# عزز — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D8%B2/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عزز

العَزِيزُ: من صفات الله عز وجل وأَسمائه الحسنى؛ قال الزجاج: هو الممتنع فلا يغلبه شيء، وقال غيره: هو القوي الغالب كل شيء، وقيل: هو الذي ليس كمثله شيء. ومن أَسمائه عز وجل المُعِزُّ، وهو الذي يَهَبُ العِزَّ لمن يشاء من عباده. والعِزُّ: خلاف الذُّلِّ. وفي الحديث: قال لعائشة: هل تَدْرِينَ لِمَ كان قومُك رفعوا باب الكعبة؟ قالت: لا، قال: تَعَزُّزاً أَن لا يدخلها إِلا من أَرادوا أَي تَكَبُّراً وتشدُّداً على الناس، وجاء في بعض نسخ مسلم: تَعَزُّراً، براء بعد زايٍ، من التَّعْزير والتوقير، فإِما أَن يريد توقير البيت وتعظيمه أَو تعظيمَ أَنفسهم وتَكَبُّرَهم على الناس. والعِزُّ في الأَصل: القوة والشدة والغلبة. والعِزُّ والعِزَّة: الرفعة والامتناع، والعِزَّة لله؛ وفي التنزيل العزيز: ولله العِزَّةُ ولرسوله وللمؤمنين؛ أَي له العِزَّة والغلبة سبحانه. وفي التنزيل العزيز: من كان يريد العِزَّةَ فللَّه العِزَّةُ جميعاً؛ أَي من كان يريد بعبادته غير الله فإِنما له العِزَّة في الدنيا ولله العِزَّة جميعاً أَي يجمعها في الدنيا والآخرة بأَن يَنْصُر في الدنيا ويغلب؛ وعَزَّ يَعِزّ، بالكسر، عِزًّا وعِزَّةً وعَزازَة، ورجل عَزيزٌ من قوم أَعِزَّة وأَعِزَّاء وعِزازٍ. وقوله تعالى: فسوف يأْتي اللهُ بقوم يحبهم ويحبونه أَذِلَّةٍ على المؤمنين أَعِزَّةٍ على الكافرين؛ أَي جانبُهم غليظٌ على الكافرين لَيِّنٌ على المؤمنين؛ قال الشاعر:
بِيض الوُجُوهِ كَرِيمَة أَحْسابُهُمْ،
في كلِّ نائِبَةٍ عِزاز الآنُفِ
وروي:
بِيض الوُجُوه أَلِبَّة ومَعاقِل
ولا يقال: عُزَزَاء كراهية التضعيف وامتناع هذا مطرد في هذا النحو المضاعف. قال الأَزهري: يَتَذَلَّلُون للمؤمنين وإِن كانوا أَعِزَّةً ويَتَعَزَّزُون على الكافرين وإِن كانوا في شَرَف الأَحْساب دونهم. وأَعَزَّ الرجلَ: جعله عَزِيزاً. ومَلِكٌ أَعَزُّ: عَزِيزٌ؛ قال الفرزدق: إِن الذي سَمَكَ السَّماءَ بَنى لنا
بَيْتاً دَعائِمُهُ أَعَزُّ وأَطْوَلُ
أَي عَزِيزَةٌ طويلة، وهو مثل قوله تعالى: وهو أَهْوَنُ عليه، وإِنما وَجَّهَ ابنُ سيده هذا على غير المُفاضلة لأَن اللام ومِنْ متعاقبتان، وليس قولهم الله أَكْبَرُ بحجَّة لأَنه مسموع، وقد كثر استعماله، على أَن هذا قد وُجِّهَ على كبير أَيضاً. وفي التنزيل العزيز: ليُخْرِجَنَّ الأَعَزُّ منها الأَذَلَّ، وقد قرئ: ليخْرُجَنَّ الأَعَزُّ منها الأَذَلَّ أَي ليَخْرُجَنَّ العزيزُ منها ذليلاً، فأَدخل اللام والأَلف على الحال، وهذا ليس بقويّ لأَن الحال وما وضع موضعها من المصادر لا يكون معرفة؛ وقول أَبي كبير:
حتى انتهيْتُ إِلى فِراشِ عَزِيزَة
شَعْواءَ، رَوْثَةُ أَنْفِها كالمِخْصَفِ
(* قوله« شعواءَ» في القاموس في هذه المادة بدله سوداء.)
عنى عقاباً، وجعلها عَزِيزَةً لامتناعها وسُكْناها أَعالي الجبال. ورجل عزِيزٌ: مَنِيع لا يُغْلب ولا يُقْهر. وقوله عز وجل: ذُقْ إِنك أَنت العَزِيزُ الكريم؛ معناه ذُقْ بما كنت تعَدُّ في أَهل العِزّ والكرم كما قال تعالى في نقيضه: كلوا واشربوا هنيئاً بما كنتم تعملون؛ ومن الأَوّل قول الأَعشى:
على أَنها، إِذْ رَأَتْني أُقا
دُ، قالتْ بما قَدْ أَراهُ بَصِيرا
وقال الزجاج: نزلت في أَبي جهل، وكان يقول: أَنا أَعَزُّ أَهلِ الوادي وأَمنعُهم، فقال الله تعالى: ذُقْ إِنك أَنت العَزِيزُ الكريم، معناه ذُقْ هذا العذاب إِنك أَنت القائل أَنا العَزِيزُ الكريم. أَبو زيد: عَزَّ الرجلُ يَعِزُّ عِزّاً وعِزَّةً إِذا قوي بعد ذِلَّة وصار عزيزاً. وأَعَزَّه اللهُ وعَزَزْتُ عليه: كَرُمْت عليه. وقوله تعالى: وإِنه لكتاب عَزِيزٌ لا يأْتيه الباطلُ من بين يديه ولا من خَلْفه؛ أَي أَن الكتب التي تقدّمته لا تبطله ولا يأْتي بعده كتاب يبطله، وقيل: هو محفوظ من أَن يُنْقَصَ ما فيه فيأْتيه الباطل من بين يديه، أَو يُزاد فيه فيأْتيه الباطل من خلفه، وكِلا الوجهين حَسَنٌ، أَي حُفِظَ وعَزَّ مِنْ أَن يلحقه شيء من هذا. ومَلِكٌ أَعَزّ وعَزِيزٌ بمعنى واحد. وعِزٌّ عَزِيزٌ: إِما أَن يكون على المبالغة، وإِما أَن يكون بمعنى مُعِزّ؛ قال طرفة:
ولو حَضَرتْهُ تَغْلِبُ ابْنَةُ وائلٍ،
لَكانُوا له عِزّاً عَزيزاً وناصِرا
وتَعَزَّزَ الرجلُ: صار عَزِيزاً. وهو يَعْتَزُّ بفلان واعْتَزَّ به. وتَعَزَّزَ: تشرَّف. وعَزَّ عَليَّ يَعِزُّ عِزّاً وعِزَّةً وعَزازَةً: كَرُمَ، وأَعْزَزتُه: أَكرمته وأَحببته، وقد ضَعَّفَ شمرٌ هذه الكلمة على أَبي زيد
(* قوله « على أبي زيد» عبارة شرح القاموس: عن أبي زيد.) وعَزَّ عَلَيَّ أَنْ تفعل كذا وعَزَّ عَلَيَّ ذلك أَي حَقَّ واشتدَّ. وأُعْزِزْتُ بما أَصابك: عَظُم عليَّ. وأَعْزِزْ عليَّ بذلك أَي أَعْظِمْ ومعناه عَظُمَ عليَّ. وفي حديث عليّ، رضي الله عنه، لما رأَى طَلْحَةَ قتيلاً قال: أَعْزِزْ عليَّ أَبا محمد أَن أَراك مُجَدَّلاً تحت نجوم السماء؛ يقال: عَزَّ عليَّ يَعِزُّ أَن أَراك بحال سيئة أَي يشتدُّ ويشق عليَّ. وكلمةٌ شنعاء لأَهل الشِّحْر يقولون: بِعِزِّي لقد كان كذا وكذا وبِعِزِّكَ، كقولك لَعَمْري ولَعَمْرُكَ. والعِزَّةُ: الشدَّة والقوَّة. يقل: عَزَّ يَعَزُّ، بالفتح، إِذا اشتدَّ. وفي حديث عمر، رضي الله عنه: اخْشَوْشِنُوا وتَمَعْزَزُوا أَي تشدَّدوا في الدين وتصلَّبوا، من العِزِّ القوَّةِ والشدةِ، والميم زائدة، كَتَمَسْكَن من السكون، وقيل: هو من المَعَزِ وهو الشدة، وسيجيءُ في موضعه. وعَزَزْتُ القومَ وأَعْزَزْتُهم وعَزَّزْتُهم: قَوَّيْتُهم وشَدَّدْتُهم. وفي التنزيل العزيز: