# عزل (ع-ز-ل) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%84

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki torbaya böldükten sonra yük yerleştirildikten sonra her bir torbaya verilen addır

- Harfler: ع - ز - ل
- Kur'an'da: 10 geçiş · 10 ayet · 10 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (10)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [اعْتَزَلَهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%84%D9%8E%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | افْتَعَلَهُمْ | Onlardan ayrıldı | 1 | 1 | [19:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/19:49.md) |
| [اعْتَزَلُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | افْتَعَلُوكُمْ | Sizden ayrıldılar | 1 | 1 | [4:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/4:90.md) |
| [اعْتَزَلْتُمُوهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8F%D9%85%D9%8F%D9%88%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | افْتَعَلْتُمُوهُمْ | Onlardan ayrıldınız | 1 | 1 | [18:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/18:16.md) |
| [عَزَلْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%84%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Ayırdın | 1 | 1 | [33:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/33:51.md) |
| [فَاعْتَزِلُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَافْتَعِلُوا | Hemen ayrılın | 1 | 1 | [2:222](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/2:222.md) |
| [فَاعْتَزِلُونِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%90.md) | فَافْتَعِلُونِ | Öyleyse benden ayrılın | 1 | 1 | [44:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/44:21.md) |
| [لَمَعْزُولُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D9%84%D9%8E%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B2%D9%8F%D9%88%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | لَمَفْعُولُونَ | Ayrılanlar | 1 | 1 | [26:212](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/26:212.md) |
| [مَعْزِلٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D9%85%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%84%D9%8D.md) | مَفْعِلٍ | Ayrı yer | 1 | 1 | [11:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/11:42.md) |
| [وَأَعْتَزِلُكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَأَفْتَعِلُكُمْ | Sizden ayrılırım | 1 | 1 | [19:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/19:48.md) |
| [يَعْتَزِلُوكُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%AA%D9%8E%D8%B2%D9%90%D9%84%D9%8F%D9%88%D9%83%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | يَفْتَعِلُوكُمْ | Sizden ayrılırlar | 1 | 1 | [4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/4:91.md) |

## Mücavir kökler — 74 mücavir (100 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [حيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Hayese sürülmüş tarla demektir
2. [أوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Eveye kuş yuvası demektir
3. [سلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D8%B7.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Salata, doğranmış sebze demektir
4. [حيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Havd (dat) havuz demektir
5. [ركس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Riks devenin burnunu ayağa bağlayan ve ortası binicinin…
6. [هيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Biçim gibi
7. [رفق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%81%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Rifak hayvanı ayağından bağlamak için kullanılan ip demektir
8. [ثقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%82%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sigaf demirin dövüldüğü örs ve çekiç demektir
9. [حصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B5%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Hisar kale duvarı demektir
10. [كهف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kovuk
11. [موج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dalga
12. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 3 ortak ayet · G² 7 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
13. [وصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Birleştirirler
14. [شقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Mutsuz
15. [قتل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AA%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Kıtl”, çatışmada ilk karşılaştırılan kişilerden birine…
16. [سلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Süllem” merdiven demektir
17. [كفف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Avuç demektir
18. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
19. [ركب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%83%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Rükbe” diz demektir
20. [يعقوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B9%D9%82%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ve Yakup
21. [دون](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Dane, inek yavrusuna denir
22. [سحق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Suhk : Eskimiş, yıpranmış elbise demektir
23. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Halim meme ucu demektir
24. [نشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B4%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Neşer” dalları yaygın yeşillenmiş ağaç demektir
25. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
26. [وهب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%87%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ve hibe ettik
27. [طهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Akar temiz sudur
28. [رجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Recv kuyunun çevresi demektir
29. [عسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Umulur
30. [وثق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AB%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Anlaşma
31. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
32. [قرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Küçük derelerin toplanıp durgunlaştığı göldür
33. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Murar acı bir ağacın adıdır
34. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 6 ortak ayet · G² 4 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
35. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Dağ anlamındadır
36. [حزن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Huzal (he, ze)” zayıf hayvan, semizin zıddı demektir
37. [صدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Okun ön yarısına denir
38. [نوح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Nevh” rüzgar estiğinde uğultu çıkaran dağdır
39. [عبد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Ana kapının önündeki bekçidir
40. [ندو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nedve halkın toplandığı yerdir
41. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
42. [ردد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Ridde” devenin memesinden doğumdan önce gelen süttür
43. [فتن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fitne, Madeni curuftan temizlemek için eritmek demektir
44. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ayn göz, “evya” göze demektir
45. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Cariye yelkenli sandal demektir
46. [رضي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B6%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Radiy : Rda (re,dat,ayn) memede biberon, süt
47. [توب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Eveye yuva demektir
48. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
49. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Buğa boğa demektir
50. [قرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Suyun içine konduğu kap veya tulum demektir
51. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
52. [يدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · El ve kol demektir
53. [سأل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Sehl” ova demektir
54. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
55. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Şey
56. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Beyn topraktaki yarık demektir
57. [دنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Dünya : “Dena” kelimesi ecveften nakısa dönüşmüştür
58. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
59. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
60. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%84/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزل |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md), [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md), [نحى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%8A.md) |
| Zıt Kök | [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi ana gövdeden, topluluktan veya işlevden ayırıp bir kenara koymak, ilişiğini kesmek |
| Çekirdek Özet 2 | Müminlerin şirkten, fısk ortamından, kan dökmekten ve fıtrata aykırı durumlardan iradi olarak kenara çekilmesi; vahiy gibi ilahi alanların bâtıl güçlere bütünüyle kapatılması |
| Çekirdek Özet 3 | Bireysel, inançsal veya siyasi düzeyde tarafsızlık, yalıtım ve ayrışma üreten iradi ya da cebri sınır çekme mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Kökü yalnızca bencilce bir inziva, kaçış veya tamamen pasif bir yok oluş sanmak; kökün siyasi tarafsızlık, ahlaki teberri ve ontolojik engelleme boyutlarını gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Bir şeyin sağlamlaşması, kenara çekilerek veya güç kazanarak erişilmez, baskın ve tekil hale gelmesi; [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) (uzaklaşmak), [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) (destekleyip korumak), [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) (güçlü ve üstün olmak), [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md) (kesin bağlayıp pekiştirmek), [عزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A.md) (dayanıp sabretmek) köklerinde olduğu gibi başkalarından ayrışan sertlik, korunaklılık ve mesafe | ل | Çoban değneği ve yöneltme imgesi taşıyan ل harfinin eklenmesiyle, kökün taşıdığı mesafe ve güç çekirdeği, somut olarak bir nesneyi veya şahsı kenara çekme, yönünü ana akımdan başka tarafa bükme ve fiilen yalıtma hareketine dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, kaynak, dikkatle ayırt etme | Bir durumu, sınırı veya nesneyi fark edip tefrik etme, konumunu belirleme |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | Belirlenen bağın fiilen koparılması, iki parça arasına ayrılık konulması |
| ل | Çoban değneği; yöneltme, sınır çizme, sevk etme | Ayrılan parçanın belli bir istikamete sürülmesi, ana gövdeden kenara yönlendirilmesi |
| عزل | Ayırt ederek kesip kenara yönlendirme | Dikkatle teşhis edilen bir bağı kesici bir iradeyle koparıp unsuru ana yapıdan uzağa, kendi sınırına yönlendirerek yalıtma hareketi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir şeyi bir kenara ayırıp itmek, su tulumunun alt deliğini (boşaltma musluğunu) açarak suyu ana gövdeden akıtmak; süvarinin mızraksız veya silahsız olması sebebiyle savaştan kenara çekilmesi; devenin kuyruğunun bir yana çarpık durması |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir atı överken kuyruğunun çarpık durmadığını, düzgün olduğunu belirtmek için bu kökü kullanır: ضليع إذا استدبرته سد فرجه / بضاف فويق الأرض ليس بأعزل. Ayrıca el-A‘şâ, bencilce tek başına konaklayan cimri kimseyi yererken kökü şu mısrada zikreder: تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي / بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ |
| Erken Arapça kullanım | Emevî dönemi şairi el-Ahvas, hasımlardan çekinerek bir köşeye çekilip gizlendiğini şu beytinde ifade eder: يا بَيْتَ عاتِكةَ الَّذي أَتَعَزَّلُ / حَذَرَ العِدى، وبه الفُؤادُ مُوكَّلُ |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha, Kitābü’l-ʿAyn, Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عزل kökü, Sami dil ailesinde ayrılma, kenara çekilme, yalnız kalma ve ilişkileri kesme gibi somut fiziksel ve mekânsal eylemlerle temsil edilen bir çekirdeğe dayanır. İbranicede azazel ve kökteş biçimlerde görülen uzaklaştırma, tecrit etme ve günah keçisinin çöle sürülmesi tasarımı, Arapçadaki bir tarafa ayırma ve ana topluluktan uzağa sevk etme anlamıyla kavramsal paralellik taşır. Aramice ve Süryanicede de kenara koyma, vazgeçme veya ilişiği kesme yönündeki kullanımlar fonetik denkliği teyit eder. Kökün en ilksel somut katmanı bedensel bir yoksunluk (silahsız kalıp kenarda durmak) ya da nesnel bir ayırma (suyu kenardan boşaltmak veya sürüyü bölmek) iken, Arapçada hem ahlaki ve zihni bir teberriye hem de idari bir görevden el çektirmeye doğru genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bir şeyi bir kenara itmek, mızraksız kalmak, su kabının ağzını yan tarafa çevirmek | Somut temasın kesilmesi eyleminden idari azil, cinsel korunma (azil) ve ahlaki uzlete geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice uzaklaştırma, tecrit ve ıssız alana gönderme anlamları | Topluluk dışına çıkarma, ilişiği kesme ve tarafsızlaşma çizgisinde semantik süreklilik | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik dış kollarında doğrudan güvenilir ses denkliği tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Brown-Driver-Briggs, Gesenius.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزل | Anlamlı | Ayırmak, kenara çekmek | Bir nesneyi veya kişiyi bulunduğu topluluktan ya da işlevden uzaklaştırmak | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [علز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D8%B2.md) | Anlamlı | Kıvranmak, huzursuzluk | Ağrı, ıstırap veya ölüm sekeratı anında bedenin kıvranıp çırpınması | Hedef kökle ortak hareket; Kur'an'da geçmez |
| [زعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%84.md) | Anlamlı | Sıçramak, neşelenmek veya incinmek | Sevinçten ya da yaranın acısından yerinde duramayıp hareket etmek | Enerji ve kıpırdanma; Kur'an'da geçmez |
| [زلع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%84%D8%B9.md) | Anlamlı | Derisi soyulmak, yanmak | Ateş veya darbe sebebiyle derinin kalkıp parçalanması, ayrılması | Fiziksel ayrılma boyutu; Kur'an'da geçmez |
| [لعز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B9%D8%B2.md) | Anlamlı | Az vermek, kıtlık | Birine hakkını eksik veya az miktarda vermek | Daraltma yönü; Kur'an'da geçmez |
| [لزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%B2%D8%B9.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir | Kitābü'l-ʿAyn ve Tehzîb kaydı |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزل | Merkez | Yalıtmak, kenara çekilmek | Bir şeyi veya kendini ana gövdeden ayırıp tarafsız ya da müstakil bir kenara koymak | İradi veya cebri geri çekilme |
| [فصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D9%84.md) | Komşu | İki şeyi birbirinden hükmen ayırmak | Bir bütünü parçalara bölerek aralarını net biçimde açmak ve ayırt etmek | Hak ile bâtılı kesin sınırla ayırma |
| [هجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%AC%D8%B1.md) | Komşu | İlişkiyi terk etmek | Bir şahıstan veya mekândan duygusal ya da bedensel olarak yüz çevirip gitmek | Bırakıp gitme, terk etme |
| [نحى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AD%D9%8A.md) | Komşu | Bir yöne çekmek | Bir şeyi bir cihete doğru yönlendirip ana yoldan saptırmak | Yön değiştirerek kenara alma |
| [خلط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B7.md) | Zıt | Katmak, meczetmek | Farklı unsurları birbirine katarak aralarındaki sınırı ortadan kaldırmak | Birleştirme, harmanlama |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزل | Kenara ayırmak, yalıtmak | İlişiği keserek kendi başına bir tarafa bırakmak | Kesin |
| Latince | Isolare, separare, deponere | Yalıtmak, ayırmak, makamdan indirmek | Isolare fiziksel yalıtımı, deponere ise idari azli karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Isolate, segregate, dismiss, abstain | Yalıtmak, ayırmak, azletmek, çekilmek | Isolate ontolojik ve fiziksel ayrılığı, abstain tarafsız kalmayı verir | Güçlü |
| Almanca | Isolieren, absondern, absetzen | Ayrıştırmak, bir kenara koymak, görevden almak | Absondern kenara çekilmeyi, absetzen makamdan uzaklaştırmayı karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Isoler, séparer, destituer | Tecrit etmek, ayırmak, el çektirmek | Destituer yetkiyi almayı, isoler ilişkisiz bırakmayı ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Collins English Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| اعتزل | İnançsal ve ahlaki teberri | Şirk ve batıl ibadet ortamından bütünüyle uzaklaşıp inancı koruma bağlamı (Meryem [19:48](https://lisan.digital/tr/ayet/19:48.md), [19:49](https://lisan.digital/tr/ayet/19:49.md); Kehf [18:16](https://lisan.digital/tr/ayet/18:16.md)) |
| اعتزل | Askeri ve siyasi tarafsızlık | Savaşa katılmayıp barışçıl bir sınırda durma, kenara çekilme bağlamı (Nisâ [4:90](https://lisan.digital/tr/ayet/4:90.md), [4:91](https://lisan.digital/tr/ayet/4:91.md); Duhân [44:21](https://lisan.digital/tr/ayet/44:21.md)) |
| اعتزل | Fıtri/biyolojik ve hukuki sınır | Hayız süresince eşlerle cinsel teması askıya alma bağlamı (Bakara [2:222](https://lisan.digital/tr/ayet/2:222.md)) |
| معزول | Ontolojik engelleme ve mahrumiyet | Şeytanların ve bâtıl güçlerin vahiy kaynağından ve gaybı işitmekten kesinlikle yalıtılması (Şuarâ [26:212](https://lisan.digital/tr/ayet/26:212.md)) |
| معزل | Mekânsal ve fiziksel ayrılık | Gemiden ve inananlar topluluğundan fiziken kopup tek başına felakete sürüklenme bağlamı (Hûd [11:42](https://lisan.digital/tr/ayet/11:42.md)) |
| عزل | Ailevi düzende erteleme ve tercih | Eşler arasındaki nöbeti veya yakınlığı geri plana alma, ayırma bağlamı (Ahzâb [33:51](https://lisan.digital/tr/ayet/33:51.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Mutezile mezhebinin adlandırılması ve vahyin korunmuşluğu | Büyük günah işleyenin iki konum arasında bir yere çekilmesi (el-menzile beyne’l-menzileteyn); şeytanların vahyî bilgiden büsbütün engellenmesi | Fırkalardan ve aşırı uçlardan ayrı bir itikadi mevzi tutma; ontolojik yalıtım |
| Fıkıh | Gebeliği önleme yöntemi (azil) ve idari görevden el çektirme (hâkimin/velinin azli) | Eşin rızasıyla meniyi dışarı akıtma hükmü; yetkisini kötüye kullanan görevlinin tasarruf salahiyetinin iptali | Teması fiziken kesme veya hukuki salahiyeti hükümsüz kılarak kenara alma |
| Tefsir | Ashab-ı Kehf'in hicreti, İbrahim'in hicreti ve Nuh'un oğlunun akıbeti | Şirk toplumundan bedenen ve kalben ayrılmanın meşruiyeti; peygamber soyundan olmanın fiziksel ayrışmayı kurtarmaya yetmeyeceği | Zulüm merkezlerinden koparak tevhid dairesine sığınma |
| Hadis | Fitne zamanlarında uzlet tavsiyesi ve gebeliği önleme uygulamaları | Toplumsal kargaşa dönemlerinde bireyin dinini korumak için dağ başlarına çekilmesi; ashap arasındaki azil tatbikatı | Fitneye karışmamak için tarafsızlaşma ve nesil kontrolünde biyolojik tedbir |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve teberri | İtikadi arınma | İmanı batıl unsurlardan yalıtma | Şirk düzeninden ve putperest pratiklerden hem zihnen hem eyleyen olarak ayrışıp saf ubudiyete yönelme | Kesin |
| İlmi | Epistemolojik eleştiri | Metodolojik ayrıştırma | Saf bilgiyi taassuptan ve vehimden temizleme | Vahiy ve hakikatin şeytani spekülasyonlardan (Şuarâ [26:212](https://lisan.digital/tr/ayet/26:212.md)) ari tutulması, delilin safiyetinin korunması | Güçlü |
| Siyasi | Uluslararası ve iç hukuk | Tarafsızlık ve diplomasi | Çatışan güçlerin dışında kalarak savaşı önleme | İki hasım blok arasında savaş açmayıp geri çekilerek sulh ve emniyet zeminini koruma (Nisâ [4:90](https://lisan.digital/tr/ayet/4:90.md)) | Kesin |
| İktisadi | Mülkiyet ve tasarruf | Karantina ve risk izolasyonu | Zararlı varlığı veya sermayeyi dolaşımdan çıkarma | Haksız kazancı, şaibeli malı ana havuzdan ayırma; zararı sınırlandırmak için ekonomik tecrit uygulama | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Yalıtılmış sistem (termodinamik) veya elektriksel izolasyon | Bir sistemin çevresiyle madde ve enerji alışverişini kesmesi; elektrik akımının dışarı sızmasını önleyen dielektrik bariyer | Kesin |
| Beşeri bilimler | Siyasi tarafsızlık (neutrality) ve sosyal tecrit (karantina) | Bir devletin çatışmalara müdahil olmayarak egemenlik sahasını koruması veya toplum sağlığı için bulaşıcı unsurun tecrit edilmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökü yalnızca bireysel bir tasavvufi inzivaya veya evlilikte sadece bir korunma tekniğine (azil) indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Siyasi bir antlaşma zemininde tarafsız kalma, inancı tehdit eden organize zulümden stratejik olarak çekilme ve gayb âleminin dokunulmazlığını ifade eden çok boyutlu yalıtım |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İtizali korkakça bir kaçış veya sorumsuzluk zannetmek; oysa Kur'an'da itizal, fitneye alet olmamak ve hakkı bâtıldan korumak için sergilenen iradi ve aktif bir sınır koyma ameliyesidir |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın fert ve cemaat ahlakında 'birlikte olma' kadar 'ayrışabilme' iradesinin de kurucu olduğunu; imanın bazen bâtıldan temiz bir kopuşla (itizal) tahakkuk ettiğini gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Ashab-ı Kehf kıssasında (Kehf suresi), Hz. İbrahim'in kavmini terk edişinde (Meryem suresi), savaş ve barış fıkhında tarafsızlık bildiren hükümlerde (Nisâ suresi) ve vahyin mahiyetini açıklayan ayetlerde (Şuarâ suresi). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın her halükarda uzlaşmacı olması gerektiği zannını kırar; zulüm ve şirkin hâkim olduğu yerde ayrışmanın (itizal) bir zaaf değil, vahyin emrettiği bir kurtuluş ve şahsiyet inşası olduğunu ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir nesneyi, silahı veya unsuru bulunduğu ana yapıdan çekip bir tarafa ayırmak, su kabının ağzını yan tarafa çevirerek içindekini bağımsız bir mecraya aktarmak.
- Soyut anlam: Zihinsel, ahlaki, siyasi veya ontolojik düzeyde bir sistemle olan ilişkiyi keserek bağımsız bir koruma, teberri veya tarafsızlık mevzisine geçmek.
- Sistematik karşılık: Bir kümenin elemanları arasındaki etkileşim ağını kopararak belirli bir alt kümeyi koruma altına alan veya zararlı etkileşimi engelleyen 'yalıtım/izolasyon operatörü'.
- LaTeX modeli: $$S = A \cup B \quad \text{ve} \quad A \cap B = \emptyset \implies \mathcal{E}(A, B) = 0$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $S$ bütünü, $A$ ana topluluğu veya bâtıl çevreyi, $B$ ise ayrılan (mu‘tezil) unsuru temsil eder. Ayrılma işlemi gerçekleştikten sonra iki alt kümenin arakesiti boş kümedir ($A \cap B = \emptyset$). $\mathcal{E}(A, B) = 0$ ifadesi ise iki küme arasındaki etkileşim, temas veya çatışma enerjisinin sıfırlandığını, yani tam bir yalıtım ve tarafsızlık haline ulaşıldığını sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (10 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%84/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:222](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/2:222.md) — فَاعْتَزِلُوا

وَيَسْأَلُونَكَ عَنِ الْمَحِيضِ قُلْ هُوَ أَذًى فَاعْتَزِلُوا النِّسَاءَ فِي الْمَحِيضِ وَلَا تَقْرَبُوهُنَّ حَتَّى يَطْهُرْنَ فَإِذَا تَطَهَّرْنَ فَأْتُوهُنَّ مِنْ حَيْثُ أَمَرَكُمُ اللَّهُ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ التَّوَّابِينَ وَيُحِبُّ الْمُتَطَهِّرِينَ

Meal (IK): Sana adet halinden de soruyorlar. De ki: O, bir ezadır. Onun için adet halinde kadınlarınızdan ayrılın. Temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın. İyice temizlendikleri vakit, Allah’ın size emrettiği yerden onlara varın. Şüphesiz ki Allah; hem çok tevbe edenleri sever, hem de çok temizlenenleri sever.

### [Nisa 4:90](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/4:90.md) — اعْتَزَلُوكُمْ

إِلَّا الَّذِينَ يَصِلُونَ إِلَى قَوْمٍ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَهُمْ مِيثَاقٌ أَوْ جَاءُوكُمْ حَصِرَتْ صُدُورُهُمْ أَنْ يُقَاتِلُوكُمْ أَوْ يُقَاتِلُوا قَوْمَهُمْ وَلَوْ شَاءَ اللَّهُ لَسَلَّطَهُمْ عَلَيْكُمْ فَلَقَاتَلُوكُمْ فَإِنِ اعْتَزَلُوكُمْ فَلَمْ يُقَاتِلُوكُمْ وَأَلْقَوْا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ فَمَا جَعَلَ اللَّهُ لَكُمْ عَلَيْهِمْ سَبِيلًا

Meal (IK): Ancak sizinle kendileri arasında bir anlaşma bulunan bir millete sığınanlar ve sizinle savaşmaktan veya kendi milletleriyle harbetmekten bunalarak size başvuranlar müstesnadır. Allah dileseydi; onları size musallat ederdi de sizinle savaşırlardı. Eğer sizden uzak durur, savaşmaz ve size barış teklif ederlerse; Allah, onlara dokunmanıza izin vermez.

### [Nisa 4:91](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/4:91.md) — يَعْتَزِلُوكُمْ

سَتَجِدُونَ آخَرِينَ يُرِيدُونَ أَنْ يَأْمَنُوكُمْ وَيَأْمَنُوا قَوْمَهُمْ كُلَّمَا رُدُّوا إِلَى الْفِتْنَةِ أُرْكِسُوا فِيهَا فَإِنْ لَمْ يَعْتَزِلُوكُمْ وَيُلْقُوا إِلَيْكُمُ السَّلَمَ وَيَكُفُّوا أَيْدِيَهُمْ فَخُذُوهُمْ وَاقْتُلُوهُمْ حَيْثُ ثَقِفْتُمُوهُمْ وَأُولَئِكُمْ جَعَلْنَا لَكُمْ عَلَيْهِمْ سُلْطَانًا مُبِينًا

Meal (IK): Diğerlerinin de sizden ve kendi milletlerinden güvende olmayı istediklerini göreceksiniz. Fitneciliğe çağırıldıklarında ona can atarlar. Eğer sizden uzak durmazlar, barış teklif etmezler ve sizinle savaşmaktan geri durmazlarsa; onları tutun ve bulduğunuz yerde öldürün. İşte onların aleyhlerine, size apaçık ferman verdik.

### [Hud 11:42](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/11:42.md) — مَعْزِلٍ

وَهِيَ تَجْرِي بِهِمْ فِي مَوْجٍ كَالْجِبَالِ وَنَادَى نُوحٌ ابْنَهُ وَكَانَ فِي مَعْزِلٍ يَابُنَيَّ ارْكَبْ مَعَنَا وَلَا تَكُنْ مَعَ الْكَافِرِينَ

Meal (IK): Dağlar gibi dalgaların içinde onları götürürken Nuh bir kenarda ayrı kalmış oğluna: Bizimle beraber gel, küfredenlerle birlikte olma, diye seslendi.

### [Kehf 18:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/18:16.md) — اعْتَزَلْتُمُوهُمْ

وَإِذِ اعْتَزَلْتُمُوهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ إِلَّا اللَّهَ فَأْوُوا إِلَى الْكَهْفِ يَنْشُرْ لَكُمْ رَبُّكُمْ مِنْ رَحْمَتِهِ وَيُهَيِّئْ لَكُمْ مِنْ أَمْرِكُمْ مِرْفَقًا

Meal (IK): Onlara: Madem siz, onlardan ve Allah’tan başka tapmakta olduklarınızdan ayrıldınız; o halde mağaraya çekilin ki Rabbınız; size, rahmetinden genişlik versin, işinizde kolaylık göstersin, denildi.

### [Meryem 19:48](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/19:48.md) — وَأَعْتَزِلُكُمْ

وَأَعْتَزِلُكُمْ وَمَا تَدْعُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَأَدْعُو رَبِّي عَسَى أَلَّا أَكُونَ بِدُعَاءِ رَبِّي شَقِيًّا

Meal (IK): Sizi ve Allah’tan başka taptıklarınızı bırakıp çekilirim, Rabbıma yalvarırım. Rabbıma yalvarışımdan ötürü mahrum kalmayacağımı umarım.

### [Meryem 19:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/19:49.md) — اعْتَزَلَهُمْ

فَلَمَّا اعْتَزَلَهُمْ وَمَا يَعْبُدُونَ مِنْ دُونِ اللَّهِ وَهَبْنَا لَهُ إِسْحَاقَ وَيَعْقُوبَ وَكُلًّا جَعَلْنَا نَبِيًّا

Meal (IK): Onları ve Allah’tan başka taptıklarını bırakıp çekilince; ona İshak’ı ve Yakub’u bahşettik. Ve her birini peygamber yaptık.

### [Şuara 26:212](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/26:212.md) — لَمَعْزُولُونَ

إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ

Meal (IK): Onlar, gerçekten işitmekten uzak tutuldular.

### [Ahzab 33:51](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/33:51.md) — عَزَلْتَ

تُرْجِي مَنْ تَشَاءُ مِنْهُنَّ وَتُئْوِي إِلَيْكَ مَنْ تَشَاءُ وَمَنِ ابْتَغَيْتَ مِمَّنْ عَزَلْتَ فَلَا جُنَاحَ عَلَيْكَ ذَلِكَ أَدْنَى أَنْ تَقَرَّ أَعْيُنُهُنَّ وَلَا يَحْزَنَّ وَيَرْضَيْنَ بِمَا آتَيْتَهُنَّ كُلُّهُنَّ وَاللَّهُ يَعْلَمُ مَا فِي قُلُوبِكُمْ وَكَانَ اللَّهُ عَلِيمًا حَلِيمًا

Meal (IK): Onlardan istediğini bırakabilir, istediğini alabilirsin. Bırakmış olduklarından da arzu ettiğini almanda sana bir vebal yoktur. Bu, onların gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve kendilerine verdiğin şeylere razı olmaları için daha elverişlidir. Allah, kalblerimizde olanı bilir. Ve Allah; Alim, Halim olandır.

### [Duhan 44:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/ayet/44:21.md) — فَاعْتَزِلُونِ

وَإِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ

Meal (IK): Eğer bana inanmazsanız; benden uzaklaşıp gidin.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

“A’zel(zal)” denk yapmak için bir torbada bulunanı iki torbaya böldükten sonra yük yerleştirildikten sonra her bir torbaya verilen addır. “A’zl(ze)” ayırmak demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي زاللام معهما
ع ز ل-ع ل ز-ز ع ل- لع ز- ز ل ع مستعملات ل ز ع مهملة
عزل:
عزلت الشيء نحيّته، ورأيته في معزل، أي في ناحية عن القوم معتزلا، وأنا بمعزل منه، أي: قد اعتزلته. والعُزْلة: الاعتزال نفسه. وعَزَل الرجل عن المرأة عزلاً إذا لم يرد ولدها.
والأعزل: الذي لا رمح له، فيعتزل عن الحرب.
وعزلت الوالي: صرفته عن ولايته.
والأعزل من السّماكين: الذي ينزل به القمر، والسّماك الآخر هو السّماك المرزم الذي لا ينزل به القمر، لأنّه ليس على مجراه، وهو السّماك الرامح، وقال:
لا معازيل في الحروب تنابي		ل ولا رائمون بوّاهتضامى
وواحد المعازيل: معزال.
والأعزل من الدواب الذي يميل ذيله عن دبره.
والعزلاء: مصبّ الماء من الراوية حيث يستفرغ ما فيها، ويجمع عزالي، وسميت عَزالي السّحاب تشبيها بها. يقال: أرسلت السّماء عزاليها إذا جاءت بمطرٍ منهمر. قال:
يَهْمُرها الكف على انطوائها
همر شَعِيِبِ العُرْفِ من عزلائها
ويروي: مثل فنيق الغرب.
ورجل معزال: لا ينزل مع القوم في السّفر، ينزل وحده في ناحية. قال الأعشَى:
..........		بليون المِعْزابة المِعزال
علز:
العَلَزُ: شبهُ رِعْدَةٍ تأخذ المريض كأنّه لا يستقرّ من الوجع.
والعلز: يأخذ الحريص على الشيء فهو عَلِزٌ، وأعلزه غيره. قال:
عَلَزان الأسيرِ شُدَّ صِفادا
زعل: الزَّعِل: النشيط الأشر. زَعِلَ يَزْعَلُ زَعَلاً. قال زَعَلٌ يمسحه ما يستقر وقال طرفة:
في مكـانٍ زَعِـلٍ ظِـلْـمـانُـه		كالمخاض الجُرْبِ في اليوم الخَدِرْ
أي: يوم فيه طل ومطر. يقول: زعلت كأنها خائفة لا تستقر في موضع واحد وقالوا: الزَّعَلُ في الأذى والمرض وفي الجزع والهم والفرق، وهو اختلاط وقوم زُعالّى وزَعِلُونَ من الهم والجزع.
وأَزْعَلَهُ الرّعْيُ والِسّمَنُ إزعالا. قال أبو ذؤيب:
أكل الجميمَ وطاوعتْهُ سَمْحَجٌ		مثل القناةِ وأزعلتْهُ الأمْرُعُ
والزَّعْلَةُ من الحوامل: التي تلد سنة ولا تلد سنة، كذلك ما عاشت.
لعز:
اللَّعْزُ: ليس بعربية محضة.
لَعَزَها: فعل بها ذاك. ومن كلام أهل العراق: لَعَزَها لَعْزاً: باضعها.
زلع:
الزَّلَعُ: شقاق في ظاهر القدم وباطنه. فإذا كان في باطن الكف فهو الَكَلعُ.
زَلِعَتْ قدمه. والزَّلْعُ، مجزوما: استلاب شيء في خَتْل. زلعه يزلعه زلعا..
وأزلعته: أطعمته في شيء يأخذه. قال غيره: زلعت الشيء قطعته فأنبته من مكانه، فأنا زالع، وقد انزلع.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** **زاللام** معهما
**ع ز ل**-**ع ل ز**-**ز ع ل**- **لع ز**- **ز ل ع** مستعملات **ل ز ع** مهملة

**عزل**:
Şeyi **عزلت**: onu yana çektim; ve onu **معزل** içinde gördüm; yani kavimden ayrı bir tarafta, uzaklaşmış olarak. Ve ben ondan **بمعزل**im; yani: ondan uzaklaşmışım. Ve **العُزْلة**: uzaklaşmanın kendisidir. Ve adamı kadından **عَزَل** etti, **عزلاً**: eğer onun çocuğunu istemediyse.
Ve **الأعزل**: mızrağı olmayan kimsedir; böylece savaştan uzak durur.
Ve valiyi **عزلت**: onu valiliğinden uzaklaştırdım.
Ve **الأعزل** (iki) **السّماكين**den: ayın kendisinde konakladığıdır; ve öteki **السّماك** ise ayın kendisinde konaklamadığı **السّماك المرزم**dir; çünkü o onun yörüngesi üzerinde değildir; ve o **السّماك الرامح**tır. Ve dedi ki:
لا معازيل في الحروب تنابي		ل ولا رائمون بوّاهتضامى
Ve **المعازيل**in teki: **معزال**.
Ve binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğunu makatından yana eğen kimsedir.
Ve **العزلاء**: kırbadan suyun döküldüğü ağız; içindekinin boşaltıldığı yer. Ve **عزالي** diye çoğul yapılır. Ve onunla benzetilerek **عَزالي السّحاب** diye adlandırıldı. Denir ki: **أرسلت السّماء عزاليها**: şiddetle yağan bir yağmurla geldiği zaman. Dedi ki:
يَهْمُرها الكف على انطوائها
همر شَعِيِبِ العُرْفِ من عزلائها
Ve şöyle de rivayet edilir: **مثل فنيق الغرب**.
Ve **معزال** adam: seferde kavimle birlikte konaklamaz; tek başına bir tarafta konaklar. **الأعشَى** dedi ki:
..........		بليون المِعْزابة المِعزال

**علز**:
**العَلَزُ**: hastayı tutan, sanki acıdan yerinde durmazmış gibi, bir titreme benzeridir.
Ve **العلز**: bir şeye hırslı olanı tutar; o da **عَلِزٌ** olur; başkası da onu **أعلزه** eder. Dedi ki:
عَلَزان الأسيرِ شُدَّ صِفادا

**زعل**: **الزَّعِل**: yaramaz, şen-şakrak, atik olan. **زَعِلَ يَزْعَلُ زَعَلاً**. Dedi: **زَعَلٌ يمسحه ما يستقر**. Ve **طرفة** dedi ki:
في مكـانٍ زَعِـلٍ ظِـلْـمـانُـه		كالمخاض الجُرْبِ في اليوم الخَدِرْ
Yani: içinde çiğ ve yağmur bulunan bir gün. Der ki: sanki korkmuş gibi **زعلت**; tek bir yerde durmaz. Ve dediler ki: **الزَّعَلُ** eziyette ve hastalıkta, ve sızlanmada ve kederde ve korkuda; ve o bir karışıklıktır. Ve bir kavim, keder ve sızlanmadan dolayı **زُعالّى** ve **زَعِلُونَ**dur.
Ve otlatma ve semizlik onu **أَزْعَلَهُ**; **إزعالا**. **أبو ذؤيب** dedi ki:
أكل الجميمَ وطاوعتْهُ سَمْحَجٌ		مثل القناةِ وأزعلتْهُ الأمْرُعُ
Ve gebelerden **الزَّعْلَةُ**: bir yıl doğurup bir yıl doğurmayan; yaşadığı müddetçe böyledir.

