ,
a.  see 1 .

لَا تَعْزِرْنِي
لَا تَعْزِرْنِي
a.  Do not reproach me: excuse me.

عَِزْرَائِيْل
عَِزْرَائِيْل H. ,
a.  Azrail: the Angel of Death.

##### Türkçe

**عَزَرَ**
**عَزَرَ** I (isim mastarı: **عَزْر** 1),
a. Kınadı, ayıpladı, sitem etti, azarladı.

b. [mef‘ûl & **عَنْ** ile], -den alıkoydu, -den men etti.

c. II (b)’ye bak,

d. (e).

**عَزَّرَ**
**عَزَّرَ** II,
a. I (a)’ya bak.

b. Cezalandırdı, terbiye etti; kırbaçladı.

c. Şereflendirdi.

d. [**عَلَى** ile], zorladı, mecbur etti.

e. Yardım etti.

**عَزْر**
**عَزْر** 1,
a. Azarlama; ders verme, paylama.

**عَزَّرَ**
İsim mastarı: **عَزَّرَ** II,
a. 1’e bak.

**لَا تَعْزِرْنِي**
**لَا تَعْزِرْنِي**
a. Beni azarlama: beni mazur gör.

**عَِزْرَائِيْل**
**عَِزْرَائِيْل** H.,
a. Azrail: Ölüm Meleği.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عزر
عَزَرَ - يَعْزِرُ - عَزَّرَ - يُعَزِّرُ - عُزَيْر
عَزَرَ - يَعْزِرُ + كائن + كائناً: يرفع من قدره وشأنه، وينصره ويحميه ويرد عنه الأذى والضر
عَزّر - يُعَزِّرُ + كائن + كائناً: على وزن " فَعَّل " من " عَزَرَ - يَعْزِرُ ": جعل آخر " يَعْزِرُه " على وجه التكرار والشدة: بالغ في رفع قدره وشأنه وحماه وأيده ونصره
عُزَيْر: اسم نبي من أنبياء بني إسرائيل: تصغير " عَزْر "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " المدح والحمد والثناء والتعظيم لآخر على فضله وحسن مزاياه "، وهي:
وَقِرَ - يَوْقَرُ (وَقِرَ - يَقِرُ)، عَزَرَ - يَعْزِرُ، حَمِدَ - يَحْمَدُ، صَنِمَ - يَصْنَمُ، شَكَرَ - يَشْكُرُ، وَثَنَ - يَثِنُ