فَعَزَّزْنا بثالث؛ أَي قَوَّينا وشَدَّدنا، وقد قرئت: فَعَزَزْنا بثالث، بالتخفيف، كقولك شَدَدْنا، ويقال في هذا المعنى أَيضاً: رجل عَزِيزٌ على لفظ ما تقدم، والجمع كالجمع. وفي التنزيل العزيز: أذِلَّةٍ على المؤْمنين أَعِزَّةٍ على الكافرين أَي أَشِداء عليهم، قال: وليس هو من عِزَّةِ النَّفْس. وقال ثعلب: في الكلام الفصيح: إِذا عَزَّ أَخوكَ فَهُنْ، والعرب تقوله، وهو مَثَلٌ معناه إِذا تَعَظَّم أَخوكَ شامِخاً عليك فالْتَزِمْ له الهَوانَ. قال الأَزهري: المعنى إِذا غلبك وقهرك ولم تقاوِمْه فتواضع له، فإِنَّ اضْطِرابَكَ عليه يزيدك ذُلاً وخَبالاً. قال أَبو إِسحق: الذي قاله ثعلب خطأٌ وإِنما الكلام إِذا عزَّ أَخوك فَهِنْ، بكسر الهاء، معناه إِذا اشتد عليك فَهِنْ له ودارِه، وهذا من مكارم الأَخلاق كما روي عن معاوية، رضي الله عنه، أَنه قال: لو أَنَّ بيني وبين الناس شعرةً يمدُّونها وأَمُدُّها ما انقطعت، قيل: وكيف ذلك؟ قال: كنت إِذا أَرْخَوْها مَدَدْتُ وإِذا مدُّوها أَرْخَيْت، فالصحيح في هذا المثل فَهِنْ، بالكسر، من قولهم هان يَهِينُ إِذا صار هَيِّناً لَيِّناً كقوله:
هَيْنُونَ لَيْنُونَ أَيْسارٌ ذَوُو كَرَمٍ،
سُوَّاسُ مَكْرُمَةٍ أَبناءُ أَطْهارِ
ويروى: أَيسار. وإِذا قال هُنْ، بضم الهاء، كما قاله ثعلب فهو من الهَوانِ، والعرب لا تأْمر بذلك لأَنهم أَعزَّة أَبَّاؤُونَ للضَّيْم؛ قال ابن سيده: وعندي أَن الذي قاله ثعلب صحيح لقول ابن أَحمر:
وقارعةٍ من الأَيامِ لولا
سَبِيلُهُمُ، لزَاحَتْ عنك حِينا
دَبَبْتُ لها الضَّرَاءَ وقلتُ: أَبْقَى
إِذا عَزَّ ابنُ عَمِّكَ أَن تَهُونا
قال سيبويه: وقالوا عَزَّ ما أَنَّك ذاهبٌ، كقولك: حقّاً أَنك ذاهب. وعَزَّ الشيءُ يَعِزُّ عِزّاً وعِزَّةً وعَزازَةً وهو عَزِيز: قَلَّ حتى كاد لا يوجد،وهذا جامع لكل شيء.
والعَزَزُ والعَزازُ: المكان الصُّلْب السريع السيل. وقال ابن شميل: العَزازُ ما غَلُظَ من الأَرض وأَسْرَعَ سَيْلُ مطره يكون من القِيعانِ والصَّحاصِحِ وأَسْنادِ الجبال والإِكامِ وظُهور القِفاف؛ قال العجاج: من الصَّفا العاسِي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
عَزَازَهُ، ويَهْتَمِرْنَ ما انْهَمَرْ
وقال أَبو عمرو: في مسايل الوادي أَبعدُها سَيْلاً الرَّحَبَة ثم الشُّعْبَةُ ثم التَّلْعَةُ ثم المِذْنَبُ ثم العَزَازَةُ. وفي كتابه، صلى الله عليه وسلم، لوَفْدِ هَمْدانَ: على أَن لهم عَزَازَها؛ العَزَازَ: ما صَلُبَ من الأَرض واشتدّ وخَشُنَ، وإِنما يكون في أَطرافها؛ ومنه حديث الزهري: قال كنتُ أَخْتَلِفُ إِلى عبيد الله بن عبد الله بن عُتْبَة فكنت أَخدُمُه، وذكَر جُهْدَه في الخِدمة فَقَدَّرْتُ أَني اسْتَنْظَفْتُ ما عنده واستغنيت عنه، فخرج يوماً فلم أَقُمْ له ولم أُظْهِرْ من تَكْرِمَته ما كنتُ أُظهره من قبلُ فنظر إِليَّ وقال: إِنك بعدُ في العَزَازِ فَقُمْ أَي أَنت في الأَطراف من العلم لم تتوسطه بعدُ. وفي الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، نهى عن البول في العَزازِ لئلا يَتَرَشَّشَ عليه. وفي حديث الحجاج في صفة الغيث: وأَسالت العَزازَ؛ وأَرض عَزازٌ وعَزَّاءُ وعَزَازَةٌ ومَعْزوزةٌ: كذلك؛ أَنشد ابن الأَعرابي:
عَزَازَة كلِّ سائِلِ نَفْعِ سَوْءٍ،
لكلِّ عَزَازَةٍ سالتْ قَرارُ
وأَنشد ثعلب:
قَرارة كل سائلِ نَفْعِ سَوْءٍ،
لكلِّ قَرارَةٍ سالتْ قَرارُ
قال: وهو أَجود. وأَعْزَزْنا: وقعنا في أَرضٍ عَزَازٍ وسرنا فيها، كما يقال: أَسْهَلْنا وقعنا في أَرض سهلةٍ.
وعَزَّزَ المطرُ الأَرضَ: لَبَّدَها. ويقال للوابلِ إِذا ضرب الأَرض السهلة فَشَدَّدَها حتى لا تَسُوخَ فيها الرِّجْلُ: قد عَزَّزَها وعَزَّزَ منها؛ وقال:
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطِي الإِسْهالْ،
ضَرْبُ السَّوارِي مَتْنَه بالتَّهْتالْ
وتَعَزَّز لحمُ الناقة: اشتدَّ وصَلُبَ. وتَعَزَّزَ الشيءُ: اشتدّ؛ قال المُتَلَمِّسُ:
أُجُدٌ إِذا ضَمَرَتْ تَعَزَّزَ لَحْمُها،
وإِذا تُشَدُّ بِنِسْعِها لا تنْبِسُ
لا تَنْبِسُ أَي لا تَرْغُو. وفرسٌ مُعْتَزَّة: غليظة اللحم شديدته. وقولهم تَعَزَّيْتُ عنه أَي تصبرت أَصلها تَعَزَّزْت أَي تشدّدت مثل تَظَنَّيْت من تَظَنَّنْتُ، ولها نظائر تذكر في مواضعها، والاسم منه العَزاءُ. وقول النبي، صلى الله عليه وسلم: مَنْ لم يَتَعَزَّ بِعَزاءِ اللهِ فليس منَّا؛ فسره ثعلب فقال: معناه من لم يَرُدَّ أَمْرَه إِلى الله فليس منا. والعَزَّاءُ: السَّنَةُ الشديدة؛ قال:
ويَعْبِطُ الكُومَ في العَزَّاءِ إِنْ طُرِقا
وقيل: هي الشدة. وشاة عَزُوزٌ: ضيِّقة الأَحاليل، وكذلك الناقة، والجمع عُزُزٌ، وقد عَزَّتْ تَعُزُّ عُزُوزاً وعِزازاً وعَزُزَتْ عُزُزاً، بضمتين؛ عن ابن الأَعرابي، وتَعَزَّزَتْ، والاسم العَزَزُ والعَزَازُ. وفلان عَنْزٌ عَزُوزٌ: لها دَرُّ جَمٌّ، وذلك إِذا كان كثير المال شحيحاً. وشاة عَزُوز: ضيقة الأَحاليل لا تَدِرُّ حتى تُحْلَبَ بجُهْدٍ. وقد أَعَزَّت إِذا كانت عَزُوزاً، وقيل: عَزُزَتِ الناقة إِذا ضاق إِحليلها ولها لبن كثير. قال الأَزهري: أَظهر التضعيف في عَزُزَتْ، ومثله قليل. وفي حديث موسى وشعيب، عليهما السلام: فجاءَت به قالِبَ لَوْنٍ ليس فيها عَزُوزٌ ولا فَشُوشٌ؛ العزُوزُ: الشاة البَكِيئَةُ القليلة اللبن الضَّيِّقَةُ الإِحليل؛ ومنه حديث عمرو بن ميمون: لو أَن رجلاً أَخذ شاة عَزُوزاً فحلبها ما فرغ من حَلْبِها حتى أُصَلِّيَ الصلواتِ الخمسَ؛ يريد التجوّز في الصلاة وتخفيفَها؛ ومنه حديث أَبي ذرٍّ: هل يَثْبُتُ لكم العدوُّ حَلْبَ شاةٍ؟ قال: إِي والله وأَرْبَعٍ عُزُزٍ؛ هو جمع عزوز كصَبُور وصُبُرٍ. وعَزَّ الماءُ يَعِزُّ وعَزَّتِ القَرْحَةُ تَعِزُّ إِذا سال ما فيها، وكذلك مَذَعَ وبَذَعَ وضَهَى وهَمَى وفَزَّ وفَضَّ إِذا سال. وأَعَزَّتِ الشاة: اسْتَبانَ حَمْلُها وعَظُمَ ضَرْعُها؛ يقال ذلك للمَعَز والضَّأْن، يقال: أَرْأَتْ ورَمَّدَتْ وأَعَزَّت وأَضْرَعَتْ بمعنى واحد.