**لعز**:
**اللَّعْزُ**: katıksız Arapça değildir.
**لَعَزَها**: ona bunu yaptı. Ve Irak ehlinin sözünden: **لَعَزَها لَعْزاً**: onu yardı.

**زلع**:
**الزَّلَعُ**: ayağın dış yüzünde ve iç yüzünde çatlaklar. Eğer avucun içinde olursa o **الَكَلعُ**dur.
Onun ayağı **زَلِعَتْ**. Ve **الزَّلْعُ**, cezimli olarak: bir şeyi hile ile kapıp alma. Onu **زلعه يزلعه زلعا**.
Ve onu **أزلعته**: aldığı bir şey içinde ona yedirdim. Başkası dedi ki: Şeyi **زلعت**: onu kestim de onu yerinden kopardım; ben **زالع**im; ve o **انزلع** olmuştur.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

اعْتَزَلَهُ وتَعَزَّلَهُ بمعنًى. وقال الأحوص:
يا بيتَ عاتِكَة الذي أتَعَـزَّلُ		حَذَرَ العِدا وَبِكَ الفؤادُ مُوَكَّلُ
والاسمُ العُزْلَةُ. يقال: العُزْلَةُ عبادةٌ. والأعزَل: الذي لا سلاح معه. وقومٌ عُزْلٌ، وعُزْلانٌ، وعُزَّلٌ بالتشديد. وسمِّي أحدُ السِماكَيْن الأعزَلَ كأنَّه لا سلاحَ معه، كما كانَ مع الرامح. والأعْزَلُ من الخيل: الذي يقع ذَنَبُه في جانب، وذلك عادةً لا خِلقةً، وهو عيبٌ. والأعْزَلُ: سحابٌ لا مطر فيه. والعَزْلاء: فم المزادةِ الأسفل، والجمع العَزالي بكسر اللام، وإن شئت فتحت مثل الصَحارى والصَحاري. قال الكميت:
مَرَتْهُ الجنوبُ فلمَّا اكْفَهَرَّ حَلَّتْ عَزالِيَةُ الشَمْألُ
وعَزَلَهُ، أي أفْرَزَهُ. يقال: أنا عن هذا الأمر بِمَعْزِلٍ. وقال:
ولستُ بجُلْبٍ جُلْـبِ ريحٍ وقـرَّةٍولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخير مَعْزِلِ
وعَزَلَهُ عن العمل، أي نحّاه عنه فعزِلَ. وعزل عن أمَتِهِ. والمِعْزالُ: الذي يَعْتَزِلُ بماشيته ويرعاها بمَعْزِلٍ من الناس. وأنشد الأصمعي:
إذا الهدفُ المِعْزالُ صوَّبَ رَأْسَهُوأعجبه ضَفْوٌ من الثلَّةِ الخُطْلِ
والجمع المَعَازيلُ. وقال آخر:
إذا أَشْرَفَ الديكُ يدعو بعض أُسْرَتِهِإلى الصَباح وهم قومٌ مَـعـازيلُ
والمَعازيلُ أيضاً: القوم الذين لا رماح معهم. قال الكميت:
ولكنَّكم حيٌّ مَعازيلُ حِـشْـوَةٌولا يُمْنَعُ الجيرانُ باللومِ والعَذْلِ
والمِعْزالُ: الضعيف الأحمق. والمِعْزالُ: الذي يَعْتَزِلُ أهل الميسر لؤماً.

##### Türkçe

**اعْتَزَلَهُ** ve **تَعَزَّلَهُ** aynı mânâdadır. el-Ahvas dedi ki:
Ey **عاتِكَة**’nin evi ki ben ondan **أتَعَـزَّلُ** ederim		düşmanlardan sakınarak; ve kalp seninle bağlanmış (müvekkel)dir
İsim **العُزْلَةُ**’dir. Denir: **العُزْلَةُ** bir ibadettir. Ve **الأعزَل**: yanında silah olmayan kimsedir. Ve bir kavim **عُزْلٌ**; ve **عُزْلانٌ**; ve şeddeli olarak **عُزَّلٌ**. Ve iki **السِماك**’ten birine **الأعزَل** adı verildi; sanki onun yanında silah yokmuş gibi; tıpkı **الرامح** ile olduğu gibi. Ve atlardan **الأعْزَلُ**: kuyruğu bir yanda bulunan; bu, yaratılışça değil âdetçe (sonradan) olur; ve o bir ayıptır. Ve **الأعْزَلُ**: içinde yağmur olmayan buluttur. Ve **العَزْلاء**: **المزادة**’nin alt ağzıdır; çoğulu **العَزالي** (lâmın kesresiyle); istersen **الصَحارى** ve **الصَحاري** gibi fetha da edersin. el-Kumeyt dedi ki:
Güney rüzgârı onu geçirdi; derken o kararıp koyulaşınca **عَزالِيَةُ** kuzey (rüzgârı) konakladı
Ve **عَزَلَهُ**; yani onu ayırdı. Denir: Ben bu işten **بِمَعْزِلٍ** (uzakta/ayrı bir yerdeyim). Ve dedi ki:
Ne bir rüzgâr ve soğuğun sürüklediği bir sürüklenmişim; ne de hayırdan **مَعْزِلِ** (uzak) sert bir kaya
Ve **عَزَلَهُ** onu işten; yani onu ondan uzaklaştırdı; böylece o **عزِلَ** (uzaklaştırıldı/ayrıldı). Ve cariyesinden **عزل** etti. Ve **المِعْزالُ**: davarıyla **يَعْتَزِلُ** eden ve onu insanlardan **بِمَعْزِلٍ** (ayrı bir yerde) güden kimsedir. el-Asmaî inşad etti:
Eğer **المِعْزالُ** hedef başını aşağı eğerse ve ona sürüden bir **ضَفْوٌ** hoş gelirse
Çoğulu **المَعَازيلُ**’dir. Bir başkası dedi ki:
Horoz yükselip ailesinin bir kısmını sabaha çağırdığı vakit; hâlbuki onlar **مَـعـازيلُ** bir kavimdir
Ve **المَعازيلُ** ayrıca: yanında mızrak olmayan kavimdir. el-Kumeyt dedi ki:
Fakat siz, içi dolgu olan **مَعازيلُ** bir kabilesiniz; komşular kınama ve **العَذْلِ** ile korunmaz
Ve **المِعْزالُ**: zayıf ahmaktır. Ve **المِعْزالُ**: cimrilikten dolayı kumar ehline **يَعْتَزِلُ** eden kimsedir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع اللام
عزل ، علز ، زلع ، زعل ، لعز : مستعملة .
عزل : العَزْل : عَزْل الرجل الماءَ عن جاريته إذا جامعها لئلاَّ تحمل . وفي حديث أبي سعيد الخُدْرِيّ أنه قال : بينا أنا جالس عند رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) جاء رجل من الأنصار فقال : يا رسول الله إنا نصيب سَبْياً فنحب الأثمان ، فكيف ترى في العَزْل ؟ فقال رسول الله ( صلى الله عليه وسلم ) ( لا عليكم ألاّ تفعلوا ذلك فإنها ما من نَسَمة كتب الله أن تخرج إلا وهي خارجة ) وفي حديث آخر : ( ما عليكم ألاَّ تفعلوا ) . قلت من رواه ( لا عليكم ألا تفعلوا ) فمعناه عند النحويين : لا بأس عليكم ألا تفعلوا ، حذف منه ( بأس ) لمعرفة المخاطب به . ومن رواه ( ما عليكم ألا تفعلوا ) فمعناه أي شيء عليكم ألا تفعلوا ، كأنه كرِه لهم العَزْل ولم يحرِّمه . قلت وفي قوله : ( نُصِيبُ سَبْياً فنحبّ الأثمان فكيف ترى في العزل ) كالدلالة على أن أمّ الوَلَد لا تباع . ويقال : اعزِلْ عنك ما يَشِينك أي نَحِّه عنك . وكنتُ بمَعْزِلٍ من كذا وكذا أي كنت بموضع عُزْلةٍ منه وكنتُ في ناحية منه . واعتزلت القوم أي فارقتهم وتنحَّيت عنهم . وقومٌ من القَدَريَّة يلقَّبون المعتزِلة ، زعموا أنهم اعتزلوا فئتي الضلالة عندهم ، يعنون أهلَ السّنة والجماعةِ والخوارجَ الذين يستعرِضون الناس قتلاً . والعَزَلُ في ذنَب الدابّة : أن يَعزِل ذَنَبَه في أحد الجانبين ، وذلك عادةٌ لا خِلْقة . وفرسٌ أعزلُ الذَنَب إذا كان كذلك . ومنه قول امرىء القيس :
بِضَافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأَعْزَلِ
وقال النضر : الكشَفُ أن ترى ذَنَبَه زائلاً عن دُبُره . وهو العَزَل .
وقال الليث : الأعزل من الدواب : الذي يميل بذَنَبه عن دُبُره . والأعزل من الرجال : الذي لا سلاح معه . وأنشد أبو عبيد :
وأرى المدينة حين كنت أميرها
أمِنَ البريء بها ونام الأعْزَلُ
وفي نجوم السماء سِمَاكَانِ : أحدهما السِمَاك الأعزل ، والآخر السماك الرامح . فأمَّا الأعزل فهو من منازل القَمَر ، ينزل القمر وهو شآمٍ وسُمّي أعزل لأنه لا شيء بين يديه من الكواكب ؛ كالأعزل الذي لا سلاح معه . ويقال : سُمِّي أعزل لأنه إذا طلع لا يكون في أيامه ريحٌ ولا بَرْدٌ . وقال أوْس بن حَجَر :
كأنّ قُرُون الشمس عند ارتفاعها
وقد صادفتْ قَرْناً من النجم أعْزَلاَ
تردَّد فيه ضوؤها وشعاعها
فاحْصِنْ وأزْيِنْ لامرىءٍ إن تَسَرْبَلاَ
أراد إن تسربل بها ، يصف الدرع أنك إذا نظرت إليها وجدتها صافية برّاقةً ، كأنّ شعاع الشمس وقع عليها في أيام طلوع الأعزل والهواءُ صافٍ . وقوله : تردَّد فيه يعني في الدرع فذكّره للَّفظ ، والغالب عليها التأنيث . وقال الطرِمَّاح :
محاهُنّ صَيّبُ نَوْء الربيع
من الأنجم العُزْلِ والرامحهْ
وعَزْلاء المزادة : مَصَبّ الماءِ منها في أسفلها حيث يُستفرغ ما فيها من الماء ، وجمعها العَزَالِي ؛ سمّيت عزلاء لأنها في أحد خُصْمَيِ المزادة لا في وسطها ، ولا هي كفمها الذي منه يُسْقَى فيها ، ويقال للسحابة إذا انهمرت بالمطر الْجَوْد : قد حَلَّتْ عَزَالِيهَا ، وأرسلت عَزَالِيهَا . والمِعْزَالُ من الناس : الذي لا ينزل مع القوم في السَفَر ، ولكن ينزل وحده . وهو ذمّ عند العرب بهذا المعنى . ويكون المِعْزَال : الذي يستبِدّ برأيه في رَعْي أُنُف الكَلأ ، ويتّبع مساقط الغيث ، ويَعْزُبُ فيها ، فيقال له : مِعْزَابه ومِعْزال . ومنه قوله :
وتلوى بلَبُون المِعْزَابَة المِعْزَالِ
وهذا المعنى ليس بذمّ عندهم لأن هذا من فعل الشجعان وذوي البأس والنَجْدة من الرجال . ويجمع الأعزل من الرجال الذي لا سلاح معه : عزلاً وأعْزَالاً . ومنه قول الفِنْد الزِمّاني واسمه شَهْل :
رأيت الفتية الأعْزَال مثل الأيْنُق الرُعْلِ
فجمع الأعزل على أعزال ، وكأنه جَمْع العُزُلِ . وقد جاء في الشِعر : عُزَّلاً . ومنه قول الأعشى :
غير مِيل ولا عواوير في الهي
جا ولا عُزَّلٍ ولا أكْفَالِ
وقال أبو منصور : الأعزال جمع العُزُل على فُعُل كما يقال : جُنُب وأجناب ومياه أسدام جمع سُدُم .
وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : الأعزل من اللحم يكون نصيبَ الرجل الغائب . والجمع عُزْلٌ . قال : والأعزل من الرمال : ما انعزل عنها أي انقطع .
ويقال لسائق الحمار : اقْرع عَزَلَ حمارك أي مؤخِّره . والعَزَلَة : الحَرْقَفة . والأعزل : الناقص إحدى الحَرْقَفتين . وأنشد :
قد أعجلت ساقتها قرع العَزَلْ
أبو داود عن ابن شميل : مرّ قتادة بعمرو ابن عبيد فقال : ما هذه المُعْتَزِلَةُ : فسُمُّوا المعتزلة . وهو عمرو بن عبيد بن باب . وفيه يقول القائل :
بَرِئتُ من الخوارج لستُ منْهم
من العُزَّالِ منهم وابن بَاب
وعازلة : اسم ضَيْعة كانت لأبي نُخَيلة الْحِمَّاني . وهو القائل فيها :
عازلة عن كل خير تُعْزَل
يابسة بطحاؤها تُفَلْفِلُ
للجنّ بين قارَتَيْها أفكل
أقبل بالخير عليها مقبلُ
ومقبل : اسم جبل بأعلى عازلة .
علز : قال الليث : العَلَزُ : شِبه رِعْدة تأخذ المريض والحريص على الشيء . تقول : مالي أراك عَلِزاً . وأنشد :
عَلَزَان الأسِير شُدَّ صِفَادا
قلت : والذي ينزل به الموت يوصف بالعَلَز ، وهو سياقه نفسَه . يقال : هو في عَلَز الموت .
وقال الأصمعي : عَلِزَ الرجل يَعْلَزُ عَلَزاً إذا غَرِضَ . قلت : معنى قوله : غَرِضَ ههنا أي قَلِق .
أبو عبيد عن أبي عمرو : العِلَّوص والعِلَّوز جميعاً : الوجع الذي يقال له اللَوَى . وعَالِز : اسم موضع ويقال للبظْر إذا غَلُظَ : عِلْوَذّ وعِلْوَدّ . والعِلْوَز : الجنون . وأعلزني أي أعوزني .
زلع : في الحديث أن المُحْرِم إذا تزلّعَتْ رجلُه فله أن يَدْهُنها . تزلّعَتْ أي تشقّقت . قال ذلك أبو عبيد وغيره .
وقال الليث : الزُّلُوع : شُقُوق تكون في ظهر القدم وباطنِه ، يقال زَلَعَتْ رِجْلُهُ وقدمُهُ . قال : والزَلْعُ استلابٌ في خَتْل ؛ تقول زَلَعْتُهُ وازدلعته . وقال المفضل : ازدلع فلان حَقِّي إذا اقتطعته . وقال : ازْدَلَعْتُ الشجرة إذا قطعتها . وهو افتعال من الزَلْع . والدال في ازدلعت كانت في الأصل تاءً .
وقال الليث : أزْلَعْتُ فلاناً في كذا أي أطْعَمْتُهُ .
وقال ابن دريد : الزَيْلَعُ خَرَز معروف . قال : وزَيْلَعُ : موضع . وقال زَلِعَتْ جراحته إذا فسدتْ .
وقال النضر : الزُلُوع والسُلوع : صُدوع في الْجَبَل في عُرْضه .
وقال أبو عبيد : زَلَعْتُ رِجْله بالنار أزْلَعُهَا .
المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : زلعته وسلقته ودثثته وعصوته وهروته وفأوته بمعنى واحد رجل أزلع : قصير الشفتين في استحالة عن وضَح الفم . وامرأة زَلْعاء وَلْعاء : واسعة الفرج ) .
زعل : أبو عبيد : الزَعَل : النشاط . وقال الليث الزَعِلُ النشيط الأشِر . وحِمَار زَعِل . وقد أزْعَلَهُ الرِعْيُ . وقال أبو ذؤيب :
أكل الْجمِيم وطاوعَتْهُ سَمْحَجٌ
مثلُ القناة وأزْعَلَتْهَا الأَمْرُعُ
وقال أبو زيد : الزَعَلُ والعَلَزُ : التضوُّر . وقال الليث : الزَعْلة من الحوامل : التي تلد سنة ولا تلد سنة ، كذلك تكون ما عاشت .
لعز : الليث : لَعَز فلان جاريته يَلْعَزُهَا إذا جامعها . قال : وهو من كلام أهل العراق . وقال ابن دريد : اللعْز : كناية عن النكاح ، بات يَلْعَزها . قال : وفي لغة قوم من العرب لَعَزَت الناقةُ فصيلها إذا لَطِعته بلسانها .

##### Türkçe

باب العين والزاي مع اللام
**عزل** ، **علز** ، **زلع** ، **زعل** ، **لعز** : kullanımdadır.

**عزل** : **العَزْل** : erkeğin, onunla cima ettiğinde hamile kalmasın diye, suyu cariyesinden ayırmasıdır. Ebû Saîd el-Hudrî’nin hadîsinde, dedi ki: Ben Resûlullah’ın ( صلى الله عليه وسلم ) yanında otururken Ensâr’dan bir adam geldi de dedi ki: Ey Allah’ın Resûlü, biz esir elde ediyoruz da bedelleri seviyoruz; **العَزْل** hakkında nasıl görürsün? Resûlullah ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: ( لا عليكم ألاّ تفعلوا ذلك فإنها ما من نَسَمة كتب الله أن تخرج إلا وهي خارجة ) Başka bir hadîste: ( ما عليكم ألاَّ تفعلوا ) . Dedim: ( لا عليكم ألا تفعلوا ) rivayet edenin mânâsı nahivcilere göre: “Üzerinize bir sakınca yoktur ki yapmayasınız”; ondan ( بأس ) muhatabın onu bilmesi sebebiyle hazfedilmiştir. ( ما عليكم ألا تفعلوا ) rivayet edenin mânâsı ise: “Ne var üzerinize ki yapmayasınız”; sanki onlara **العَزْل**i kerih görmüş de onu haram kılmamıştır. Dedim: Onun sözünde: ( نُصِيبُ سَبْياً فنحبّ الأثمان فكيف ترى في العزل ) “ümmü’l-veled satılmaz”a delâlet gibi vardır. Ve denir: Seni ayıplayanı senden uzaklaştır; yani onu senden uzaklaştır. Ve “Ben şundan şundan **بِمَعْزِلٍ** idim” yani ondan bir **عُزْلة** yerinde idim ve ondan bir tarafta idim. Ve “Kavmi **اعتزلت**” yani onlardan ayrıldım ve onlardan uzaklaştım. Ve Kaderiyye’den bir kavim **المعتزِلة** diye lakaplanır; kendilerince dalâletin iki fırkasından ayrıldıklarını iddia ettiler; bununla ehl-i sünnet ve cemaat ile, insanları öldürerek yoklayan Hâricîleri kastediyorlar. Ve binek hayvanının kuyruğunda **العَزَلُ**: kuyruğunu iki yandan birine ayırmasıdır; bu bir âdettir, yaratılış değildir. Ve kuyruğu böyle olana **أعزلُ الذَنَب** at denir. Ondandır İmrü’l-Kays’ın sözü:
بِضَافٍ فُوَيْقَ الأرض ليس بأَعْزَلِ
Nadr dedi ki: **الكشَفُ** kuyruğunu dübüründen ayrılmış görmendir. Ve o, **العَزَل**dir.
Leys dedi ki: binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğuyla dübüründen yana meyledendir. Erkeklerden **الأعزل**: yanında silah olmayan kimsedir. Ebû Ubeyd şu beyti okudu:
وأرى المدينة حين كنت أميرها
أمِنَ البريء بها ونام الأعْزَلُ
Göğün yıldızlarında iki **سِمَاكَانِ** vardır: biri **السِمَاك الأعزل** , diğeri **السماك الرامح**. **الأعزل**e gelince: o, ayın menzillerindendir; ay ona inerken o şâmîdir; ve “**أعزل**” diye adlandırıldı; çünkü önünde yıldızlardan hiçbir şey yoktur; silahı olmayan **الأعزل** gibi. Ve denir: “**أعزل**” diye adlandırıldı; çünkü o doğduğunda onun günlerinde rüzgâr da soğuk da olmaz. Evs b. Hacer dedi ki:
كأنّ قُرُون الشمس عند ارتفاعها
وقد صادفتْ قَرْناً من النجم أعْزَلاَ
تردَّد فيه ضوؤها وشعاعها
فاحْصِنْ وأزْيِنْ لامرىءٍ إن تَسَرْبَلاَ
“Onunla zırhlanırsa”yı kastetti; zırhı vasfeder: ona baktığında onu berrak, parıltılı bulursun; sanki güneşin ışını, **الأعزل**in doğuş günlerinde ve hava berrakken onun üzerine düşmüştür. Ve onun sözü: “تردَّد فيه” yani zırhın içinde; lafız sebebiyle onu müzekker yaptı; hâlbuki çoğunlukla ona müenneslik galiptir. Tırimmâh dedi ki:
محاهُنّ صَيّبُ نَوْء الربيع
من الأنجم العُزْلِ والرامحهْ
Ve su tulumunun **عَزْلاء**sı: onun alt tarafında, içindeki suyun boşaltıldığı yerdeki su akıtma ağzıdır; çoğulu **العَزَالِي**dir; “**عزلاء**” diye adlandırıldı; çünkü o, tulumun ortasında değil, iki yanından birindedir; ve o, içine su verilen ağzı gibi de değildir. Ve sağanakla yağmur boşanan buluta **الْجَوْد** denir: “**قد حَلَّتْ عَزَالِيهَا**” ve “**أرسلت عَزَالِيهَا**” denir. Ve insanlardan **المِعْزَالُ**: seferde kavimle birlikte konaklamayan, fakat tek başına konaklayandır. Bu mânâ ile Araplar yanında zemdir. Ve **المِعْزَال**: otun en iyi kısmını gütmede kendi görüşüyle tek başına davranan, yağmurun düştüğü yerleri takip eden ve orada uzaklaşıp kalan kimse olur; ona **مِعْزَابه** ve **مِعْزال** denir. Ondandır şu sözü:
وتلوى بلَبُون المِعْزَابَة المِعْزَالِ
Bu mânâ onlarda zem değildir; çünkü bu, erkeklerden yiğitlerin ve şiddet ve cesaret sahiplerinin fiilindendir. Ve erkeklerden silahı olmayan **الأعزل**in çoğulu: **عزلاً** ve **أعْزَالاً**dır. Ondandır el-Find ez-Zimânî’nin—adı **شَهْل**dir—sözü:
رأيت الفتية الأعْزَال مثل الأيْنُق الرُعْلِ
Böylece **الأعزل**i **أعزال** üzerine cem etti; sanki **العُزُل**ün cemidir. Şiirde **عُزَّلاً** gelmiştir. Ondandır A‘şâ’nın sözü:
غير مِيل ولا عواوير في الهي
جا ولا عُزَّلٍ ولا أكْفَالِ
Ebû Mansûr dedi ki: **الأعزال** , **العُزُل**ün **فُعُل** üzere cemidir; “**جُنُب** ve **أجناب**” denildiği gibi; ve “**مياه أسدام**” , **سُدُم**un cemidir.
Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: etten **الأعزل** , gaip olan erkeğin payı olur. Çoğulu **عُزْلٌ**dür. Dedi ki: kumdan **الأعزل**: ondan ayrılan, yani kopan şeydir.
Ve eşeği sürene denir: “**اقْرع عَزَلَ حمارك**” yani onun arka tarafını. Ve **العَزَلَة**: **الحَرْقَفة**dir. Ve **الأعزل**: iki **الحَرْقَفة**den birinin noksanı olandır. Şu beyit okundu:
قد أعجلت ساقتها قرع العَزَلْ
Ebû Dâvûd, İbn Şümeyl’den: Katâde, Amr b. Ubeyd’e uğradı da dedi ki: “Bu **المُعْتَزِلَةُ** nedir?”; böylece **المعتزلة** diye adlandırıldılar. O, Amr b. Ubeyd b. Bâb’dır. Onun hakkında söyleyenin sözü:
بَرِئتُ من الخوارج لستُ منْهم
من العُزَّالِ منهم وابن بَاب
Ve **عازلة**: Ebû Nuhayle el-Himmânî’nin olan bir çiftliğin adıdır. O, onun hakkında şöyle diyendir:
عازلة عن كل خير تُعْزَل
يابسة بطحاؤها تُفَلْفِلُ
للجنّ بين قارَتَيْها أفكل
أقبل بالخير عليها مقبلُ
Ve **مقبل**: **عازلة**nin yukarısında bir dağın adıdır.

**علز** : Leys dedi ki: **العَلَزُ**: hastayı ve bir şeye hırslı olanı tutan titremeye benzer bir şeydir. Dersin ki: “Sana ne oluyor da seni **عَلِزاً** görüyorum?” Şu beyit okundu:
عَلَزَان الأسِير شُدَّ صِفَادا
Dedim: Ölümün indiği kimse **العَلَز** ile vasfedilir; o, nefsini sevk edişidir. Denir ki: “O, ölümün **عَلَز**ındadır.”
Asmaî dedi ki: Adam **عَلِزَ** eder, **يَعْلَزُ** , **عَلَزاً**; **غَرِضَ** ettiğinde. Dedim: Onun sözünün mânâsı: burada **غَرِضَ** yani huzursuz oldu.
Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **العِلَّوص** ve **العِلَّوز** ikisi birlikte: **اللَوَى** denilen ağrıdır. Ve **عَالِز**: bir yer adıdır. Ve klitorise kalınlaştığında denir: **عِلْوَذّ** ve **عِلْوَدّ**. Ve **العِلْوَز**: deliliktir. Ve “**أعلزني**” yani beni muhtaç bıraktı.

**زلع** : Hadîste: **المُحْرِم**in ayağı **تزلّعَتْ** olursa onu yağlaması ona helâldir. **تزلّعَتْ** yani çatladı. Bunu Ebû Ubeyd ve başkaları söyledi.
Leys dedi ki: **الزُّلُوع**: ayağın üstünde ve altında olan çatlaklardır; “Ayağı ve ayağının üstü **زَلَعَتْ**” denir. Dedi ki: **الزَلْعُ** gizli bir hile içinde kapıp almadır; dersin ki: “Onu **زَلَعْتُ** ve **ازدلعته**.” Mufaddal dedi ki: “Falan benim hakkımı **ازدلع** etti” yani onu kesti aldı. Dedi ki: “Ağacı **ازْدَلَعْتُ**” yani onu kestim. Bu, **الزَلْع**dan **افتعال**dır. **ازدلعت**teki **الدال** aslında **تاء** idi.
Leys dedi ki: “Falanı şunda **أزْلَعْتُ**” yani onu yedirdim.
İbn Düreyd dedi ki: **الزَيْلَعُ** bilinen bir boncuktur. Dedi ki: **زَيْلَعُ**: bir yer adıdır. Ve “Yarası **زَلِعَتْ**” denir; bozulduğunda.
Nadr dedi ki: **الزُلُوع** ve **السُلوع**: dağın enine olan yarıklardır.
Ebû Ubeyd dedi ki: “Ayağını ateşle **زَلَعْتُ**; onu **أزْلَعُهَا**.”
Münzirî, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: denir ki: “Onu **زلعته** ve **سلقته** ve **دثثته** ve **عصوته** ve **هروته** ve **فأوته**” tek bir mânâdadır. **رجل أزلع**: ağzın açıklığından bir sapma ile dudakları kısa olan. Ve **امرأة زَلْعاء وَلْعاء**: ferci geniş olan.

**زعل** : Ebû Ubeyd: **الزَعَل**: canlılıktır. Leys dedi ki: **الزَعِلُ**: canlı, şımarık olandır. Ve **حِمَار زَعِل**. Ve onu otlatma **أزْعَلَهُ** etmiştir. Ebû Züeyb dedi ki:
أكل الْجمِيم وطاوعَتْهُ سَمْحَجٌ
مثلُ القناة وأزْعَلَتْهَا الأَمْرُعُ
Ebû Zeyd dedi ki: **الزَعَل** ve **العَلَز**: kıvranmadır. Leys dedi ki: gebelerden **الزَعْلة**: bir yıl doğurup bir yıl doğurmayan; yaşadığı müddetçe böyle olur.