عزَّر
 	﴿ولقد أخذ الله ميثاق بني إسرائيل وبعثنا منهم اثني عشر نقيبا وقال الله إني معكم لئن أقمتم الصلاة وآتيتم الزكاة وآمنتم برسلي وعزرتموهموأقرضتم الله قرضا حسنا لأكفرن عنكم سيئاتكم ولأدخلنكم جنات تجري من تحتها الأنهار فمن كفر بعد ذلك منكم فقد ضل سواء السبيل(12)﴾ المائدة ﴿الذين يتبعون الرسول النبي الأمي الذي يجدونه مكتوبا عندهم في التوراة والإنجيل يأمرهم بالمعروف وينهاهم عن المنكر ويحل لهم الطيبات ويحرم عليهم الخبائث ويضع عنهم إصرهم والأغلال التي كانت عليهم فالذين آمنوا به وعزروه ونصروه واتبعوا النور الذي أنزل معه أولئك هم المفلحون(157)﴾ الأعراف
 	﴿لتؤمنوا بالله ورسوله وتعزروه وتوقروه وتسبحوه بكرة وأصيلا (9)﴾ الفتح
عزير
 	﴿وقالت اليهود عزير ابن الله وقالت النصارى المسيح ابن الله ذلك قولهم بأفواههم يضاهئون قول الذين كفروا من قبل قاتلهم الله أنى يؤفكون(30)﴾ التوبة
مختار الصحاح
● [عزر] ع ز ر: التَّعْزِيرُ التوقير والتعظيم وهو أيضا التأديب ومنه التعزيز الذي هو الضرب دون الحد و عُزَيْرٌ اسم ينصرف لخفته وإن كان أعجميا كنوح ولوط لأنه تصغير عَزْرٍ
الراغب
عزر
- التعزير: النصرة مع التعظيم. قال تعالى: }وتعزروه﴿[الفتح/9]، وقال عز وجل:﴾وعزرتموهم{ [المائدة/12]، والتعزير: ضرب دون الحد، وذلك يرجع إلى الأول، فإن ذلك تأديب، والتأديب نصرة ما لكن الأول نصرة بقمع ما يضره عنه، والثاني: نصرة بقمعة عما يضره. فمن قمعته عما يضره فقد نصرته. وعلى هذا الوجه قال صلى الله عليه وسلم: (انصر أخاك ظالما أو مظلوما، قال: أنصره مظلوما فكيف أنصره ظالما؟ فقال: كفه عن الظلم) (عن أنس قال: قال رسول الله صلى الله عليه وسلم: (انصر أخاك ظالما أو مظلوما)، قيل: يا رسول الله، نصرته مظلوما، فكيف أنصره ظالما؟ قال: (تمنعه من الظلم، فذلك نصرك إياه) أخرجه البخاري في المظالم 5/98؛ ومسلم في البر والصلة برقم (2584) ).
وعزير في قوله: }وقالت اليهود عزيز ابن الله{ [التوبة/30]، اسم نبي.
ملخص اللسان:
1.     عزر: العَزْر: اللَّوْم.
2.     وعَزَرَهُ يَعْزِره عَزْراً وعَزَّرَه: ردَّه.
3.     وأَصل التَّعْزير: التأْديب،  ولهذا يسمى الضربُ دون الحد تَعْزيراً إِنما هو أَدَبٌ والعَزْرُ والتَّعْزِيرُ:  ضرب دون الحدّ لِمَنْعِه الجانِيَ من المُعاودَة ورَدْعِه عن المعصية
4.     والعَزْرُ:  المنع.
5.     والعَزْرُ: التوقيف على باب الدِّين
6.    وعَزَّرَه: فخَّمه وعظَّمه، فهو نحْوُ  الضد.
7.    والعَزْرُ: النَّصْرُ بالسيف.
8.     وعَزَرَه عَزْراً وعَزَّرَه: أَعانَه  وقوَّاه ونصره. قال الله تعالى: لِتُعَزِّرُوه وتُوَقِّرُوه، وقال الله  تعالى: وعَزَّرْتُموهم؛ جاء في التفسير أَي لِتَنْصُروه بالسيف، ومن نصر  النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، فقد نَصَرَ الله عزَّ وجل.
9.     وعَزَّرْتُموهم:  عَظَّمْتموهم، وقيل: نصَرْتُموهم؛ قال إِبراهيم بن السَّريّ: وهذا هو الحق،
10.                       وعَزَرْتُ الحِمارَ:  أَوْقَرْته
لسان العرب
● - عزر: العَزْر: اللَّوْم.  وعَزَرَهُ يَعْزِره عَزْراً وعَزَّرَه: ردَّه. والعَزْرُ والتَّعْزِيرُ:  ضرب دون الحدّ لِمَنْعِه الجانِيَ من المُعاودَة ورَدْعِه عن المعصية؛  قال:  وليس بتعزيرِ الأَميرِ خَزايةٌ عليَّ، إِذا ما كنتُ غَيرَ مُرِيبِ  وقيل: هو أَشدُّ الضرب. وعَزَرَه: ضَربَه ذلك الضَّرْب. والعَزْرُ:  المنع. والعَزْرُ: التوقيف على باب الدِّين.  