وعازَّ الرجلُ إِبلَه وغنمه مُعازَّةً إِذا كانت مِراضاً لا تقدر أَن ترعى فاحْتَشَّ لها ولَقَّمَها، ولا تكون المُعازَّةُ إِلا في المال ولم نسمع في مصدره عِزازاً. وعَزَّه يَعُزُّه عَزًّا: قهره وغلبه. وفي التنزيل العزيز: وعَزَّني في الخِطاب؛ أَي غلبني في الاحتجاج. وقرأَ بعضهم: وعازَّني في الخطاب، أَي غالبني؛ وأَنشد في صفة جَمَل:
يَعُزُّ على الطريقِ بمَنْكِبَيْهِ،
كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ
يقول: يغلب هذا الجملُ الإِبلَ على لزوم الطريق فشبَّه حرصه على لزوم الطريق وإِلحاحَه على السير بحرص هذا الخليع على الضرب بالقداح لعله يسترجع بعض ما ذهب من ماله، والخليع: المخلوع المَقْمُور مالُه. وفي المثل: من عَزَّ بَزَّ أي غَلَبَ سَلَبَ، والاسم العِزَّة، وهي القوّة والغلبة؛ وقوله:
عَزَّ على الريح الشَّبُوبَ الأَعْفَرا
أَي غلبه وحال بينه وبين الريح فردَّ وجوهها، ويعني بالشَّبُوب الظبي لا الثور لأَن الأَعفر ليس من صفات البقر.
والعَزْعَزَةُ: الغلبة. وعازَّني فَعَزَزْتُه أَي غالبني فغلبته، وضمُّ العين في مثل هذا مطَّرد وليس في كل شيءٍ، يقال: فاعلني فَفَعَلْتُه. والعِزُّ: المطر الغَزير، وقيل: مطر عِزٌّ شديد كثير لا يمتنع منه سهل ولا جبل إِلا أَساله. وقال أَبو حنيفة: العِزُّ المطر الكثير. أَرض مَعْزُوزَة: أَصابها عِزٌّ من المطر. والعَزَّاءُ: المطر الشديد الوابل. والعَزَّاءُ: الشِّدَّةُ.
والعُزَيْزاءُ من الفرس: ما بين عُكْوَتِه وجاعِرَتِه، يمد ويقصر، وهما العُزَيْزاوانِ؛ والعُزَيْزاوانِ: عَصَبَتانِ في أُصول الصَّلَوَيْنِ فُصِلَتا من العَجْبِ وأَطرافِ الوَرِكَينِ؛ وقال أَبو مالك: العُزَيْزاءُ عَصَبَة رقيقة مركبة في الخَوْرانِ إِلى الورك؛ وأَنشد في صفة فرس: أُمِرَّتْ عُزَيْزاءُ ونِيطَتْ كُرومُه،
إِلى كَفَلٍ رَابٍ، وصُلْبٍ مُوَثَّقِ
والكَرْمَةُ: رأْس الفخذ المستدير كأَنه جَوْزَةٌ وموضعُها الذي تدور فيه من الورك القَلْتُ، قال: ومن مَدَّ العُزَيْزَا من الفرس قال: عُزَيْزاوانِ، ومن قَصَرَ ثَنَّى عُزَيْزَيانِ، وهما طرفا الوَرِكين. وفي شرح أَسماء الله الحسنى لابن بَرْجانَ: العَزُوز من أَسماء فرج المرأَة البكر.والعُزَّى: شجرة كانت تُعبد من دون الله تعالى؛ قال ابن سيده: أُراه تأْنيث الأَعَزِّ، والأَعَزُّ بمعنى العَزيزِ، والعُزَّى بمعنى العَزِيزَةِ؛ قال بعضهم: وقد يجوز في العُزَّى أَن تكون تأْنيث الأَعَزِّ بمنزلة الفُضْلى من الأَفْضَل والكُبْرَى من الأَكْبَرِ، فإِذا كان ذلك فاللام في العُزَّى ليست زائدة بل هي على حد اللام في الحَرثِ والعَبَّاسِ، قال: والوجه أَن تكون زائدة لأَنا لم نسمع في الصفات العُزَّى كما سمعنا فيها الصُّغْرى والكُبْرَى. وفي التنزيل العزيز: أَفرأَيتم اللاَّتَ والعُزَّى؛ جاءَ في التفسير: أَن اللاَّتَ صَنَمٌ كان لِثَقِيف، والعُزَّى صنم كان لقريش وبني كِنانَةَ؛ قال الشاعر:
أَمَا ودِماءٍ مائراتٍ تَخالُها،
على قُنَّةِ العُزَّى وبالنَّسْرِ، عَنْدَما
ويقال: العُزَّى سَمُرَةٌ كانت لغَطَفان يعبدونها وكانوا بَنَوْا عليها بيتاً وأَقاموا لها سَدَنَةً فبعث إِليها رسول الله، صلى الله عليه وسلم، خالد بن الوليد فهدم البيت وأَحرق السَّمُرَة وهو يقول:
يا عُزَّ، كُفْرانَكِ لا سُبْحانَكِ
إِنِّي رأَيتُ الله قد أَهانَكِ
وعبد العُزَّى: اسم أَبي لَهَبٍ، وإِنما كَنَّاه الله عز وجل فقال: تَبَّتْ يَدَا أَبي لَهَبٍ، ولم يُسَمِّه لأَن اسمه مُحالٌ. وأَعَزَّت البقرةُ إِذا عَسُرَ حَمْلُها.
واسْتَعَزَّ الرَّمْلُ: تَماسَكَ فلم يَنْهَلْ. واسْتَعَزَّ الله بفلان (* قوله« واستعز الله بفلان» هكذا في الأصل. وعبارة القاموس وشرحه: واستعز الله به أماته.)
واسْتَعَزَّ فلان بحقِّي أَي غَلَبَني. واسْتُعِزَّ بفلان أَي غُلِبَ في كل شيءٍ من عاهةٍ أَو مَرَضٍ أَو غيره. وقال أَبو عمرو: اسْتُعِزَّ بالعليل إِذا اشتدَّ وجعُه وغُلِب على عقله. وفي الحديث: لما قَدِمَ المدينة نزل على كُلْثوم بن الهَدْمِ وهو شاكٍ ثم اسْتُعِزَّ بكُلْثُومٍ فانتقل إِلى سعد بن خَيْثَمة. وفي الحديث: أَنه اسْتُعِزَّ برسول الله، صلى الله عليه وسلم، في مرضه الذي مات فيه أَي اشتدّ به المرضُ وأَشرف على الموت؛ يقال: عَزَّ يَعَزُّ، بالفتح
(* قوله« يقال عز يعز بالفتح إلخ» عبارة
النهاية: يقال عز يعز بالفتح إِذا اشتد، واستعز به المرض وغيره واستعز عليه إذا اشتد عليه وغلبه، ثم يبنى الفعل للمفعول)، إِذا اشتدَّ، واسْتُعِزَّ عليه إِذا اشتد عليه وغلبه.
وفي حديث ابن عمر، رضي الله عنه: أَن قوماً مُحْرِمِينَ اشتركوا في قتل صيد فقالوا: على كل رجل مِنَّا جزاءٌ، فسأَلوا بعضَ الصحابة عما يجبُ عليهم فأَمر لكل واحد منهم بكفَّارة، ثم سأَلوا ابنَ عمر وأَخبروه بفُتْيا الذي أَفتاهم فقال: إِنكم لَمُعَزَّزٌ بكم، على جميعكم شاةٌ، وفي لفظٍ آخر: عليكم جزاءٌ واحدٌ، قوله لَمُعَزَّزٌ بكم أَي مشدد بكم ومُثَقَّل عليكم الأَمرُ: وفلانٌ مِعْزازُ المرض أَي شديده. ويقال له إِذا مات أَيضاً: قد اسْتُعِزَّ به.
والعَزَّة، بالفتح: بنت الظَّبْية؛ قال الراجز:
هانَ على عَزّةَ بنتِ الشَّحَّاجْ
مَهْوَى جِمالِ مالِك في الإِدْلاجْ
وبها سميت المرأَة عَزَّة.
ويقال للعَنْز إِذا زُجِرت: عَزْعَزْ، وقد عَزْعَزْتُ بها فلم تَعَزْعَزْ أَي لم تَتَنَحَّ، والله أَعلم.