**لعز** : Leys: Falan, cariyesiyle cima ettiğinde onu **لَعَز** eder; onu **يَلْعَزُهَا**. Dedi ki: Bu, Irak ehlinin sözündendir. İbn Düreyd dedi ki: **اللعْز**: nikâhtan kinayedir; geceyi onu **يَلْعَزها** ederek geçirir. Dedi ki: Araplardan bir kavmin dilinde: deve **لَعَزَت** yavrusunu; diliyle onu yaladığında.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف: أصوات الجِنّ. ويقال إنّ الأصل في ذلك عَزْف الرِّياح، وهو صوتُها ودَوِيُّها. وقال في عَزيف الجِنّ:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
ويقال: إنّ أبْرَق العَزّافِ سمِّي بذلك، لما يقال أنّ به جِنّاً. واشتُقَّ من هذا العَزْف في اللَّعِب والمَلاهي.
(عزق) العين والزاء والقاف ليس فيه كلامٌ أصيل، لكنَّ الخليلَ ذكر أنَّ العَزْق: عِلاج الشَّيء في عَسَر. ورجلٌ متعزِّق: فيه شِدَّة خُلُق. ويقولون: إن المِعْزقةَ: آلةٌ من آلات الحرث. وينشدون:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
وكلُّ هذا في الضَّعفِ قريبٌ بعضُه من بعض. وأعجَبُ منه اللغة اليمانيَة التي يدلِّسُها أبو بكر محمدُ بن الحسنِ الدُّريدي رحمه الله، وقولُه: إنَّ العَزِيق مطمئنٌّ من الأرض، لغةٌ يمانيَة([5]) . ولا نقول لأئمَّتنا إِلاَّ جميلا.
(عزل) العين والزاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحيةٍ وإمالة تقول: عزَل الإنسانُ الشَّيءَ يعزِلُه، إذا نحَّاه في جانبٍ. وهو بمَعْزِلٍ وفي مَعزِل من أصحابه، أي في ناحيةٍ عنهم. والعُزْلة: الاعتزال. والرجُل يَعْزِل عن المرأة، إذا لم يُرِدْ ولدَها.
ومن الباب: الأعزلُ: الذي لا رُمْحَ معه. وقال بعضُهم: الأعزل الذي ليس معه شيء من السلاح يُقاتِل به، فهو يَعتزِل الحربَ، ذكر[هُ] الخليلُ، وأنشد:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
وشبِّه بهذا الكوكبُ الذي يقال له السِّماك الأعزل. وإِنَّما سمِّي أعزَل لأنَّ ثَمَّ سِماكاً آخرَ يقال له الرَّامح، بكوكبٍ يَقدُمه يقولون هو رُمْحُه. فهذا سمِّي لذلك أعزل. ويقال إِنَّ المِعزالَ من النّاس: [الذي] لا يَنْزِل مع القوم في السفر ولكن ينْزلُ ناحيةً. قال الأعشى:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
والأعزل من الدوابِّ: الذي يميلُ ذنبُه إلى أحد جنْبَيه. فأمَّا العَزْلاء ففَمُ المَزَادة. ومحتمل أن يكون شاذّاً عن هذا الأصل الذي ذكرناه، ويُمكن أن يُجمع بينهما على بُعدٍ، وهو إلى الشذُوذِ أقرب. ويقال: أرسَلَت السَّماءُ عَزَالِيَها، إذا جاءت *بمنهمرٍ من المَطَر. وأنشد:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
(عزم) العين والزاء والميم أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على الصَّريمة والقَطْع. يقال: عزَمت أعزِمُ عزماً. ويقولون: عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا، أي جعلتُه أمراً عَزْماً، أي لا مَثْنويّة فيه([9]) . ويقال: كانوا يَرون لِعَزمة الخُلفاء طاعةً. قال الخليل: العَزْم: ما عُقِد عليه القلبُ من أمرٍ أنت فاعلُه، أي متيقِّنه. ويقال: ما لفلانٍ عزيمةٌ، أي ما يَعزِم عليه، كأنَّه لا يمكنه أن يَصْرِمَ الأمر، بل يختلط فيه ويتردَّد.
ومن الباب قولهم: عَزَمْت على الجِنّيّ، وذلك أن تقرأ عليه من عزائم القُرآن، وهي الآياتُ التي يُرجَى بها قَطْعُ الآفةِ عن المَؤُوف. واعتزم السائر([10]) ، إذا سَلَك القصدَ قاطعاً لـه. والرجل يَعزِم الطَّريق: يمضِي فيه لا ينثني. قال حميد([11]) :
* معتزماً للطرُق النواشِط([12]) *
وأولُو العَزْم من الرُّسلِ عليهم السلام: الذين قَطَعوا العلائقَ بينهم وبين مَنْ لم يؤمِن مِن الذين بُعثِوا إليهم، كنوح عليه السلام، إذ قالَ:﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]، وكمحمَّدٍ صلى الله عليه وآله إذْ تبرَّأ من الكُفّار وبَرّأه الله تعالى منهم، وأمَرَه بقتالهم في قوله: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، ثم قال:﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(عزو/ي) العين والزاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الانتماء والاتِّصال.
قال الخليل: الاعتزاء: الاتّصال في الدَّعوى إذا كانت حربٌ، فكلُّ مَن ادَّعى في شعاره فقد اعْتَزَى، إذ قال أنا فلانُ بنُ فلان فقد اعتَزَى إليه. وفي الحديث: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، وهو أن يقول يا لفلان. قال:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
وقال آخَر:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
فهذا الأصل، وأمّا قولهم: عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً، وإنه لَعَِزيٌّ([14]) أي صبور، إذا كان حسَنَ العزَاء على المصائب، فهذا من الأصل الذي ذكرناه، ولأنَّ معنى التعزِّي هو أن يتأسَّى بغيره فيقول: "حالي مثلُ حالِ فلان. ولذلك قيل: تأسَّى، أي جعل أمرَه أُسوة أمرِ غيره. فكذلك التعزِّي. وقولك عَزّيتُه، أي قلتُ له انظُرْ إلى غيرك ومن أصابَه مثلُ ما أصابك. والأصل هذا الذي ذكرناه.
(عزب) العين والزاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تباعدٍ وتنَحٍّ. يقال: عَزَب يعزُبُ عُزُوباً. والعَزَب: الذي لا أهلَ لـه. وقد عَزب يَعْزُبُ عُزوبةً. قال العجّاج في وصف حمارِ الوحش:
* شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا *
وقالوا: والمعِزْابةُ: الذي طالت عُزْبته حتى ما لَه في الأهل مِن حاجة. يقال: عَزَب حِلْمُ فلانٍ، أي ذهب، وأعْزَبَ اللهُ حِلْمَه، أي أذهَبَه. قال الأعشى:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
والعازب من الكلأ: البَعِيد المَطْلَب. قال أبو النجم:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
وكلُّ شيء يفوتُك لا تَقْدِر عليه فقد عَزَب عنك. وأعزب القومُ: أصابوا عازباً من الكلأ.
(عزر) العين والزاء والراء كلمتان: إحداهما التَّعظيم والنَّصر، والكلمة الأخرى جنسٌ من الضَّرب.
فالأولى النَّصر والتوقير، كقوله تعالى: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
والأصل الآخر التَّعزير، وهو الضرب دون الحدّ. قال:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) أنشده في اللسان برواية: "عزوف على الهوى".
([2]) مطلع قصيدة مشهورة له في ديوانه 551. وعجزه:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          وقد سبق في (عش). وأنشده في اللسان (عشش، عزف).
([3]) في الأصل: "لأختار القلادة"، تحريف. وفي اللسان: "لأجتاب الفلاة".
([4]) ديوان ذي الرمة 408 واللسان (عزق). وفي شرح الديوان: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) الجمهرة (3: 6).
([6]) في الأصل: "بو اهتضام".
([7]) ديوان الأعشى 12 واللسان (عزل) والرواية فيهما: "تخرج الشيخ عن بنيه"، وفي الديوان: "من بنيه".
([8]) البيت لعمر بن لجأ، كما في اللسان: (غرف). وفي الأصل: "يهمرها"، وفي اللسان: "تهمزه"، ووجههما ما أثبت.
([9]) المثنوية: الاستثناء. وفي الأصل: "مشوبة"، تحريف.
([10]) في الأصل: "السائم". وفي المجمل: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) هو حميد الأرقط الراجز، كما في اللسان (عزم).
([12]) بعده في اللسان:                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) البيت للراعي، كما في اللسان (عزا). وفي الأصل: "بالكعبة اعتزينا"، صوابه في اللسان.
([14]) ويقال "عز" أيضاً.
([15]) ديوان الأعشى 91 وصدره: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) أنشده في اللسان (عزر).

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الزاء** ve ikisini üçleyen şey)
(**عزف**) **العين** ve **الزاء** ve **الفاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyden yüz çevirmeye delâlet eder, diğeri de seslerden bir sese.
Birincisi, Arapların sözü: **عَزَفت** عن الشَّيء, ondan yüz çevirdiğin zaman. Ve **العَزُوف**: dostun huyu üzere neredeyse sebat etmeyen kimse. Şöyle dedi:
Bilmiyor musun ki ben hevâdan **عزوفٌ**um  *** arkadaşım bir şey olmayan hususta öfkelendiği zaman([1])
Ve **الفَرزدق** dedi:
* **عزَفْتَ** بأعشاشٍ وما كدتَ **تعزِفُ**([2]) *
İkinci asıl: **العَزيف**: cinlerin sesleri. Ve denilir ki bunun aslı rüzgârların **عَزْف**’idir; o, onların sesi ve uğultusudur. Cinlerin **عَزيف**’i hakkında dedi:
Ve şüphesiz ben ıssızlığı geçerim; onun arasında  *** cinlerin **عوازف**’i ve bağıran başlar vardır([3])
Ve denilir: **أبْرَق العَزّافِ** buna onunla adlandırıldı; onda cin bulunduğu söylenmesinden dolayı. Ve bundan oyun ve eğlencelerdeki **العَزْف** türetildi.
(**عزق**) **العين** ve **الزاء** ve **القاف**’ta aslî bir söz yoktur; lâkin **الخليل** zikretti ki **العَزْق**: bir şeyi zorluk içinde tedavi etmektir. Ve **متعزِّق** bir adam: onda huy sertliği vardır. Ve derler: **المِعْزقةَ**: sürme aletlerinden bir alettir. Ve şöyle şiir okurlar:
Onunla köpeklerin tozunu kaldırırız; siz ise  *** köylerin düzlüklerini **بالمَعازقِ** ile kaldırırsınız([4])
Bütün bu, zayıflıkta birbirine yakın, bir kısmı bir kısmına yakındır. Ondan daha şaşırtıcı olan, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen ed-Dürîdî’nin—Allah ona rahmet etsin—gizlediği Yemen dilidir ve onun sözü: **العَزِيق** yerden bir çöküntüdür; Yemen dilidir([5]) . İmamlarımıza ancak güzel söz söyleriz.
(**عزل**) **العين** ve **الزاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; uzaklaştırmaya ve yana eğmeye delâlet eder. Dersin ki: insan bir şeyi **عزَل** eder, **يعزِلُه**; onu bir yana ayırdığı zaman. Ve o, arkadaşlarından **بمَعْزِلٍ** ve **في مَعزِل**dedir; yani onlardan bir taraftadır. Ve **العُزْلة**: uzak durma. Ve adam kadından **يَعْزِل** eder; onun çocuğunu istemediği zaman.
Babdan: **الأعزلُ**: yanında mızrak olmayan. Bazıları dedi: **الأعزل** yanında onunla savaşacağı silâhtan bir şey bulunmayan kimsedir; o hâlde savaştan uzak durur; bunu **الخليل** zikretti ve şöyle şiir okudu:
Savaşlarda **مَعازِيلَ** yoktur; fakat  *** soyulmuşlardır; ezilme gününde onlara yanaşılmaz([6])
Buna, **السِّماك الأعزل** denilen o yıldız benzetildi. Ancak ona **أعزَل** adı verildi; çünkü orada başka bir **سِماك** vardır ki ona **الرَّامح** denir; önünde bir yıldızla, derler ki o onun mızrağıdır. Şu da bu sebeple **أعزل** diye adlandırıldı. Ve denilir: insanlardan **المِعزالَ**: yolculukta kavimle birlikte konaklamayan, fakat bir tarafta konaklayan [kimsedir]. **الأعشى** dedi:
Yaşlıyı oğullarından şaşırtır ve büker  *** **المِعْزَابَةِ**’nin süt devesini, **المِعزالِ**([7])
Ve binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğu iki yanından birine meyleden. Amma **العَزْلاء** ise su tulumunun ağzıdır. Muhtemeldir ki bu, zikrettiğimiz bu asıldan şâzdır; ve ikisi arasında uzak da olsa birleştirmek mümkündür; fakat şâzlığa daha yakındır. Ve denilir: gök **عَزَالِيَها**’yı gönderdi; yani yağmurdan *şiddetli bir sağanakla* geldiği zaman. Ve şöyle şiir okundu:
Onu, kıvrılışı üzere el boşaltır  *** **عَزلائِها**’dan su boşaltan dereyi boşaltır gibi([8])
(**عزم**) **العين** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; kesinliğe ve kesmeye delâlet eder. Denilir: **عزَمت** **أعزِمُ** **عزماً**. Ve derler: **عزمت عليك** إِلاَّ فعَلْتَ كذا; yani onu **عَزْماً** bir emir kıldım; yani onda **مَثْنويّة** yoktur([9]) . Ve denilir: halifelerin **عَزمة**’sine itaat görürlerdi. **الخليل** dedi: **العَزْم**: kalbin üzerine bağladığı, senin yapacağın bir işten olan şeydir; yani onun kesinliğidir. Ve denilir: falanın **عزيمةٌ**si yoktur; yani üzerine azmettiği şey yoktur; sanki o, işi kesip atamaz; bilakis onda karışır ve tereddüt eder.
Babdan onların sözü: cinni üzerine **عَزَمْت**; bu, ona Kur’ân’ın **عزائم**’inden okuman demektir; o da, musibete uğramış kimseden âfetin kesilmesi umulan âyetlerdir. Ve yürüyen kimse **اعتزم** eder([10]); yani ona keserek kastı tutar. Ve adam yolu **يَعزِم** eder: onda gider, dönmez. **حميد**([11]) dedi:
* yolların canlılarını **معتزماً**([12]) *
Ve peygamberlerden—onlara selâm olsun—**أولُو العَزْم**: kendilerine gönderildikleri kimselerden iman etmeyenlerle aralarındaki bağları kesenlerdir; Nûh عليه السلام gibi; zira dedi ki: ﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26] ve Muhammed صلى الله عليه وآله gibi; kâfirlerden beri oldu ve Allah تعالى onu onlardan beri kıldı ve onu, şu sözünde onlarla savaşmakla emretti: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1] sonra dedi: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(**عزو/ي**) **العين** ve **الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; mensubiyete ve bağlantıya delâlet eder.
**الخليل** dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman iddiada bağlantıdır; her kim şiarında iddia ederse **اعْتَزَى** etmiştir; zira “ben falan oğlu falanım” dediğinde ona **اعتَزَى** etmiştir. Hadiste: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، bu, “ya falan!” demesidir. Dedi ki:
Süvarilerimiz ve adamları karşılaşınca  *** “ya **لَكَعبٍ**” diye çağırdılar; biz de **لعامِرِ**’e **اعتَزَيْنا** ettik([13])
Ve bir başkası dedi:
Nasıl olur; hâlbuki aslım Temîm’dendir ve dalı  *** dalımın aslına; ve benim **اعتزائي**m onun **اعتزاؤها**’sıdır
İşte bu asıldır. Amma onların sözü: adam **عَزِيَ** eder, **يَعْزَى** **عَزاءً**; ve o, elbette **عَِزيٌّ**dür([14]); yani sabırlıdır; musibetler üzerine güzel **العزَاء** sahibi olduğu zaman; bu da zikrettiğimiz asıldandır. Çünkü **التعزِّي**’nin manası, başkasıyla teselli bulmasıdır; “hâlim falanın hâli gibidir” der. Bunun için **تأسَّى** denildi; yani kendi işini başkasının işine örnek kıldı. İşte **التعزِّي** de böyledir. Ve senin “onu **عَزّيتُ** ettim” sözün; yani ona “başkasına bak ve senin başına gelenin benzeri ona da geldi” dedim. Asıl, zikrettiğimiz budur.
(**عزب**) **العين** ve **الزاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; uzaklaşmaya ve çekilmeye delâlet eder. Denilir: **عَزَب** eder, **يعزُبُ** **عُزُوباً**. Ve **العَزَب**: ailesi olmayan kimsedir. Ve **عَزب** eder, **يَعْزُبُ** **عُزوبةً**. **العجّاج** yaban eşeğini vasfederken dedi:
* bir ay ve iki ay **عَزَبَا** kişner *
Ve dediler: **المعِزْابةُ**: bekârlığı uzayıp da ailede kendisi için bir ihtiyaç kalmayan kimsedir. Denilir: falanın **حِلْمُ**ü **عَزَب** etti; yani gitti. Ve Allah onun **حِلْم**ünü **أعْزَبَ** etti; yani onu giderdi. **الأعشى** dedi:
* **حِلمي**mi **فأعزَبْتُ**; bilakis o bugün **أعْزَبا**dır([15]) *
Ve ottan **العازب**: talebi uzak olan. **أبو النجم** dedi:
* ve **عازبٍ**; onun boşluklarında çiçek açtı *
Senden kaçan, senin güç yetiremediğin her şey senden **عَزَب** etmiştir. Ve kavim **أعزب** etti: ottan **عازب**e rastladılar.
(**عزر**) **العين** ve **الزاء** ve **الراء** iki kelimedir: birisi yüceltme ve yardım; diğer kelime de dövmenin bir cinsidir.
Birincisi yardım ve saygı göstermedir; Allah تعالى’nın sözü gibi: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
Diğer asıl **التَّعزير**dir; o da haddden aşağı dövmedir. Dedi ki:
Emîrin **بتعزير**i ayıp değildir  *** üzerime; ben şüpheli olmadığım zaman([16])
--------------ــــ
([1]) Lisân’da şu rivayetle okuttu: "عزوف على الهوى".
([2]) Dîvânında 551’de ona ait meşhur bir kasidenin matlaı. Ve ikinci mısraı:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          Daha önce (عش)’te geçti. Lisân’da (عشش، عزف) okuttu.
([3]) Asılda: "لأختار القلادة"، tahrif. Lisân’da: "لأجتاب الفلاة".
([4]) Zî’r-Rumme dîvânı 408 ve Lisân (عزق). Dîvân şerhinde: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) el-Cemhere (3: 6).
([6]) Asılda: "بو اهتضام".
([7]) el-A‘şâ dîvânı 12 ve Lisân (عزل); ikisinde de rivayet: "تخرج الشيخ عن بنيه"، dîvânda: "من بنيه".
([8]) Beyit, Lisân’da (غرف) olduğu üzere, Ömer b. Lec’e’nindir. Asılda: "يهمرها"، Lisân’da: "تهمزه"، ikisinin vechi sabit kılınan gibidir.
([9]) **المثنوية**: istisna. Asılda: "مشوبة"، tahrif.
([10]) Asılda: "السائم". el-Mücmel’de: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) Lisân’da (عزم) olduğu üzere, recez söyleyen **حميد الأرقط**’tır.
([12]) Ondan sonra Lisân’da:
* والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) Beyit, Lisân’da (عزا) olduğu üzere, er-Râ‘î’nindir. Asılda: "بالكعبة اعتزينا"، doğrusu Lisân’dadır.
([14]) "عز" da denilir.
([15]) el-A‘şâ dîvânı 91 ve ilk mısraı: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) Lisân’da (عزر) okuttu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- الاعتزال: تجنب الشيء عمالة كانت أو براءة، أو غيرهما، بالبدن كان ذلك أو بالقلب، يقال: عزلته، واعتزلته، وتعزلته. قال تعالى: ﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله﴾ [الكهف/16]، ﴿فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم﴾ [النساء/90]، ﴿وأعتزلكم وما تدعون من دون الله﴾ [مريم/48]، ﴿فاعتزلوا النساء﴾ [البقرة/222]، وقال الشاعر:
*يا بيت عاتكة التي أتعزل*
(هذا شطر بيت للأحوص، وعجزه:
*حذر العدى وبه الفؤاد موكل*
وهو في ديوانه ص 166؛ والمجمل 3/666)
وقوله: ﴿إنهم عن السمع لمعزولون﴾ [الشعراء/212]، أي: ممنوعون بعد أن كانوا يمكنون، والأعزل: الذي لا رمح معه. ومن الدواب: وما يميل ذنبه، ومن السحاب: ما لا مطر فيه، والسماك الأعزل: نجم سمي به لتصوره بخلاف السماك الرامح الذي معه نجم لتصوره بصورة رمحه.

##### Türkçe

- **الاعتزال**: şeyden kaçınma; işçilik olsun yahut beraat olsun, yahut ikisi dışında başka şeyler olsun; bu beden ile de olsa kalp ile de olsa. Denilir ki: **عزلته** ve **اعتزلته** ve **تعزلته**. Yüce Allah dedi ki: ﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله﴾ [الكهف/16], ﴿فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم﴾ [النساء/90], ﴿وأعتزلكم وما تدعون من دون الله﴾ [مريم/48], ﴿فاعتزلوا النساء﴾ [البقرة/222]. Şair dedi ki:
*يا بيت عاتكة التي أتعزل*
(Bu, el-Ahvas’ın bir beytinin yarım mısraıdır; onun ikinci mısraı:
*حذر العدى وبه الفؤاد موكل*
ve o, onun divanında s. 166’dadır; ve el-Mücmel 3/666)
Ve O’nun sözü: ﴿إنهم عن السمع لمعزولون﴾ [الشعراء/212], yani: engellenmişlerdir; daha önce mümkün kılınıyorlardıktan sonra. Ve **الأعزل**: yanında mızrak olmayan kimsedir. Ve binek hayvanlarından: kuyruğu eğilmeyen. Ve buluttan: içinde yağmur olmayan. Ve **السماك الأعزل**: bir yıldızdır; **السماك الرامح**’ın aksine tasavvur edilmesinden dolayı onunla adlandırılmıştır; **السماك الرامح** ise yanında, mızrağının suretiyle tasavvur edilmesinden dolayı bir yıldız bulunan (yıldız)dır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ز ل
مالي أراك في معزل عن أصحابك وأنا بمعزل من هذا الأمر‏.‏
واعتزلت الباطل وتعزلته‏.‏
قال الأحوص‏:‏ يا بيت عاتكة الذي أتعزل فإن كنت لا منّي ولا من خليقتي فمنك الذي أمسى عن الخير أعزلا وأعوذ بالله من الأعزل على الأعزل أي من الرجل الذي لا سلاح معه على الفرس المعوجّ العسيب فهو يميل ذنبه إلى شق والعرب تتشاءم به إذا كانت إمالته إلى اليمين‏.‏
قال امرؤ القيس‏:‏ ضليع إذا استدبرته سدّ فرجه بضافٍ فويق الأرض ليس بأعزل

##### Türkçe

ع ز ل
Sana ne oluyor da seni, arkadaşlarından **معزل** içinde görüyorum; hâlbuki ben bu işten **بمعزل** durumundayım.‏
**واعتزلت** bâtılı ve onu **تعزلته**.‏
Ahvas dedi ki:
Ey Âtike’nin evi ki ben **أتعزل** ederim; eğer sen ne benden ne de benim yaradılışımdan isen, senden olan kimse ki akşamladı, hayırdan **أعزلا** olarak. Ve Allah’a sığınırım **الأعزل**’den, **الأعزل** üzerine; yani yanında silahı olmayan adamdan, **الفرس المعوجّ العسيب** üzerinde; o, kuyruğunu bir yana meylettirir; Araplar, onun meyli sağ tarafa olduğunda onunla uğursuzluk sayarlar.‏
İmru’ul-Kays dedi ki:
Geniş göğüslü; onu arkasına aldığında, yarığını kapatır; yere yakın bir sarkıkla; **بأعزل** değildir.‏

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَزَلَ الشيءَ يَعْزِلُه عَزْلاً وعَزَّلَهُ فاعْتَزَلَ وانْعَزَلَ وتَعَزَّلَ: نَحَّاه جانِباً فَتَنَحَّى. وقوله تعالى: إِنَّهُم عن السَّمْع لَمَعْزولون؛ معناه أَنَّهم لَمَّا رُمُوا بالنجوم مُنِعوا من السَّمْع. واعْتَزَلَ الشيءَ وتَعَزَّلَه، ويتعديان بعَنْ: تَنَحَّى عنه. وقوله تعالى: فإِنْ لم تُؤْمِنوا لِي فاعْتَزِلونِ، أَراد إِن لم تؤمنوا بي فلا تكونوا عَليَّ ولا مَعِي؛ وقول الأَخوص:
يا بَيْتَ عاتِكةَ الَّذي أَتَعَزَّلُ،
حَذَرَ العِدى، وبه الفُؤادُ مُوكَّلُ
يكون على الوجهين
(* قوله «يكون على الوجهين» فلعلهما تعدي أتعزل فيه
بنفسه وبعن كما هو ظاهر).
وتَعَاَزَلَ القومُ: انْعَزَلَ بَعْضُهم عن بَعَض. والعُزْلةُ: الانْعِزال نفسُه، يقال: العُزْلةُ عِبادة. وكُنْتُ بمَعْزِلٍ عن كذا وكذا أَي كُنْتُ بموْضع عُزْلةٍ منه. واعْتَزَلْتُ القومَ أَي فارَقْتهم وتَنَحَّيت عنهم؛ قال تأَبَّط شَرًّا:
ولَسْتُ بِجُلْبٍ جُلْب ريحٍ وقِرَّةٍ،
ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخير مَعْزِل
وقَوْمٌ من القَدَرِيَّةِ يُلَقَّبون المُعْتَزِلة؛ زعموا أَنهم اعْتَزَلوا فِئَتي الضلالة عندهم، يَعْنُون أَهلَ السُّنَّة والجماعةِ والخَوَارجَ الذين يَسْتَعْرِضون الناسَ قَتْلاً. ومَرَّ قَتادةُ بعمرو بن عُبَيْد بن بابٍ فقال: ما هذه المُعْتَزِلة؟ فسُمُّوا المُعْتَزِلةَ؛ وفي عمرو بن عبيد هذا يقول القائل:
بَرئْتُ من الخَوَارج لَسْتُ منهم
مِنَ العُزَّالِ منهم وابنِ باب
(* قوله «من العزال» قال شارح القاموس: والعزال كرمان المعتزلة، وانشد البيت).
وعَزَل عن المرأَة واعْتَزَلَها: لنم يُرِدْ ولَدها. وفي الحديث: سأَله رجلٌ من الأَنصار عن العَزْلِ يعني عَزْلَ الماء عن النساء حَذَرَ الحَمْل؛ قال الأَزهري: العَزْلُ عَزْلُ الرجل الماءَ عن جاريته إِذا جامعها لئلا تَحْمِل. وفي حديث أَبي سعيد الخُدْري أَنه قال: بينا أَنا جالسٌ عند سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جاء رجل من الأَنصار فقال: يا رسول الله، إِنَّا نُصِيبُ سَبْياً فنُحِبُّ الأَثمان فكيف تَرَى في العَزْل؟ فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا، عَلَيْكم أَن لا تَفْعَلوا ذلك فإِنَّها ما مِنْ نَسَمةٍ كَتَب اللهُ أَن تخْرُجَ إِلا وهي خارجة؛ وفي حديث آخر: ما عَلَيْكُم أَن لا تَفْعَلوا، قال: من رواه لا عَلَيْكُم أَن لا تَفْعَلوا فمعناه عند النحويين لا بأْس عليكم أَن لا تفعلوا، حُذِف منه بأْس لمعرفة المخاطب به، ومن رواه ما عليكم أَن لا تَفْعَلوا فمعناه أَيُّ شيءٍ عليكم أَن لا تفعلوا كأَنه كَرِه لهم العَزْلَ ولم يُحَرِّمه، قال: وفي قوله نُصِيب سَبْياً فنُحِبُّ الأَثمانَ فكيف تَرَى في العَزْل، كالدَّلالة على أَن أُمّ الولد لا تُباع. وفي الحديث: أَنه كان يَكْره عَشْرَ خِلالٍ منها عَزْلُ الماء لغير مَحَلِّه أَي يَعْزِله عن إقراره في فَرْج المرأَة وهو مَحَلُّه، وفي قوله لغير مَحَلِّه تعريض بإِتيان الدُّبُر. ويقال: اعْزِلْ عنك ما يَشِينُك أَي نحِّهِ عنك. والمِعْزَال: الذي يَنْزِل ناحيةً من السَّفْر يَنْزِل وَحْدَه، وهو ذَمٌّ عند العرب بهذا المعنى. والمِعْزال: الراعي المنفرد؛ قال الأَعشى: تُخْرِج الشَّيْخَ عن بَنِيه، وتَلْوي
بِلَبُون المِعْزَابَةِ المِعْزَال
وهذا المعني ليس بذَمٍّ عندهم لأَن هذا من فِعْل الشُّجْعان وذَوِي البَأْس والنَّجْدة من الرجال، ويَكُون المِعْزَال الذي يَسْتَبدُّ برأْيه في رَعْي أُنُف الكَلإِ ويَتَتَبَّع مَساقِطَ الغيث ويَعْزُب فيها، فيقال له مِعْزابة ومِعْزَال؛ وأَنشد الأَصمعي:
إِذا الهَدَفُ المِعْزَالُ صَوَّبَ رأْسه،
وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلَّة الخُطْلِ
ويروى المِعْزاب، وهو الذي قد عَزَبَ بإِبِله، والهَدَف: الثَّقِيل الوَخِمُ، والضَّفْوُ: كثرة المال واتِّساعه، والجمع المَعازيل؛ قال عَبْدة بنالطبيب:
إِذ أَشْرَفَ الدِّيكُ يَدْعو بعض أُسْرتِه،
إِِلى الصَّباحِ، وهم قَوْمٌ مَعازِيلُ
(* قوله «الى الصباح» قال الصاغاني في التكملة: كذا وقع في نسخ الصحاح، والرواية لدى الصباح وهو الصواب).
قال ابن بري: المَعازِيلُ هنا الَّذين لا سِلاح معهم، وأَراد بقوله وهم قوم الدَّجاجَ.
والأَعْزَلُ: الرَّمْل المنفرد المنقطع المُنْعَزِل. والعَزَلُ في ذَنَب الدابَّة: أَن يَعْزِل ذَنَبه في أَحد الجانبين، وذلك عادة لا خِلْقة وهو عيب. ودابَّة أَعْزَلُ: مائل الذَّنَب عن الدُّبُرِ عادةً لا خِلْقة، وقيل: هو الذي يَعْزِل ذَنَبه في شِقٍّ، وقد عَزِلَ عَزَلاً، وكُلُّه من التَّنَحِّي والتنحية؛ ومنه قول امرئ القيس:
بِضَافٍ فُوَيْقَ الأَرْضِ لَيْسَ بأَعْزَل
وقال النضر: الكَشَف أَن تَرَى ذَنَبه زائلاً عن دُبُره وهو العَزَلُ. ويقال لِسَائق الحِمَار: اقْرَعْ عَزَلَ حِمارك أَي مُؤَخَّره. والعَزَلة: الحَرْقَفة. والأَعْزَلُ: الناقص إِحدى الحَرْقَفَتين؛ وأَنشد: قد أَعْجَلَت ساقَتُها قَرْعَ العَزَل
والعُزُل والأَعْزَلُ: الذي لا سِلاحَ معه فهو يَعْتَزِل الحَرْبَ؛ حكى الأَوَّلَ الهروي في الغريبين وربما خُصَّ به الذي لا رمح معه؛ وأَنشد أَبو عبيد:
وأَرَى المَدينَة، حين كُنْتَ أَميرَها،
أَمِنَ البَرِيءُ بها ونام الأَعْزَلُ
وجَمْعهما أَعْزَالٌ وعُزْلٌ وعُزْلانٌ وعُزَّلٌ؛ قال أَبو كبير الهذلي: سُجَرَاءَ نَفْسِي غَيْرَ جَمْعِ أُشابةٍ
حُشُداً، ولا هُلْكِ المَفارِشِ عُزَّلِ
(* قوله «سجراء» تقدم البيت في حشد وضبط فيه سجراء بفتح السين وسكون الجيم وهو خطأ والصواب ما هنا).
وقال الأَعشى:
غَيْر مِيلٍ ولا عَوَاوِيرَ في الهَيْـ
جا، ولا عُزَّلٍ ولا أَكفال
قال أَبو منصور: الأَعْزال جمع العُزُل على فُعُل، كما يقال جُنُبٌ وأَجْنَاب ومِيَاهٌ أَسدامٌ جمع سُدُم. وفي حديث سَلَمة: رآني رسول الله، صلى الله عليه وسلم، بالحُدَيْبِية عُزُلاً أَي ليس معي سلاح. وفي الحديث: مَنْ رأَى مَقْتَل حَمْزة؟ فقال رَجُلٌ أَعْزَلُ: أَنا رأَيته؛ ومنه حديث الحسن: إِذا كان الرجل أَعْزَلَ فلا بأْس أَن يأْخُذَ من سلاح الغَنِيمة. وفي حديث خَيْفان: مَسَاعِيرُ غَير عُزْلٍ، بالتسكين؛ وفي قصيد كعب: زَالُوا فما زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ،
عند اللِّقاء، ولا مِيلٌ مَعازِيلُ
أَي لَيْس معهم سِلاحٌ، واحدهم مِعْزالٌ، ويقال في جمعه أَيضاً مَعازِيلُ
(* قوله «ويقال في جمعه إلخ» هذا من جموع العزل بضمتين والاعزل المتقدمين في صدر العبارة، وهو معطوف في عبارة ابن سيده على الجموع المتقدمة) عن ابن جني، والاسم من ذلك كله العَزَلُ. والمَعازيلُ أَيضاً: القومُ الذين لا رماحَ معهم؛ قال الكميت:
ولكنَّكُم حَيٌّ مَعازيلُ حِشْوةٌ،
ولا يُمْنَع الجِيرانُ باللَّوْمِ والعَذْل
وأَما قول أَبي خِراش الهُذلي:
فهل هو إِلا ثَوْبُه وسِلاحُه؟
فما بِكُمُ عُرْيٌ إِليه ولا عَزْلُ
فإِنما أَراد: ولا أَنتم عَزَلٌ، فَخَفَّف، وإِن كان سيبويه قد نَفاه، وقد جاءت له نظائر، وروي: ولا عُزْل، أَراد ولا أَنتم عُزْل، وقد يكون العُزْل لغةً في العَزَل، كالشُّغْل والشَّغَل والبُخْل والبَخَل. والسِّماكُ الأَعْزَل: كوكبٌ على المَجرَّة، سمي بذلك لعَزَله مما تَشَكَّل به السَّماك الرامحُ من شَكْل الرُّمْح؛ قال الأَزهري: وفي نجوم السماء سِما كان: أَحدهما السِّماك الأَعْزَل، والآخر السِّماك الرامح، فأَما الأَعْزَل فهو من منازل القمر به يَنزِل وهو شَآمٍ، وسمي أَعْزَل لأَنه لا شيء بين يديه من الكواكب كالأَعْزَل الذي لا سلاح معه كما كان مع الرامح، ويقال: سمي أَعْزَل لأَنه إِذا طَلَع لا يكون في أَيامه ريح ولا بَرْدٌ؛ وقال أَوس بن
حجَر:
كأَنَّ قُرونَ الشَّمْس عند ارتفاعها،
وقد صادَفَتْ قَرْناً، من النَّجم، أَعزَلا
تَرَدَّدَ فيه ضَوْؤُها وشُعاعُها،
فأَحْصِنْ وأَزْيِنْ لامرئٍ إِن تَسْربلا
(* قوله «قرناً» كذا في الأصل تبعاً للتهذيب. وفي التكملة: طلقاً، والطلق كما في القاموس: الذي لا اذى فيه ولا حر، وقوله «فأحصن» كذا في الأصل والتهذيب بالصاد، وفي التكملة فأحسن بالسين).
أَراد: إِن تَسَرْبَل بها، يصف الدرع أَنك إِذا نظرْتَ إِليها وجَدْتها صافية بَرَّاقة كأَن شُعاع الشمس وقع عليها في أَيام طلوع الأَعْزَل والهواءُ صافٍ؛ وقوله: تَرَدَّدَ فيه يعني في الدِّرْع فذَكَّره للَّفظ (*
قوله «فذكره للفظ» اورد في التكملة البيت بضمير المؤنث، فلعلهما روايتان) والغالب عليها التأْنيث؛ وقال الطِّرِمّاح:
مَحاهُنَّ صَيِّبُ نَوْء الرَّبِيع،
مِنَ الأَنْجُم العُزْلِ والرَّامِحَه
وقوله: رَأَيْتُ الفِتْيَةَ الأَعْزا
لع، مِثْلَ الأَينُق الرُّعْل
إِنما الأَعزالُ فيه جمع الأَعزَل؛ هكذا رواه علي بن حمزة، بالعين والزاي، والمعروف الأَرْعال.
والعِزال: الضَّعْفُ. ابن الأَعرابي: الأَعْزَل من اللحم يكون نصيبَ الرجل الغائب، والجمع عُزْلٌ. والعَزْل: ما يورِدُه بيتَ المال تَقْدِمةً غيرَ موزون ولا مُنْتَقَد إِلى محِلِّ النَّجْم.
والعَزْلاء: مَصَبُّ الماء من الراوية والقِرْبةِ في أَسفلها حيث يُسْتَفْرَغ ما فيها من الماء؛ سُميت عَزلاء لأَنها في أَحد خُصْمَي المَزادة لا في وَسَطها ولا هي كفَمِها الذي منه يُسْتَقى فيها، والجمع العَزالي، بكسر اللام. وفي الحديث: وأَرْسَلَت السَّماءُ عَزالِيَها، كثُر مطَرُها على المثل، وإِن شئت فتحت اللام مثل الصَّحاري والصَّحارى والعَذاري والعَذارى، يقال للسحابة إِذا انهَمَرَتْ بالمَطر الجَوْد: قد حَلَّت عَوالِيَها وأَرسَلتْ عَزالِيَها؛ قال الكميت:
مَرَتْه الجَنوبُ، فلمّا اكْفَهـ
رَّ حَلَّتْ عَزالِيَه السَّمْأَلُ
وفي حديث الاستسقاء:
دُفاقُ العَزائِل جَمُّ البُعاق
(* قوله «دفاق العزائل إلخ» صدر بيت، وعجزه كما في حاشية نسخة من النهاية:
أغاث به الله عليا مضر)
العَزائل: أَصله العَزالي مثل الشّائك والشّاكي، والعَزالي جمع العَزْلاء، وهو فَمُ المَزادة الأَسفل، فشَبَّه اتِّساعَ المطر واندفاقَه بالذي يخرج من فم المزادة. وفي حديث عائشة: كُنَّا نَنْبِذ لرسول الله، صلى الله عليه وسلم، في سِقاءٍ له عَزْلاء.
والأَعْزَل: سحابٌ لا مطر فيه.
والعَزْلُ وعُزَيْلة: موضعان. والأَعْزَلةُ: موضع. والأَعازِل: مواضع في بني يَرْبوع؛ قال جرير:
تُرْوِي الأَجارِعَ والأَعازِلَ كُلَّها
والنَّعْفَ، حيثُ تَقابَلَ الأَحْجارُ
والأَعْزَلانِ: وادِيان لبني كُليب وبني العَدَوِيَّة، يقال لأَحدهما الرَّيّان وللآخر الظَّمْآن. وعَزَله عن العَمل أَي نحَّاه فعُزِل. وعُزَيْل: اسمٌ. وعَزَله أَي أَفْرَزَه. والمِعْزال: الضَّعيف الأَحْمق. والمِعْزال: الذي يَعْتَزِل أَهلَ المَيْسِرِ لُؤماً؛ وعازِلة: اسم ضَيْعة كانت لأَبي نُخَيْلة الحِمّاني، وهو القائل فيها:
عازِلةٌ عن كلِّ خَيْر تَعْزِلُ،
يابسةٌ بَطْحاؤُها تُفَلْفِلُ
لِلْجِنِّ بين قارَتَيْها أَفْكَلُ،
أَقْبَلَ بالخَيْر عليها مُقْبِلُ
مُقْبِل: اسم جبل أَعْلى عازِلة.