قال الأَزهري: وحديث سعد يدل على أَن التَّعْزِيرَ هو التوقيف على الدين  لأَنه قال: لقد رأَيْتُني مع رسول الله، صلى الله عليه وسلم، وما لنا  طعامٌ إِلاَّ الحُبْلَةَ ووَرقَ السَّمُر، ثم أَصبَحتْ بنو سَعْدٍ  تُعَزِّرُني على الإِسلام، لقد ضَلَلْتُ إِذا وخابَ عَمَلي؛ تُعِزِّرُني على  الإِسلام أَي تُوَقِّفُني عليه، وقيل: تُوَبِّخُني على التقصير فيه.  والتَّعْزِيرُ: التوقيفُ على الفرائض والأَحكام. وأَصل التَّعْزير: التأْديب،  ولهذا يسمى الضربُ دون الحد تَعْزيراً إِنما هو أَدَبٌ. يقال: عَزَرْتُه  وعَزَّرْتُه، فهو من الأَضداد، وعَزَّرَه: فخَّمه وعظَّمه، فهو نحْوُ  الضد.والعَزْرُ: النَّصْرُ بالسيف. وعَزَرَه عَزْراً وعَزَّرَه: أَعانَه  وقوَّاه ونصره. قال الله تعالى: لِتُعَزِّرُوه وتُوَقِّرُوه، وقال الله  تعالى: وعَزَّرْتُموهم؛ جاء في التفسير أَي لِتَنْصُروه بالسيف، ومن نصر  النبيِّ، صلى الله عليه وسلم، فقد نَصَرَ الله عزَّ وجل. وعَزَّرْتُموهم:  عَظَّمْتموهم، وقيل: نصَرْتُموهم؛ قال إِبراهيم بن السَّريّ: وهذا هو الحق،  والله تعالى أَعلم، وذلك أَن العَزْرَ في اللغة الرَّدُّ والمنع، وتأْويل  عَزَرْت فلاناً أَي أَدَّبْتُه إِنما تأْويله فعلت به ما يَرْدَعُه عن  القبيح، كما اين نَكَّلْت به تأْويله فعلت به ما يجب أَن يَنْكَل معه عن  المُعاودة؛ فتأْويل عَزَّرْتُموهم نصَرْتُموهم بأَن تردُّوا عنهم  أَعداءَهم، ولو كان التَّعْزيرُ هو التَّوْقِير لكان الأَجْوَدُ في اللغة  الاستغاءَ به، والنُّصْرةُ إِذا وجبت فالتعظيمُ داخلٌ فيها لأَن نصرة الأَنبياء  هي المدافعة عنهم والذب عن دِينِم وتعظيمُهم وتوقيرُهم؛ قال: ويجوز  تَعْزِرُوه، من عَزَرْتُه عَزْراً بمعنى عَزَّرْته تعزيراً. والتعزير في كلام  العرب: التوقيرُ، والتَّعْزِيرُ: النَّصْرُ باللسان والسيف. وفي حديث  المبعث: قال وَرَقَةُ بن نَوْفَلٍ: إِنْ بُعِثَ وأَنا حيٌّ فسَأُعَزِّرهُ  وأَنْصُرُه؛ التَّعْزيرُ ههنا: الإِعانةُ والتوقيرُ والنصرُ مرة بعد مرة،  وأَصل التعزير: المنعُ والردُّ، فكأَن مَن نصَرْتَه قد رَدَدْتَ عنه  أَعداءَه ومنعتهم من أَذاه، ولهذا قيل للتأْديب الذي هو دون الحدّ: تَعْزير،  لأَنه يمنع الجانيَ أَن يُعاوِدَ الذنب. وعَزَرَ المرأَةَ عَزْراً:  نكَحَها. وعَزَرَه عن الشيء: منَعَه. والعَزْرُ والعَزيرُ: ثمنُ الكلإِ إِذا  حُصِدَ وبِيعَتْ مَزارِعُه سَواديّة، والجمع العَزائرُ؛ يقولون: هل أَخذتَ  عَزيرَ هذا الحصيد؟ أَي هل أَخذت ثمن مراعيها، لأَنهم إِذا حصدوا باعوا  مراعِيَها.  والعَزائِرُ والعَيازِرُ: دُونَ العِضَاه وفوق الدِّق كالثُّمام  والصَّفْراء والسَّخْبر، وقيل: أُصول ما يَرْعَوْنَه من سِرّ الكلإِ كالعَرفَج  والثُّمام والضَّعَة والوَشِيج والسَّخْبَر والطريفة والسَّبَطِ، وهو  سِرُّ ما يَرْعَوْنَه.  والعَيزارُ: الصُّلْبُ الشديد من كل شيء؛ عن ابن الأَعرابي. ومَحالةٌ  عَيْزارَةٌ: شديدةُ الأَسْرِ، وقد عَيْزَرَها صاحِبُها؛ وأَنشد:  فابتغ ذاتَ عَجَلٍ عَيَازِرَا،  صَرَّافةَ الصوتِ دَمُوكاً عاقِرَا  والعَزَوَّرُ: السيء الخلُق. والعَيزار: الغلامُ الخفيف الروح النشيطُ،  وهو اللَّقِنُ الثَّقِفُ اللَّقِفُ، وهو الريشة  (* قوله: «وهو الريشة»  كذا بالأصل بهذا الضبط. وفي القاموس: والورش ككتف النشيط الخفيف، والأنثى  وريشة). والمُماحِل والمُماني. والعَيزارُ والعَيزارِيَّةُ: ضَرْبٌ من  أَقداح الزُّجاج. والعَيازِرُ: العِيدانُ؛ عن ابن الأَعرابي: والعَيزارُ:  ضَرْبٌ من الشجر، الواحدة عَيزارةٌ. والعَوْزَرُ: نَصِيُّ الجبل؛ عن أَبي  حنيفة.  