### Türkçe

**العَزِيزُ**: Allah azze ve celle’nin sıfatlarından ve en güzel isimlerindendir; ez-Zeccâc dedi ki: O, engellenmiş olandır; böylece hiçbir şey onu yenemez; başkası dedi ki: O, her şeye galip gelen güçlü olandır; ve denildi ki: O, benzeri hiçbir şey olmayan kimsedir. Ve O’nun isimlerindendir azze ve celle **المُعِزُّ**, ve O, kullarından dilediğine **العِزَّ**i bağışlayandır. Ve **العِزُّ**: **الذُّلِّ**ün zıddıdır. Ve hadiste: Âişe’ye dedi: “Kavminin Kâbe’nin kapısını yükseltmiş olmasının sebebini biliyor musun?” Dedi: “Hayır.” Dedi: **تَعَزُّزاً**; onu ancak istedikleri kimse girsin diye; yani insanlara karşı kibirlenme ve katılaşma. Ve Müslim’in bazı nüshalarında: **تَعَزُّراً**, **الزاي**dan sonra **راء** ile, **التَّعْزير** ve saygı gösterme’dendir; artık ya evin saygı görmesini ve yüceltilmesini ister, yahut kendi nefislerini yüceltmeyi ve insanlara karşı kibirlenmelerini. Ve **العِزُّ** aslında: kuvvet, şiddet ve galebedir. Ve **العِزُّ** ve **العِزَّة**: yücelik ve engellenmişliktir; ve **العِزَّة** Allah’ındır; ve aziz tenzilde: “Ve Allah’a **العِزَّةُ** ve Resulüne ve müminlere” (vardır); yani O’na **العِزَّة** ve galebe vardır, sübhânehû. Ve aziz tenzilde: “Kim **العِزَّةَ** istiyorsa, **العِزَّةُ** bütünüyle Allah’ındır”; yani kim ibadetiyle Allah’tan başkasını istiyorsa, ancak ona dünyada **العِزَّة** vardır; ve **العِزَّة** bütünüyle Allah’ındır; yani onu dünyada ve âhirette toplar; dünyada yardım edip galip gelmekle. Ve **عَزَّ يَعِزّ** (kesre ile), **عِزًّا** ve **عِزَّةً** ve **عَزازَة** (olur); ve bir adam **عَزيزٌ**, **أَعِزَّة** ve **أَعِزَّاء** ve **عِزازٍ** kavminden (olur). Ve O’nun sözü تعالى: “Allah yakında bir kavim getirecek; onları sever ve onlar da O’nu sever; müminlere karşı **أَذِلَّةٍ**; kâfirlere karşı **أَعِزَّةٍ**”; yani onların yanı kâfirlere karşı sert, müminlere karşı yumuşaktır; şair dedi ki:
بِيض الوُجُوهِ كَرِيمَة أَحْسابُهُمْ،
في كلِّ نائِبَةٍ عِزاز الآنُفِ
Ve rivayet edildi:
بِيض الوُجُوه أَلِبَّة ومَعاقِل
Ve denilmez: **عُزَزَاء**; şeddeden hoşlanmama ve bunun engellenmesi bu tür müzâaf (ikiz) yapıda düzenli olarak böyledir. el-Ezherî dedi ki: Müminlere karşı alçalırlar, her ne kadar **أَعِزَّةً** olsalar da; ve kâfirlere karşı **يَتَعَزَّزُون**, her ne kadar soy şerefinde onların altında olsalar da. Ve **أَعَزَّ** adamı: onu **عَزِيزاً** kıldı. Ve **مَلِكٌ أَعَزُّ**: **عَزِيزٌ**; el-Ferezdak dedi ki:
إِن الذي سَمَكَ السَّماءَ بَنى لنا
بَيْتاً دَعائِمُهُ أَعَزُّ وأَطْوَلُ
Yani: **عَزِيزَةٌ** uzun; ve bu, O’nun sözü تعالى: “Ve O’na daha **أَهْوَنُ**dur” gibidir; ve İbn Sîde bunu mufâdala olmaksızın yöneltmiştir; çünkü **اللام** ve **مِنْ** birbirinin ardınca gelir; ve onların “Allah **أَكْبَرُ**” sözü delil değildir; çünkü işitilmiştir ve kullanımı çoğalmıştır; bununla beraber bu, **كبير** üzerine de yöneltilmiştir. Ve aziz tenzilde: “Elbette **الأَعَزُّ** ondan **الأَذَلَّ**i çıkaracaktır”; ve şöyle de okunmuştur: “Elbette **الأَعَزُّ** ondan **الأَذَلَّ** çıkar”; yani “**العزيزُ** ondan **ذليلاً** olarak mutlaka çıkacaktır”; böylece hâl üzerine **اللام** ve **الأَلف**i soktu; ve bu güçlü değildir; çünkü hâl ve onun yerine konulan masdarlardan olan şey marife olmaz. Ve Ebû Kebîr’in sözü:
حتى انتهيْتُ إِلى فِراشِ عَزِيزَة
شَعْواءَ، رَوْثَةُ أَنْفِها كالمِخْصَفِ
(* “شَعْواءَ” sözü: el-Kâmûs’ta bu maddede onun yerine “سوداء” vardır.)
Bir kartalı kastetti; ve onu **عَزِيزَةً** kıldı; engellenmişliği ve dağların yükseklerinde oturması sebebiyle. Ve **رجل عزِيزٌ**: yenilmeyen ve kahredilmeyen, menî‘ (erişilmez) olan. Ve O’nun sözü azze ve celle: “Tat; şüphesiz sen **العَزِيزُ** **الكريم**sin”; manası: “Tat; **العِزّ** ve kerem ehli içinde saydığın şey sebebiyle”; nitekim تعالى zıddında dedi: “Yaptıklarınız sebebiyle afiyetle yiyin ve için”; ve birinciden el-A‘şâ’nın sözü:
على أَنها، إِذْ رَأَتْني أُقا
دُ، قالتْ بما قَدْ أَراهُ بَصِيرا