##### Türkçe

**عَزَلَ** şeyi **يَعْزِلُه** **عَزْلاً** ve **عَزَّلَهُ**; böylece **فاعْتَزَلَ** ve **انْعَزَلَ**.

Ve **تَعَزَّلَ**: Onu bir yana itti; böylece o da bir yana çekildi. Yüce sözü: **إِنَّهُم عن السَّمْع لَمَعْزولون**; bunun manası: yıldızlarla taşlandıkları zaman işitmeden men edildiler. Ve **اعْتَزَلَ** şeyi ve **تَعَزَّلَه**; ikisi de **عَنْ** ile geçişli olur: ondan bir yana çekildi. Yüce sözü: **فإِنْ لم تُؤْمِنوا لِي فاعْتَزِلونِ**; muradı: bana iman etmezseniz, artık ne benim aleyhimde olun ne de benimle beraber; ve el-Aḫvaṣ’ın sözü:

يا بَيْتَ عاتِكةَ الَّذي أَتَعَزَّلُ،
حَذَرَ العِدى، وبه الفُؤادُ مُوكَّلُ

İki vecih üzere olur.

Ve **تَعَاَزَلَ** kavim: onların bazısı bazısından ayrıldı. Ve **العُزْلةُ**: bizzat ayrılmanın kendisi; denir: **العُزْلةُ** ibadettir. Ve “şundan şundan **بِمَعْزِلٍ** idim” yani ondan bir **عُزْلة** yerinde idim. Ve “kavmi **اعْتَزَلْتُ**” yani onlardan ayrıldım ve onlardan bir yana çekildim; Teʾabbaṭa Şarran dedi ki:

ولَسْتُ بِجُلْبٍ جُلْب ريحٍ وقِرَّةٍ،
ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخير مَعْزِل

Ve Kaderiyye’den bir kavim **المُعْتَزِلة** diye lakaplanır; zannettiler ki kendilerince dalâletin iki fırkasından ayrıldılar; bununla **أَهلَ السُّنَّة والجماعةِ**’yi ve insanları öldürmek üzere yoklayan **الخَوَارجَ**’ı kastediyorlar. Ve Katâde, Bâb oğlu ʿAmr b. ʿUbayd’a uğradı da dedi: “Bu **المُعْتَزِلة** nedir?” Böylece **المُعْتَزِلة** diye adlandırıldılar; ve bu ʿAmr b. ʿUbayd hakkında söyleyenin sözü:

بَرئْتُ من الخَوَارج لَسْتُ منهم
مِنَ العُزَّالِ منهم وابنِ باب

Ve kadından **عَزَل** etti ve onu **اعْتَزَلَها**: onun çocuğunu istemedi. Hadiste: Ensardan bir adam ona **العَزْل** hakkında sordu; yani hamilelik korkusuyla suyu kadınlardan ayırmayı; el-Ezherî dedi: **العَزْلُ** erkeğin cariyesiyle cima ettiğinde hamile kalmasın diye suyu ondan ayırmasıdır. Ebû Saʿîd el-Ḫudrî hadîsinde: “Ben, efendimiz Resûlullah’ın, صلى الله عليه وسلم, yanında otururken Ensardan bir adam geldi ve dedi: ‘Ya Resûlallah, biz esir elde ediyoruz ve bedelleri seviyoruz; **العَزْل** hakkında ne görürsün?’ Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, dedi: ‘Hayır; size düşen bunu yapmamanızdır; çünkü Allah’ın çıkmasını yazdığı hiçbir can yoktur ki mutlaka çıkacak olmasın.’” Başka bir hadiste: “Size düşen yapmamanızdır.” Dedi ki: “Kim ‘لا عَلَيْكُم أَن لا تَفْعَلوا’ diye rivayet ederse, nahivcilere göre manası: ‘yapmamanızda size bir beis yoktur’dur; muhatabın onu bilmesi sebebiyle ondan **بأْس** hazfedilmiştir. Kim de ‘ما عليكم أن لا تفعلوا’ diye rivayet ederse, manası: ‘yapmamanızda üzerinize ne var?’ yani sanki onlara **العَزْل**i kerih gördü de haram kılmadı.” Dedi ki: “Sözünde: ‘Biz esir elde ediyoruz ve bedelleri seviyoruz; **العَزْل** hakkında ne görürsün?’ ifadesinde, **أُمّ الولد**’ün satılmadığına dair bir delâlet gibisi vardır.” Hadiste: “On şeyden kerih görürdü; onlardan biri suyu mahalli dışında **عَزْل** etmektir” yani onu, kadının ferci olan ve onun mahalli bulunan yere yerleştirmekten ayırır; ve “mahalli dışında” sözünde, arkadan gelmeye bir tariz vardır. Ve denir: “Seni çirkinleştiren şeyi kendinden **اعْزِلْ**” yani onu kendinden uzaklaştır.

Ve **المِعْزَال**: seferde bir tarafa inen, tek başına inen kimsedir; bu manada Araplar katında zemdir. Ve **المِعْزال**: tek başına olan çoban; el-Aʿşâ dedi ki:

تُخْرِج الشَّيْخَ عن بَنِيه، وتَلْوي
بِلَبُون المِعْزَابَةِ المِعْزَال

Ve bu mana onlarda zem değildir; çünkü bu, erkeklerden yiğitlerin ve şiddet ve yiğitlik sahiplerinin fiilindendir. Ve **المِعْزَال**, otun en seçkinini gütmede kendi görüşüyle tek başına davranan, yağmurun düştüğü yerleri takip eden ve oralarda uzaklaşan kimse olur; ona **مِعْزابة** ve **مِعْزَال** denir; el-Asmaʿî şu beyti okudu:

إِذا الهَدَفُ المِعْزَالُ صَوَّبَ رأْسه،
وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلَّة الخُطْلِ

Ve **المِعْزاب** diye de rivayet edilir; o, develeriyle uzaklaşmış olandır. Ve **الهَدَف**: ağır, hantal; ve **الضَّفْوُ**: malın çokluğu ve genişliğidir. Çoğulu **المَعازيل**’dir; ʿAbde b. et-Ṭabîb dedi ki:

إِذ أَشْرَفَ الدِّيكُ يَدْعو بعض أُسْرتِه،
إِِلى الصَّباحِ، وهم قَوْمٌ مَعازِيلُ

İbn Berrî dedi: Buradaki **المَعازِيلُ**, silahı olmayanlardır; “ve onlar bir kavimdir” sözüyle horozları kastetti.

Ve **الأَعْزَلُ**: tek başına, kopuk, ayrılmış münferit kumdur. Ve binek hayvanının kuyruğunda **العَزَلُ**: kuyruğunu iki yandan birine ayırmasıdır; bu yaratılış değil âdettir ve ayıptır. Ve **دابَّة أَعْزَلُ**: yaratılış değil âdet olarak kuyruğu arka taraftan yana meyilli olan; denildi ki: kuyruğunu bir tarafa ayıran odur; **عَزَلاً** ile **عَزِلَ**; hepsi bir yana çekilmek ve yana itmekten gelir; bununla İmruʾu’l-Ḳays’ın sözü:

بِضَافٍ فُوَيْقَ الأَرْضِ لَيْسَ بأَعْزَل

Ve en-Naḍr dedi: **الكَشَف** kuyruğunu arka tarafından kaymış görmendir; bu da **العَزَلُ**dür. Ve eşek sürücüsüne denir: “Eşeğinin **عَزَل**’ini vur” yani arka tarafını. Ve **العَزَلة**: kalça kemiği. Ve **الأَعْزَلُ**: iki kalça kemiğinden birisi eksik olan; ve şu beyit okundu:

قد أَعْجَلَت ساقَتُها قَرْعَ العَزَل

Ve **العُزُل** ve **الأَعْزَلُ**: silahı olmayan kimsedir; böylece savaştan **يَعْتَزِل** eder; birincisini el-Herevî **الغريبين**’de nakletti; bazen mızrağı olmayan kimseye tahsis edilir; Ebû ʿUbayd şu beyti okudu:

وأَرَى المَدينَة، حين كُنْتَ أَميرَها،
أَمِنَ البَرِيءُ بها ونام الأَعْزَلُ

İkisinin çoğulu: **أَعْزَالٌ** ve **عُزْلٌ** ve **عُزْلانٌ** ve **عُزَّلٌ**; Ebû Kebîr el-Huẕelî dedi ki:

سُجَرَاءَ نَفْسِي غَيْرَ جَمْعِ أُشابةٍ
حُشُداً، ولا هُلْكِ المَفارِشِ عُزَّلِ

Ve el-Aʿşâ dedi ki:

غَيْر مِيلٍ ولا عَوَاوِيرَ في الهَيْـ
جا، ولا عُزَّلٍ ولا أَكفال

Ebû Manṣûr dedi: **الأَعْزال** **العُزُل**’ün **فُعُل** üzere cem’idir; nasıl ki **جُنُبٌ** ve **أَجْنَاب** denir; ve **مِيَاهٌ أَسدامٌ** da **سُدُم**’ün cem’idir. Seleme hadîsinde: Resûlullah, صلى الله عليه وسلم, beni Hudeybiye’de **عُزُلاً** gördü; yani yanımda silah yoktu. Hadiste: “Kim Hamza’nın öldürüldüğü yeri gördü?” denildi; **أَعْزَلُ** bir adam dedi: “Ben onu gördüm.” Bundan, Hasan hadîsi: “Adam **أَعْزَلَ** olursa, ganimet silahından almasının bir beisi yoktur.” Ḫayfân hadîsinde: **مَسَاعِيرُ غَير عُزْلٍ** (sükûn ile). Kaʿb’ın kasidesinde:

زَالُوا فما زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ،
عند اللِّقاء، ولا مِيلٌ مَعازِيلُ

Yani yanlarında silah yoktur; tekili **مِعْزالٌ**dır; ve onun cem’inde de **مَعازِيلُ** denir; İbn Cinnî’den. Bütün bunların ismi **العَزَلُ**dür. Ve **المَعازيلُ** ayrıca: mızrakları olmayan kavimdir; el-Kumeyt dedi ki:

ولكنَّكُم حَيٌّ مَعازيلُ حِشْوةٌ،
ولا يُمْنَع الجِيرانُ باللَّوْمِ والعَذْل

Ebû Ḫirâş el-Huẕelî’nin sözüne gelince:

فهل هو إِلا ثَوْبُه وسِلاحُه؟
فما بِكُمُ عُرْيٌ إِليه ولا عَزْلُ

O ancak şunu murad etti: “Siz de **عَزَلٌ** değilsiniz”; böylece hafifletti; her ne kadar Sîbeveyh onu nefyetmişse de. Ona benzerleri gelmiştir. Ve “**ولا عُزْل**” diye de rivayet edilmiştir; muradı: “siz de **عُزْل** değilsiniz.” Ve **العُزْل** **العَزَل** için bir lehçe olabilir; **الشُّغْل** ve **الشَّغَل** gibi, **البُخْل** ve **البَخَل** gibi.

Ve **السِّماكُ الأَعْزَل**: **المَجرَّة** üzerinde bir yıldızdır; **السِّماك الرامح**’ın mızrak şeklinden teşekkül eden şeyden ayrılmışlığı sebebiyle böyle adlandırıldı. el-Ezherî dedi: Gökte iki **سِماك** vardır: biri **السِّماك الأَعْزَل**, diğeri **السِّماك الرامح**. **الأَعْزَل** ise, ayın menzillerindendir; onunla iner ve o şâmîdir. Ve **أَعْزَل** diye adlandırıldı; çünkü önünde yıldızlardan hiçbir şey yoktur; silahı olmayan **الأَعْزَل** gibi; tıpkı **الرامح** ile beraber olduğu gibi. Ve denir: **أَعْزَل** diye adlandırıldı; çünkü o doğduğunda günlerinde ne rüzgâr olur ne soğuk. Evs b. Ḥacer dedi ki:

كأَنَّ قُرونَ الشَّمْس عند ارتفاعها،
وقد صادَفَتْ قَرْناً، من النَّجم، أَعزَلا
تَرَدَّدَ فيه ضَوْؤُها وشُعاعُها،
فأَحْصِنْ وأَزْيِنْ لامرئٍ إِن تَسْربلا

Muradı: onunla zırhlanırsan; zırhı vasfeder: ona baktığında onu saf, parıltılı bulursun; sanki güneşin şuası, **الأَعْزَل**’in doğduğu günlerde ona düşmüş ve hava safîdir. Ve “**تَرَدَّدَ فيه**” sözü: yani zırhın içinde; lafız sebebiyle onu müzekker yaptı; hâlbuki onun üzerinde galip olan te’nistir. et-Ṭırimmâḥ dedi ki:

مَحاهُنَّ صَيِّبُ نَوْء الرَّبِيع،
مِنَ الأَنْجُم العُزْلِ والرَّامِحَه

Ve şu sözü: “**رَأَيْتُ الفِتْيَةَ الأَعْزا لع، مِثْلَ الأَينُق الرُّعْل**”; buradaki **الأَعزالُ** ancak **الأَعزَل**’in cem’idir; Ali b. Ḥamza böyle rivayet etti; عين ve زاي ile; bilinen ise **الأَرْعال**dır.

Ve **العِزال**: zayıflıktır. İbnü’l-Aʿrâbî: Etteki **الأَعْزَل**, gaip erkeğin payı olan kısımdır; çoğulu **عُزْلٌ**dür. Ve **العَزْل**: Beytülmâle, tartılmamış ve nakde çevrilmemiş olarak, **مَحَلِّ النَّجْم**’e kadar peşin olarak giren şeydir.

Ve **العَزْلاء**: raviyye ve kırbanın alt tarafında, içindeki suyun boşaltıldığı yerdeki suyun döküldüğü ağızdır; **عَزلاء** diye adlandırıldı; çünkü o, meşkenin iki yanından birindedir; ortasında değildir; ve suyun alındığı ağzı gibi de değildir. Çoğulu **العَزالي**’dir; lâmın kesresiyle. Hadiste: “Gök **عَزالِيَها**’sını saldı”; yani mesel olarak yağmuru çoğaldı. İstersen lâmı fetha yaparsın; **الصَّحاري** ve **الصَّحارى**, **العَذاري** ve **العَذارى** gibi. Bulut için, yağmurla bolca boşandığında denir: “**عَوالِيَها**’sını çözdü ve **عَزالِيَها**’sını saldı.” el-Kumeyt dedi ki:

مَرَتْه الجَنوبُ، فلمّا اكْفَهـ
رَّ حَلَّتْ عَزالِيَه السَّمْأَلُ

İstiskā hadîsinde:

دُفاقُ العَزائِل جَمُّ البُعاق

**العَزائل**: aslı **العَزالي**’dir; **الشّائك** ve **الشّاكي** gibi. Ve **العَزالي**, **العَزْلاء**’ın cem’idir; o da meşkenin alt ağzıdır; böylece yağmurun genişliğini ve akıp boşalmasını, meşkenin ağzından çıkana benzetti. Âişe hadîsinde: “Resûlullah’a, صلى الله عليه وسلم, kendisine ait bir kırbada **عَزْلاء** ile nebîz yapardık.”

Ve **الأَعْزَل**: içinde yağmur olmayan buluttur.

Ve **العَزْلُ** ve **عُزَيْلة**: iki yerdir. Ve **الأَعْزَلةُ**: bir yerdir. Ve **الأَعازِل**: Benî Yerbûʿ içinde yerlerdir; Cerîr dedi ki:

تُرْوِي الأَجارِعَ والأَعازِلَ كُلَّها
والنَّعْفَ، حيثُ تَقابَلَ الأَحْجارُ

Ve **الأَعْزَلانِ**: Benî Kulayb ve Benî el-ʿAdawiyye için iki vadidir; ikisinden birine **الرَّيّان** ve ötekine **الظَّمْآن** denir. Ve onu işten **عَزَله**: yani onu yana itti; böylece **عُزِل**. Ve **عُزَيْل**: bir isimdir. Ve onu **عَزَله**: yani onu ayırdı. Ve **المِعْزال**: zayıf ahmaktır. Ve **المِعْزال**: alçaklıkla kumar ehline **يَعْتَزِل** eden kimsedir. Ve **عازِلة**: Ebû Nuḫayle el-Ḥimmânî’nin bir çiftliğinin adıdır; o, onun hakkında şöyle söyleyendir:

عازِلةٌ عن كلِّ خَيْر تَعْزِلُ،
يابسةٌ بَطْحاؤُها تُفَلْفِلُ
لِلْجِنِّ بين قارَتَيْها أَفْكَلُ،
أَقْبَلَ بالخَيْر عليها مُقْبِلُ

**مُقْبِل**: **عازِلة**’nin üstünde bir dağın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ز ل * * اعْتَزَلَهُ * و * تَعَزَّلَهُ * بمعنى والاسم * العُزْلَةُ * يقال العزلة عبادة و * عَزَلَهُ * أفرزه يقال أنا عن هذا الأمر * بمَعْزِلٍ * و * عَزَلَهُ * عن العمل نحَّاهُ عنه * فَعَزل * و * عَزَلَ * عن أمته وباب الثلاثة ضرب

##### Türkçe

* ع ز ل * * **اعْتَزَلَهُ** * ve * **تَعَزَّلَهُ** * “-den ayrıldı/uzaklaştı” anlamındadır; isim ise * **العُزْلَةُ** *’dir. Denir ki: **العزلة** ibadettir. Ve * **عَزَلَهُ** *: onu ayırdı; denir ki: Ben bu işten * **بِمَعْزِلٍ** * (ayrı/uzakta) (durumundayım). Ve * **عَزَلَهُ** * onu işten: onu ondan uzaklaştırdı; böylece * **فَعَزل** * ve * **عَزَلَ** * ümmetinden ayrıldı. Üçlü babı: **ضرب**.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عزله عن العمل، يعزله، عزلا، وعزله، تعزيلا، فاعتزل، وانعزل، وتعزل، وفي الصحاح: فعزل: أي نحاه، وأفرزه جانبا، فتنحى، كما في المحكم، قال شيخنا: لكن في المصباح ما يقتضي أنه لا يقال: انعزل، لخلوه عن العلاج، كما هو قاعدة المطاوعة في مثله، والله أعلم، فتأمل. وقوله تعالى:  إنهم عن السمع لمعزولون  ، أي ممنوعون بعد أن كانوا يمكنون. وعزل عنها، عزلا: لم يرد ولدها، كاعتزلها، قال الأزهري: العزل عزل الرجل الماء عن جاريته إذا جامعها لئلا تحمل، ومنه الحديث: فكيف ترى في العزل?. والمعزال: الراعي المنفرد بإبله، في رعي أنف الكلأ، يتتبع مساقط الغيث، في الصحاح: الذي يعتزل بماشيته، ويرعاها بمعزل من الناس، وأنشد الأصمعي:
  إذا الهدف المعزال صوب رأسهوأعجبه ضفو من الثلة الخطل وقال الأعشى:
  تخرج الشيخ عن بنيه وتلوي                      بلبون المعزابة المعـزال وهذا المعنى ليس بذم عندهم، لأن هذا من فعل الشجعان، وذوي البأس والنجدة من الرجال. وأيضا: النازل ناحية من السفر، ينزل وحده، وهو ذم عندهم بهذا المعنى. وأيضا: من لا رمح معه، ج: معازيل، قال عبدة بن الطبيب:
  إذ أشرف الديك يدعو بعض أسرتهإلى الصباح وهم قوم معازيل والمعزال أيضا: من يعتزل أهل الميسر لؤما، نقله الجوهري. وأيضا: الضعيف الأحمق نقله الجوهري أيضا. وتعازلوا: انعزل بعضهم عن بعض، أي انفرز. والعزالة، بالضم: الاعتزال، هو اسم من اعتزل، وفي اللسان: الانعزال نفسه، يقال: العزلة عبادة. والأعزل: الرمل المنفرد المنقطع المنعزل، عن ابن الأعرابي. والأعزل من الدواب: المائل الذنب عن الدبر عادة، لا خلقة، وهو عيب، وقيل: هو الذي يعزل ذنبه في شق، وقد عزل، كعلم، عزلا، محركة، ومنه قولهم: أعوذ بالله من الأعزل على الأعزل. أي من رجل لا سلاح معه، على فرس معوج العسيب، قال الزمخشري: والعرب تتشاءم به إذا كانت إمالته إلى اليمين. والأعزل: سحاب لا مطر فيه، نقله الجوهري. وأيضا: نصيب الرجل الغائب يكون من اللحم، والجمع عزل، عن ابن الأعرابي. وسمي أحد السماكين الأعزل، وهو كوكب على المجرة، قال الأزهري: وفي نجوم السماء سماكان، أحدهما السماك الأعزل، والآخر السماك الرامح، فأما الأعزل فهو من منازل القمر، به ينزل، وهو شآم، سمي أعزل لأنه لا شيء بين يديه من الكواكب، كالأعزل الذي لا سلاح معه، كما كان مع الرامح، أو لأنه إذا طلع لا يكون في أيامه ريح ولا برد، قال أوس بن حجر:
  كأن قرون الشمس عند ارتفاعهاوقد صادفت طلقا من النجم أعزلا
  تردد فيه ضوؤها وشعاعها                      فأحـصـــن وأزين لامـــرئ إن تـــســـربـــلا والجمع العزل، قال الطرماح:
  محاهن صيب نوء الربـيع                      من الأنجم العزل والرامحه

  والأعزل: الناقص إحدى الحرقفتين بين العزل، محركة، عن ابن الأعرابي. وأيضا: من لا سلاح معه، فهو يعتزل الحرب، وربما خص به من لا رمح معه، وأنشد أبو عبيد:
  وأرى المدينة حين كنت أميرها                      أمن البريء بها ونام الأعزل وفي حديث الحسن: إذا كان الرجل أعزل، فلا بأس أن يأخذ من سلاح الغنيمة، كالعزل، بضمتين، حكاه الهروي في الغريبين، كما يقال: ناقة علط، وامرأة فنق، وماء سدم، ومنه حديث سلمة بن الأكوع، رضي الله تعالى عنه: رآني رسول الله صلى الله عليه وسلم بالحديبية عزلا، فأعطاني حجفة، الحديث، أي ليس معي سلاح، وجمعهما: عزل، بالضم، كأحمر وحمر، وأعزال، جمع عزل، بضمتين، كجنب وأجناب وسدم وأسدام، قاله الأزهري، قال الفند:
  رأيت الفتية الأعـزا                      ل مثل الأينق الرعل هكذا رواه علي بن حمزة، وهو جمع الأعزل، والمعروف الأرعال، وعزل، كركع، قال شيخنا: صرحوا بأنه لا يجمع أفعل على فعل، ولكنه لما وقع الأعزل في مقابلة الرامح حملوه عليه، لأنهم قد يحملون الصفة على ضدها، كعدوة حملا على صديقة، أو أجري عزل مجرى حسر جمع حاسر، لتقاربهما في المعنى، قاله السهيلي في الروض، قال أبو كبير الهذلي:
  سجراء نفسي غير جمع أشابة                      حشدا ولا هلك المفارش عزل وقال الأعشى:
  غير ميل ولا عواوير في الهي                      جا ولا عـزل ولا أكـفـال وعزلان، بالضم كأحمر وحمران، ومعازيل، عن ابن جني، وهو على غير قياس. والاسم: العزل، بالتحريك، وبالضم، وهما لغتان، كالشغل والشغل، والبخل والبخل. والعزال، ككتاب: الضعف، كما في اللسان. والعزل، بالفتح: ما يورد بيت المال تقدمة، غير موزون ولا منتقد إلى محل النجم، كما في اللسان والمحيط. وأيضا: ع، عن ابن دريد، قال امرؤ القيس:
  حي الحمول بجانب العزل                      إذ لا يلائم شكلها شكلـي والعزلاء: الاست، نقله الصاغاني، وأيضا: مصب الماء من الراوية ونحوها، كالقربة في أسفلها، حيث يستفرغ ما فيها من الماء، وفي الصحاح: العزلاء فم المزادة الأسفل، وقال الخليل: لكل مزادة عزلاوان من أسفلها، وفي المحكم: سميت عزلاء لأنها في أحد خصمي المزادة، لا في وسطها، ولا هي كفمها الذي منه يستقى فيها، ج: عزالي، بكسر اللام، وإن شئت فتحت اللام، فقلت: عزالى، مثل الصحاري والصحارى، والعذاري والعذارى، قال الكميت:
  مرته الجنوب فلما اكفهر                      حلت عزاليه الشـمـأل كما في الصحاح، يقال للسحابة إذا انهمرت بالمطر الجود: قد حلت عزاليها، وأرسلت عزاليها، وفي حديث الاستسقاء:
  دفاق العزائل جم البعاق أصله العزالي، مثل الشائك والشاكي، شبه اتساع المطر واندفاقه بالذي يخرج من فم المزادة. والعزلاء: فرس كانت لبني جعفر بن كلاب، كما في العباب. والأعازل: ع، وفي اللسان: مواضع في بلاد بني يربوع، قال جرير:
  تروي الأجارع والأعازل كلها                      والنعف حيث تقابل الأحجار

  وقد أهمله ياقوت. وعزلة، بالضم: ة، باليمن، من عمل بحرانة، وبحرانة مدينة بها. والعزالان: الريشتان اللتان في طرف ذنب العقاب، والجمع أعزلة، عن ابن عباد. وعزيلة، كجهينة: ع عن ابن دريد. والمعتزلة: فرقة من القدرية، زعموا أنهم اعتزلوا فئتي الضلالة عندهم، أي أهل السنة والجماعة، والخوارج الذين يستعرضون الناس قتلا، أو سماهم به سيد التابعين الحسن بن يسار البصري، لما اعتزله واصل بن عطاء، وكان من قبل يختلف إليه، وكذا أصحابه، منهم عمرو بن عبيد، وغيره، إلى أسطوانة من أسطوانات المسجد، فشرع واصل يقرر القول بالمنزلة بين المنزلتين، وأن صاحب الكبيرة لا مؤمن مطلق ولا كافر مطلق، بل هو بين المنزلتين، كجماعة من أصحاب الحسن، فقال الحسن: اعتزل عنا واصل، فسموا المعتزلة لذلك، وقالت الخوارج بتكفير مرتكبي الكبائر، والحق أنهم مؤمنون، وإن فسقوا بالكبائر، فخرج واصل من الفريقين، ويقال: مر قتادة بعمرو بن عبيد، فقال: ما هذه المعتزلة? فسموا بذلك. وعمرو بن عبيد هذا، هو ابن عبيد ابن باب، أبو عثمان، مولى بلعدوية من بني تميم، بصري ناسك، سمع الحديث، وقال بالقدر، ودعا إليه، مات بمكة سنة 144، ودفن بمران، على ليلتين من مكة، بطريق البصرة، وصلى عليه سليمان بن علي، ورثاه أبو جعفر المنصور:
  صلى الإله عليك من متوسـد                      قبرا مررت به على مـران
  قبرا تضمن مؤمنا متعفـفـا                      صدق الإله ودان بالـقـرآن
  فلو أن هذا الدهر أبقى صالحا                      أبقى لنا حيا أبا عـثـمـان ويقال لسائق الحمار: اقرع عزل حمارك، محركة، أي مؤخرة، كما في العباب، والعزلة، محركة: الحرقفة. ومما يستدرك عليه. اعتزل الشيء، وتعزله، ويتعديان بعن: تنحى عنه، وقوله تعالى:  وإن لم تؤمنوا لي فاعتزلون  ، أي لا تكونوا علي ولا معي، وقول الأحوص:
  يا بيت عاتكة الذي أتعـزل                      حذر العدا وبه الفؤاد موكل يكون على الوجهين. والمعزال: المستبد برأيه. وكنت بمعزل عن كذا وكذا، كمجلس: أي بموضع عزلة عنه، وقوله تعالى:  وكان في معزل  ، أي في جانب من دين أبيه وقيل: من السفينة، قال تأبط شرا:
  ولست بجلب جلب غـيم وقـرة                      ولا بصفا صلد عن الخير معزل والأعزل من الطير: من لا يقدر على الطيران، نقله شيخنا. والأعزلة: واد لبني العنبر بن عمرو ابن تميم، قال صخير بن عمرو:
  ألست أيام حضرنا الأعزله
  وقبل إذ نحن على الضلضله والأعزل: ماء في ديار كلب، في واد لهم. والأعزلان: واديان، يقال لأحدهما الأعزل الريان، لأن به ماء، وللآخر الأعزل الظمآن، قال أبو عبيدة: هما واديان، يقطعان بطن المروت، في بلاد بني حنظلة بن مالك، قال جرير:
  هل تؤنسان ودير أروى دوننا                      بالأعزلين بواكر الأظعـان وعازلة: اسم ضيعة، كانت لأبي نخيلة الحماني، وهو القائل فيها:

  عازلة عن كل خير تعزل
  يابسة بطحاؤها تفلفل
  للجن بين قارتيها أفكل والعزال، كرمان: المعتزلة، قال الشاعر:
  برئت من الخوارج لست منهم                      من العزال منهم وابن بـاب وأراد بابن باب عمرو بن عبيد. والعزل، محركة: نقص إحدى الحرقفتين، قال:
  قد أعجلت ساقتها قرع العزل والعزل في ذنب الدابة: أن يميل إلى أحد الجانبين. والعزال، بالكسر: متاع البيت، عامية، وكذا العزلان، بالضم، بمعنى العزل. والعزالة، مشددة: حي من العرب في جيزة مصر. والعزيل، كزبير: اسم، وهو ابن سلمة بن بداء بن عامر بن عوثبان بن زاهر بن مراد، جد قيس بن المكشوح، قاله الطبري.

##### Türkçe

Onu işten uzaklaştırdı; onu uzaklaştırır; **عزلا** ve **عزله**; **تعزيلا**; böylece **فاعتزل**; ve **وانعزل**; ve **وتعزل**. Ve **الصحاح**’ta: **فعزل**: yani onu bir yana itti; ve onu bir yana ayırdı; böylece o da bir yana çekildi; **المحكم**’de olduğu gibi. Şeyhimiz dedi: Lakin **المصباح**’ta, onun gerektirdiği şey şudur ki: **انعزل** denilmez; onun, tedaviden boş oluşundan dolayı; bu, benzerinde مطاوعة kaidesi olduğu üzere. Allah daha iyi bilir; öyleyse düşün.

Yüce Allah’ın sözü: **إنهم عن السمع لمعزولون**; yani, mümkün kılınıyor olduklarından sonra engellenmişlerdir.

Ve ondan **عزل عنها**; **عزلا**: onun çocuğunu istemedi; **كاعتزلها** gibi. **الأزهري** dedi: **العزل**: erkeğin, onunla cima ettiğinde cariyesinden suyu ayırmasıdır; hamile kalmasın diye. Ondan hadis: “Peki **العزل** hakkında nasıl görürsün?”