وعازَِرٌ وعَزْرة وعَيزارٌ وعَيزارة وعَزْرانُ: أَسماء. والكُرْكيّ  يُكْنَى أَبا العَيزار؛ قال الجوهري: وأَبو العَيزار كنية طائر طويل العنق  تراه أَبداً في الماء الضَّحْضاح يسمى السَّبَيْطَر. وعَزَرْتُ الحِمارَ:  أَوْقَرْته. وعُزَيرٌ: اسم نبي. وعُزَيرٌ: اسم ينصرف لخفته وإِن كان  أَعجميّاً مثل نوح ولوط لأَنه تصغير عَزْر. ابن الأَعرابي: هي العَزْوَرةُ  والحَزْوَرةُ والسَّرْوَعةُ والقائِدةُ: للأَكَمة. وفي الحديث ذكر عَزْوَر،  بفتح العين وسكون الزاي وفتح الواو، ثَنِيَّةُ الجُحْفَة وعليها الطريق  من المدينة إِلى مكة، ويقال فيه عَزُورا.
مقاييس اللغة:
(عزر) العين والزاء والراء كلمتان: إحداهما التَّعظيم والنَّصر، والكلمة الأخرى جنسٌ من الضَّرب.
فالأولى النَّصر والتوقير، كقوله تعالى: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
والأصل الآخر التَّعزير، وهو الضرب دون الحدّ. قال:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
القاموس المحيط:
العَزْرُ اللَّوْمُ، عَزَرَهُ يَعْزِرُهُ وعَزَّرَهُ. والتَّعْزيرُ ضَرْبٌ دونَ الحَدِّ، أو هو أشَدُّ الضَّرْبِ، والتفخيمُ، والتعظيمُ، ضِدٌّ، والإِعانَةُ، كالعَزْرِ، والتَّقْوِيَةُ، والنَّصْرُ. والعَزْرُ، كالضَّرْبِ المَنْعُ، والنِّكاحُ، والإِجبارُ على الأمرِ، والتَّوْقِيفُ على بابِ الدِّينِ والفَرائِض والأحكامِ، وثَمَنُ الكَلأِ إذا حُصِدَ وبِيعَتْ مَزارِعُهُ، كالعَزِيرِ. والعَزائرُ والعَيازِرُ دُونَ العِضاهِ وفوْقَ الدِّقِّ والعِيدانِ، وبَقايا الشجرِ،لا واحدَ لها. والعَيْزارُ الصُّلْبُ الشديدُ، والغُلامُ الخفيفُ الرُّوحِ، وضَرْبٌ من أقْداحِ الزُّجاجِ، كالعَيْزَارِيَّةِ، وشجرٌ. وأبو العَيْزارِ طائرٌ طويلُ العُنُقِ في الماءِ أبَداً، أو هو الكُرْكِيُّ.
والعَوْزَرُ: نَصِيُّ الجبلِ. وعَيْزارٌ وعَيْزارَةُ وعَزْرَةُ وعَزْرارٌ: أسماءٌ. والعَزْوَرُ: السَّيِّىءُ الخُلُقِ، والدَّيُّوثُ، وبهاءٍ: الأَكَمَةُ، وبِلا لامٍ: ع قُرْبَ مكةَ، أو ثنِيَّةُ المَدَنِيِّينَ إلى بَطْحاءِ مكةَ. وعَزْوَرُ: ثَنِيَّة الجُحْفَةِ عليها الطريقُ.
وعازَرُ، كهاجَرَ: أحْياهُ عيسى عليه السلامُ. وعُزَيْرٌ يَنْصَرِف لِخِفَّتِهِ. وقَيْسُ ابنُ العَيْزارَةِ، وهي أُمُّهُ: شاعرٌ.
تاج العروس:
ع - ز - ر
العَزْرُ : اللَّوْمُ يُقَال : عَزَرَه يَعْزِرُه بالكَسْر عَزْراً بالفَتح وعَزَّرَهُ تَعْزِيراً : لامَهُ ورَدَّهُ . والعَزْرُ والتَّعْزِيرُ : ضَرْبٌ دُونَ الحَدِّ لمَنْعِهِ الجَانِيَ عن المُعاوَدَةِ ورَدْعِهِ عن المَعْصِيَة . قال :
ولَيْسَ بَتْعِزيرِ الأَمِيرِ خَزَايَةٌ ... عَلىَّ إِذَا ما كُنْتُ غَيْرَ مُرِيبِ
أَو هُوَ أَشَدُّ الضَّرْبِ . وعَزَّرَهُ : ضَرَبَه ذلك الضَّرْبَ هكذا في المُحْكَم لابْن سِيدَه . وقال الشَّيْخُ ابنُ حَجَر المَكّيُّ في التُّحْفَة على المِنْهَاج : التَّعْزِيرُ لُغَةً من أَسْمَاءِ الأَضْداد لأَنَّه يُطْلَقُ على التَّفْخِيمِ والتَّعْظِيمِ وعلى أَشدِّ الضَّرْبِ وعلى ضرْبٍ دُونَ الحَدِّ كذا في القاموس . والظَّاهِرُ أَنَّ هذا الأَخيرَ غَلطٌ لأَنَّ هذا وَضْعٌ شَرْعِيٌّ لا لُغَوِيٌّ لأَنّه لم يُعْرَفْ إِلاّ من جِهَة الشَّرْع فكَيْفَ يُنْسَبُ لأَهْلِ اللُّغَةِ الجاهِلينَ بذلِكَ من أَصْلِه : والذي في الصّحاح بَعْدَ تَفْسِيره بالضَّرْب : ومنهُ سُمِّىَ ضَرْبُ مادُونَ الحَدِّ تَعْزِيراً . فأَشَارَ إِلى أَنَّ هذه الحَقِيقَةَ الشَّرْعِيَّةَ منقولَةٌ عن الحَقِيقَةِ اللُّغَوِيّة بزِيادةِ قَيْدٍ وهو كَوْنُ ذلك الضَّرْبِ دُونَ الحَدِّ الشَّرْعِيّ فهو كلَفْظِ الصَّلاةِ والزَّكاةِ ونَحْوِهما