Ve ez-Zeccâc dedi ki: Ebû Cehil hakkında indi; o, “Ben vadinin halkının en **أَعَزُّ**u ve en menî‘iyim” derdi; Allah تعالى dedi ki: “Tat; şüphesiz sen **العَزِيزُ** **الكريم**sin”; manası: “Bu azabı tat; şüphesiz sen ‘Ben **العَزِيزُ** **الكريم**im’ diyen sensin.” Ebû Zeyd: **عَزَّ** adam **يَعِزُّ** **عِزّاً** ve **عِزَّةً**; zillet sonrası güçlendiğinde ve aziz olduğunda. Ve Allah onu **أَعَزَّه**; ve ben ona karşı **عَزَزْتُ**: ona değerli oldum. Ve O’nun sözü تعالى: “Ve şüphesiz o, **كتاب عَزِيزٌ**dur; bâtıl ona önünden de arkasından da gelmez”; yani ondan önce gelen kitaplar onu iptal etmez ve ondan sonra onu iptal edecek bir kitap gelmez; ve denildi ki: O, içindekinden eksiltilmesinden korunmuştur; böylece bâtıl ona önünden gelir; yahut ona ekleme yapılmasından (korunmuştur); böylece bâtıl ona arkasından gelir; ve iki vecih de güzeldir; yani korunmuştur ve bundan bir şeyin ona ilişmesinden **عَزَّ** olmuştur. Ve **مَلِكٌ أَعَزّ** ve **عَزِيزٌ** bir manadadır. Ve **عِزٌّ عَزِيزٌ**: ya mübalağa üzerinedir, yahut **مُعِزّ** manasınadır; Tarafe dedi ki:
ولو حَضَرتْهُ تَغْلِبُ ابْنَةُ وائلٍ،
لَكانُوا له عِزّاً عَزيزاً وناصِرا
Ve **تَعَزَّزَ** adam: **عَزِيزاً** oldu. Ve o, falanla **يَعْتَزُّ**; ve onunla **اعْتَزَّ**. Ve **تَعَزَّزَ**: şereflendi. Ve **عَزَّ عَليَّ** **يَعِزُّ** **عِزّاً** ve **عِزَّةً** ve **عَزازَةً**: değerli oldu; ve ben onu **أَعْزَزتُه**: ona ikram ettim ve onu sevdim; Şemmer bu kelimeyi Ebû Zeyd’e karşı zayıflatmıştır
(* “على أبي زيد” sözü: Şerhu’l-Kâmûs’un ibaresi: “عن أبي زيد”.)
Ve **عَزَّ عَلَيَّ** şunu yapman ve **عَزَّ عَلَيَّ** bu; yani hak oldu ve şiddetlendi. Ve **أُعْزِزْتُ** sana isabet eden şeyle: bana büyük geldi. Ve **أَعْزِزْ عليَّ** bununla; yani büyüt; ve manası: bana büyük geldi. Ve Ali’nin hadisi, Allah ondan razı olsun: Talha’yı öldürülmüş görünce dedi: **أَعْزِزْ عليَّ** Ebâ Muhammed, seni göğün yıldızları altında serilmiş görmem; denir: **عَزَّ عليَّ** **يَعِزُّ** seni kötü bir hâlde görmem; yani bana şiddetlenir ve zor gelir. Ve şıhr ehlinin çirkin bir kelimesi: “**بِعِزِّي**” yemin ederler: “Şöyle şöyle oldu”; ve “**بِعِزِّكَ**”; senin “**لَعَمْري**” ve “**لَعَمْرُكَ**” demen gibi. Ve **العِزَّةُ**: şiddet ve kuvvettir. Az denir: **عَزَّ يَعَزُّ** (fetha ile), şiddetlendiğinde. Ve Ömer’in hadisi, Allah ondan razı olsun: “**اخْشَوْشِنُوا** ve **تَمَعْزَزُوا**”; yani dinde katılaşın ve sertleşin; **العِزِّ** olan kuvvet ve şiddettendir; ve **الميم** ziyadedir; **تَمَسْكَن** gibi, **السكون**dan; ve denildi ki: o, **المَعَزِ**dendir; o da şiddettir; ve yerinde gelecektir. Ve ben kavmi **عَزَزْتُ** ve onları **أَعْزَزْتُ** ve onları **عَزَّزْتُ**: onları kuvvetlendirdim ve sertleştirdim. Ve aziz tenzilde: “Sonra üçüncü ile **فَعَزَّزْنا**”; yani kuvvetlendirdik ve sertleştirdik; ve şöyle de okunmuştur: “**فَعَزَزْنا**” (tahfîf ile); senin “**شَدَدْنا**” demen gibi. Ve bu manada da denir: **رجل عَزِيزٌ**; yukarıda geçen lafız üzere; ve cem‘, cem‘ gibidir. Ve aziz tenzilde: “Müminlere karşı **أذِلَّةٍ**; kâfirlere karşı **أَعِزَّةٍ**”; yani onlara karşı şiddetli; dedi ki: bu, **عِزَّةِ النَّفْس**ten değildir. Sa‘leb dedi ki: fasih sözde: “İzâ **عَزَّ** kardeşin, **فَهُنْ**”; Arap bunu söyler; ve o bir meseldir; manası: kardeşin sana karşı yücelip yükselirse, ona alçalmayı yapış. el-Ezherî dedi ki: mana: seni yener ve kahrederse ve sen ona karşı koymazsan ona tevazu et; çünkü ona karşı çırpınman sana zillet ve bozukluğu artırır. Ebû İshak dedi ki: Sa‘leb’in dediği hatadır; söz ancak “İzâ **عزَّ** kardeşin, **فَهِنْ**”dir; **الهاء**ın kesresiyle; manası: sana karşı şiddetlendiğinde ona yumuşa ve onu idare et; bu, ahlâkın keremlerindendir; Muâviye’den rivayet edildiği gibi, Allah ondan razı olsun, dedi ki: “Benimle insanlar arasında bir kıl olsaydı, onlar onu gererler ve ben de gerersem kopmazdı.” Denildi: “Bu nasıl?” Dedi: “Onlar gevşettiklerinde ben gererim; onlar gerdiklerinde ben gevşetirim.” Artık bu meselde sahih olan **فَهِنْ**dir; kesre ile; onların “**هان يَهِينُ**” sözünden; kolay ve yumuşak olduğunda; şu söz gibi:
هَيْنُونَ لَيْنُونَ أَيْسارٌ ذَوُو كَرَمٍ،
سُوَّاسُ مَكْرُمَةٍ أَبناءُ أَطْهارِ
Ve “**أَيسار**” diye de rivayet edilir. Ve eğer “**هُنْ**” derse, **الهاء**ın zammıyla, Sa‘leb’in dediği gibi, o **الهَوان**dandır; Arap buna emretmez; çünkü onlar **أَعزَّة**dir, zulme boyun eğmeyenlerdir; İbn Sîde dedi ki: bende Sa‘leb’in dediği, İbn Ahmer’in sözü sebebiyle sahih görünür:
وقارعةٍ من الأَيامِ لولا
سَبِيلُهُمُ، لزَاحَتْ عنك حِينا
دَبَبْتُ لها الضَّرَاءَ وقلتُ: أَبْقَى
إِذا عَزَّ ابنُ عَمِّكَ أَن تَهُونا
Sîbeveyh dedi ki: Ve dediler: “**عَزَّ ما أَنَّك ذاهبٌ**”; senin “Hakikaten sen gidiyorsun” demen gibi. Ve **عَزَّ** şey **يَعِزُّ** **عِزّاً** ve **عِزَّةً** ve **عَزازَةً**; ve o **عَزِيز**dir: azaldı; ta ki neredeyse bulunmaz oldu; ve bu, her şey için toplayıcıdır.