Ve **المعزال**: develeriyle yalnız kalan çoban; otun en uç kısmını otlatmada; yağmurun düştüğü yerleri takip eder. **الصحاح**’ta: sürüsüyle ayrılan; ve onu insanlardan uzak bir yerde otlatan. **الأصمعي** şu beyti okudu:

إذا الهدف المعزال صوب رأسه
وأعجبه ضفو من الثلة الخطل

Ve **الأعشى** dedi:

تخرج الشيخ عن بنيه وتلوي
بلبون المعزابة المعـزال

Ve bu anlam, onların yanında bir yergi değildir; çünkü bu, yiğitlerin fiilindendir; erkeklerden güç ve yiğitlik sahiplerinindir. Ve ayrıca: yolculuktan bir yana inen; tek başına iner; ve bu anlamla onların yanında yergidir. Ve ayrıca: yanında mızrak olmayan; çoğulu: **معازيل**. **عبدة بن الطبيب** dedi:

إذ أشرف الديك يدعو بعض أسرته
إلى الصباح وهم قوم معازيل

Ve **المعزال** ayrıca: aşağılıkça, kumar ehline katılmaktan ayrılan kimse; **الجوهري** onu nakletti. Ve ayrıca: zayıf ahmak; **الجوهري** onu da nakletti.

Ve **تعازلوا**: bazısı bazısından ayrıldı; yani ayrıştı.

Ve **العزالة**, ötre ile: **الاعتزال**; **اعتزل**’den bir isimdir. Ve **اللسان**’da: bizzat **الانعزال**; denir ki: **العزلة** ibadettir.

Ve **الأعزل**: yalnız, kopuk, ayrılmış kum; **ابن الأعرابي**’den.

Ve hayvanlardan **الأعزل**: kuyruğu, tabiat olarak değil âdet olarak, makatından yana eğik olan; ve o bir ayıptır. Ve denildi ki: kuyruğunu bir yarığa ayıran kimsedir. Ve **قد عزل**; **كعلم**; **عزلا**; harekeli. Ondan onların sözü: “Allah’a sığınırım: **الأعزل**’den, **الأعزل** üzerine.” Yani: yanında silah olmayan bir adamdan; eğri kuyruklu bir at üzerinde. **الزمخشري** dedi: Araplar, onun eğikliği sağa olursa onunla uğursuzluk sayarlar.

Ve **الأعزل**: içinde yağmur olmayan bulut; **الجوهري** onu nakletti.

Ve ayrıca: gaip olan adamın etten olan payı; çoğulu **عزل**; **ابن الأعرابي**’den.

Ve **السماكين**’den birine **الأعزل** adı verildi; o, **المجرة** üzerinde bir yıldızdır. **الأزهري** dedi: Göğün yıldızlarında iki **سماك** vardır: biri **السماك الأعزل**, diğeri **السماك الرامح**. **الأعزل**’e gelince: o, ayın menzillerindendir; onunla iner; ve o şâm’dır. **أعزل** diye adlandırıldı; çünkü önünde yıldızlardan hiçbir şey yoktur; silahı olmayan **الأعزل** gibi; **الرامح** ile olduğu gibi değil. Yahut, doğduğunda, onun günlerinde rüzgâr ve soğuk olmaz diye. **أوس بن حجر** dedi:

كأن قرون الشمس عند ارتفاعها
وقد صادفت طلقا من النجم أعزلا
تردد فيه ضوؤها وشعاعها
فأحـصـــن وأزين لامـــرئ إن تـــســـربـــلا

Ve çoğulu **العزل**’dir. **الطرماح** dedi:

محاهن صيب نوء الربـيع
من الأنجم العزل والرامحه

Ve **الأعزل**: iki kalça kemiğinden birinin eksik olanı; **العزل** arasında; harekeli; **ابن الأعرابي**’den.

Ve ayrıca: yanında silah olmayan; o halde savaştan ayrılır; ve belki bununla, yanında mızrak olmayan kimse kastedilmiştir. **أبو عبيد** şu beyti okudu:

وأرى المدينة حين كنت أميرها
أمن البريء بها ونام الأعزل

Ve **حديث الحسن**’de: Adam **أعزل** olursa, ganimet silahından almasının bir sakıncası yoktur; **كالعزل** gibi, iki ötre ile; **الهروي** onu **الغريبين**’de nakletti; tıpkı “**ناقة علط**”, “**امرأة فنق**”, “**ماء سدم**” denildiği gibi. Ondan **حديث سلمة بن الأكوع** (Allah Teâlâ ondan razı olsun): Resûlullah (sallallahu aleyhi ve sellem) beni Hudeybiye’de **عزلا** gördü; bana bir kalkan verdi; hadis. Yani: yanımda silah yoktu. İkisinin çoğulu: **عزل**, ötre ile; **أحمر** ve **حمر** gibi. Ve **أعزال**: **عزل**’in çoğulu; iki ötre ile; **جنب** ve **أجناب**, **سدم** ve **أسدام** gibi. Bunu **الأزهري** söyledi. **الفند** dedi:

رأيت الفتية الأعـزا
ل مثل الأينق الرعل

Bunu **علي بن حمزة** böyle rivayet etti; ve o, **الأعزل**’in çoğuludur. Bilinen ise **الأرعال**’dır. Ve **عزل**, **كركع** gibi. Şeyhimiz dedi: **أفعل**’in **فعل** üzerine cem edilmediğini açıkça söylediler; fakat **الأعزل**, **الرامح**’ın karşısında vaki olunca, onu onun üzerine حمل ettiler; çünkü onlar sıfatı zıddı üzerine حمل edebilirler; **عدوة**’yi **صديقة** üzerine حمل etmek gibi. Yahut **عزل**’i, mana bakımından yakınlıklarından dolayı, **حسر**’in **حاسر** cem’i gibi yürüttüler. Bunu **السهيلي** **الروض**’da söyledi. **أبو كبير الهذلي** dedi:

سجراء نفسي غير جمع أشابة
حشدا ولا هلك المفارش عزل

Ve **الأعشى** dedi:

غير ميل ولا عواوير في الهي
جا ولا عـزل ولا أكـفـال

Ve **عزلان**, ötre ile, **أحمر** ve **حمران** gibi; ve **معازيل**, **ابن جني**’den; ve o, kıyasa göre değildir.

Ve isim: **العزل**, hareke ile; ve ötre ile; ikisi iki lehçedir; **الشغل** ve **الشغل**, **البخل** ve **البخل** gibi.

Ve **العزال**, **ككتاب**: zayıflık; **اللسان**’da olduğu gibi.

Ve **العزل**, fetha ile: Beytülmâle, yıldızın mahalline kadar, tartılmamış ve nakde çevrilmemiş olarak, peşin olarak getirilen şey; **اللسان** ve **المحيط**’ta olduğu gibi.

Ve ayrıca: bir yer adı; **ابن دريد**’den. **امرؤ القيس** dedi:

حي الحمول بجانب العزل
إذ لا يلائم شكلها شكلـي

Ve **العزلاء**: makat; **الصاغاني** onu nakletti. Ve ayrıca: kırbada alt kısmındaki gibi, su tulumundan ve benzerinden suyun döküldüğü ağız; içindeki suyun boşaltıldığı yer. **الصحاح**’ta: **العزلاء**: su tulumunun alt ağzı. **الخليل** dedi: Her su tulumunun alt kısmında iki **عزلاوان** vardır. **المحكم**’de: **عزلاء** diye adlandırıldı; çünkü o, su tulumunun iki yanından birindedir; ortasında değildir; ve o, ondan su çekilen ağzı gibi de değildir. Çoğulu: **عزالي**, lâmın kesresiyle; istersen lâmı fetha yaparsın da **عزالى** dersin; **الصحاري** ve **الصحارى**, **العذاري** ve **العذارى** gibi. **الكميت** dedi:

مرته الجنوب فلما اكفهر
حلت عزاليه الشـمـأل

**الصحاح**’ta olduğu gibi. Buluta, yağmurla boşandığında, cömertlik denir: “**قد حلت عزاليها**” ve “**أرسلت عزاليها**”.

Ve **حديث الاستسقاء**’da:

دفاق العزائل جم البعاق

Aslı **العزالي**’dir; **الشائك** ve **الشاكي** gibi. Yağmurun genişliğini ve şiddetle akışını, su tulumunun ağzından çıkan şeye benzetti.

Ve **العزلاء**: **بني جعفر بن كلاب**’a ait bir attı; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve **الأعازل**: bir yer adı. Ve **اللسان**’da: **بني يربوع** diyarında yerler. **جرير** dedi:

تروي الأجارع والأعازل كلها
والنعف حيث تقابل الأحجار

Onu Yâkût ihmal etmiştir. Ve **عزلة** (ötre ile): Yemen’de, Bahrâne amelinden bir yer; Bahrâne de orada bir şehirdir. Ve **العزالان**: kartalın kuyruğunun ucunda bulunan iki tüy; çoğulu **أعزلة**; İbn Abbâd’dan. Ve **عزيلة**, **جهينة** gibi: bir yer; İbn Düreyd’den. Ve **المعتزلة**: Kaderiyye’den bir fırka; kendilerince dalâletin iki fırkasından ayrıldıklarını iddia ettiler; yani Ehl-i sünnet ve cemaat ile, insanları öldürerek yoklayan Hâricîler; yahut onlara, tâbiînin efendisi Hasan b. Yesâr el-Basrî ad verdi: çünkü Vâsıl b. Atâ ondan ayrıldı; bundan önce ona gidip gelirdi; aynı şekilde ashabı da; onlardan Amr b. Ubeyd ve başkası; mescidin sütunlarından bir sütuna (çekildiler); derken Vâsıl “iki menzil arasındaki menzil” sözünü takrir etmeye başladı; ve büyük günah sahibinin ne mutlak mümin ne de mutlak kâfir olduğunu, bilakis iki menzil arasında olduğunu; Hasan’ın ashabından bir cemaat gibi; bunun üzerine Hasan dedi ki: “Vâsıl bizden ayrıldı”; bu sebeple onlara **المعتزلة** denildi. Hâricîler büyük günahları işleyenleri tekfir etme görüşünü benimsediler; hak ise şudur: onlar mümindirler, büyük günahlarla fısk etseler de. Böylece Vâsıl iki fırkadan da çıktı. Ve denilir ki: Katâde, Amr b. Ubeyd’e uğradı da dedi ki: “Bu **المعتزلة** nedir?” Böylece bu adla adlandırıldılar. Ve şu Amr b. Ubeyd: Ubeyd b. Bâb’ın oğludur; Ebû Osmân; Benî Temîm’den Bel‘udiyye’nin mevlâsı; Basralı bir zâhid; hadisi işitti; kader görüşünü benimsedi ve ona çağırdı; 144 yılında Mekke’de öldü; Mekke’den iki gece mesafede, Basra yolu üzerinde, Merân’da defnedildi; cenaze namazını Süleymân b. Alî kıldırdı; Ebû Ca‘fer el-Mansûr onu mersiyeledi:
  Allah sana salât etsin; Merân’da yanından geçtiğim bir kabri yastık edinmiş olana.
  Bir kabir ki, iffetli bir mümini içine aldı; Allah’ı tasdik etti ve Kur’ân ile dindar oldu.
  Şayet bu devir bir sâlihi (hayatta) bırakacak olsaydı, bize Ebû Osmân’ı diri bırakırdı.

Ve eşek sürücüsüne denilir: “**اقرع عزل حمارك**”, harekeli: yani arka tarafı; **العباب**’da olduğu gibi. Ve **العزلة**, harekeli: kalça kemiği. Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **اعتزل** şeyi ve **تعزله**; ikisi de **عن** ile geçişli olur: ondan uzaklaştı. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وإن لم تؤمنوا لي فاعتزلون**; yani ne aleyhimde olun ne de benimle. Ve Ahvas’ın sözü:
  Ey Âtike’nin evi ki ben ondan uzak dururum; düşmandan sakınarak; ve kalp onunla bağlıdır.

İki vecih üzere olur. Ve **المعزال**: kendi görüşünde tek başına kalan. Ve “Şundan şundan **بمعزل** idim”, **مجلس** gibi: yani ondan uzaklık yerinde. Ve Yüce Allah’ın sözü: **وكان في معزل**; yani babasının dininden bir yanda; ve denildi ki: gemiden. Teebbata Şerran dedi ki:
  Ne bulut ve soğuk getiren bir sürüklenişim; ne de hayırdan uzak, sert bir kaya.

Ve kuşlardan **الأعزل**: uçmaya güç yetiremeyen; şeyhimiz nakletti. Ve **الأعزلة**: Benî Anber b. Amr b. Temîm’e ait bir vadi; Sakhîr b. Amr dedi ki:
  **الأعزله**’de bulunduğumuz günler değil miydi?
  Ve daha önce, biz **الضلضله** üzerindeyken.

Ve **الأعزل**: Kelb diyarında, onlara ait bir vadide bir su. Ve **الأعزلان**: iki vadi; birine **الأعزل الريان** denilir, çünkü onda su vardır; ötekine **الأعزل الظمآن**. Ebû Ubeyde dedi ki: ikisi iki vadidir; Benî Hanzala b. Mâlik beldelerinde, Mervet’in karnını keserler. Cerîr dedi ki:
  Göçlerin sabah erken vakitlerinde, **الأعزلين**’de bize, siz ve Ervâ’nın manastırı görünür mü?

Ve **عازلة**: bir çiftliğin adı; Ebû Nuhayle el-Humânî’nindi; o, onun hakkında söyleyendir:

  **عازلة** her hayırdan uzak durur.
  Düzlüğü kurudur; ufalanır.
  İki kıyısı arasında cinler için bir korku vardır.

Ve **العزال**, **رمان** gibi: **المعتزلة**; şair dedi ki:
  Hâricîlerden beri oldum; onlardan değilim;
  **العزال**’dan da; onlardan ve İbn Bâb’dan.

Ve İbn Bâb ile Amr b. Ubeyd’i kastetti. Ve **العزل**, harekeli: iki kalça kemiğinden birinin eksilmesi; dedi ki:
  **العزل**’in kelininin (vurulması) onun bacağını çabuklaştırdı.

Ve binen hayvanın kuyruğunda **العزل**: bir yan tarafa meyletmesidir. Ve **العزال**, esre ile: ev eşyası; avamîdir; aynı şekilde **العزلان**, ötre ile, **العزل** manasında. Ve **العزالة**, şeddeli: Mısır’ın Cîze’sinde Araplardan bir mahalle. Ve **العزيل**, **زبير** gibi: bir isim; o, Seleme b. Bedâ’ b. Âmir b. Avs̱bân b. Zâhir b. Murâd’ın oğludur; Kays b. el-Mekşûh’un dedesi; Taberî bunu söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَزَلَهُ
1 عَزَلَهُ ذ , (S, O, Msb, K,) aor. عَزِلَ , (Msb, K,) inf. n. عَزْلٌ, (Msb, TA,) He put it, or set it, apart, away, or aside; removed it; or separated it; (S, O, Msb, K;) i. e., a thing; عَنْ غَيْرِهِ [from another thing, or from other things]. (Msb.) ― -b2- And hence, He removed, deposed, or displaced, him, namely, an agent, or a deputy, from his office, or exercise of authority. (Msb.) Or عَزَلَهُ عَنِ العَمَلِ He removed, deposed, or displaced, him [from the agency, or administration, or government]. (S, O, TA.) And ↓ عزّلهُ, (K, TA,) inf. n. تَعْزِيلٌ, (TA,) signifies the same as عَزَلَهُ. (K, TA.) [In like manner also اعزل is said by Freytag to signify Semovit, followed by عن, as on the authority of the K; in which I do not find it.] And عُزِلَ He was, or became, removed deposed, or displaced, [from his office, &c.,] (S, O, Msb,) used as quasi-pass. of عَزَلَهُ; in which sense ↓ انعزل is [said to be] not used, because in it [i. e. عَزَلَهُ] no labour, or exertion, is implied. (Msb.) ― -b3- عَزَلَ said of the مُجَامِع means Paulٍ ante emissionem, [penem suum] extraxit, et extra vulvam semen emisit. (Az, * Msb, TA. *) You say, عَزَلَ عَنْهَا, (S, O, K,) the pronoun referring to the man's female slave, (S, O,) inf. n. عَزْلٌ, (Az, Mgh, O, TA,) [vaguely expl. as] meaning He did not desire her [having] offspring; as also ↓ اِعْتَزَلَهَا: (K:) the motive being that the woman might not conceive. (Az, TA.) -A2- عَزِلَ, aor. عَزَلَ , (TA,) inf. n. عَزَلٌ, (Mgh, * TA,) He (a horse) had his tail inclining to one side, (Mgh, TA,) by habit, not naturally: (TA:) when it inclines to the right side, the Arabs deem it unlucky. (Z, TA.) [See also عَزَلٌ below.]

2 عَزَّلَ see the preceding paragraph.

5 تَعَزَّلَ see 8, in four places.

6 تَعَاْزَلَ تعازلوا They went apart, away, or aside; removed; or separated themselves; each from other, or one party from another. (K, TA.)

7 اـِنْعَزَلَ see 1: and see also the paragraph here following, in two places.

اعتزلهُ
8 اعتزلهُ ذ and ↓ تعزّلهُ both signify the same, (S, O, TA,) i. e. He went apart, away, or aside; removed; or separated himself; from him, or it: (O, TA:) and so اعتزل عَنْهُ and عنه ↓ تعزّل: (TA:) or اِعْتَزَلْتُ النَّاسَ and ↓ تَعَزَّلْتُهُمْ I went apart, away, or aside; removed; or separated myself; from men, or the people; [withdrew from association, or communion, with them; seceded from them;] and left, forsook, or quitted, them: and both verbs are sometimes used intransitively: (Msb:) [i. e.] اعتزل and ↓ تعزّل [used alone sometimes] signify he went apart, away, or aside; &c.; as also ↓ انعزل: (K, TA: [the last omitted in this place in the CK; but mentioned afterwards, voce تعازلوا:]) and they said, عَنِ النَّاسِ ↓ انعزل meaning he went apart, or aside, from men, or the people: (Msb:) and one says, of a pastor, يَعْتَزِلُ مِنَ النَّاسِ ↓ بِمَاشِيَتِهِ وَيَرْعَاهَا بِمَعْزِلٍ [He goes apart, or aside, with his cattle, and pastures them in a place remote, or separate, from men, or the people]. (S, O.) وَ اـِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِىْ فَاعْتَزِلُونِ, in the Kur [xliv. 20], means, accord. to Ibn-'Arafeh, [And if ye believe me not,] leave me on equal terms, not being against me nor for me. (O.) [And you say, اعتزلهُ اـِلَى غَيْرِهِ He withdrew himself from him to another: see Har p. 245.] And اِعْتَزَلَهَا, expl. above, as syn. with عَزَلَ عَنْهَا: see 1. And يَعْتَزِلُ الحَرْبَ [He withholds himself, or keeps aloof, from war, or battle]: said of him who has no weapon. (TA.)

عَزْلٌ
عَزْلٌ ذ What is brought to the treasury of the state in advance, not weighed, nor picked so as to have the bad put forth from it, to the time of the falling-due of the instalment: (O, K, TA:) [for the second of the last three words of the explanation, which are correctly اـِلَى مَحِلِّ النَّجْمِ, the O has محَلِ; the CK, مَحَلِّ; and my MS. copy of the K, محل, without any vowel-sign and without the sheddeh:] from Ibn-'Abbلd; (O;) and thus in the L. (TA.)

عُزْلٌ
عُزْلٌ ذ : see the next paragraph.

عَزَلٌ
عَزَلٌ ذ inf. n. of عَزِلَ [q. v.]. (TA.) ― -b2- Also The state, or condition, of not having with one any weapon; and so ↓ عُزْلٌ: (K, TA: [the latter, by reason of an ambiguity in the K, misunderstood by Freytag as syn. with عِزَالٌ in the sense in which this is expl. in the CK:]) they are two dial. vars., like شَغَلٌ and شُغْلٌ, and بَخَلٌ and بُخْلٌ. (TA.) ― -b3- And A deficiency in one of the حَرْقَفَتَانِ [app. meaning, in the crest of one of the two hip-bones]. (IAar, O, K.) ― -b4- And The hinder part of an ass: so in the saying, اِقْرَعْ عَزَلَ حِمَارِكَ [Strike thou the binder part of thy ass]: (O, K:) said to the driver of the ass. (O.)

عُزُلٌ
عُزُلٌ ذ : see أَعْزَلُ, in three places.

عُزْلَةٌ
عُزْلَةٌ ذ a subst. (S, Msb) signifying A going apart. away, or aside; removal, or separation of oneself; (S, * L, Msb, * K;) [a withdrawing of oneself from association or communion; or secession: and it seems to be sometimes used in a sense similar to that of اِعْتِكَافٌ; for] one says, العُزْلَةُ عِبَادَةٌ [app. meaning Retirement, or self-seclusion, is a mode of religious service]. (S, L, TA.)

العَزَلَةُ
العَزَلَةُ ذ The حَرْقَفَة [app. meaning the crest of the hip-bone]. (K.)

عَزْلَآءُ
عَزْلَآءُ ذ [originally fem. of أَعْزَلُ; a subst. signifying] The lower mouth [or spout or outlet] of the [leathern water-bag called] مَزَادَة; (S, Mgh, O, Msb;) the part where the water pours forth from the رَاوِيَة [a word here, as in many other instances, used as syn. with مَزَادَة,] and the like of this, (K, TA,) such [for instance] as the قِرْبَة, in the bottom thereof, where the water contained in it is drawn forth: Kh says that to every مزادة there are عَزْلَاوَانِ [dual of عَزْلَآءُ], in the bottom thereof; but it is said in the M that the عزلآء is thus called because it is in one of the خُصْمَان [meaning the two lower corners] of the مزادة; not in its middle; nor is it like its mouth, in which it receives the water: (TA:) [the mouth, by means of which this kind of water-bag is filled, is in the middle of the upper edge; and the عزلآء, in every instance that I remember to have seen, is in the binder of the two lower corners, and is tied round with a thong: (see مَزَادَةٌ in art. زيد:)] the pl. is عَزَالٍ (S, Mgh, O, Msb, K, * written with the article العَزَالِى, and in the K [improperly] عَزَالِى without the article,) and عَزَالَى also (S, O, Msb, K) is allowable; (S, O;) and ↓ العَزَائِلُ occurs in a trad. for العَزَالِى; these two words being like الشَّائِكُ and الشَّاكِى. (TA.) ― -b2- [Hence,] El-Kumeyt says, [describing clouds (سَحَاب),]
مَرَتْهُ الجَنُوبُ فَلَمَّا اكْفَهَرْ
رَ حَلَّتْ عَزَالِيَهُ الشَّمْأَلُ
(assumed tropical:) [The south wind drew them forth; and when they became black and dense and accumulated, the north wind loosed their spouts; i. e. caused the rain to pour forth]. (S, O.) And one says of a cloud (سَحَابَة), (Mgh, TA,) when it discharges its pouring [rain], (Mgh,) or when it pours forth copious rain, (TA,) أَرْخَتْ عَزَالِيَهَا (tropical:) [It loosed its spouts], (Mgh,) or قَدْ حَلَّتْ عَزَالِيَهَا [it has loosed its spouts], and أَرْسَلَتْ عَزَالِيَهَا, (TA,) which [means the same and] is said [also] of the sky (السَّمَآء) by way of indicating the vehement falling of the rain, this being likened to its descent from the mouths [meaning spouts] of the مَزَادَة [or rather of the مَزَاد or مَزَايِد]. (Msb.) ― -b3- And [hence also,] العَزْلَآءُ signifies (assumed tropical:) The اِسْت [i. e. the anus; as being an outlet; and as being closed by means of a sphincter, like as the عزلآء properly thus termed is closed by means of a thong tied round it]. (O, K.)

عُزْلَانٌ
عُزْلَانٌ ذ is a word used by the vulgar in the sense of عَزْلٌ [app. as inf. n. of عَزَلَهُ, q. v.]. (TA.)

عِزَالٌ
عِزَالٌ ذ Weakness; syn. ضَعْفٌ. (L, K, TA: in the CK ضَعِيف.) -A2- It is also a vulgar term for The goods, or furniture and utensils, of the house or tent. (TA.)

العَزَالَانِ
العَزَالَانِ ذ [a dual of which the sing. is not mentioned] The two feathers that are at the extremity of the tail of the eagle: (Ibn-'Abbلd, O, K:) pl. أَعْزِلَةٌ. (Ibn-'Abbلd, O.)

العَزَائِلُ
العَزَائِلُ ذ , for العَزَالِى: see عَزْلَآءُ.

العُزَّالُ
العُزَّالُ ذ : see المُعْتَزِلَةُ.

أَعْزَلُ
أَعْزَلُ ذ Sand (رَمْل) separate, or cut off, (IAar, O, K,) from other sands. (IAar, O.) ― -b2- Also A man not having with him any weapon; (S, O, K;) as also ↓ عُزُلٌ, (O, K,) occurring in a trad.; (O;) and ↓ مِعْزَالٌ, (K,) or this signifies not having with him a spear; (S, * K;) and the first is sometimes expl. as having this particular meaning: (TA:) pl. of the first, (S, O, K,) and of ↓ عُزُلٌ, (K, TA,) عُزْلٌ and عُزْلَانٌ and عُزَّلٌ, (S, O, K,) which is anomalous, but made to accord with حُسَّرٌ, pl. of the epithet حَاسِرٌ, because nearly like it in meaning, (R, MF,) and أَعْزَالٌ, (K,) or or this is pl. of ↓ عُزُلٌ, (O, TA,) and مَعَازِيلُ, (IJ, K,) which is anomalous, (TA,) and this is pl. of ↓ مِعْزَالٌ (S, O, K) also. (K.) Hence, the epithet الأَعْزَلُ is applied to one of the سِمَاكَانِ, (S, O, K, TA,) i. e., to one of the two stars of which each is called السِّمَاكُ [q. v.]; (TA;) because, unlike [the other سماك, i. e.] الرَّامِحُ, it has no star [near] before it that is regarded as its weapon; (S, * O, * K, * TA;) or because in the days of its rising [aurorally] there is no cold nor wind. (O, K.) ― -b3- And A bird that cannot fly. (MF, TA.) ― -b4- And Clouds (سَحَاب) in which is no rain. (S, O, K.) ― -b5- And A horse having his tail inclining to one side, (S, Mgh, O, K,) by habit, (S, O, K,) not naturally. (S, O.) [See عَزِلَ.] Hence the saying, أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الأَعْزَلِ عَلَى الأَعْزَلِ i. e. [I seek protection by God] from a [or the] man having with him no weapon, upon a [or the] horse of which the عَسِيب [or bone of the tail, or part of the tail where the hair grows,] is crooked. (TA.) ― -b6- And [app. as an epithet applied to an ass or the like,] Deficient in one of the حَرْقَفَتَانِ [which seems here to mean, in the crest of one of the two hip-bones]. (IAar, O, K.) ― -b7- And The share, of flesh-meat, of an absent man: (IAar, O, K: *) pl. عُزْلٌ. (IAar, O.)

مَعْزِلٌ
مَعْزِلٌ ذ A place of removal, or separation of oneself: so in the saying, كُنْتُ بِمَعْزِلٍ عَنْ كَذَا وَكَذَا [I was in a place, and hence in a state, of removal, or separation, of myself, from such and such things; I was aloof therefrom]. (TA.) See 8. وَكَانَ فِى مَعْزِلٍ, in the Kur [xi. 44], means And he was aloof from the ship [i. e. the ark], or from the religion of his father. (O, TA.) And one says, أَنَا عَنْ هٰذَا الأَمْرِ بِمَعْزِلٍ [I am aloof from this affair]. (S, O.) And فُلَانٌ عَنِ الحَقِّ بِمَعْزِلٍ Such a one is aloof from the truth. (Msb.)

مِعْزَالٌ
مِعْزَالٌ ذ A pastor who goes apart, or aside, with his cattle, and pastures them in a place remote, or separate, from men, or the people: (S, O:) or a pastor apart from others (K, TA) with his camels depasturing the herbage not previously pastured upon and seeking successively the places where rain had fallen: in this sense not an epithet of discommendation, for the doing thus is an act of the courageous and valiant of men: (TA:) pl. مَعَازِيلُ. (S.) ― -b2- And One who alights apart, or aloof, from the company of travellers; (K, TA; [من السَّفَرِ in the CK should be مِنَ السَّفْرِ;]) who alights by himself; in which sense it is an epithet of discommendation. (TA.) ― -b3- And One who separates himself from the players at the game called المَيْسِر, by reason of meanness. (S, O, K.) ― -b4- And One who is alone in his opinion, having no one to share with him in it. (TA.) ― -b5- See also أَعْزَلُ in two places. ― -b6- Also Weak and stupid. (S, O, K.)

مَعْزُولٌ
مَعْزُولٌ ذ [pass. part. n. of عَزَلَهُ; Put, or set, apart, away, or aside; &c.]. اـِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ, in the Kur [xxvi. 212], means Verily they are debarred, or precluded, from hearing [the speech of the angels]. (TA.)

المُعْتَزِلَةُ
المُعْتَزِلَةُ ذ A sect of the قَدَرِيَّة [q. v.], who asserted that they seceded from what were in their estimation the two parties of error, the people of the سُنَّة and خَوَارِج: (O, K:) [therefore they were thus called, i. e. the Seceders:] or they were thus called by El-Hasan (K, TA) Ibn-Yesلr El-Basree (TA) when Wلsil Ibn-'Atà and his companions withdrew from him to one of the columns of the mosque, [agreeably with a common practice of lecturers in a mosque, each of them seating himself on the ground at the foot of a column, while his hearers, with him, seated also on the ground, form a ring,] and he (i. e. Wلsil, TA) began to establish the dictum of the condition between the two conditions, that the committer of a great sin is not a believer absolutely (K, TA) nor an unbeliever absolutely (K, TA, but not in the CK,) but between the two conditions: (K, TA:) and they are also called ↓ العُزَّالُ. (TA.)

##### Türkçe

**عَزَلَهُ**
1 **عَزَلَهُ** ذ , (S, O, Msb, K,) muzâri‘i **عَزِلَ** , (Msb, K,) mastar ismi **عَزْلٌ**, (Msb, TA,) O, onu ayırdı, uzaklaştırdı yahut bir yana koydu; onu giderdi; yahut onu ayırdı; (S, O, Msb, K;) yani bir şeyi; **عَنْ غَيْرِهِ** [başka bir şeyden yahut başka şeylerden]. (Msb.) ― -b2- Ve bundan dolayı, O, onu—yani bir âmili yahut bir nâibi—görevinden yahut yetki icrasından uzaklaştırdı, azletti yahut yerinden etti. (Msb.) Yahut **عَزَلَهُ عَنِ العَمَلِ** O, onu [âmillikten yahut idareden yahut hükûmetten] uzaklaştırdı, azletti yahut yerinden etti. (S, O, TA.) Ve ↓ **عزّلهُ**, (K, TA,) mastar ismi **تَعْزِيلٌ**, (TA,) **عَزَلَهُ** ile aynı mânaya gelir. (K, TA.) [Aynı şekilde ayrıca **اعزل**’in, Freytag tarafından, K’nin rivayetine dayanarak, **عن** ile gelmek üzere Semovit mânasına geldiği söylenir; bunda ben onu bulmuyorum.] Ve **عُزِلَ** O, (görevinden vb.) uzaklaştırıldı, azledildi yahut yerinden edildi, (S, O, Msb,) **عَزَلَهُ**’nin sanki meçhulü olarak kullanılır; bu mânada ↓ **انعزل** [denildiğine göre] kullanılmaz; çünkü onda [yani **عَزَلَهُ**’de] hiçbir emek yahut çaba kastedilmez. (Msb.) ― -b3- **عَزَلَ** kelimesi, **مُجَامِع** hakkında söylendiğinde, “emisyon öncesinde [penisini] çıkardı ve vulvanın dışında meniyi akıttı” mânasına gelir. (Az, * Msb, TA. *) Şöyle dersin: **عَزَلَ عَنْهَا**, (S, O, K,) zamir erkeğin câriyesine râcidir, (S, O,) mastar ismi **عَزْلٌ**, (Az, Mgh, O, TA,) [müphem bir açıklama ile] “onun çocuk sahibi olmasını istemedi” mânasında; bunun gibi ↓ **اِعْتَزَلَهَا**: (K:) maksat, kadının gebe kalmaması içindir. (Az, TA.) -A2- **عَزِلَ**, muzâri‘i **عَزَلَ** , (TA,) mastar ismi **عَزَلٌ**, (Mgh, * TA,) O (bir at), tabiatça değil, alışkanlıkla kuyruğu bir yana meyledici idi: (TA:) sağ tarafa meylettiğinde Araplar onu uğursuz sayarlar. (Z, TA.) [Aşağıda **عَزَلٌ**’e de bak.]

2 **عَزَّلَ**: önceki paragrafa bak.

5 **تَعَزَّلَ**: 8’e bak, dört yerde.

6 **تَعَاْزَلَ** **تعازلوا** Birbirlerinden ayrıldılar, uzaklaştılar yahut bir yana çekildiler; uzaklaştılar; yahut kendilerini ayırdılar; her biri diğerinden, yahut bir taraf diğer taraftan. (K, TA.)

7 **اـِنْعَزَلَ**: 1’e bak: ve ayrıca burada onu izleyen paragrafa bak, iki yerde.