المَنْقُولَة لوُجُودِ المَعْنَى اللُّغَوِيّ فيها بزِيَادَةِ . وهذه دَقِيقةٌ مُهِمَّة تَفَظَّن لها صاحبُ الصّحاح وغَفَل عنها صاحِبُ القاموس . وقد وَقعَ له نَظِيُر ذلك كَثِيراً . وكُلّه غَلَطٌ يَتَعَيَّن التَّفطُّنُ له . انتهى . وقال أَيضاً في التُّحْفَة في الفِطْرَة : مُولَّدةٌ وأَمّا ما وَقَعَ في القَاموسِ من أَنَّهَا عَرَبِيَّةٌ فغَيْرُ صَحيح ثمّ ساق عِبارَةً : وقال : فأَهْلُ اللُّغَة يَجْهَلونَه فكيف يُنْسَبُ إِليهم . ونظيرُ هذا مِنْ خَلْطِه الحَقَائقَ الشَّرْعِيّةَ بالحَقَائقِ اللُّغَوِيّةِ ما وَقَع لَهُ في تفسير التَّعْزِيرِ بأَنَّه ضَرْبٌ دُونَ الحَدِّ . وقد وَقَع له مِنْ هذا الخَلْطِ شئٌ كثيرٌ وكُلُّه غَلَطٌ يجب التَّنْبِيه عليه . وكذا وَقَعَ له في الرُّكُوعِ والسُّجُودِ فإِنَّه خَلَط الحَقِيقةَ الشّرْعيّةَ باللُّغَوِيّةِ انتهى . قلتُ : وقد نَقَلَ الشِّهَابُ في شَرْح الشِّفاءِ العِبَارَة الأُولَى التي في التَّعْزير بِرُمَّتِهَا ونَقَلَه عنهُ شَيْخُنَا بنَصّ الحروف وزادَ الشِّهَابُ عند قوله : فكيف يُنْسَب الخ : قال شيخُنَا ابن قاسم : لا يُقَالُ : هذا لا يَأْتِي عَلَى أَنَّ الواضِعَ هو الله تَعَالَى لأَنَّا نَقولُ : هو تَعَالَى إِنّمَا وَضَعَ اللُّغَةَ باعْتِبَارِ تَعَارُفِ الناسِ مَعَ قَطْعِ النَّظَرِ عن الشَّرْعِ . انتهى . قال شيخُنَا : ثُمَّ رَأَيتُ ابنَ نُجَيْم نَقلَ كلام ابنِ حجَرٍ في شَرْحِهِ على الكَنْزِ المُسَمَّى بالنَّهْر الفَائق برُمَّتِه ثم قال : وأَقُولُ : ذَكَرَ كثيرٌ من العُلماءِ أَنّ صاحبَ القاموس كثيراً ما يَذْكُرُ المَعْنى الاصْطِلاحيّ مع اللغِويّ فلِذلك لا يُعْقد عليه في بيان اللغة الصِّرْفة . ثم ما ذكرهُ في الصّحاح أَيضاً لا يكون مَعنىً لُغَوِياً على ما أَفادَ صاحِبُ الكَشَّاف فإِنّه قال : العَزْرُ : المَنعُ ومنه التَّعْزِير لأَنه مَنْعٌ عَنْ مُعَاوَدَة القبِيح . فعَلى هذا يكون ضَرْباً دُونَ حَدٍّ مِنْ إِفرادِ المَعنَى الحَقِيقيّ فلا وُرُودَ على صاحِب القامُوس في هذه المادَّة . انتهى . قال شيخُنَا : قُلْتُ : وهذا من ضِيق العَطَنِ وعَدَم التمْيِيز بين المُطْلَقِ والمُقيَّدِ . فتأَمّل . قلتُ : والعَجَبُ منهم كيْفَ سَكَتُوا على قَوْلِ الشَّيْخ ابنِ حَجَر وهو : فكَيْفَ يُنْسَبُ لأَهْلِ اللُّغةِ الجاهلِينَ بذلك مِنْ أَصْله ؟ : فإِنّه إِنْ أَرادَ بأَهْلِ اللُّغَة الأَئمةَ الكِبَارَ كالخَلِيلِ والكِسَائيّ وثَعْلَب وأَبِي زَيْدٍ والشِّيْبَانِيّ وأَضْرابهم فلَمْ يَثْبُت ذلك عَنْهُم خَلْطُ الحَقَائق أَصْلاً كما هو مَعْلُومٌ عند من طالَع كتاب العَيْن والنوادِر والفَصِيح وشُرُوحَه وغَيْرَها . وإِنْ أَرادَ بهم مَنْ بَعْدَهُم كالجَوْهرِيّ والفارَابِيّ والأَزْهَريّ وابن سِيدَه والصّاغانِيّ فإِنّهُم ذَكَرُوا الحَقَائِقَ الشَّرْعيَّة المُحْتَاجَ إِلَيْهَا ومَيَّزُوها من الحَقَائقِ اللُّغَوِيّة إِمّا بإِيضاح كالجوهَرِيّ في الصحاح أَو بإِشارَة كبيَانِ العِلَّة التي تُمَيِّز بينهما وتارَةً بِبَيَان المَأْخَذِ والقَيْدِ كابنِ سِيدَه في المُحْكَم والمُخَصّص وابنِ جِنِّى في سِرِّ الصناعَةِ وابنِ رَشِيق في العُمْدَةِ والزَّمَخْشَرِيِّ في الكَشَّاف