Ve **العَزَزُ** ve **العَزازُ**: seli hızlı akan sert yer. İbn Şümeyl dedi ki: **العَزازُ**, yerden kalın olan ve yağmurunun seli hızlı akan şeydir; **القِيعان**dan, **الصَّحاصِح**ten, dağların yamaçlarından, **الإِكام**dan ve **القِفاف**ın sırtlarından olur; el-A‘câc dedi ki:
من الصَّفا العاسِي ويَدْعَسْنَ الغَدَرْ
عَزَازَهُ، ويَهْتَمِرْنَ ما انْهَمَرْ
Ebû Amr dedi ki: vadinin su yollarında seli en uzak olanı **الرَّحَبَة** sonra **الشُّعْبَةُ** sonra **التَّلْعَةُ** sonra **المِذْنَبُ** sonra **العَزَازَةُ**dur. Ve onun kitabında, sallallahu aleyhi ve sellem, Hemdân heyetine: “Onlara onun **عَزَازَها**sı vardır”; **العَزَازَ**: yerden sert olan, şiddetlenen ve kaba olan şeydir; ancak onun kenarlarında olur. Ve ondan ez-Zührî hadisi: dedi ki: Ubeydullah b. Abdullah b. Utbe’ye gidip gelirdim; ona hizmet ederdim; hizmetteki gayretini zikretti; derken onda olanı temizlediğimi ve ondan müstağni olduğumu takdir ettim; bir gün çıktı; ona kalkmadım ve daha önce gösterdiğim ikramdan bir şey göstermedim; bana baktı ve dedi: “Şüphesiz sen hâlâ **العَزَازِ**dasın; kalk”; yani sen ilmin kenarlarındasın; henüz onun ortasına girmedin. Ve hadiste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, **العَزازِ**da bevletmeyi yasakladı; üzerine sıçramasın diye. Ve Haccâc’ın yağmurun vasfında hadisi: “Ve **العَزازَ**ı akıttı.” Ve bir yer **عَزازٌ** ve **عَزَّاءُ** ve **عَزَازَةٌ** ve **مَعْزوزةٌ**: böyledir. İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
عَزَازَة كلِّ سائِلِ نَفْعِ سَوْءٍ،
لكلِّ عَزَازَةٍ سالتْ قَرارُ
Ve Sa‘leb inşad etti:
قَرارة كل سائلِ نَفْعِ سَوْءٍ،
لكلِّ قَرارَةٍ سالتْ قَرارُ
Dedi ki: ve o daha iyidir. Ve **أَعْزَزْنا**: **عَزَازٍ** bir yere düştük ve onda yürüdük; “**أَسْهَلْنا**” denildiği gibi: kolay bir yere düştük.