**اعتزلهُ**
8 **اعتزلهُ** ذ ve ↓ **تعزّلهُ** ikisi de aynı mânaya gelir, (S, O, TA,) yani O, ayrıldı, uzaklaştı yahut bir yana çekildi; uzaklaştı; yahut kendisini ayırdı; ondan yahut ondan: (O, TA:) ve böylece **اعتزل عَنْهُ** ve عنه ↓ **تعزّل**: (TA:) yahut **اِعْتَزَلْتُ النَّاسَ** ve ↓ **تَعَزَّلْتُهُمْ** Ben, insanlardan yahut halktan ayrıldım, uzaklaştım yahut bir yana çekildim; uzaklaştım; yahut kendimi ayırdım; [onlarla ünsiyetten yahut birliktelikten çekildim; onlardan ayrıldım;] ve onları bıraktım, terk ettim yahut ayrıldım: ve iki fiil bazen geçişsiz kullanılır: (Msb:) [yani] **اعتزل** ve ↓ **تعزّل** [bazen tek başına kullanıldığında] “ayrıldı, uzaklaştı yahut bir yana çekildi; vb.” mânasına gelir; bunun gibi ↓ **انعزل**: (K, TA: [sonuncusu CK’de bu yerde hazfedilmiş; fakat sonra, **تعازلوا** maddesinde zikredilmiştir:]) ve onlar, **عَنِ النَّاسِ** ↓ **انعزل** dediler; mânası: o, insanlardan yahut halktan ayrıldı yahut bir yana çekildi: (Msb:) ve bir çoban hakkında şöyle denir: **يَعْتَزِلُ مِنَ النَّاسِ ↓ بِمَاشِيَتِهِ وَيَرْعَاهَا بِمَعْزِلٍ** [O, hayvanlarıyla birlikte insanlardan yahut halktan ayrılır yahut bir yana çekilir ve onları insanlardan yahut halktan uzak yahut ayrı bir yerde otlatır]. (S, O.) **وَ اـِنْ لَمْ تُؤْمِنُوا لِىْ فَاعْتَزِلُونِ**, Kur’ân’da [xliv. 20], İbn-‘Arafeh’e göre şu mânadadır: [Eğer bana inanmazsanız,] bana eşit şartlarda bırakın; bana ne karşı ne de yanımda olarak. (O.) [Ve şöyle dersin: **اعتزلهُ اـِلَى غَيْرِهِ** O, kendisini ondan başkasına çekti: Har s. 245’e bak.] Ve **اِعْتَزَلَهَا**, yukarıda, **عَزَلَ عَنْهَا** ile eş anlamlı olarak açıklanmıştır: 1’e bak. Ve **يَعْتَزِلُ الحَرْبَ** [O, savaştan kendini alıkoyar yahut uzak durur]: silahı olmayan kimse hakkında söylenir. (TA.)

**عَزْلٌ**
**عَزْلٌ** ذ Devlet hazinesine, taksit vadesinin gelme zamanına kadar, tartılmadan ve içinden kötüsü çıkarılacak şekilde ayıklanmadan, peşin olarak getirilen şey: (O, K, TA:) [açıklamanın son üç kelimesinden ikincisi için—doğrusu **اـِلَى مَحِلِّ النَّجْمِ** olan—O’da **محَلِ** vardır; CK’de **مَحَلِّ**; K’nin yazma nüshamda ise harekesiz ve şeddesiz **محل**:] İbn-‘Abbâd’dan; (O;) ve L’de de böyledir. (TA.)

**عُزْلٌ**
**عُزْلٌ** ذ : sonraki paragrafa bak.

**عَزَلٌ**
**عَزَلٌ** ذ **عَزِلَ**’in mastar ismidir [bk.]. (TA.) ― -b2- Ayrıca, yanında hiçbir silah bulunmama hâli; ve bunun gibi ↓ **عُزْلٌ**: (K, TA: [ikincisi, K’deki bir kapalılık sebebiyle, Freytag tarafından CK’de açıklandığı mânada **عِزَالٌ** ile eş anlamlı sanılmıştır:]) ikisi iki lehçe varyantıdır; **شَغَلٌ** ile **شُغْلٌ**, ve **بَخَلٌ** ile **بُخْلٌ** gibi. (TA.) ― -b3- Ve iki **حَرْقَفَتَانِ**’dan birinde bir noksanlık [görünüşe göre: iki kalça kemiğinin ikisinden birinin tepesinde]. (IAar, O, K.) ― -b4- Ve eşeğin arka tarafı: şu sözde olduğu gibi, **اِقْرَعْ عَزَلَ حِمَارِكَ** [Eşeğinin arka tarafına vur]: (O, K:) eşeği sürene söylenir. (O.)

**عُزُلٌ**
**عُزُلٌ** ذ : **أَعْزَلُ**’e bak, üç yerde.

**عُزْلَةٌ**
**عُزْلَةٌ** ذ bir isimdir (S, Msb) “ayrılma, uzaklaşma yahut bir yana çekilme; uzaklaşma yahut kişinin kendisini ayırması” mânasına gelir; (S, * L, Msb, * K;) [kişinin kendisini ünsiyetten yahut birliktelikten çekmesi; yahut ayrılması: ve bazen **اِعْتِكَافٌ**’a benzer bir mânada kullanılıyor görünür; zira] şöyle denir: **العُزْلَةُ عِبَادَةٌ** [görünüşe göre mânası: inziva yahut kişinin kendini tecridi bir ibadet türüdür]. (S, L, TA.)

**العَزَلَةُ**
**العَزَلَةُ** ذ **حَرْقَفَة** [görünüşe göre: kalça kemiğinin tepesi]. (K.)

**عَزْلَآءُ**
**عَزْلَآءُ** ذ [aslında **أَعْزَلُ**’ün müennesi; “şu mânaya gelen bir isim”] **مَزَادَة** denilen [deri su tulumu]nun alt ağzı [yahut ağızlığı yahut çıkış yeri]; (S, Mgh, O, Msb;) suyun **رَاوِيَة**’den—[burada, birçok başka yerde olduğu gibi, **مَزَادَة** ile eş anlamlı kullanılan bir kelime]—ve bunun benzerlerinden, (K, TA,) meselâ **قِرْبَة** gibi, onun dibinde, içindeki suyun çıkarıldığı yer: Kh der ki her **مزادة** için dibinde iki **عَزْلَاوَانِ** [**عَزْلَآءُ**’ün tesniyesi] vardır; fakat M’de denir ki **عزلآء** böyle adlandırılmıştır; çünkü o, **مزادة**’nin iki **خُصْمَان**’ından [iki alt köşesi mânasında] birindedir; ortasında değildir; ve onun ağzı gibi de değildir; onda suyu alır: (TA:) [bu tür su tulumunun doldurulduğu ağız, üst kenarın ortasındadır; ve **عزلآء**, hatırladığım her örnekte, iki alt köşenin birleşim yerindedir ve bir kayışla etrafı bağlanır: (زید maddesinde **مَزَادَةٌ**’ye bak:)] çoğulu **عَزَالٍ**’dir (S, Mgh, O, Msb, K, * başında artikel ile **العَزَالِى** yazılmıştır; K’de ise [uygunsuz olarak] artikelsiz **عَزَالِى**,) ve **عَزَالَى** da (S, O, Msb, K) câizdir; (S, O;) ve ↓ **العَزَائِلُ** bir rivayette **العَزَالِى** yerine vârid olmuştur; bu iki kelime **الشَّائِكُ** ile **الشَّاكِى** gibidir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] el-Kumeyt şöyle der, [bulutları ( **سَحَاب** ) tasvir ederek,]
مَرَتْهُ الجَنُوبُ فَلَمَّا اكْفَهَرْ
رَ حَلَّتْ عَزَالِيَهُ الشَّمْأَلُ
(istiare kabul edilen:) [Güney rüzgârı onları çekip götürdü; ve kara, yoğun ve birikmiş hâle geldiklerinde, kuzey rüzgârı onların ağızlıklarını çözdü; yani yağmurun akmasını sağladı]. (S, O.) Ve bir bulut ( **سَحَابَة** ) hakkında şöyle denir, (Mgh, TA,) döküşünü [yağmurunu] boşalttığında, (Mgh,) yahut bol yağmur döktüğünde, (TA,) **أَرْخَتْ عَزَالِيَهَا** (mecaz:) [ağızlıklarını saldı], (Mgh,) yahut **قَدْ حَلَّتْ عَزَالِيَهَا** [ağızlıklarını çözmüştür], ve **أَرْسَلَتْ عَزَالِيَهَا**, (TA,) ki bu [aynı mânaya gelir ve] gök ( **السَّمَآء** ) hakkında da, yağmurun şiddetli düşüşünü bildirmek üzere söylenir; bu, onun **مَزَادَة**’nin [daha doğrusu **مَزَاد** yahut **مَزَايِد**’in] ağızlarından [yani ağızlıklardan] inişine benzetilmiştir. (Msb.) ― -b3- Ve [bundan dolayı ayrıca,] **العَزْلَآءُ** (istiare kabul edilen:) **اِسْت** mânasına gelir [yani anüs; bir çıkış yeri olması ve bir büzücü ile kapanması bakımından; nitekim asıl mânadaki **عزلآء** da etrafına bağlanan bir kayışla kapanır]. (O, K.)

**عُزْلَانٌ**
**عُزْلَانٌ** ذ avamın, **عَزْلٌ** mânasında kullandığı bir kelimedir [görünüşe göre **عَزَلَهُ**’nin mastar ismi olarak; bk.]. (TA.)

**عِزَالٌ**
**عِزَالٌ** ذ Zayıflık; eş anlamlısı **ضَعْفٌ**. (L, K, TA: CK’de **ضَعِيف**.) -A2- Ayrıca, evin yahut çadırın eşyası, döşemesi ve kap-kacağı için avamca kullanılan bir terimdir. (TA.)

**العَزَالَانِ**
**العَزَالَانِ** ذ [müfredinin zikredilmediği bir tesniye] Kartalın kuyruğunun ucunda bulunan iki tüy: (İbn-‘Abbâd, O, K:) çoğulu **أَعْزِلَةٌ**. (İbn-‘Abbâd, O.)

**العَزَائِلُ**
**العَزَائِلُ** ذ , **العَزَالِى** yerine: **عَزْلَآءُ**’e bak.

**العُزَّالُ**
**العُزَّالُ** ذ : **المُعْتَزِلَةُ**’ye bak.

**أَعْزَلُ**
**أَعْزَلُ** ذ Başka kumlardan ayrılmış yahut kesilmiş kum ( **رَمْل** ). (IAar, O, K.) ― -b2- Ayrıca, yanında hiçbir silah bulunmayan adam; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **عُزُلٌ**, (O, K,) bir rivayette vârid olmuştur; (O;) ve ↓ **مِعْزَالٌ**, (K,) yahut bu, yanında mızrak bulunmayan mânasına gelir; (S, * K;) ve birincisi bazen bu özel mânayla açıklanır: (TA:) birincinin, (S, O, K,) ve ↓ **عُزُلٌ**’ün, (K, TA,) çoğulu **عُزْلٌ** ve **عُزْلَانٌ** ve **عُزَّلٌ**’dür, (S, O, K,) ki bu şâzdır; fakat mânaca ona yakın olduğu için, sıfat **حَاسِرٌ**’in çoğulu **حُسَّرٌ**’a uydurulmuştur, (R, MF,) ve **أَعْزَالٌ**, (K,) yahut bu ↓ **عُزُلٌ**’ün çoğuludur, (O, TA,) ve **مَعَازِيلُ**, (IJ, K,) ki bu şâzdır, (TA,) ve bu, ↓ **مِعْزَالٌ**’ın da çoğuludur (S, O, K) ayrıca. (K.) Bundan dolayı, sıfat **الأَعْزَلُ**, **سِمَاكَانِ**’dan birine uygulanır, (S, O, K, TA,) yani her birine **السِّمَاكُ** denilen iki yıldızdan birine [bk.]; (TA;) çünkü [diğer سماك yani] **الرَّامِحُ**’un aksine, onun önünde silahı sayılan bir yıldız yoktur; (S, * O, * K, * TA;) yahut doğuşunun [fecrî] günlerinde ne soğuk ne de rüzgâr bulunduğu için. (O, K.) ― -b3- Ve uçamayan bir kuş. (MF, TA.) ― -b4- Ve içinde yağmur olmayan bulutlar ( **سَحَاب** ). (S, O, K.) ― -b5- Ve tabiatça değil, alışkanlıkla kuyruğu bir yana meyledici olan at. (S, Mgh, O, K,) (S, O, K,) (S, O.) [**عَزِلَ**’e bak.] Bundan dolayı şu söz: **أَعُوذُ بِاللّٰهِ مِنَ الأَعْزَلِ عَلَى الأَعْزَلِ** yani [Allah’a sığınırım] yanında silah bulunmayan bir [yahut o] adamdan, **عَسِيب**’i [yahut kuyruğun kemiği; yahut kılların bittiği kuyruk kısmı] eğri olan bir [yahut o] at üzerinde. (TA.) ― -b6- Ve [görünüşe göre eşek yahut benzeri için bir sıfat olarak] iki **حَرْقَفَتَانِ**’dan birinde noksan olan [burada şu mânaya geliyor görünür: iki kalça kemiğinin ikisinden birinin tepesinde]. (IAar, O, K.) ― -b7- Ve bulunmayan bir adamın et payı: (IAar, O, K: *) çoğulu **عُزْلٌ**. (IAar, O.)

**مَعْزِلٌ**
**مَعْزِلٌ** ذ Kişinin kendisini uzaklaştırmasının yahut ayırmasının yeri: şu sözde olduğu gibi, **كُنْتُ بِمَعْزِلٍ عَنْ كَذَا وَكَذَا** [Ben, şundan şundan uzaklaşma yahut kendimi ayırma yerinde, dolayısıyla hâlinde idim; ondan uzak idim]. (TA.) 8’e bak. **وَكَانَ فِى مَعْزِلٍ**, Kur’ân’da [xi. 44], “O, gemiden [yani gemiden] yahut babasının dininden uzak idi” mânasına gelir. (O, TA.) Ve şöyle denir: **أَنَا عَنْ هٰذَا الأَمْرِ بِمَعْزِلٍ** [Ben bu işten uzağım]. (S, O.) Ve **فُلَانٌ عَنِ الحَقِّ بِمَعْزِلٍ** Falan kimse haktan uzaktır. (Msb.)

**مِعْزَالٌ**
**مِعْزَالٌ** ذ Hayvanlarıyla birlikte insanlardan yahut halktan ayrılan yahut bir yana çekilen ve onları insanlardan yahut halktan uzak yahut ayrı bir yerde otlatan çoban: (S, O:) yahut başkalarından ayrı (K, TA) develeriyle, daha önce otlatılmamış otu otlatan ve yağmurun düştüğü yerleri ardı sıra arayan çoban: bu mânada kınama sıfatı değildir; zira böyle yapmak, insanların yiğit ve cesurlarının bir fiilidir: (TA:) çoğulu **مَعَازِيلُ**. (S.) ― -b2- Ve yolcular topluluğundan ayrı yahut uzak konaklayan kimse; (K, TA; [CK’deki **من السَّفَرِ** doğrusu **مِنَ السَّفْرِ** olmalıdır;]) tek başına konaklayan; bu mânada kınama sıfatıdır. (TA.) ― -b3- Ve cimrilik sebebiyle **المَيْسِر** denilen oyunun oyuncularından kendisini ayıran kimse. (S, O, K.) ― -b4- Ve görüşünde tek başına olan, onda kendisiyle ortaklık edecek kimse bulunmayan kimse. (TA.) ― -b5- Ayrıca **أَعْزَلُ**’e bak, iki yerde. ― -b6- Ayrıca, zayıf ve ahmak. (S, O, K.)

**مَعْزُولٌ**
**مَعْزُولٌ** ذ [**عَزَلَهُ**’nin mef‘ûl ismidir; ayrılmış, uzaklaştırılmış yahut bir yana konmuş; vb.]. **اـِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ**, Kur’ân’da [xxvi. 212], “Şüphesiz onlar işitmeden [meleklerin sözünü işitmekten] men edilmişlerdir yahut alıkonulmuşlardır” mânasına gelir. (TA.)

**المُعْتَزِلَةُ**
**المُعْتَزِلَةُ** ذ **قَدَرِيَّة**’den [bk.] bir fırkadır; kendi kanaatlerince iki sapıklık fırkasından—**سُنَّة** ehli ve **خَوَارِج**—ayrıldıklarını ileri sürdüler: (O, K:) [bu sebeple böyle adlandırıldılar; yani ayrılanlar:] yahut el-Hasan (K, TA) İbn-Yesâr el-Basrî (TA) tarafından böyle adlandırıldılar; Wâsıl İbn-‘Atâ ve arkadaşları ondan çekilip mescidin sütunlarından birine gittiklerinde, [mescidde ders verenlerin yaygın âdetine uygun olarak, her birinin bir sütunun dibinde yere oturması; dinleyicilerinin de onunla birlikte yere oturup bir halka oluşturması,] ve o (yani Wâsıl, TA) iki hâl arasındaki hâl sözünü tesis etmeye başladığında: büyük günah işleyenin mutlak olarak mümin olmadığı (K, TA) ve mutlak olarak kâfir de olmadığı (K, TA, fakat CK’de değil,) bilakis iki hâl arasında olduğu: (K, TA:) ve onlar ayrıca ↓ **العُزَّالُ** diye de adlandırılırlar. (TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَزَلَ
عَزَلَ I ( n. ac. عَزْل 1 )
a.  [ acc. &  'An ], Removed, displaced from; dismissed, discharged from; was deposed from.

عَزَّلَ
عَزَّلَ II ,
a.  see I .

تَعَزَّلَ
تَعَزَّلَ V ,
a.  Went aside, withdrew, retired.

b.  Resigned, gave up ( office ); abdicated.

تَعَاْزَلَ
تَعَاْزَلَ VI ,
a.  Separated, parted.

اِنْعَزَلَ
اِنْعَزَلَ VII ,
a.  Was dismissed, discharged; was deposed.

b.  [ 'An ], Withdrew, retired from ( the water ).

اِعْتَزَلَ
اِعْتَزَلَ VIII ,
a.  see V & VII.

عَزْل
عَزْل 1 ,
a.  Dismissal, discharge.

عُزْلَة
عُزْلَة 3t ,
a.  see 1 .

b.  Resignation, retirement.

c.  Seclusion; solitude.

عَزَل
عَزَل 4 ,
a.  Unarmed, defenceless.

b.  Defencelessness.

عُزُل
عُزُل 10 ,
a.  see 14 .

أَعْزَلُ
أَعْزَلُ 14 , ( pl. عُزْل 3 ,  عُزَّل 11 ,  عُزْلَاْن 35 ,  أَعْزَاْل 38 ),
a.  Unarmed, defenceless.

b.  Isolated sandheap. - ( c, ) Waterless cloud.

d.  Share of one absent.

مَعْزِل
مَعْزِل 18 ,
a.  Secluded place, solitude.

عَاْزِل
عَاْزِل 21
a.  [ coll. ], Electric battery.

عِزَاْل
عِزَاْل 23 ,
a.  Weakness.

عَزْلَآءُ
عَزْلَآءُ 42 , ( pl. عَزَاْلَى 22ya ,

عَزَالٍ
عَزَالٍ ),
a.  Buttock, behind, posterior.

b.  Mouth ( of a water-skin ).

مِعْزَاْل
مِعْزَاْل 45 , ( pl. مَعَاْزِيْلُ 65 ),
a.  Separate, isolated, solitary.

b.  see 14 (a) .

اِنْعَزَلَ
N. Ac. اِنْعَزَلَ VII ,
a.  Retirement; resignation.

b.  Abdication.

اِعْتَزَلَ
N. Ag. اِعْتَزَلَ VIII ,
a.  Seceder, separationist; schismatic.

اِعْتَزَلَ
N. Ac. اِعْتَزَلَ VIII ,
a.  see N. Ac. VII .

بِمَعْزِل عَن
بِمَعْزِل عَن
a.  Far from.

##### Türkçe

**عَزَلَ**
**عَزَلَ** I ( n. ac. **عَزْل** 1 )
a. [ acc. &  'An ], -den uzaklaştırdı, -den yerinden etti; -den azletti, -den görevden çıkardı; -den tahttan indirilmiş oldu.

**عَزَّلَ**
**عَزَّلَ** II ,
a. I’e bak.

**تَعَزَّلَ**
**تَعَزَّلَ** V ,
a. Bir yana gitti, çekildi, inzivaya çekildi.

b. İstifa etti, (görevi) bıraktı; feragat etti.

**تَعَاْزَلَ**
**تَعَاْزَلَ** VI ,
a. Ayrıldı, birbirinden ayrıldı.

**اِنْعَزَلَ**
**اِنْعَزَلَ** VII ,
a. Azledildi, görevden çıkarıldı; tahttan indirildi.

b. [ 'An ], (sudan) çekildi, (sudan) uzaklaştı.

**اِعْتَزَلَ**
**اِعْتَزَلَ** VIII ,
a. V ve VII’ye bak.

**عَزْل**
**عَزْل** 1 ,
a. Azil, görevden çıkarma.

**عُزْلَة**
**عُزْلَة** 3t ,
a. 1’e bak.

b. İstifa, emeklilik.

c. İnziva; yalnızlık.

**عَزَل**
**عَزَل** 4 ,
a. Silahsız, savunmasız.

b. Savunmasızlık.

**عُزُل**
**عُزُل** 10 ,
a. 14’e bak.

**أَعْزَلُ**
**أَعْزَلُ** 14 , ( pl. **عُزْل** 3 ,  **عُزَّل** 11 ,  **عُزْلَاْن** 35 ,  **أَعْزَاْل** 38 ),
a. Silahsız, savunmasız.

b. Yalıtılmış kum yığını. - ( c, ) Susuz bulut.

d. Bir gaibin payı.

**مَعْزِل**
**مَعْزِل** 18 ,
a. İnziva yeri, yalnızlık.

**عَاْزِل**
**عَاْزِل** 21
a. [ coll. ], Elektrik pili.

**عِزَاْل**
**عِزَاْل** 23 ,
a. Zayıflık.

**عَزْلَآءُ**
**عَزْلَآءُ** 42 , ( pl. **عَزَاْلَى** 22ya ,

**عَزَالٍ**
**عَزَالٍ** ),
a. Kalça, arka, kıç.

b. Ağız (bir su tulumunun).

**مِعْزَاْل**
**مِعْزَاْل** 45 , ( pl. **مَعَاْزِيْلُ** 65 ),
a. Ayrı, yalıtılmış, tek başına.

b. 14 (a)’ya bak.

**اِنْعَزَلَ**
N. Ac. **اِنْعَزَلَ** VII ,
a. Çekilme; istifa.

b. Feragat.