وكَفاكَ بواحدٍ منهم حُجَّةً للمُصَنّف فِيما رَوَى ونَقَل . والمَجْدُ لمَّا سَمَّى كتابه البَحْر المُحِيط تَرَك فيه بَيَانَ المآخِذِ وذِكْر العِلَلِ والقُيُودات الَّتي بها يَحْصُل التَّمْيِيزُ بين الحَقِيقَتَيْن وكذا بَيْنَ الحَقِيقَةِ والمَجَازِ لِيَتِمَّ له إِحاطَةُ البَحْرِ فهو يُورِدُ كَلامَهم مُخْتَصَراً مُلْغزاً مَجْمُوعاً مُوجَزاً اعْتِمَاداً على حُسْنِ فَهْمِ المُتَبَصِّرِ الحاذِقِ المُمَيِّزِ بين الحقيقة والمَجَازِ وبَيْنَ الحقائقِ ومُرَاعَاةً لسُلُوك سبِيلِ الاخْتِصَار الذي راعاه واسْتِغراقِ الأَفْرَاد الّذِي ادَّعَاه . وقوله : وهي دَقِيقَة مهمّة تَفْطَّنَ لها صاحِبُ الصحاح وغَفَلَ عنها صاحبُ القاموسِ قلتُ : لم يَغْفَلْ صاحِبُ القامُوسِ عن هذه الدَّقِيقَة فإِنّه ذَكَرَ في كتابه بَصائر ذَوِي التَّمْيِيز في لَطَائِف كتابِ الله العَزِيز مُشِيراً إِلى ذلك بقَوْلِه ما نَصُّه : التَّعْزِيرُ : من الأَضداد يكونُ بمَعنَى التَّعْظِيم وبمَعْنَى الإِذْلال يقال : زمانُنا العَبْدُ فيه مُعزَّرٌ مُوَقَّر والحُرّ فيه مُعزَّرٌ مُوَقَّر الأَوّلُ بمعنَى المنْصُورِ المُعَظَّم والثانِي بمَعْنَى المضْرُوبِ المُهَزَّم . والتَّعْزِيرُ دُونَ الحَدّ وذلك يَرْجِع إِلى الأَوَّلِ لأَنّ ذلك تَأْدِيبٌ والتَأْدِيب نُصْرَةٌ بقهْر ما . انتهى . فالظَّاهِرُ أَنّ الذِي ذَكَرَهُ الشيخُ ابنُ حَجَر إِنَّمَا هو تَحامُلٌ مَحْضٌ على أَئمةِ اللُّغَة عُمُوماً وعلى المَجْدِ خُصوصاً لتَكْرارِه في نِسْبتهم للجَهْل في مَواضِعَ كثيرة من كتابه : التُّحْفَة على ما مَرَّ ذِكْرُ بَعْضِها . وشَيْخُنا رحمه الله تعالى لمَّا رَأَى سبيلاً للإِنكار على المَجْدِ كما هو شِنْشِنَتُه المَأْلُوفَةُ سَكَتَ عنه ولم يُبْدِ له الانْتِصَارَ ولا أَدْلَى دَلْوَه في الخَوْضِ كأَنَّه مُرَاعَاةً للاختصار . واللهُ يَعْفُو عن الجَمِيع ويَتَغَمَّدُهم برَحْمتِه إِنّه حَلِيمٌ سَتّار . والتَّعْزيرُ أَيْضاً : التَّفْخِيم والتَّعْظِيمُ فهو ضِدّ صَرَّحَ به الإِمامُ أَبو الطَّيِّب في كتاب الأَضداد وغَيْرُه من الأَئمة . وقيل : بين التَأْدِيب والتَفْخِيم شِبْهُ ضِدّ . والتَّعْزِيرُ : الإِعَانَة كالعَزْرِ يقال : عَزَرَه عَزْراً وعَزَّرَه تَعْزِيراً أَي أَعانَه . والتَّعْزِيرُ : التَّقْوِيَةُ كالعَزْرِ أَيضاً . يقال : عَزَرَه وعَزَّرَه إِذا قَوّاهُ . والتَّعْزِير : النَّصْرُ بالسيف كالعَزْرِ أَيضاً يقال : عزَرَهُ وعَزَّرَه إِذَا نَصَرَهُ قال الله تَعَالَى : وتُعَزِّرُوهُ جاءَ في التَّفْسِير : أَي لِتَنْصُرُوه بالسَيْف : وعَزَّرُْتُموهُم عَظَّمْتُموهُم . قال إِبراهيمُ بن السَّرىّ : وهذا هو الحقُّ والله أَعلم وذلك لأَنْ العَزْر في اللُّغَة الرَّدُّ والمَنْعُ وتأْويل : عَزَرْتُ فُلاناً أَي أَدَّبْتُه إِنّما تأْويلُه فَعلْتُ به ما يَرْدعُهُ عن القَبيح كما أَنّ نَكَّلْتُ به تَأْويلُه فَعلْتُ به ما يجبُ أَن يَنْكُلَ مَعَهُ عن المُعَاوَدَة فتَأْويلُ عَزَّرْتُمُوهُم : نَصرْتُموهم بأَنْ تَرُدُّوا عنهم أَعْداءَهم ولو كانَ التَّعْزيرُ هو التَّوْقيرَ لكان الأَجْوَدُ في اللّغة الاستغناءَ به . والنُّصْرَة إِذا وَجَبَتْ فالتَّعْظِيمُ داخلٌ فيها لأَن نُصْرَةَ الأَنبياءِ هي المُدَافَعَةُ عنهم والذَّبُّ عن دِينهم وتَعْظيمُهم وتَوْقيرُهم . والتَّعزيرُ في كلامِ العرَب : التَّوقير والنَّصْرُ باللّسان والسَّيْف وفي حديث المبْعَث قال وَرَقَةُ بنُ نَوْفَل : إِنْ بُعِث وأَنا حَيٌّ فسَأُعَزِّرُه وأَنْصُرُه التَّعزير هنا : الإِعانَةُ والتَّوْقِير والنَّصْر مَرَّةً بعد مَرَّة . والعَزْر عن الشيءِ كالضَّرْبِ : المنْعُ والرَّدُّ وهذا أَصْل مَعْناه . ومنه أُخِذ مَعْنَى النَّصْرِ لأَنّ مَنْ نَصَرْتَه فقد رَدَدْت عنه أَعْدَاءَه ومَنَعْتهم من أَذاه ؛ ولهذا قيل للتَأْدِيب الّذِي دُونَ الحدّ : تعْزِيرٌ لأَنّه يَمْنَعُ الجَانِيَ أَنْ يُعَاوِدَ الذَّنْبَ . وفي الأَبْنِيَةِ لابْنِ القطّاع : عَزَرْتُ الرَّجُلَ عَزْراً : مَنَعْتَه من الشيْءِ . والعَزْرُ : النِّكَاحُ يُقَال : عَزَرَ المَرْأَةَ عَزْراً إِذا نَكَحَها . والعَزْرُ : الإِجْبَارُ على الأَمْرِ