Ve **عَزَّزَ** yağmur yeri: onu yapıştırdı (sıkıştırdı). Ve sağanak, kolay yere vurup onu sertleştirince, ta ki ayak onda batmasın: “Onu **عَزَّزَ** etti” ve “ondan **عَزَّزَ** etti” denir; ve dedi ki:
عَزَّزَ منه، وهو مُعْطِي الإِسْهالْ،
ضَرْبُ السَّوارِي مَتْنَه بالتَّهْتالْ
Ve devenin eti **تَعَزَّزَ**: şiddetlendi ve sertleşti. Ve şey **تَعَزَّزَ**: şiddetlendi; el-Mutelemmis dedi ki:
أُجُدٌ إِذا ضَمَرَتْ تَعَزَّزَ لَحْمُها،
وإِذا تُشَدُّ بِنِسْعِها لا تنْبِسُ
**لا تَنْبِسُ**: yani böğürmez. Ve **فرسٌ مُعْتَزَّة**: eti kalın, şiddetli. Ve onların “**تَعَزَّيْتُ** عنه” sözü: yani sabrettim; aslı **تَعَزَّزْت**tir; yani şiddetlendim; **تَظَنَّيْت** gibi, **تَظَنَّنْتُ**dan; ve onun benzerleri yerlerinde zikredilir; ve ondan isim **العَزاءُ**dur. Ve Nebî’nin sözü, sallallahu aleyhi ve sellem: “Kim Allah’ın **عَزاءِ**ı ile **يَتَعَزَّ** etmezse bizden değildir”; Sa‘leb onu tefsir etti ve dedi ki: manası, işini Allah’a döndürmeyen bizden değildir. Ve **العَزَّاءُ**: şiddetli yıl; dedi ki:
ويَعْبِطُ الكُومَ في العَزَّاءِ إِنْ طُرِقا
Ve denildi ki: o şiddettir. Ve **شاة عَزُوزٌ**: meme kanalları dar; deve de böyledir; cem‘i **عُزُزٌ**dur; ve **عَزَّتْ** **تَعُزُّ** **عُزُوزاً** ve **عِزازاً**; ve **عَزُزَتْ** **عُزُزاً** (iki zamme ile); İbnü’l-A‘râbî’den; ve **تَعَزَّزَتْ**; ve onun adı **العَزَزُ** ve **العَزَازُ**dur. Ve falan kimse **عَنْزٌ عَزُوزٌ**dur: onun sütü çoktur; bu, malı çok olup cimri olduğunda (söylenir). Ve **شاة عَزُوز**: meme kanalları dar; güçle sağılmadıkça süt vermez. Ve **أَعَزَّت**: **عَزُوزاً** olduğunda. Ve denildi ki: deve **عَزُزَتِ**; meme kanalı daraldığında ve onun sütü çok olduğunda. el-Ezherî dedi ki: **عَزُزَتْ**te şeddeyi açıkça getirdi; bunun benzeri azdır. Ve Mûsâ ve Şuayb’ın hadisi, aleyhimâ’s-selâm: “Onu, rengi dönmüş olarak getirdi; onda ne **عَزُوزٌ** ne de **فَشُوشٌ** vardı”; **العزُوزُ**: sütü az, meme kanalı dar **الشاة**; ve ondan Amr b. Meymûn hadisi: “Bir adam bir **شاة عَزُوزاً** alıp sağsa, onu sağmayı bitirmeden beş vakit namazı kılarım”; namazda tecavüzü ve hafifletmeyi kasteder. Ve ondan Ebû Zerr hadisi: “Düşman size bir koyun sağımı kadar dayanır mı?” Dedi: “Evet, Allah’a yemin olsun; hem de dört **عُزُزٍ**”; o, **عزوز**un cem‘idir; **صَبُور** ve **صُبُرٍ** gibi.

Ve su **عَزَّ** **يَعِزُّ**; ve yara **عَزَّتِ** **تَعِزُّ**: içindekinin aktığı zaman; ve aynı şekilde **مَذَعَ** ve **بَذَعَ** ve **ضَهَى** ve **هَمَى** ve **فَزَّ** ve **فَضَّ**: aktığında.

Ve koyun **أَعَزَّتِ**: gebeliği belli oldu ve memesi büyüdü; bu, keçi ve koyun için söylenir; denir: **أَرْأَتْ** ve **رَمَّدَتْ** ve **أَعَزَّت** ve **أَضْرَعَتْ** bir manadadır.

Ve adam develerine ve koyunlarına **عازَّ** etti, **مُعازَّةً**: hasta olup otlayamadıklarında; onlar için ot biçti ve onlara yedirdi; **المُعازَّةُ** ancak malda olur; ve masdarında **عِزازاً** işitmedik. Ve onu **عَزَّه يَعُزُّه عَزًّا**: onu kahretti ve yendi. Ve aziz tenzilde: “Ve beni hitapta **عَزَّني**”; yani delil getirmede beni yendi. Bazıları okudu: “Ve hitapta beni **عازَّني**”; yani benimle galiplik yarışına girdi. Ve bir devenin vasfında inşad etti:
يَعُزُّ على الطريقِ بمَنْكِبَيْهِ،
كما ابْتَرَكَ الخَلِيعُ على القِداحِ
Diyor ki: bu deve, yola yapışmada develere galip gelir; yola yapışma hırsını ve yürüyüşte ısrarını, bu **الخليع**in oklarla vurma hırsına benzetti; belki malından gidenin bir kısmını geri alır; ve **الخليع**: malı elinden alınmış, kumarda yenilmiş kimsedir. Ve meselde: “Kim **عَزَّ** ederse **بَزَّ** eder”; yani yenerse soyar; ve isim **العِزَّة**dir; o, kuvvet ve galebedir. Ve onun sözü:
عَزَّ على الريح الشَّبُوبَ الأَعْفَرا
Yani onu yendi ve onunla rüzgâr arasına girdi; böylece rüzgârın yüzlerini çevirdi; ve **الشَّبُوب** ile geyiği kasteder, öküzü değil; çünkü **الأَعفر** sığırın sıfatlarından değildir.

Ve **العَزْعَزَةُ**: galebe. Ve beni **عازَّني**; ben de onu **فَعَزَزْتُه**; yani benimle yarıştı da ben onu yendim; ve bunun gibi yerde gözün zammı düzenlidir; her şeyde değildir; denir: “Benimle **فاعلني** etti; ben de onu **فَفَعَلْتُه** ettim.”

Ve **العِزُّ**: bol yağmur; ve denildi ki: **مطر عِزٌّ** şiddetli, çoktur; ondan ne ova ne dağ engellenir; ancak onu akıtır. Ebû Hanîfe dedi ki: **العِزُّ** çok yağmurdur. **أَرض مَعْزُوزَة**: ona yağmurdan bir **عِزٌّ** isabet etti. Ve **العَزَّاءُ**: şiddetli sağanak yağmur. Ve **العَزَّاءُ**: şiddet.