**اِعْتَزَلَ**
N. Ag. **اِعْتَزَلَ** VIII ,
a. Ayrılıkçı, ayrılma taraftarı; bölücü.

**اِعْتَزَلَ**
N. Ac. **اِعْتَزَلَ** VIII ,
a. N. Ac. VII’ye bak.

**بِمَعْزِل عَن**
**بِمَعْزِل عَن**
a. -den uzak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عزل
عَزَلَ - يَعْزِلُ - مَعْزُوْل - مَعْزُوْلُوْن - مَعْزِل - اعْتَزَلَ - يَعْتَزِلُ
عَزَلَ - يَعْزِلُ + كائن + كائناً + عن شيء: يوقف الاتصال بين كائنين، سواء كان اتصالاً مادياً مباشراً: كالتماس، أو الالتصاق، أو الجماع، أو اتصال عبر وسائل الاتصال الأخرى الصوتية السمعية والبصرية: كعزل سماع الصوت أو العزل عن رؤية المنبه البصري
مَعْزُوْل: اسم مفعول  من " عَزَلَ - يَعْزِلُ "
مَعْزُوْلُوْن: جمع " مَعْزُوْل"
مَعْزِل: على وزن " مَفْعِل" اسم مكان من " عَزَلَ - يَعْزِلُ ": المكان الذي يتحقق فيه العزل الحسي المباشر، أو الصوتي أو البصري
اعْتَزَلَ - يَعْتَزِلُ: على وزن " افتعل " من " عَزَلَ - يَعْزِلُ ": قام بفعل " عَزَلَ - يَعْزِلُ " بشكل ذاتي: عزل نفسه بنفسه عن شيء أو كائن
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الفصل والحجز بين كائنين ومنع الحركة بينهما بإيقافها بحاجز"، وهي:
بَرْزَخَ - يُبَرْزِخُ، عَزَلَ - يَعْزِلُ، حَظَرَ- يَحْظُرُ، حَجَبَ - يَحْجُبُ، حَجَرَ - يَحْجُرُ، حَجَزَ - يَحْجُزُ (حَجَزَ - يَحْجِزُ)
عَزَلَ - عزلت -
 	﴿ترجي من تشاء منهن وتؤوي إليك من تشاء ومن ابتغيت ممن عزلت فلا جناح عليك ذلك أدنى أن تقر أعينهن ولا يحزن ويرضون بما آتيتهن كلهن والله يعلم ما في قلوبكم وكان الله عليما حليما(51)﴾ الأحزاب
 	﴿ويسألونك عن المحيض قل هو أذى فاعتزلوا النساء في المحيض ولا تقربوهن حتى يطهرن فإذا تطهرن فأتوهن من حيث أمركم الله إن الله يحب التوابين ويحب المتطهرين (222)﴾ البقرة
معزول - معزولون
 ﴿إنهم عن السمع لمعزولون(212)﴾ الشعراء
معزل
 وهي تجري بهم في موج كالجبال ونادى نوح ابنه وكان في مَعْزِلٍ يابني اركب معنا ولا تكن مع الكافرين(42) } هود
اعتزل - يعتزل
 ﴿وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله فأووا إلى الكهف ينشر لكم ربكم من رحمته ويهيئ لكم من أمركم مرفقا(16)﴾ الكهف ﴿فلما اعتزلهم وما يعبدون من دون الله وهبنا له إسحاق ويعقوب وكلا جعلنا نبيا(49)﴾ مريم
 	﴿إلا الذين يصلون إلى قوم بينكم وبينهم ميثاق أو جاءوكم حصرت صدورهم أن يقاتلوكم أو يقاتلوا قومهم ولو شاء الله لسلطهم عليكم فلقاتلوكم فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم وألقوا إليكم السلم فما جعل الله لكم عليهم سبيلا(90)﴾ النساء ﴿ستجدون آخرين يريدون أن يأمنوكم ويأمنوا قومهم كل ما ردوا إلى الفتنة أركسوا فيها فإن لم يعتزلوكم ويلقوا إليكم السلم ويكفوا أيديهم فخذوهم واقتلوهم حيث ثقفتموهم وأولئكم جعلنا لكم عليهم سلطانا مبينا(91)﴾ النساء
 	﴿وإن لم تؤمنوا لي فاعتزلوني(21)﴾ الدخان ﴿وأعتزلكم وما تدعون من دون الله وأدعو ربي عسى ألا أكون بدعاء ربي شقيا(48)﴾ مريم
 	﴿ويسألونك عن المحيض قل هو أذى فاعتزلوا النساء في المحيض ولا تقربوهن حتى يطهرن فإذا تطهرن فأتوهن من حيث أمركم الله إن الله يحب التوابين ويحب المتطهرين(222)﴾ البقرة ﴿ترجي من تشاء منهن وتؤوي إليك من تشاء ومن ابتغيت ممن عزلت فلا جناح عليك ذلك أدنى أن تقر أعينهن ولا يحزن ويرضون بما آتيتهن كلهن والله يعلم ما في قلوبكم وكان الله عليما حليما(51)﴾ الأحزاب
مختار الصحاح
● [عزل] ع ز ل: اعْتَزَلَهُ و تَعَزَّلَهُ بمعنى والاسم العُزْلَةُ يقال العزلة عبادة و عَزَلَهُ أفرزه يقال أنا عن هذا الأمر بمَعْزِلٍ و عَزَلَهُ عن العمل نحَّاهُ عنه فَعَزل و عَزَلَ عن أمته وباب الثلاثة ضرب
الراغب
عزل
- الاعتزال: تجنب الشيء عمالة كانت أو براءة، أو غيرهما، بالبدن كان ذلك أو بالقلب، يقال: عزلته، واعتزلته، وتعزلته. قال تعالى: }وإذ اعتزلتموهم وما يعبدون إلا الله﴿[الكهف/16]،﴾فإن اعتزلوكم فلم يقاتلوكم﴿[النساء/90]،﴾وأعتزلكم وما تدعون من دون الله﴿[مريم/48]،﴾فاعتزلوا النساء{ [البقرة/222]، وقال الشاعر:
- 318 - يا بيت عاتكة التي أتعزل
(هذا شطر بيت للأحوص، وعجزه:
حذر العدى وبه الفؤاد موكل
وهو في ديوانه ص 166؛ والمجمل 3/666)
وقوله: }إنهم عن السمع لمعزولون{ [الشعراء/212]، أي: ممنوعون بعد أن كانوا يمكنون، والأعزل: الذي لا رمح معه. ومن الدواب: وما يميل ذنبه، ومن السحاب: ما لا مطر فيه، والسماك الأعزل: نجم سمي به لتصوره بخلاف السماك الرامح الذي معه نجم لتصوره بصورة رمحه.
ملخص اللسان:
1.     عزل: عَزَلَ الشيءَ يَعْزِلُه عَزْلاً: نَحَّاه جانِباً، واعْتَزَلَ الشيءَ وتَعَزَّلَه: تَنَحَّى عنه،
2.      واعْتَزَلْتُ القومَ أَي فارَقْتهم وتَنَحَّيت عنهم؛
3.      وعَزَل عن المرأَة واعْتَزَلَها: لنم يُرِدْ ولَدها. العَزْلُ عَزْلُ الرجل الماءَ عن جاريته إِذا جامعها لئلا تَحْمِل.
4.      والأَعْزَلُ: الرَّمْل المنفرد المنقطع المُنْعَزِل.
5.     والعُزُل والأَعْزَلُ: الذي لا سِلاحَ معه فهو يَعْتَزِل الحَرْبَ؛
6.     والعِزال: الضَّعْفُ.
لسان العرب
● - عزل: عَزَلَ الشيءَ يَعْزِلُه عَزْلاً وعَزَّلَهُ فاعْتَزَلَ وانْعَزَلَ     وتَعَزَّلَ: نَحَّاه جانِباً فَتَنَحَّى. وقوله تعالى: إِنَّهُم عن     السَّمْع لَمَعْزولون؛ معناه أَنَّهم لَمَّا رُمُوا بالنجوم مُنِعوا من     السَّمْع. واعْتَزَلَ الشيءَ وتَعَزَّلَه، ويتعديان بعَنْ: تَنَحَّى عنه.     وقوله تعالى: فإِنْ لم تُؤْمِنوا لِي فاعْتَزِلونِ، أَراد إِن لم تؤمنوا بي     فلا تكونوا عَليَّ ولا مَعِي؛ وقول الأَخوص:     يا بَيْتَ عاتِكةَ الَّذي أَتَعَزَّلُ،     حَذَرَ العِدى، وبه الفُؤادُ مُوكَّلُ     يكون على الوجهين     (* قوله «يكون على الوجهين» فلعلهما تعدي أتعزل فيه     بنفسه وبعن كما هو ظاهر).     وتَعَاَزَلَ القومُ: انْعَزَلَ بَعْضُهم عن بَعَض. والعُزْلةُ:     الانْعِزال نفسُه، يقال: العُزْلةُ عِبادة. وكُنْتُ بمَعْزِلٍ عن كذا وكذا أَي     كُنْتُ بموْضع عُزْلةٍ منه. واعْتَزَلْتُ القومَ أَي فارَقْتهم وتَنَحَّيت     عنهم؛ قال تأَبَّط شَرًّا:     ولَسْتُ بِجُلْبٍ جُلْب ريحٍ وقِرَّةٍ،     ولا بصَفاً صَلْدٍ عن الخير مَعْزِل     وقَوْمٌ من القَدَرِيَّةِ يُلَقَّبون المُعْتَزِلة؛ زعموا أَنهم     اعْتَزَلوا فِئَتي الضلالة عندهم، يَعْنُون أَهلَ السُّنَّة والجماعةِ     والخَوَارجَ الذين يَسْتَعْرِضون الناسَ قَتْلاً. ومَرَّ قَتادةُ بعمرو بن عُبَيْد     بن بابٍ فقال: ما هذه المُعْتَزِلة؟ فسُمُّوا المُعْتَزِلةَ؛ وفي عمرو     بن عبيد هذا يقول القائل:     بَرئْتُ من الخَوَارج لَسْتُ منهم     مِنَ العُزَّالِ منهم وابنِ باب     (* قوله «من العزال» قال شارح القاموس: والعزال كرمان المعتزلة، وانشد     البيت).     وعَزَل عن المرأَة واعْتَزَلَها: لنم يُرِدْ ولَدها. وفي الحديث: سأَله     رجلٌ من الأَنصار عن العَزْلِ يعني عَزْلَ الماء عن النساء حَذَرَ     الحَمْل؛ قال الأَزهري: العَزْلُ عَزْلُ الرجل الماءَ عن جاريته إِذا جامعها     لئلا تَحْمِل. وفي حديث أَبي سعيد الخُدْري أَنه قال: بينا أَنا جالسٌ عند     سيدنا رسول الله، صلى الله عليه وسلم، جاء رجل من الأَنصار فقال: يا رسول     الله، إِنَّا نُصِيبُ سَبْياً فنُحِبُّ الأَثمان فكيف تَرَى في العَزْل؟     فقال رسول الله، صلى الله عليه وسلم: لا، عَلَيْكم أَن لا تَفْعَلوا ذلك     فإِنَّها ما مِنْ نَسَمةٍ كَتَب اللهُ أَن تخْرُجَ إِلا وهي خارجة؛ وفي     حديث آخر: ما عَلَيْكُم أَن لا تَفْعَلوا، قال: من رواه لا عَلَيْكُم أَن     لا تَفْعَلوا فمعناه عند النحويين لا بأْس عليكم أَن لا تفعلوا، حُذِف     منه بأْس لمعرفة المخاطب به، ومن رواه ما عليكم أَن لا تَفْعَلوا فمعناه     أَيُّ شيءٍ عليكم أَن لا تفعلوا كأَنه كَرِه لهم العَزْلَ ولم يُحَرِّمه،     قال: وفي قوله نُصِيب سَبْياً فنُحِبُّ الأَثمانَ فكيف تَرَى في العَزْل،     كالدَّلالة على أَن أُمّ الولد لا تُباع. وفي الحديث: أَنه كان يَكْره     عَشْرَ خِلالٍ منها عَزْلُ الماء لغير مَحَلِّه أَي يَعْزِله عن إقراره في     فَرْج المرأَة وهو مَحَلُّه، وفي قوله لغير مَحَلِّه تعريض بإِتيان     الدُّبُر. ويقال: اعْزِلْ عنك ما يَشِينُك أَي نحِّهِ عنك.     والمِعْزَال: الذي يَنْزِل ناحيةً من السَّفْر يَنْزِل وَحْدَه، وهو     ذَمٌّ عند العرب بهذا المعنى. والمِعْزال: الراعي المنفرد؛ قال الأَعشى:     تُخْرِج الشَّيْخَ عن بَنِيه، وتَلْوي     بِلَبُون المِعْزَابَةِ المِعْزَال     وهذا المعني ليس بذَمٍّ عندهم لأَن هذا من فِعْل الشُّجْعان وذَوِي     البَأْس والنَّجْدة من الرجال، ويَكُون المِعْزَال الذي يَسْتَبدُّ برأْيه في     رَعْي أُنُف الكَلإِ ويَتَتَبَّع مَساقِطَ الغيث ويَعْزُب فيها، فيقال     له مِعْزابة ومِعْزَال؛ وأَنشد الأَصمعي:     إِذا الهَدَفُ المِعْزَالُ صَوَّبَ رأْسه،     وأَعْجَبَه ضَفْوٌ من الثَّلَّة الخُطْلِ     ويروى المِعْزاب، وهو الذي قد عَزَبَ بإِبِله، والهَدَف: الثَّقِيل     الوَخِمُ، والضَّفْوُ: كثرة المال واتِّساعه، والجمع المَعازيل؛ قال عَبْدة     بنالطبيب:     إِذ أَشْرَفَ الدِّيكُ يَدْعو بعض أُسْرتِه،     إِِلى الصَّباحِ، وهم قَوْمٌ مَعازِيلُ     (* قوله «الى الصباح» قال الصاغاني في التكملة: كذا وقع في نسخ الصحاح،     والرواية لدى الصباح وهو الصواب).     قال ابن بري: المَعازِيلُ هنا الَّذين لا سِلاح معهم، وأَراد بقوله وهم     قوم الدَّجاجَ.     والأَعْزَلُ: الرَّمْل المنفرد المنقطع المُنْعَزِل. والعَزَلُ في ذَنَب     الدابَّة: أَن يَعْزِل ذَنَبه في أَحد الجانبين، وذلك عادة لا خِلْقة     وهو عيب. ودابَّة أَعْزَلُ: مائل الذَّنَب عن الدُّبُرِ عادةً لا خِلْقة،     وقيل: هو الذي يَعْزِل ذَنَبه في شِقٍّ، وقد عَزِلَ عَزَلاً، وكُلُّه من     التَّنَحِّي والتنحية؛ ومنه قول امرئ القيس:     بِضَافٍ فُوَيْقَ الأَرْضِ لَيْسَ بأَعْزَل     وقال النضر: الكَشَف أَن تَرَى ذَنَبه زائلاً عن دُبُره وهو العَزَلُ.     ويقال لِسَائق الحِمَار: اقْرَعْ عَزَلَ حِمارك أَي مُؤَخَّره. والعَزَلة:     الحَرْقَفة. والأَعْزَلُ: الناقص إِحدى الحَرْقَفَتين؛ وأَنشد:     قد أَعْجَلَت ساقَتُها قَرْعَ العَزَل     والعُزُل والأَعْزَلُ: الذي لا سِلاحَ معه فهو يَعْتَزِل الحَرْبَ؛ حكى     الأَوَّلَ الهروي في الغريبين وربما خُصَّ به الذي لا رمح معه؛ وأَنشد     أَبو عبيد:     وأَرَى المَدينَة، حين كُنْتَ أَميرَها،     أَمِنَ البَرِيءُ بها ونام الأَعْزَلُ     وجَمْعهما أَعْزَالٌ وعُزْلٌ وعُزْلانٌ وعُزَّلٌ؛ قال أَبو كبير الهذلي:     سُجَرَاءَ نَفْسِي غَيْرَ جَمْعِ أُشابةٍ     حُشُداً، ولا هُلْكِ المَفارِشِ عُزَّلِ     (* قوله «سجراء» تقدم البيت في حشد وضبط فيه سجراء بفتح السين وسكون     الجيم وهو خطأ والصواب ما هنا).     وقال الأَعشى:     غَيْر مِيلٍ ولا عَوَاوِيرَ في الهَيْـ     جا، ولا عُزَّلٍ ولا أَكفال     قال أَبو منصور: الأَعْزال جمع العُزُل على فُعُل، كما يقال جُنُبٌ     وأَجْنَاب ومِيَاهٌ أَسدامٌ جمع سُدُم. وفي حديث سَلَمة: رآني رسول الله، صلى     الله عليه وسلم، بالحُدَيْبِية عُزُلاً أَي ليس معي سلاح. وفي الحديث:     مَنْ رأَى مَقْتَل حَمْزة؟ فقال رَجُلٌ أَعْزَلُ: أَنا رأَيته؛ ومنه حديث     الحسن: إِذا كان الرجل أَعْزَلَ فلا بأْس أَن يأْخُذَ من سلاح الغَنِيمة.     وفي حديث خَيْفان: مَسَاعِيرُ غَير عُزْلٍ، بالتسكين؛ وفي قصيد كعب:     زَالُوا فما زالَ أَنْكاسٌ ولا كُشُفٌ،     عند اللِّقاء، ولا مِيلٌ مَعازِيلُ     أَي لَيْس معهم سِلاحٌ، واحدهم مِعْزالٌ، ويقال في جمعه أَيضاً     مَعازِيلُ     (* قوله «ويقال في جمعه إلخ» هذا من جموع العزل بضمتين والاعزل     المتقدمين في صدر العبارة، وهو معطوف في عبارة ابن سيده على الجموع المتقدمة) عن     ابن جني، والاسم من ذلك كله العَزَلُ. والمَعازيلُ أَيضاً: القومُ الذين     لا رماحَ معهم؛ قال الكميت:     ولكنَّكُم حَيٌّ مَعازيلُ حِشْوةٌ،     ولا يُمْنَع الجِيرانُ باللَّوْمِ والعَذْل     وأَما قول أَبي خِراش الهُذلي:     فهل هو إِلا ثَوْبُه وسِلاحُه؟     فما بِكُمُ عُرْيٌ إِليه ولا عَزْلُ     فإِنما أَراد: ولا أَنتم عَزَلٌ، فَخَفَّف، وإِن كان سيبويه قد نَفاه،     وقد جاءت له نظائر، وروي: ولا عُزْل، أَراد ولا أَنتم عُزْل، وقد يكون     العُزْل لغةً في العَزَل، كالشُّغْل والشَّغَل والبُخْل والبَخَل.     والسِّماكُ الأَعْزَل: كوكبٌ على المَجرَّة، سمي بذلك لعَزَله مما تَشَكَّل به     السَّماك الرامحُ من شَكْل الرُّمْح؛ قال الأَزهري: وفي نجوم السماء سِما     كان: أَحدهما السِّماك الأَعْزَل، والآخر السِّماك الرامح، فأَما الأَعْزَل     فهو من منازل القمر به يَنزِل وهو شَآمٍ، وسمي أَعْزَل لأَنه لا شيء بين     يديه من الكواكب كالأَعْزَل الذي لا سلاح معه كما كان مع الرامح، ويقال:     سمي أَعْزَل لأَنه إِذا طَلَع لا يكون في أَيامه ريح ولا بَرْدٌ؛ وقال     أَوس بن     حجَر:     كأَنَّ قُرونَ الشَّمْس عند ارتفاعها،     وقد صادَفَتْ قَرْناً، من النَّجم، أَعزَلا     تَرَدَّدَ فيه ضَوْؤُها وشُعاعُها،     فأَحْصِنْ وأَزْيِنْ لامرئٍ إِن تَسْربلا     (* قوله «قرناً» كذا في الأصل تبعاً للتهذيب. وفي التكملة: طلقاً،     والطلق كما في القاموس: الذي لا اذى فيه ولا حر، وقوله «فأحصن» كذا في الأصل     والتهذيب بالصاد، وفي التكملة فأحسن بالسين).     أَراد: إِن تَسَرْبَل بها، يصف الدرع أَنك إِذا نظرْتَ إِليها وجَدْتها     صافية بَرَّاقة كأَن شُعاع الشمس وقع عليها في أَيام طلوع الأَعْزَل     والهواءُ صافٍ؛ وقوله: تَرَدَّدَ فيه يعني في الدِّرْع فذَكَّره للَّفظ     (*     قوله «فذكره للفظ» اورد في التكملة البيت بضمير المؤنث، فلعلهما روايتان)     والغالب عليها التأْنيث؛ وقال الطِّرِمّاح:     مَحاهُنَّ صَيِّبُ نَوْء الرَّبِيع،     مِنَ الأَنْجُم العُزْلِ والرَّامِحَه     وقوله: رَأَيْتُ الفِتْيَةَ الأَعْزا     لع، مِثْلَ الأَينُق الرُّعْل     إِنما الأَعزالُ فيه جمع الأَعزَل؛ هكذا رواه علي بن حمزة، بالعين     والزاي، والمعروف الأَرْعال.     والعِزال: الضَّعْفُ. ابن الأَعرابي: الأَعْزَل من اللحم يكون نصيبَ     الرجل الغائب، والجمع عُزْلٌ. والعَزْل: ما يورِدُه بيتَ المال تَقْدِمةً     غيرَ موزون ولا مُنْتَقَد إِلى محِلِّ النَّجْم.     والعَزْلاء: مَصَبُّ الماء من الراوية والقِرْبةِ في أَسفلها حيث     يُسْتَفْرَغ ما فيها من الماء؛ سُميت عَزلاء لأَنها في أَحد خُصْمَي المَزادة     لا في وَسَطها ولا هي كفَمِها الذي منه يُسْتَقى فيها، والجمع العَزالي،     بكسر اللام. وفي الحديث: وأَرْسَلَت السَّماءُ عَزالِيَها، كثُر مطَرُها     على المثل، وإِن شئت فتحت اللام مثل الصَّحاري والصَّحارى والعَذاري     والعَذارى، يقال للسحابة إِذا انهَمَرَتْ بالمَطر الجَوْد: قد حَلَّت     عَوالِيَها وأَرسَلتْ عَزالِيَها؛ قال الكميت:     مَرَتْه الجَنوبُ، فلمّا اكْفَهـ     رَّ حَلَّتْ عَزالِيَه السَّمْأَلُ     وفي حديث الاستسقاء:     دُفاقُ العَزائِل جَمُّ البُعاق     (* قوله «دفاق العزائل إلخ» صدر بيت، وعجزه كما في حاشية نسخة من     النهاية:     أغاث به الله عليا مضر)     العَزائل: أَصله العَزالي مثل الشّائك والشّاكي، والعَزالي جمع     العَزْلاء، وهو فَمُ المَزادة الأَسفل، فشَبَّه اتِّساعَ المطر واندفاقَه بالذي     يخرج من فم المزادة. وفي حديث عائشة: كُنَّا نَنْبِذ لرسول الله، صلى الله     عليه وسلم، في سِقاءٍ له عَزْلاء.     والأَعْزَل: سحابٌ لا مطر فيه.     والعَزْلُ وعُزَيْلة: موضعان. والأَعْزَلةُ: موضع. والأَعازِل: مواضع في     بني يَرْبوع؛ قال جرير:     تُرْوِي الأَجارِعَ والأَعازِلَ كُلَّها     والنَّعْفَ، حيثُ تَقابَلَ الأَحْجارُ     والأَعْزَلانِ: وادِيان لبني كُليب وبني العَدَوِيَّة، يقال لأَحدهما     الرَّيّان وللآخر الظَّمْآن. وعَزَله عن العَمل أَي نحَّاه فعُزِل.     وعُزَيْل: اسمٌ. وعَزَله أَي أَفْرَزَه. والمِعْزال: الضَّعيف الأَحْمق.     والمِعْزال: الذي يَعْتَزِل أَهلَ المَيْسِرِ لُؤماً؛ وعازِلة: اسم ضَيْعة كانت     لأَبي نُخَيْلة الحِمّاني، وهو القائل فيها:     عازِلةٌ عن كلِّ خَيْر تَعْزِلُ،     يابسةٌ بَطْحاؤُها تُفَلْفِلُ     لِلْجِنِّ بين قارَتَيْها أَفْكَلُ،     أَقْبَلَ بالخَيْر عليها مُقْبِلُ     مُقْبِل: اسم جبل أَعْلى عازِلة.
مقاييس اللغة:
(عزل) العين والزاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحيةٍ وإمالة تقول: عزَل الإنسانُ الشَّيءَ يعزِلُه، إذا نحَّاه في جانبٍ. وهو بمَعْزِلٍ وفي مَعزِل من أصحابه، أي في ناحيةٍ عنهم. والعُزْلة: الاعتزال. والرجُل يَعْزِل عن المرأة، إذا لم يُرِدْ ولدَها.
ومن الباب: الأعزلُ: الذي لا رُمْحَ معه. وقال بعضُهم: الأعزل الذي ليس معه شيء من السلاح يُقاتِل به، فهو يَعتزِل الحربَ، ذكر[هُ] الخليلُ، وأنشد:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
وشبِّه بهذا الكوكبُ الذي يقال له السِّماك الأعزل. وإِنَّما سمِّي أعزَل لأنَّ ثَمَّ سِماكاً آخرَ يقال له الرَّامح، بكوكبٍ يَقدُمه يقولون هو رُمْحُه. فهذا سمِّي لذلك أعزل. ويقال إِنَّ المِعزالَ من النّاس: [الذي] لا يَنْزِل مع القوم في السفر ولكن ينْزلُ ناحيةً. قال الأعشى:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
والأعزل من الدوابِّ: الذي يميلُ ذنبُه إلى أحد جنْبَيه. فأمَّا العَزْلاء ففَمُ المَزَادة. ومحتمل أن يكون شاذّاً عن هذا الأصل الذي ذكرناه، ويُمكن أن يُجمع بينهما على بُعدٍ، وهو إلى الشذُوذِ أقرب. ويقال: أرسَلَت السَّماءُ عَزَالِيَها، إذا جاءت *بمنهمرٍ من المَطَر. وأنشد:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
القاموس المحيط:
عَزَلَهُ يَعْزِلُه وعَزَّلَه فاعْتَزَلَ وانْعَزَلَ وتَعَزَّلَ نَحَّاهُ جانِباً فَتَنَحَّى، و عنها لم يُرِدْ ولَدَها،
كاعْتَزَلها. والمِعْزالُ: الراعي المُنْفَرِدُ، والنازِلُ ناحِيَةً من السَّفَرِ، ومن لا رُمْحَ معه ج: مَعازيلُ، ومن يَعْتَزِلُ أهلَ المَيْسِرِ لُؤْماً، والضَّعيفُ الأَحْمَقُ. وتَعازَلوا: انْعَزَلَ بعضُهم عن بعضٍ.
والعُزْلَةُ، بالضم: الاعْتِزالُ. والأَعْزَلُ: الرَّمْلُ المُنْفَرِدُ المُنْقَطِعُ، و من الدوابِّ: المائِلُ الذَّنَبِ عادَةً، وسَحابٌ لا مَطَرَ فيه، ونَصيبُ الغائِب من اللحمِ، وأحَدُ السِماكَيْنِ، لأنه لا سِلاحَ معه كما كان مع الرامِحِ، أو لأنه إذا طَلَعَ لا يكونُ في أيامِهِ رِيحٌ ولا بَرْدٌ، والناقِصُ إحدى الحَرْقَفَتَيْنِ، ومَن لا سِلاحَ معه، كالعُزُلِ، بضمتينِ، وجَمْعُهُا: عُزْلٌ، بالضم، وأعْزالٌ وعُزَّلٌ، كرُكَّعٍ، وعُزْلانٌ ومَعازيلُ، والاسمُ: العَزَلُ، بالتحريكِ وبالضم. وككِتابٍ: الضَّعْفُ. والعَزْلُ: ما يورَدُ بَيْتَ المالِ تَقْدِمَةً غيرَ مَوزونٍ ولا مُنْتَقَدٍ إلى مَحَلِّ النَّجْمِ، وع. والعَزْلاءُ: الاسْتُ، ومَصَبُّ الماءِ من الراويَةِ ونحوِها ج: عَزالِي وعَزالَى، وفَرَسٌ لبني جعفرِ بنِ كلابٍ. والأَعازِلُ: ع وعُزْلَةُ، بالضم: ة باليمن من عَمَلِ بَحْرانَةَ. والعَزالانِ: الريشَتانِ اللَّتانِ في طَرَفِ ذَنَبِ العُقابِ.
وكجهينةَ: ع. والمُعْتَزِلَةُ: من القَدَرِيَّةِ زَعَموا أنهم اعْتَزَلوا فِئَتَيِ الضَّلالةِ عندهم: أهلَ السُّنَّةِ والخوارِجَ، أو سَمَّاهُم به الحَسَنُ لَمَّا اعْتَزَلَه واصلُ بنُ عَطاءٍ وأصْحابه إلى أُسْطوانةٍ من أُسْطُواناتِ المسجِدِ، وشَرَعَ يُقَرِّرُ القولَ بالمَنْزِلَةِ بينَ المَنْزِلَتَيْنِ، وأن صاحِبَ الكَبيرَةِ لا مُؤْمِنٌ مُطْلَقٌ، ولا كافِرٌ مُطْلَقٌ، بَلْ بين المَنْزِلَتَيْنِ، كجَماعَةٍ من أصحابِ الحَسَنِ، فقالَ الحَسَنُ: اعْتَزَلَ عَنَّا واصِلٌ. واقْرَعْ عَزَلَ حِمارِكَ، محرَّكةً، أي: مُؤَخَّرَهُ. والعَزَلَةُ، محرَّكةً: الحَرْقَفَة.
تاج العروس:
ع ز ل
عَزَلَهُ عن العَمَلِ يَعْزِلُهُ عَزْلاً وعَزَّلَهُ تَعْزِيلاً فاعَتَزَلَ وانْعَزَلَ وتَعَزَّلَ وفي الصِّحاحِ : فَعَزِلَ : أي نَحَّاهُ وأَفْرَزَهُ جانِباً فَتَنَحَّى كَما في المُحْكَمِ قالَ شيخُنا : لكنْ في المِصْباحِ ما يَقْتَضِي أَنَّهُ لا يُقالُ : انْعَزَلَ لِخُلُوِّهِ عن العِلاَجِ كَما هوَ قاعِدَةُ المُطاوَعَةِ في مِثْلِهِ واللهُ أَعْلَمُ فَتَأَمَّلْ . وقولُهُ تعالَى : " إِنَّهُمْ عَنِ السَّمْعِ لَمَعْزُولُونَ " أي مَمْنُوعَونَ بعدَ أَنْ كانوا يُمَكَّنُونَ . وعَزَلَ عَنْها عَزْلاً : لَمْ يُرِدْ وَلَدَها كاعْتَزَلَها قالَ الأَزْهَرِيُّ : العَزْلُ عَزْلُ الرَّجُلِ الماءَ عن جارِيَتِهِ إِذا جامَعَها لِئَلاَّ تَحْمِلَ ومنهُ الحديثُ : فَكيفَ تَرَى في العَزْلِ ؟ . والْمِعْزَالُ : الرَّاعِي الْمُنْفَرِدُ بِإِبِلِهِ في رَعْي أُنُفِ الْكَلأ يَتَتَبَّعُ مَساقِطَ الغَيْثِ في الصِّحاحِ : الذي يَعْتَزِلُ بِمَاشِيَتِهِ ويَرْعَاهَا بِمَعْزِلٍ مِنَ النَّاسِ وأَنْشَدَ الأَصْمَعِيُّ :
" إِذا الْهَدَفُ المِعْزَالُ صَوَّبَ رَأْسَهُوأَعْجَبَهُ ضَفْوٌ مِنَ الثَّلَّةِ الخُطْلِ وقالَ الأَعْشَى :
تُخْرِجُ الشَّيْخَ عَنْ بَنِيهِ وتُلْوِي ... بِلَبُونِ الْمِعْزَابَةِ الْمِعْزَالِ وهذا المَعْنَى ليسَ بِذَمِّ عِندَهم لأنَّ هذا مِنْ فِعْلِ الشُّجْعَانِ وذَويِ الْبَأْسِ والنَّجْدَةِ مِنَ الرِّجالِ . وأيضاً : النَّازِلُ نَاحِيَةً مِنَ السَّفْرِ يَنْزِلُ وَحْدَهُ وهو ذَمٌّ عندَهُم بهذا المَعْنَى . وأيضاً : مَنْ لاَ رُمْحَ مَعَهُ ج : معَازِيلُ قال عَبْدَةُ بنُ الطَّبِيبِ :
" إِذْ أَشْرَفَ الدِّيكُ يَدْعُو بَعْضَ أُسْرَتِهِإِلَى الصَّباحِ وهم قَوْمٌ مَعَازِيلُ والْمِعْزَالُ أَيضاً : مَنْ يَعْتَزِلُ أَهْلَ الْمَيْسِرِ لُؤْماً نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وأيضاً : الضَّعِيفُ الأَحْمَقُ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ أيضاً . وتَعَازَلُوا : انْعَزَلَ بَعْضُهُم عَنْ بَعْضٍ أي انْفَرَزَ . والْعُزْالَةُ بالضَّمِّ : الاِعْتِزَالُ هو اسْمٌ من اعْتَزَلَ وفي اللِّسانِ : الانْعِزَالُ نَفْسُهُ يُقالُ : العُزْلَةُ عِبادَةٌ . والأَعْزَلُ : الرَّمْلُ الْمُنْفَرِدُ الْمُنْقَطِعُ الْمُنْعَزِلُ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ . والأَعْزَلُ مِنَ الدَّوَابِّ : الْمَائِلُ الذَّنَبِ عن الدُّبُرِ عادَةً لا خِلْقَةً وهو عَيْبٌ وقيل : هو الذي يَعْزِلُ ذَنَبَهُ في شِقٍّ وقد عَزِلَ كَعَلِمَ عَزَلاً مُحَرَّكَةً ومنهُ قولُهم : أَعُوذُ باللهِ مِنَ الأَعْزَلِ عَلى الأَعْزَلِ . أي مِنْ رَجُلٍ لا سِلاَحَ معهُ عَلى فَرَسٍ مُعْوَجِّ العَسِيبِ قالَ الزَّمَخْشَرِيُّ : والعَرَبُ تَتَشَاءَمُ بِهِ إِذا كانَتْ إِمالَتُهُ إِلى اليَمِينِ . والأَعْزَلُ : سَحَابٌ لا مَطَرَ فيهِ نَقَلَهُ الجَوْهَرِيُّ . وأيضاً : نَصِيبُ الرَّجُلِ الْغَائِبِ يَكونُ مِنَ اللَّحْمِ والجَمْعُ عُزْلٌ عن ابنِ الأَعْرابِيِّ . وسُمِّيَ أَحَدُ السِّمَاكَيْنِ الأَعْزَلَ وهو كَوْكَبٌ عَلى المَجَرَّةِ قالَ الأَزْهَرِيُّ : وفي نُجُومِ السَّماءِ سِمَاكَانِ أَحَدُهما السِّماكُ الأَعْزَلُ والآخَرُ السِّماكُ الرَّامِحُ فَأَمَّا الأَعْزَلُ فهو مِنْ مَنازِلِ القَمَرِ بهِ يَنْزِلُ وهو شَآمٌ سُمَّيَ أَعْزَلَ لأنَّهُ لا شَيْءَ بَيْنَ يَدَيْهِ مِنَ الْكَواكِبِ كالأَعْزَلِ الذي لا سِلاَحَ مَعَهُ كَما كانَ مَعَ الرَّامِحِ أو لأنَّهُ إِذا طَلَعَ لا يَكونُ في أَيَّامِهِ رِيْحٌ ولا بَرْدٌ قالَ أَوْسُ بنُ حَجَرٍ :
" كَأَنَّ قُرُونَ الشَّمْسِ عندَ ارْتِفَاعِهَاوقد صَادَفَتْ طَلْقاً مِنَ النَّجْمِ أَعْزَلاَ
تَرَدَّدَ فيهِ ضَوْؤُها وشُعاعُها ... فَأَحْصِنْ وأَزْيِنْ لاِمْرِئٍ إِنْ تَسَرْبَلاَ والجَمْعُ العُزْلُ قالَ الطِّرِمَّاحُ :
مَحاهُنَّ صَيِّبُ نَوْءِ الرَّبِيعِ ... مِنَ الأَنْجُمِ العُزْلِ والرَّامِحَهْ
والأَعْزَلُ : النَّاقِصُ إِحْدَى الحَرْقَفَتَيْنِ بَيِّنُ العَزَلِ مُحَرَّكَةً عن ابنِ الأَعْرابِيِّ . وأيضاً : مَنْ لا سِلاَحَ مَعَهُ فهو يَعْتَزِلُ الحَرْبَ ورُبَّما خُصَّ بهِ مِنْ لا رُمْحَ معهُ وأَنْشَدَ أبو عُبَيْدٍ :
وأَرى المَدِينَةَ حين كُنْتَ أَمِيرَها ... أَمِنَ الْبَرِيءُ بها ونَامَ الأَعْزَلُ وفي حديثِ الحَسَنِ : إِذا كانَ الرَّجُلُ أَعْزَلَ فلا بَأْسَ أَنْ يَأْخُذَ مِنْ سِلاَحِ الْغَنِيمَةِ كَالعُزُلِ بِضَمَّتَيْنِ حَكَاهُ الهَرَوِيُّ في الغَرِيبَيْنِ كَما يُقالُ : ناقَةٌ عُلُطٌ وامْرَأَةٌ فُنُقٌ ومَاءٌ سُدُمٌ ومنهُ حديثُ سَلَمَةَ بنِ الأَكْوَعِ رَضِيَ اللهُ تعالَى عنه : رَآنِي رَسُولُ اللهِ صلى الله عليه وسلم بالحُدَيْبِيَةِ عُزُلاً فَأَعْطَانِي حَجَفَةً الحديثُ أي ليسَ مَعِي سِلاَحٌ وَجَمْعُهما : عَزْلٌ بالضَّمِّ كَأَحْمَرَ وحُمْرٍ وأَعْزَالٌ جَمْعُ عُزُلٍ بِضَمَّتَيْنِ كجُنُبٍ وأَجْنَابٍ وسُدُمٍ وأَسْدَامٍ قالَهُ الأَزْهَرِيُّ قالَ الفِنْدُ :
رَأَيْتُ الْفِتْيَةَ الأَعْزَا ... لَ مِثْلَ الأَيْنُقِ الرُّعْلِ هكذا رَواهُ عَلِيُّ بنُ حَمْزَةَ وهو جَمْعُ الأَعْزَلِ والمعروفُ الأَرْعَالُ وعُزَّلٌ كَرُكَّعٍ قالَ شيخُنا : صَرَّحُوا بِأَنَّهُ لا يُجْمَعُ أَفْعَلُ عَلى فُعَّلٍ ولكنَّهُ لَمَّا وَقَعَ الأَعْزَلُ في مُقابَلَةِ الرَّامِحِ حَمَلُوهُ عليه لأَنَّهُم قد يَحْمِلُونَ الصِّفَةَ على ضِدِّها كعَدُوَّةٍ حَمْلاً عَلى صَدِيقَةٍ أو أُجْرِيَ عُزَّلٌ مُجْرَى حُسَّرٍ جَمْعُ حاسِرٍ لِتَقارُبِهما في المَعْنَى قالَهُ السُّهَيْلِيُّ في الرَّوْضِ قالَ أبو كَبِيرٍ الهُذَلِيُّ :
سُجَرَاءَ نَفْسِي غَيْرَ جَمْعِ أُشَابَةٍ ... حُشُداً ولا هُلْكِ المَفَارِشِ عُزَّلِ وقال الأَعْشَى :
غيرُ مِيلٍ ولا عَوَاوِيرَ في الْهَيْ ... جَا ولا عُزَّلٍ ولا أَكْفَالِ وعُزْلاَنٌ بالضَّمِّ كَأَحْمَرَ وحُمْرَانٍ ومَعَازِيلُ عن ابنِ جِنِّيٍّ وهوَ عَلى غَيرِ قِيَاسٍ . والاسْمُ : الْعَزَلُ بِالتَّحْرِيكِ وبالضَّمِّ وهُما لُغَتَانِ كالشَّغَلِ والشُّغُلِ والبَخَلِ والبُخْلِ . والعِزَالُ كَكِتَابٍ : الضَّعْفُ كَما في اللِّسانِ . والْعَزْلُ بالفتحِ : ما يُورَدُ بَيْتَ الْمَالِ تَقْدِمَةً غَيْرَ مُوْزُونٍ ولا مُنْتَقَدٍ إلى مَحَلِّ النَّجْمِ كَما في اللِّسانِ والمُحِيطِ . وأيضاً : ع عن ابنِ دُرَيْدٍ قالَ امْرُؤُ الْقَيْسِ :
حَيِّ الحُمُولَ بِجانِبِ العْزْلِ ... إِذْ لا يُلاَئِمُ شَكْلُها شَكْلِي والْعَزْلاَءُ : الاِسْتُ نَقَلَهُ الصَّاغانِيُّ وأيضاً : مَصَبُّ الْمَاءِ منَ الرَّاوِيَةِ ونَحْوِهَا كالقِرْبَةِ في أَسْفَلِها حيثُ يُسْتَفْرَغُ ما فيها من الماءِ وفي الصِّحاحِ : العَزْلاَءُ فَمُ الْمَزَادَةِ الأَسْفَلُ وقالَ الخَلِيلُ : لِكُلِّ مَزادَةٍ عَزْلاَوَانِ مِنْ أَسْفَلِها وفي المُحْكَمِ : سُمِّيَتْ عَزْلاَءَ لأَنَّهَا في أَحَدِ خُصْمَيِ الْمَزَادَةِ لا في وَسَطِها ولا هِيَ كَفَمِهَا الذي منه يُسْتَقَى فيها ج : عَزَالِي بِكَسْرِ الَّلامِ وإِنْ شِئْتَ فَتَحْتَ اللاَّمَ فقلتَ : عَزَالَى مِثْلُ الصَّحارِي والصَّحارَى والعَذَارِي والعَذَارَى قالَ الكُمَيْتُ :
مَرَتْهُ الْجَنُوبُ فَلَمَّا اكْفَهَرَّ ... حَلَّتْ عَزَالِيَهُ الشَّمْأَلُ كَما في الصِّحاحِ يُقالُ للسَّحابَةِ إِذا انْهَمَرَتْ بالْمَطَرِ الجَوْدِ : قد حَلَّتْ عَزَالِيَها وأَرْسَلَتْ عَزالِيهَا وفي حديثِ الاِسْتِسْقَاءِ :
" دُفاقُ الْعَزَائِلِ جَمُّ الْبُعاقِ أَصْلُهُ العَزَالِي مِثْلُ الشَّائِكِ والشَّاكِي شَبَّهَ اتِّسَاعَ المَطَرِ وانْدِفاقَهُ بالذي يَخْرُجُ مِنْ فَمِ الْمَزادَةِ . والعَزْلاَءُ : فَرَسٌ كانَتْ لِبَنِي جَعْفَرِ بْنِ كِلاَبٍ كَما في العُبابِ . والأعَازِلُ : ع وفي اللِّسَانِ : مَوَاضِعُ في بِلاَدِ بَنِي يَرْبُوعٍ قالَ جَرِيرٌ :
تُرْوِي الأَجَارعَ والأَعَازِلَ كُلَّها ... والنَّعْفَ حَيْثُ تَقَابَلَ الأَحْجَارُ
وقد أَهْمَلَهُ يَاقُوتُ . وعُزْلَةُ بالضَّمَّ : ة بِالْيَمَنِ مِنْ عَمَلِ بَحْرَانَةَ وبَحْرَانَةُ مَدِينَةٌ بها . والْعَزَالاَنِ : الرِّيشَتَانِ اللَّتَانِ في طَرَفِ ذَنَبِ الْعُقَابِ والجَمْعُ أَعْزِلَةٌ عن ابنِ عَبَّادٍ . وعُزَيْلَةُ كجُهَيْنَةَ : ع عن ابنِ دُرَيْدٍ . والْمُعْتَزِلَةُ : فِرْقَةٌ مِنَ الْقَدَرِيَّةِ زَعَمُوا أَنَّهُم اعْتَزَلُوا فِئَتَيِ الضَّلاَلَةِ عِنْدَهُم أي أَهْلَ السُّنَّةِ والجَمَاعَةِ والْخَوَارِجَ الذينَ يَسْتَعْرِضُونَ النَّاسَ قَتْلاً أو سَمَّاهُمْ بِهِ سَيِّدُ التَّابِعِينَ الْحَسَنُ بنُ يَسارٍ البَصْرِيُّ لَمَّا اعْتَزَلَهُ واصِلُ بْنُ عَطاءٍ وكانَ مِنْ قَبْلُ يَخْتَلِفُ إليه وكذا أَصْحَابُهُ منهم عَمْرُو بنُ عُبَيْدٍ وغيرُه إِلى أُسْطُوانَةٍ مِن أُسْطُوانَاتِ الْمَسْجِدِ فَشَرَعَ وَاصِلٌ يُقَرِّرُ الْقَوْلَ بِالْمَنْزِلَةِ بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ وأَنَّ صَاحِبَ الْكَبِيرَةِ لاَ مُؤْمِنٌ مُطْلَقٌ ولا كَافِرٌ مُطْلَقٌ بَلْ هو بَيْنَ الْمَنْزِلَتَيْنِ كجَمَاعَةٍ مِنْ أَصْحَابِ الْحِسَنِ فقالَ الحَسَنُ : اعْتَزَلَ عَنَّا واصِلٌ فسُمُّوا المُعْتَزِلَةَ لذلكَ وقالتِ الخَوارِجُ بِتَكْفِيرِ مُرْتَكِبِي الكَبائِرِ والحَقُّ أَنَّهُم مُؤْمِنُونُ وإِنْ فُسِّقُوا بالكَبائِرِ فخَرَجَ وَاصِلٌ مِنَ الفَرِيقَيْنِ ويُقالُ : مَرَّ قَتادَةُ بِعَمْرِو بنِ عُبَيْدٍ فقالَ : ما هذهِ المُعْتَزِلَةُ ؟ فَسُمُّوا بذلكَ . وعَمْرُو بنُ عُبَيْدٍ هذا هو ابنُ عُبَيْدٍ ابنِ بَابٍ أبو عُثْمانَ مَوْلَى بَلْعَدَوِيَّةِ مِنْ بَنِي تَمِيمٍ بَصْرِيٌّ نَاسِكٌ سَمِعَ الحديثُ وقالَ بالْقَدَرِ ودَعَا إِلَيْهِ ماتَ بِمَكَّةَ سنة 144 ، ودُفِنَ بِمَرَّانَ على لَيْلَتَيْنِ مِنْ مَكَّةَ بطريقِ البَصْرَةِ وصَلَّى عليهِ سُلَيْمَانُ بنُ عَلِيٍّ ورَثاهُ أبو جَعْفَرٍ المَنْصُورُ :
صَلَّى الإِلَهُ عَلَيْكَ مِنْ مُتَوَسِّدٍ ... قَبْراً مَرَرْتَ بهِ على مَرَّانِ
قَبْراً تَضَمَّنَ مُؤْمِناً مُتَعَفِّفاً ... صَدَقَ الإِلَهَ ودَانَ بالقُرْآنِ
فَلَوَ أَنَّ هذا الدَّهْرَ أَبْقَى صالِحاً ... أَبْقَى لَنا حَيّاً أبا عُثْمَانِ ويُقالُ لِسَائِقِ الْحِمارِ : اقْرَعْ عَزَلَ حِمَارِكَ مُحَرَّكَةً أي مُؤَخَّرَةُ كَما في العُبَابِ والْعَزَلَةُ مُحَرَّكَةً : الْحَرْقَفَةُ . ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه . اعْتَزَلَ الشَّيْءَ وتَعَزَّلَهُ ويَتَعَدَّيانِ بعَنْ : تَنَحَّى عنه وقولهُ تَعالَى : " وإِن لَّمْ تُؤْمِنُوا لِي فَاعْتَزِلُونِ " أي لا تَكُونُوا عَلَيَّ ولا مَعِي وقَوْلُ الأَحْوَصِ :
يا بَيْتَ عاتِكَةَ الذي أَتَعَزَّلُ ... حَذَرَ الْعِدَا وبِهِ الْفُؤَادُ مُوَكَّلُ يَكونُ على الوَجْهَيْنِ . والمَعْزَالُ : المُسْتَبِدُّ بِرَأْيِهِ . وكنتُ بِمَعْزِلٍ عن كَذا وكذا كمَجْلِسٍ : أي بِمَوْضِعِ عُزْلَةٍ عنهُ وقولُهُ تَعالى : " وكانَ في مَعْزِلٍ " أي في جانِبٍ مِنْ دِينِ أَبِيهِ وقيلَ : مِنَ السَّفِينَةِ قالَ تَأَبَّطَ شَرّاً :
ولَسْتُ بِجُلْبٍ جُلْبِ غَيْمٍ وقِرَّةٍ ... ولا بِصَفاً صَلْدٍ عَنِ الخَيْرِ مَعْزِلِ والأَعْزَلُ مِنَ الطَّيْرِ : مَنْ لا يَقْدِرُ عَلى الطَّيَرانِ نَقَلَهُ شيخُنا . والأَعْزَلَةُ : وَادٍ لِبَنِي العَنْبَرِ بنِ عَمْرِو ابنِ تَمِيمٍ قالَ صُخَيُرُ بنُ عَمْروٍ :
" أَلَسْتَ أَيَّامَ حَضَرْنَا الأَعْزَلَهْ
" وقبلُ إِذْ نحنُ عَلى الضُّلَضِلَهْ والأَعْزَلُ : ماءٌ في دِيَارِ كَلْبٍ في وَادٍ لهم . والأَعْزَلاَنِ : وَادِيَانِ يُقالُ لأَحَدِهما الأَعْزَلُ الرَّيَّانُ لأنَّ بهِ ماءً ولِلآخَرِ الأَعْزَلُ الظَّمْآنُ قالَ أبو عُبَيْدَةَ : هُما وَادِيَانِ يَقْطَعانِ بَطْنَ المُرُوتِ في بِلاَدِ بَنِي حَنْظَلَةَ بنِ مالِكٍ قالَ جَرِيرٌ :
هل تُؤْنِسَانِ ودَيْرُ أَرْوى دُونَنا ... بالأَعْزَلَيْنِ بَواكِرَ الأَظْعَانِ وعَازِلَةُ : اسْمُ ضَيْعَةٍ كانَتْ لأبِي نُخَيْلَةَ الْحِمَّانِيِّ وهو القائِلُ فيها :
" عَازِلَةٌ عن كُلِّ خَيْرٍ تَعزِلُ
" يَابِسَةٌ بَطْحاؤُها تُفَلْفِلُ
" لِلْجِنِّ بينَ قَارَتَيْها أَفْكَلُ والعُزَّالُ كرُمَّانٍ : المُعْتَزِلَةُ قالَ الشاعِرُ :
بَرِئْتُ مِنَ الْخَوارِجِ لستُ مِنْهُمْ ... مِنَ العُزَّالِ مِنْهُم وابْنِ بَابِ وأَرَادَ بابنِ بَابٍ عَمْرَو بنَ عُبَيْدٍ . والعَزَلُ مُحَرَّكَةً : نَقْصُ إِحْدَى الحَرْقَفَتَيْنِ قال :
" قد أَعْجَلَتْ سَاقَتُها قَرْعَ الْعَزَلْ والعَزَلُ في ذَنَبِ الدَّابَّةِ : أن يَمِيلَ إلى أَحَدِ الجانِبَيْنِ . والعِزَالُ بالكسرِ : مَتَاعُ البَيْتِ عَامِّيَّةٌ وكذا العُزْلاَنُ بالضَّمِّ بِمَعْنَى العَزْلِ . والعَزَّالَةُ مُشَدَّدَةً : حَيٌّ مِنَ العَرَبِ في جِيزَةِ مِصْرَ . والعُزَيْلُ كزُبَيْرٍ : اسْمٌ وهو ابنُ سَلَمَةَ بنِ بَدَّاءِ بنِ عامرِ بنِ عَوْثَبانَ بنِ زاهِرِ بنِ مُرَادٍ جَدُّ قَيْسِ بنِ المَكْشُوحِ قالَهُ الطَّبَرِيُّ