يُقال : عَزَرَهُ على كذا إِذَا أَجْبَرَهُ عليه أَوْرَدَه الصاغانيّ . والعَزْرُ : التَّوْقيفُ على بابِ الدِّين قال الأزهريّ : وحديثُ سَعْدٍ يَدُلّ على ذلك لأَنّه قال : قدْ رَأَيْتُنِي مع رَسُولِ الله صلَّى الله عليه وسلّم وما لنا طَعَامٌ إِلا الحُبْلَةَ ووَرَقَ السَّمُرِ ثمَّ أَصْبحَتْ بنو أَسَدٍ تُعَزِّرُني على الإسلامِ لقد ضَلَلْتُ إِذاً وخابَ عَملِي أَيَ تُوَقِّفني عَليْه . وقيل : تُوَبِّخُني على التَقْصِير فيه . والتَّعْزيرُ : هو التَّوْقِيفُ على الفرائضِ والأَحْكَام وأَصْلُه التَّأْدِيبُ ولهذا يُسَمَّى الضَّرْب دونَ الحَدّ تعزيراً إِنما هو أَدبٌ يقال : عَزَرْتُه وعَزَّرْتُه . والعَزْر : ثَمَنُ الكَلإِ إِذا حصِدَ وبِيعَتْ مَزارِعُه كالعَزِيرِ على فَعِيلٍ بلُغة أَهلِ السَّوَادِ الأَخيرُ عن اللَّيْث والجَمْعُ العَزَائرُ يقولون : هَلْ أَخذْتَ عَزِيرَ هذا الحَصِيدِ ؟ أَي هل أَخذْتَ ثَمن مَرَاعِيها لأَنهم إِذا حَصَدُوا باعُوا مَرَاعيَهَا . والعَزائرُ والعَيَازِرُ : دُونَ العِضَاهِ وفَوْقَ الدِّقِّ كالثُّمَام والصَّفْراءِ والسَّخْبَرِ . وقيل أُصولُ ما يَرْعَوْنَه من شَرِّ الكلإِ كالعَرْفجِ والثُّمَامِ والضَّعَةِ والوَشِيجِ والسَّخْبَرِ والطَّرِيفَة والسَّبَطِ وهو شَرّ ما يَرْعَوْنه . والعَيَازِرُ : العِيدَانُ عن ابنِ الأَعْرابيّ . والعَيَازِيرُ : بَقايَا الشَّجَرِ لا وَاحِدَ لها هكذا أَورده الصاغانيّ . والعَيْزارُ : الصُّلْبُ الشَّدِيدُ من كلِّ شئٍ عن ابن الأَعرابيّ . ومنه يُقال : مَحَالَةٌ عَيْزَارَة إِذا كانتْ شدِيدَةَ الأَسْرِ قد عَيْزَرَهَا صاحِبُها . وأَنشد أَبو عَمْروٍ : َرَهُ على كذا إِذَا أَجْبَرَهُ عليه أَوْرَدَه الصاغانيّ . والعَزْرُ : التَّوْقيفُ على بابِ الدِّين قال الأزهريّ : وحديثُ سَعْدٍ يَدُلّ على ذلك لأَنّه قال : قدْ رَأَيْتُنِي مع رَسُولِ الله صلَّى الله عليه وسلّم وما لنا طَعَامٌ إِلا الحُبْلَةَ ووَرَقَ السَّمُرِ ثمَّ أَصْبحَتْ بنو أَسَدٍ تُعَزِّرُني على الإسلامِ لقد ضَلَلْتُ إِذاً وخابَ عَملِي أَيَ تُوَقِّفني عَليْه . وقيل : تُوَبِّخُني على التَقْصِير فيه . والتَّعْزيرُ : هو التَّوْقِيفُ على الفرائضِ والأَحْكَام وأَصْلُه التَّأْدِيبُ ولهذا يُسَمَّى الضَّرْب دونَ الحَدّ تعزيراً إِنما هو أَدبٌ يقال : عَزَرْتُه وعَزَّرْتُه . والعَزْر : ثَمَنُ الكَلإِ إِذا حصِدَ وبِيعَتْ مَزارِعُه كالعَزِيرِ على فَعِيلٍ بلُغة أَهلِ السَّوَادِ الأَخيرُ عن اللَّيْث والجَمْعُ العَزَائرُ يقولون : هَلْ أَخذْتَ عَزِيرَ هذا الحَصِيدِ ؟ أَي هل أَخذْتَ ثَمن مَرَاعِيها لأَنهم إِذا حَصَدُوا باعُوا مَرَاعيَهَا . والعَزائرُ والعَيَازِرُ : دُونَ العِضَاهِ وفَوْقَ الدِّقِّ كالثُّمَام والصَّفْراءِ والسَّخْبَرِ . وقيل أُصولُ ما يَرْعَوْنَه من شَرِّ الكلإِ كالعَرْفجِ والثُّمَامِ والضَّعَةِ والوَشِيجِ والسَّخْبَرِ والطَّرِيفَة والسَّبَطِ وهو شَرّ ما يَرْعَوْنه . والعَيَازِرُ : العِيدَانُ عن ابنِ الأَعْرابيّ . والعَيَازِيرُ : بَقايَا الشَّجَرِ لا وَاحِدَ لها هكذا أَورده الصاغانيّ . والعَيْزارُ : الصُّلْبُ الشَّدِيدُ من كلِّ شئٍ عن ابن الأَعرابيّ . ومنه يُقال : مَحَالَةٌ عَيْزَارَة إِذا كانتْ شدِيدَةَ الأَسْرِ قد عَيْزَرَهَا صاحِبُها . وأَنشد أَبو عَمْروٍ :