Ve attan **العُزَيْزاءُ**: onun **عُكْوَتِه** ile **جاعِرَتِه** arasındaki şeydir; uzar ve kısalır; ve ikisi **العُزَيْزاوانِ**dir. Ve **العُزَيْزاوانِ**: **الصَّلَوَيْنِ**in köklerinde iki sinirdir; **العَجْب**den ve **الوَرِكَينِ**in uçlarından ayrılmıştır. Ebû Mâlik dedi ki: **العُزَيْزاءُ**, **الخَوْرانِ**da kalçaya doğru yerleştirilmiş ince bir sinirdir. Ve bir atın vasfında inşad etti:
أُمِرَّتْ عُزَيْزاءُ ونِيطَتْ كُرومُه،
إِلى كَفَلٍ رَابٍ، وصُلْبٍ مُوَثَّقِ
Ve **الكَرْمَةُ**: uyluğun yuvarlak başıdır; sanki cevizdir; ve onun döndüğü yer, kalçadan olan **القَلْتُ**tur. Dedi ki: attan **العُزَيْزَا**yı uzatan kimse “**عُزَيْزاوانِ**” der; kısaltan kimse “**عُزَيْزَيانِ**” diye ikiler; ve ikisi kalçaların iki ucudur. Ve İbn Berçân’ın Esmâü’llâhi’l-hüsnâ şerhinde: **العَزُوز** bakire kadının ferci isimlerindendir. Ve **العُزَّى**: Allah تعالى’dan başka tapılan bir ağaçtı; İbn Sîde dedi ki: onu **الأَعَزِّ**in müennesi görüyorum; ve **الأَعَزُّ**, **العَزيزِ** manasınadır; ve **العُزَّى**, **العَزِيزَةِ** manasınadır. Bazıları dedi ki: **العُزَّى**da, **الأَعَزِّ**in müennesi olması caizdir; **الفُضْلى**nın **الأَفْضَل**den ve **الكُبْرَى**nın **الأَكْبَر**den olması menzilesinde; böyle olursa **العُزَّى**daki **اللام** زائد değildir; bilakis **الحَرثِ** ve **العَبَّاسِ**teki **اللام** sınırındadır. Dedi ki: vech, onun زائد olmasıdır; çünkü sıfatlarda **العُزَّى**yı işitmedik; sıfatlarda **الصُّغْرى** ve **الكُبْرَى**yı işittiğimiz gibi. Ve aziz tenzilde: “**اللاَّتَ** ve **العُزَّى**yı gördünüz mü?” Tefsirde geldi: **اللاَّتَ**, Sakîf’in bir putuydu; ve **العُزَّى**, Kureyş ve Benî Kinâne’nin bir putuydu. Şair dedi ki:
أَمَا ودِماءٍ مائراتٍ تَخالُها،
على قُنَّةِ العُزَّى وبالنَّسْرِ، عَنْدَما
Ve denir: **العُزَّى**, Gatafân’ın bir **سَمُرَةٌ**siydi; ona taparlardı; onun üzerine bir ev yapmışlar ve ona hizmetkârlar dikmişlerdi; Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona Hâlid b. el-Velîd’i gönderdi; evi yıktı ve **السَّمُرَة**yi yaktı; o şöyle diyordu:
يا عُزَّ، كُفْرانَكِ لا سُبْحانَكِ
إِنِّي رأَيتُ الله قد أَهانَكِ
Ve **عبد العُزَّى**: Ebû Leheb’in babasının adıdır; Allah azze ve celle onu ancak künyesiyle andı ve şöyle dedi: “**تَبَّتْ يَدَا أَبي لَهَبٍ**”; onu isimlendirmedi; çünkü onun ismi bâtıldır.

Ve inek **أَعَزَّت**: gebeliği zor olduğunda.

Ve kum **اسْتَعَزَّ**: tutundu da dağılmadı. Ve Allah falanla **اسْتَعَزَّ**
(* “واستعز الله بفلان” sözü: asılda böyledir. el-Kâmûs ve şerhinin ibaresi: “واستعز الله به” yani onu öldürdü.)
Ve falan, hakkımda **اسْتَعَزَّ** etti: yani beni yendi. Ve falanla **اسْتُعِزَّ** edildi: yani bir âfet, yahut hastalık, yahut başkası sebebiyle her şeyde mağlup edildi. Ebû Amr dedi ki: hasta hakkında **اسْتُعِزَّ** edildi; acısı şiddetlendiğinde ve aklına galip gelindiğinde. Ve hadiste: Medine’ye geldiğinde Kulthûm b. el-Hedm’in yanına indi; o şikâyetliydi; sonra Kulthûm ile **اسْتُعِزَّ** edildi; Sa‘d b. Hayseme’ye geçti. Ve hadiste: o, sallallahu aleyhi ve sellem, öldüğü hastalığında Resûlullah ile **اسْتُعِزَّ** edildi; yani hastalık ona şiddetlendi ve ölüme yaklaştı; denir: **عَزَّ يَعَزُّ** (fetha ile)
(* “يقال عز يعز بالفتح إلخ” sözü: en-Nihâye’nin ibaresi: “يقال عز يعز بالفتح إذا اشتد، واستعز به المرض وغيره واستعز عليه إذا اشتد عليه وغلبه، ثم يبنى الفعل للمفعول”.)
şiddetlendiğinde; ve ona karşı **اسْتُعِزَّ** edildiğinde: ona şiddetlendi ve ona galip geldiğinde.

Ve İbn Ömer hadisi, Allah ondan razı olsun: bir topluluk ihramlı kimseler av öldürmede ortak oldular; dediler: “Bizden her adam üzerine bir ceza vardır.” Bazı sahâbeye üzerlerine gerekeni sordular; onların her birine bir kefaret emretti. Sonra İbn Ömer’e sordular ve kendilerine fetva verenin fetvasını ona haber verdiler; dedi ki: “Şüphesiz siz, sizinle **لَمُعَزَّزٌ** olunmuşsunuz; hepinizin üzerine bir koyun vardır.” Başka bir lafızda: “Üzerinize bir ceza vardır.” Onun sözü **لَمُعَزَّزٌ بكم**: yani sizinle iş şiddetlendirilmiş ve ağırlaştırılmıştır. Ve falan, hastalığın **مِعْزازُ**udur; yani onun şiddetlisidir. Ve ona, öldüğünde de denir: onunla **قد اسْتُعِزَّ به**.

Ve **العَزَّة** (fetha ile): ceylan yavrusu; râciz dedi ki:
هانَ على عَزّةَ بنتِ الشَّحَّاجْ
مَهْوَى جِمالِ مالِك في الإِدْلاجْ
Ve onunla kadına **عَزَّة** adı verildi.

Ve keçiye, azarlanırken denir: **عَزْعَزْ**; ve onunla **عَزْعَزْتُ** da **تَعَزْعَزْ** etmedi; yani çekilmedi; ve Allah daha iyi bilir.