##### Türkçe

عزل
**عَزَلَ - يَعْزِلُ - مَعْزُوْل - مَعْزُوْلُوْن - مَعْزِل - اعْتَزَلَ - يَعْتَزِلُ**

**عَزَلَ - يَعْزِلُ** + bir varlık + bir varlığı + bir şeyden: iki varlık arasındaki bağlantıyı durdurur; ister doğrudan maddî bir bağlantı olsun: temas gibi, yapışma gibi, cinsel birleşme gibi; ister diğer iletişim vasıtaları üzerinden işitsel ve görsel sesli bağlantı olsun: sesin işitilmesini yalıtmak veya görsel uyaranı görmeden yalıtmak gibi.

**مَعْزُوْل**: “**عَزَلَ - يَعْزِلُ**”den ism-i mef‘ûl.

**مَعْزُوْلُوْن**: “**مَعْزُوْل**”un çoğulu.

**مَعْزِل**: “**مَفْعِل**” vezninde, “**عَزَلَ - يَعْزِلُ**”den ism-i mekân: doğrudan duyusal yalıtımın, yahut işitsel veya görsel yalıtımın gerçekleştiği yer.

**اعْتَزَلَ - يَعْتَزِلُ**: “**عَزَلَ - يَعْزِلُ**”den “**افتعل**” vezninde: “**عَزَلَ - يَعْزِلُ**” fiilini öznel biçimde yaptı: kendisini bizzat kendisiyle bir şeyden veya bir varlıktan yalıttı.

Ve lafız, “iki varlık arasında ayırma ve engelleme ve aralarındaki hareketi bir engelle durdurarak men etme” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**بَرْزَخَ - يُبَرْزِخُ، عَزَلَ - يَعْزِلُ، حَظَرَ- يَحْظُرُ، حَجَبَ - يَحْجُبُ، حَجَرَ - يَحْجُرُ، حَجَزَ - يَحْجُزُ (حَجَزَ - يَحْجِزُ)**

**عَزَلَ - عزلت -**
	﴿“Onlardan dilediğini geri bırakırsın ve dilediğini yanına alırsın; ve geri bıraktıklarından arzu ettiğini istersen, sana bir günah yoktur; bu, gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve hepsine verdiğinle razı olmaları için daha yakındır. Allah kalplerinizde olanı bilir; Allah bilendir, halîmdir (51).”﴾ Ahzâb
	﴿“Sana hayızdan sorarlar. De ki: O bir ezadır; hayızda kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın; temizlendiklerinde, Allah’ın size emrettiği yerden onlara gelin. Şüphesiz Allah tevbe edenleri sever ve temizlenenleri sever (222).”﴾ Bakara

**معزول - معزولون**
	﴿“Şüphesiz onlar işitmeden elbette yalıtılmışlardır (212).”﴾ Şuarâ

**معزل**
	“Ve onları dağlar gibi dalga içinde yürütüyordu; Nûh oğluna seslendi—o ise bir **مَعْزِلٍ** içindeydi—: ‘Yavrucuğum, bizimle bin; kâfirlerle birlikte olma’ (42).” } Hûd

**اعتزل - يعتزل**
	﴿“Hani siz onlardan ve Allah’tan başka taptıklarından uzaklaştığınızda, mağaraya sığının; Rabbiniz size rahmetinden yayar ve işinizden size bir kolaylık hazırlar (16).”﴾ Kehf ﴿“Derken onlardan ve Allah’tan başka taptıklarından uzaklaşınca, ona İshak’ı ve Yakub’u bağışladık; her birini bir peygamber kıldık (49).”﴾ Meryem
	﴿“Ancak sizinle aralarında antlaşma bulunan bir kavme ulaşanlar veya size, sizinle savaşmaktan yahut kendi kavimleriyle savaşmaktan göğüsleri daralmış olarak gelenler müstesna; Allah dileseydi onları size musallat ederdi de sizinle savaşırlardı; eğer sizden uzak dururlarsa, sizinle savaşmazlarsa ve size barışı bırakırlarsa, Allah size onların aleyhine bir yol kılmamıştır (90).”﴾ Nisâ ﴿“Başka kimseler bulacaksınız; sizden emin olmak isterler ve kendi kavimlerinden emin olmak isterler; her ne zaman fitneye döndürülürlerse, içine tersyüz edilirler; eğer sizden uzak durmazlarsa ve size barışı bırakmazlarsa ve ellerini çekmezlerse, onları yakalayın ve onları bulduğunuz yerde öldürün; işte onlar üzerine size apaçık bir sultan kıldık (91).”﴾ Nisâ
	﴿“Eğer bana iman etmezseniz, benden uzak durun (21).”﴾ Duhân ﴿“Sizden ve Allah’tan başka çağırdıklarınızdan uzak duruyorum; Rabbime dua ediyorum; umarım Rabbime dua etmekle bedbaht olmam (48).”﴾ Meryem
	﴿“Sana hayızdan sorarlar. De ki: O bir ezadır; hayızda kadınlardan uzak durun ve temizleninceye kadar onlara yaklaşmayın; temizlendiklerinde, Allah’ın size emrettiği yerden onlara gelin. Şüphesiz Allah tevbe edenleri sever ve temizlenenleri sever (222).”﴾ Bakara ﴿“Onlardan dilediğini geri bırakırsın ve dilediğini yanına alırsın; ve geri bıraktıklarından arzu ettiğini istersen, sana bir günah yoktur; bu, gözlerinin aydın olması, üzülmemeleri ve hepsine verdiğinle razı olmaları için daha yakındır. Allah kalplerinizde olanı bilir; Allah bilendir, halîmdir (51).”﴾ Ahzâb

Muhtâr es-Sıhâh
● [**عزل**] ع ز ل: **اعْتَزَلَهُ** ve **تَعَزَّلَهُ** “anlamında”; isim **العُزْلَةُ**dur; “**العزلة** ibadettir” denir. Ve **عَزَلَهُ**: onu ayırdı; “Ben bu işten **بِمَعْزِلٍ**im” denir. Ve **عَزَلَهُ** onu işten: onu ondan uzaklaştırdı; böylece **فَعَزل**. Ve ümmetinden **عَزَلَ**. Üçlü babı: **ضرب**.

Râgıb
عزل
- **الاعتزال**: bir şeyden sakınmak; işçilik olsun veya beraat olsun yahut başkası; bu bedenle de olsa kalple de olsa. “Onu **عزلته** ettim, ve onu **اعتزلته** ettim, ve onu **تعزلته** ettim” denir. Yüce Allah dedi ki: ﴿“Hani siz onlardan ve Allah’tan başka taptıklarından uzaklaştığınızda”﴾ [Kehf/16], ﴿“Eğer sizden uzak dururlarsa, sizinle savaşmazlarsa”﴾ [Nisâ/90], ﴿“Sizden ve Allah’tan başka çağırdıklarınızdan uzak duruyorum”﴾ [Meryem/48], ﴿“Hayızda kadınlardan uzak durun”﴾ [Bakara/222]. Ve şair dedi ki:
- 318 - “Ey Âtike’nin evi, ki ben uzak dururum”
( Bu, el-Ahvas’ın bir beytinin yarısıdır; ikinci yarısı:
“Düşmanlardan sakınarak; ve onunla kalp bağlıdır”
Ve o, divanında s. 166; el-Mücmel 3/666’dadır.)
Ve onun sözü: ﴿“Şüphesiz onlar işitmeden elbette yalıtılmışlardır”﴾ [Şuarâ/212], yani: mümkün kılınıyorlarken sonra men edilmişlerdir. Ve **الأعزل**: yanında mızrak olmayan kimsedir. Ve hayvanlardan: kuyruğu eğilmeyen. Ve buluttan: içinde yağmur olmayan. Ve **السماك الأعزل**: bir yıldızdır; onunla adlandırıldı; çünkü, yanında mızrağı tasavvur edilen **السماك الرامح**ın aksine tasavvur edilir; onunla birlikte, mızrağının sureti olarak tasavvur edilen bir yıldız vardır.

Lisân özeti:
1. **عزل**: **عَزَلَ** şeyi **يَعْزِلُه** **عَزْلاً**: onu bir yana itti; ve **اعْتَزَلَ** şeyi ve **تَعَزَّلَه**: ondan uzaklaştı,
2. ve **اعْتَزَلْتُ** kavmi: yani onlardan ayrıldım ve onlardan uzaklaştım;
3. ve kadından **عَزَلَ** etti ve onu **اعْتَزَلَ** etti: onun çocuğunu istemedi. **العَزْلُ**: erkeğin, cariyesiyle cinsel birleştiğinde hamile kalmasın diye suyunu ondan ayırmasıdır.
4. ve **الأَعْزَلُ**: tek başına, kopuk, uzaklaşmış kum.
5. ve **العُزُل** ve **الأَعْزَلُ**: yanında silah olmayan; o, savaştan uzak durur;
6. ve **العِزال**: zayıflıktır.

Lisânü’l-ʿArab
● - **عزل**: **عَزَلَ** şeyi **يَعْزِلُه** **عَزْلاً** ve onu **عَزَّلَهُ**; böylece **اعْتَزَلَ** ve **انْعَزَلَ** ve **تَعَزَّلَ**: onu bir yana itti; böylece uzaklaştı. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Şüphesiz onlar işitmeden elbette yalıtılmışlardır”﴾; manası: yıldızlarla taşlandıklarında işitmeden men edildiler. Ve **اعْتَزَلَ** şeyi ve **تَعَزَّلَه**; ikisi de **عن** ile geçişli olur: ondan uzaklaştı. Ve Yüce Allah’ın sözü: ﴿“Eğer bana iman etmezseniz, benden uzak durun”﴾; muradı: eğer bana iman etmezseniz, ne aleyhimde olun ne de benimle olun. Ve el-Ahvas’ın sözü:
“Ey Âtike’nin evi, ki ben uzak dururum,
Düşmanlardan sakınarak; ve onunla kalp bağlıdır”
iki vecih üzere olur.
(* “iki vecih üzere olur” sözü: belki de “**أتعزل**”in, kendisiyle ve **عن** ile geçişli olmasıdır; görüldüğü üzere.)
Ve kavim **تَعَاَزَلَ** etti: bazısı bazısından ayrıldı. Ve **العُزْلةُ**: bizzat uzaklaşmanın kendisidir; “**العُزْلةُ** ibadettir” denir. Ve “şundan şundan **بِمَعْزِلٍ** idim” yani ondan bir uzaklık yerinde idim. Ve **اعْتَزَلْتُ** kavmi: yani onlardan ayrıldım ve onlardan uzaklaştım; Teebbata Şerran dedi ki:
“Ne rüzgâr ve soğuk getiren bir bulut sürücüsüyüm,
Ne de hayırdan uzak, sert bir kaya”
Ve Kaderiyye’den bir kavim **المُعْتَزِلة** diye lakaplanır; zannettiler ki, kendilerince sapıklık iki fırkasından uzaklaştılar; bununla, Ehl-i sünnet ve cemaat ile, insanları öldürerek yoklayan Hâricîleri kastediyorlar. Ve Katâde, Amr b. Ubeyd b. Bâb’a uğradı da dedi ki: “Bu **المُعْتَزِلة** nedir?” Böylece **المُعْتَزِلة** diye adlandırıldılar. Ve bu Amr b. Ubeyd hakkında bir söyleyen dedi ki:
“Hâricîlerden beri oldum; onlardan değilim,
Onlardan **العُزَّال**dan da değilim, İbn Bâb’dan da”
(* “**من العزال**” hakkında: Kâmûs şârihi dedi ki: **العزال** (رمان vezninde) Mu‘tezile’dir; ve beyti okudu.)
Ve kadından **عَزَل** etti ve onu **اعْتَزَلَ** etti: onun çocuğunu istemedi. Hadiste: Ensardan bir adam ona **العَزْل** hakkında sordu; yani hamilelik korkusuyla suyu kadınlardan ayırma. Ezherî dedi ki: **العَزْلُ**: erkeğin, cariyesiyle cinsel birleştiğinde hamile kalmasın diye suyunu ondan ayırmasıdır. Ebû Saîd el-Hudrî hadîsinde: “Ben, Efendimiz Allah’ın Resûlü’nün yanında otururken—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—Ensardan bir adam geldi ve dedi ki: ‘Ey Allah’ın Resûlü, biz esir elde ediyoruz; fiyatları seviyoruz; **العَزْل** hakkında ne görürsün?’ Allah’ın Resûlü dedi ki: ‘Hayır; size, bunu yapmamanız gerekir; çünkü Allah’ın çıkmasını yazdığı hiçbir can yoktur ki, mutlaka çıkacak olmasın.’” Başka bir hadiste: “Size, bunu yapmamanız gerekir.” Onu “**لا عليكم أن لا تفعلوا**” rivayet edenin manası, nahivcilere göre: “Bunu yapmamanızda size bir beis yoktur”dur; muhatabın bilmesi sebebiyle “beis” hazfedilmiştir. Onu “**ما عليكم أن لا تفعلوا**” rivayet edenin manası: “Bunu yapmamanızda üzerinize ne var?”dır; sanki onlara **العَزْل**i kerih gördü, fakat haram kılmadı. Dedi ki: “Sözünde: ‘Biz esir elde ediyoruz; fiyatları seviyoruz; **العَزْل** hakkında ne görürsün?’ ifadesinde, ümmüveledin satılmayacağına bir delâlet gibidir.” Hadiste: “On şeyden kerih görürdü; onlardan biri: suyu, mahalli dışında ayırmaktır”; yani onu, kadının ferci olan mahallinde karar kılmasından ayırır; “mahalli dışında” sözünde, dübürden gelmeye bir tariz vardır. Ve “Seni çirkinleştiren şeyi kendinden **اعْزِلْ** et” denir; yani onu kendinden uzaklaştır. Ve **المِعْزَال**: seferde bir yana inen, tek başına inen kimsedir; bu manada Araplar yanında zemdir. Ve **المِعْزال**: tek başına çoban; el-A‘şâ dedi ki:
“İhtiyarı oğullarından çıkarır, ve büker
**المِعْزَابَةِ** **المِعْزَال**ın sütlü devesiyle”
Ve bu mana, onlarda zem değildir; çünkü bu, yiğitlerin ve erkeklerden güç ve yiğitlik sahiplerinin fiilindendir. Ve **المِعْزَال** olur: taze otlatmada kendi görüşüyle tek başına kalan; yağmur düşüş yerlerini takip eder ve orada uzaklaşır; ona **مِعْزابة** ve **مِعْزَال** denir. Asmaî okudu:
“Eğer ağır **المِعْزَال** başını eğerse,
Ve ona, bozuk sürüden bir bolluk hoş görünür”
Ve “**المِعْزاب**” diye rivayet edilir; o, develeriyle uzaklaşmış olandır. Ve **الهَدَف**: ağır, hantaldır. Ve **الضَّفْوُ**: malın çokluğu ve genişliğidir. Çoğulu **المَعازيل**dir; Abde b. et-Tabîb dedi ki:
“Horoz yükseldi; ailesinden bir kısmını sabaha çağırıyor,
Ve onlar **مَعازِيلُ** bir kavimdir”
(* “sabaha” hakkında: Sâgânî Tekmile’de dedi ki: Sıhâh nüshalarında böyle düşmüştür; rivayet “**لدى الصباح**”tır ve o doğrudur.)
İbn Berrî dedi ki: Buradaki **المَعازِيلُ**, yanında silah olmayanlardır; “ve onlar bir kavimdir” sözüyle tavukları kastetti.
Ve **الأَعْزَلُ**: tek başına, kopuk, uzaklaşmış kumdur. Ve hayvanın kuyruğunda **العَزَلُ**: kuyruğunu yanlardan birine ayırmasıdır; bu, yaratılış değil âdettir; ve ayıptır. Ve **أَعْزَلُ** bir hayvan: kuyruğu dübürden âdeten eğik olandır; yaratılış değil. Ve denildi: kuyruğunu bir tarafta ayıran kimsedir; ve **عَزِلَ** **عَزَلاً** olmuştur. Ve hepsi, uzaklaşma ve uzaklaştırmadandır. Bundan, İmru’ül-Kays’ın sözü:
“Yere yakın, fakat **أَعْزَل** olmayan bir (at)”
Ve Nadr dedi ki: **الكَشَف**: kuyruğunu dübüründen kaymış görmendir; o, **العَزَلُ**dür. Ve eşek sürücüsüne: “Eşeğinin **عَزَل**ini vur” denir; yani arka tarafını. Ve **العَزَلة**: kalça kemiğidir. Ve **الأَعْزَلُ**: iki kalça kemiğinden birinin eksik olanıdır; ve okundu:
“Onun bacağı, **العَزَل**in vurulmasını çabuklaştırdı”
Ve **العُزُل** ve **الأَعْزَلُ**: yanında silah olmayan; o, savaştan uzak durur. Hurevî, el-Garîbeyn’de birincisini nakletti; bazen, yanında mızrak olmayan kimseye tahsis edilir. Ebû Ubeyd okudu:
“Şehri görüyorum; sen onun emîri iken,
Orada suçsuz emniyetteydi ve **الأَعْزَلُ** uyudu”
İkisinin çoğulu: **أَعْزَالٌ** ve **عُزْلٌ** ve **عُزْلانٌ** ve **عُزَّلٌ**; Ebû Kebîr el-Hüzelî dedi ki:
“Neşeli nefsim; bir **أُشابة** topluluğu toplamı değil,
Kalabalıklar; ne de yatakların helâkı olan **عُزَّل**”
(* “**سجراء**” hakkında: beyit “حشد”da geçti; orada **سجراء** sîn fethası ve cîm sükûnu ile ضبط edildi; bu hatadır; doğrusu buradaki gibidir.)
Ve el-A‘şâ dedi ki:
“Savaşta ne eğriler, ne kusurlular,
Ne **عُزَّل**, ne de **أَكفال**”
Ebû Mansûr dedi ki: **الأَعْزال**: **العُزُل**ün **فُعُل** üzere çoğuludur; “**جُنُبٌ** ve **أَجْنَاب**” denildiği gibi; ve “**مِيَاهٌ أَسدامٌ**” **سُدُم**ün çoğuludur. Seleme hadîsinde: Allah’ın Resûlü—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—beni Hudeybiye’de **عُزُلاً** gördü; yani yanımda silah yoktu. Ve hadiste: “Hamza’nın öldürüldüğü yeri kim gördü?” dedi; **أَعْزَلُ** bir adam dedi ki: “Ben onu gördüm.” Ve Hasan hadîsinden: “Eğer adam **أَعْزَلَ** ise, ganimet silahından almasının bir beisi yoktur.” Ve Hayfân hadîsinde: “**مَسَاعِيرُ غَير عُزْلٍ**” sükûn ile. Ve Ka‘b’ın kasidesinde:
“Gittiler; fakat ne korkaklar, ne de çıplaklar gittiler,
Karşılaşmada; ne eğriler, ne de **مَعازِيلُ**”
yani: yanlarında silah yoktur; tekili **مِعْزالٌ**dır; ve onun çoğulunda da **مَعازِيلُ** denir.
(* “ve onun çoğulunda…”: bu, iki dammeli **العُزُل** ve yukarıda geçen **الأعزل**in çoğullarındandır; İbn Sîde’nin ibaresinde, önceki çoğullara atfedilmiştir.) İbn Cinnî’den. Ve bunun hepsinin ismi: **العَزَلُ**dür. Ve **المَعازيلُ** ayrıca: yanında mızrak olmayan kavimdir; Kümeyt dedi ki:
“Fakat siz, dolgu **مَعازيلُ** bir kabilesiniz,
Komşular kınama ve azarlamayla korunmaz”
Ve Ebû Hirâş el-Hüzelî’nin sözüne gelince:
“O, ancak elbisesi ve silahı değil midir?
Size, ona karşı ne çıplaklık var ne de **عَزْلُ**”
O, ancak şunu murad etti: “Siz **عَزَلٌ** değilsiniz”; hafifletti; her ne kadar Sîbeveyh onu nefyetmiş olsa da. Ve ona benzerleri gelmiştir. Ve “ne de **عُزْل**” diye rivayet edilmiştir; muradı: “siz **عُزْل** değilsiniz”dir. Ve **العُزْل** bazen **العَزَل**in bir dili olabilir; **الشُّغْل** ve **الشَّغَل**, **البُخْل** ve **البَخَل** gibi.
Ve **السِّماكُ الأَعْزَل**: mecerrenin üzerinde bir yıldızdır; onunla adlandırıldı; çünkü, mızrak şekliyle şekillenen **السِّماك الرامح**ın şekillendiği şeyden ayrılmıştır. Ezherî dedi ki: Göğün yıldızlarında iki **سِماك** vardır: biri **السِّماك الأَعْزَل**, diğeri **السِّماك الرامح**. **الأَعْزَل** ise, ayın menzillerindendir; onunla iner; o, şâmîdir. **أَعْزَل** diye adlandırıldı; çünkü önünde yıldızlardan hiçbir şey yoktur; tıpkı yanında silah olmayan **الأَعْزَل** gibi; **الرَّامح** ile olduğu gibi değildir. Ve denilir: **أَعْزَل** diye adlandırıldı; çünkü o doğduğunda günlerinde rüzgâr ve soğuk olmaz. Evs b. Hacer dedi ki:
“Sanki güneşin boynuzları, yükselişinde,
Yıldızdan bir **أَعزَلا** boynuzla karşılaşmış gibi;
Onun ışığı ve şuası onda gidip gelir;
Öyleyse, zırh giyersen, bir kimse için sağlamlaştır ve süsle”
(* “**قرناً**” hakkında: asılda, Tehzîb’e uyarak böyle. Tekmile’de: “**طلقاً**”; ve **الطلق** Kâmûs’ta: içinde eziyet ve sıcak olmayan. Ve “**فأحصن**” hakkında: asılda ve Tehzîb’de ص ile; Tekmile’de: “**فأحسن**” س ile.)
Muradı: “Onunla zırhlanırsan”; zırhı vasfeder: ona baktığında onu saf, parıldayan bulursun; sanki güneşin şuası, **الأَعْزَل**in doğuş günlerinde ve hava saf iken onun üzerine düşmüştür. Ve “**تَرَدَّدَ فيه**” sözü: yani zırhta; lafız sebebiyle onu müzekker yaptı.
(* “lafız sebebiyle onu müzekker yaptı”: Tekmile’de beyit, müennes zamiriyle getirildi; belki ikisi iki rivayettir.)
Ve Tırimmâh dedi ki:
“Onları, bahar nev’inin sağanağı sildi,
Yıldızlardan **العُزْلِ** ve **الرَّامِحَه**”
Ve onun sözü: “**رَأَيْتُ الفِتْيَةَ الأَعْزا لع، مِثْلَ الأَينُق الرُّعْل**”
Buradaki **الأَعزالُ**, **الأَعزَل**in çoğuludur. Ali b. Hamza böyle rivayet etti; عين ve زاي ile; bilinen ise **الأَرْعال**dır.
Ve **العِزال**: zayıflıktır. İbnü’l-A‘râbî: **الأَعْزَل** etten, gaip adamın payı olan kısımdır; çoğulu **عُزْلٌ**dür. Ve **العَزْل**: yıldızın vaktine kadar, tartılmamış ve nakde çevrilmemiş olarak, beytülmâle peşin getirilen şeydir.
Ve **العَزْلاء**: raviyye ve kırbanın alt kısmında, içindeki suyun boşaltıldığı yerden suyun akıtıldığı ağızdır; **عَزلاء** diye adlandırıldı; çünkü o, mezanın iki yanından birindedir; ortasında değildir; ve suyun alındığı ağzı gibi de değildir. Çoğulu **العَزالي**dir; lâmın kesriyle. Hadiste: “Gök, **عَزالِيَها**sını saldı”; mesel olarak: yağmuru çoğaldı. İstersen lâmı fetha edersin; **الصَّحاري** ve **الصَّحارى**, **العَذاري** ve **العَذارى** gibi. Buluta, yağmurla cömertçe boşaldığında: “**عَوالِيَها**sını çözdü ve **عَزالِيَها**sını saldı” denir. Kümeyt dedi ki:
“Güney rüzgârı onu geçirdi; derken o sertleşince,
**عَزالِيَه**sını kuzey rüzgârı çözdü”
İstiskâ hadîsinde:
“**دُفاقُ العَزائِل جَمُّ البُعاق**”
(* “**دفاق العزائل**…”: bir beytin صدر’udur; عجز’i, Nihâye’nin bir nüshasının hâşiyesinde: “**أغاث به الله عليا مضر**”.)
**العَزائل**: aslı **العَزالي**dir; **الشّائك** ve **الشّاكي** gibi. Ve **العَزالي**, **العَزْلاء**ın çoğuludur; o, mezanın alt ağzıdır. Yağmurun genişliğini ve akışını, mezanın ağzından çıkan şeye benzetti. Âişe hadîsinde: “Biz, Allah’ın Resûlü için—Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun—kendisine ait bir kırbada **عَزْلاء** (yerinde) nebîz yapardık.”
Ve **الأَعْزَل**: içinde yağmur olmayan buluttur.
Ve **العَزْلُ** ve **عُزَيْلة**: iki yerdir. Ve **الأَعْزَلةُ**: bir yerdir. Ve **الأَعازِل**: Benî Yerbû‘ içinde yerlerdir; Cerîr dedi ki:
“**الأَجارِعَ**ı ve **الأَعازِلَ**in hepsini sular,
Ve **النَّعْفَ**ı; taşların karşılaştığı yerde”
Ve **الأَعْزَلانِ**: Benî Küleyb ve Benî el-‘Adeviyye için iki vadidir; birine **الرَّيّان** denir, ötekine **الظَّمْآن** denir. Ve onu işten **عَزَله** etti: yani onu uzaklaştırdı; böylece **عُزِل** edildi.
Ve **عُزَيْل**: bir isimdir. Ve onu **عَزَله** etti: yani onu ayırdı. Ve **المِعْزال**: zayıf ahmaktır. Ve **المِعْزال**: alçaklıkla kumar ehli kimselerden uzak duran kimsedir. Ve **عازِلة**: Ebû Nuhayle el-Himmânî’ye ait bir çiftliğin adıdır; o, onun hakkında şöyle diyen kimsedir:
“**عازِلةٌ** her hayırdan uzaklaştırır,
Kurudur; düzlüğü biberlenir,
İki kayalığı arasında cinler için bir **أَفْكَلُ** vardır,
Üzerine hayırla gelen bir **مُقْبِلُ**”
**مُقْبِل**: **عازِلة**’nin üstünde bir dağın adıdır.