فابْتَغِ ذاتَ عَجَلٍ عَيازِرَاً ... صَرَّافَةَ الصَّوْتِ دَمُوكاً عاقِرَا
والعَيْزار أَيضاً : الغُلامُ الخَفِيف الرَّوحِ النَّشِيطُ وهو اللَّقِنُ الثَّقِفْ اللَّقْفِ هكذا في التَكْمِلَة وزاد في اللسان : وهو الرِّيشَةُ والمُمَاحِلُ والمُمَانِي . والعَيْزَارُ : ضرْبٌ من أَقْدَاحِ الزُّجاجِ كالعَيْزَارِيَّة الأَخِيرَةُ في التكملة وهُمَا جَميعاً في اللّسَان . والعَيْزارُ شَجَرٌ في اللّسَان : وهو ضَرْبٌ من الشَّجَرِ الواحِدَة عَيْزَارَةٌ . وفي الصّحَاح : أَبو العَيْزار كُنْيَة طائر طَوِيل العُنُقِ تراه في الماءِ الضَّحْضاح أَبَداً يُسَمَّى السَّبَيْطَرَ أَو هو الكُرْكِيّ . وقال أَبو حَنيفة : العَوْزَرُ : نَصِىُّ الجَبَلِ قال : كذا نُسَمِّيه وأَهلُ نَجْدٍ يُسَمُّونَه النَّصِىَّ هكذا أَوْرَدَه الصاغانِيُّ . وعَيْزَارٌ وعَيْزَارَةُ بفتحهما وعَزْرَةُ كطَلْحَةَ وعَزْرارٌ كسَلْسالٍ هكذا بالراءِ في آخره وفي بعض الأُمهات : عَزْرَان كسَحْبَانَ ولعَلَّه الصّوابُ وكذا عازِرٌ كقاسِمٍ وهاجَرَ : أَسماءٌ . والعَزْوَرُ كجَعْفَر : السَّيِّئُ الخُلُقِ كالعَزَوَّر كعمَلَّس والحَزَوَّر . وقد تقدّم . والعَزْوَر : الدَّيُّوثُ وهو القَوَّاد . والعَزْوَرَةُ بهاءٍ : الأَكمةُ قال ابن الأَعْرَابِيّ : هي العَزْوَرَةُ والحَزْوَرَة والسَّرْوَعَةُ والقائِدَةُ : للأَكمَةِ . وعَزْوَرَةُ بلا لامٍ : ع قُرْبَ مَكَّةَ زِيدَتْ شرَفاً . وقيل : هو جَبَلٌ عن يَمْنَةِ طريق الحاجِّ إِلى مَعْدِن بني سُلَيم بينهما عَشَرَةُ أَمْيَال أَو عَزْوَرة : ثَنِيَّةٌ المَدَنِيِّينَ إِلى بَطْحَاءِ مَكَّةَ زِيدَتْ شرَفاً . وفي الحديث ذِكْر عَزْوَر كجَعْفَر وهو ثَنَّيةُ الجُحْفَة وعليها الطَّرِيقُ من المَدِينَة إِلى مَكَّة ويقال فيه عَزُورَا . وعازَرُ كهاجَرَ : اسمُ رَجُل أَحْياه سيّدنا عِيسَى عَلَيْه السَّلام وعُزَيرٌ تصغير عَزْر : اسم نَبِيّ مُخْتَلَف في نُبوَّته يَنصرِفُ لِخِفَّته وإِنْ كان أَعْجَمِيّاً مثل لُوط ونُوح لأَنَّه تصْغِير عَزر . وقيْس بنُ العَيْزَارَةِ وهي أَي العَيْزَارَةُ اسم أُمّه : شاعِرٌ من شُعَرَاءِ هُذَيْل وهو قيْسُ بنُ خُوَيْلِد . وممّا يُسْتَدرك عليه : عَزَرْتُ البَعِيرَ عَزْراً : شَدَدْتُ على خَياشِيمهِ خَيْطاً ثم أَوْجَرْتُه . وعَزَّرْتُ الحِمَارَ : أَوْقرْتُه . ومُحَمّدُ بنُ عَزّارِ بن أَوْسِ بن ثعْلبة ككتّان قتله مَنْصُورُ بنُ جُمْهُورٍ بالسِّند . ويَحْيَى بن عُقْبَة بن أَبي العَيْزَارِ عن محَمّد بن جحادة ضَعَّفه يحيى بن مُعين . ومُحَمّد بن أَبي القاسم بن عَزْرة الأَزْدِيّ راويةٌ مشهور . وعُزَيرُ بنُ سُلَيْم العامِرِيّ النَّسَفي وعُزَيرُ بن الفَضْل وعُزَيْرُ بنُ عبدِ الصَّمَد . وحِمَارُ العُزَيْر هو أَحْمَدُ بن عُبَيْد الله الأَخْبَاريّ . وعَبْدُ الله بنُ عُزَيْر السَّمَرقَنْدِيّ . وعَبّاسُ بن عُزَيْرٍ وعُزَيْرُ بنُ أَحْمَدَ الأَصْبَهَانيّ وحَفيده عُزَيْرُ بن الرَّبِيع بنِ عُزَيْر ونافِلَتُه مَحْفُوظُ بنُ حامِدِ بنِ عبدِ المُنْعِم بن عُزَيْر : مُحَدِّثون . واسْتَدْرَك شَيْخُنَا عِزْرائِيلَ ضَبَطُوه بالكَسْر والفَتْح : مَلَكٌ مشهورٌ عليه السلام . قلتُ : والعَيَازِرَةُ : قَرْيَةٌ باليَمَنِ ومنها القاضِي العَلاّمةُ أُستاذُ الشُّيُوخِ الحَسَنُ بنُ سَعِيد العَيْزَريِنِيّ من قُضَاة الحَضْرَة الشريفة أَبي طالِب أَحْمَدَ بنِ القَاسمِ مَلِكِ اليَمَنِ تُوُفِّى بالعَيازِرَة سنة 1038

_Türkçe çeviri henüz yok_
