# عزم (ع-ز-م) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%85

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Kesin karar

- Harfler: ع - ز - م
- Kur'an'da: 9 geçiş · 9 ayet · 7 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عَزْمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%85%D9%90.md) | فَعْلِ | Kesin karar | 3 | 3 | [3:186](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/3:186.md) |
| [الْعَزْمِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%85%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Kesin karar | 1 | 1 | [46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/46:35.md) |
| [تَعْزِمُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%AA%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B2%D9%90%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | تَفْعِلُوا | Karar vermeyin | 1 | 1 | [2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/2:235.md) |
| [عَزَمَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%85%D9%8E.md) | فَعَلَ | Karar verdi | 1 | 1 | [47:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/47:21.md) |
| [عَزَمُوا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%85%D9%8F%D9%88%D8%A7.md) | فَعَلُوا | Karar verdiler | 1 | 1 | [2:227](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/2:227.md) |
| [عَزَمْتَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%8E%D9%85%D9%92%D8%AA%D9%8E.md) | فَعَلْتَ | Karar verdin | 1 | 1 | [3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/3:159.md) |
| [عَزْمًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B2%D9%92%D9%85%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Kesin karar | 1 | 1 | [20:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/20:115.md) |

## Mücavir kökler — 68 mücavir (90 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 22 · Granit taş demektir
2. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 5 ortak ayet · G² 21 · Murar acı bir ağacın adıdır
3. [عرف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D9%81.md) — 3 ortak ayet · G² 16 · Tanınan ile
4. [فظظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B8%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Kaba
5. [غفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 10 · Ğafere, Hefere kelimesi ile akrabadır
6. [شور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Danışmak
7. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · İş ayakkabısı
8. [لين](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · “Line” değişik renkte hurmalıkları olan ağaçlıklardır
9. [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Düğüm demektir
10. [فضض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B6%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Fidde, (dat) Gümüş demektir
11. [خطب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B7%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Hitbe: “Hetba” kına yakılmış el demektir
12. [كنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Okların konduğu kap demektir
13. [وعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B9%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · “Va’id” yağmur bulutu demektir
14. [غلظ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%B8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğaliz (zı), Sert topraktır
15. [سمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · İşiten
16. [حذر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B0%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hızr (ha, zal) : Savaşta kullanılan savunma aleti, zırh gibi
17. [نكح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Nikah
18. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Halim meme ucu demektir
19. [طلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · “Dalk” sansar demektir
20. [أذي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Başta saçlar arasında kepeklenmeyi yapan hastalığın adıdır
21. [أدم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AF%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Edim dibalı deri demektir
22. [حول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ağaçlık yerleri çevreleyen topraktan tümsek ve çukur demetir
23. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kaldınız
24. [عفو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Affetti
25. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
26. [عهد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%87%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Söz
27. [نسي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Çadırın kurulduğu yer demektir
28. [نكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Tanınmayan
29. [سرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Serer üstüne oturulan kanepe türü divandır
30. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
31. [عجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buzağı demektir
32. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
33. [أجل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AC%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · İcl havuz demektir
34. [كتب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AA%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Derinin deri ile dikildiği sırım, iptir
35. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Önce
36. [نسو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kadınlar
37. [فسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fısk (sin) Ceviz ve benzeri yemişlerin dış kabuğunun…
38. [نهي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Nihayet, son demektir
39. [بلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Biley taşı
40. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sağanak yağmur demektir
41. [وكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kuşların yumurta bıraktığı yerdir
42. [هلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Helek, ot bitmeyen tuzlu çorak yerdir
43. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ön dişler demektir
44. [مول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların malları
45. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
46. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
47. [وجد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Su birikintisidir
48. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
49. [طوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Koparılmaya elverişli hale gelmiş hurma tanesi veya…
50. [بنو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%86%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Oğullar
51. [شرك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Tasma kayış demektir
52. [صدق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%AF%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kocaların eşlerine sadakat karşılığı verdikleri mihirdir
53. [قلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayak basıldığında toprakta çıkan kalıptır
54. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Alet kaldıraç demektir
55. [كثر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%AB%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Kesr(sin ile) kırık demektir
56. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayr : At sürüsü demektir
57. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
58. [وقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%82%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Takva kelimesindeki ilk te harfi vavdan dönüşmüştür, vav…
59. [أله](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%84%D9%87.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Lah bir şeyi kapatmak için üstüne örtülen örtü demektir
60. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Dağın sivri noktası demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%85/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزم |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md), [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md), [نوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%8A.md), [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) |
| Zıt Kök | تردد |
| Çekirdek Özet 1 | Tereddüdü ve ikircikliliği kesip atarak bir yöne, hedefe veya yola kesin bir kararlılıkla yönelme, geri dönmeksizin bağlanma |
| Çekirdek Özet 2 | Zihinsel veya kalbî müzakerenin ardından iradenin kesin hükme bağlanması ve ilahî emre sadakatle fiiliyata dökülme eşiği |
| Çekirdek Özet 3 | Bir yükümlülüğün, toplumsal sözleşmenin veya ahlaki duruşun sarsılmaz bir sebat ve kesinleşmiş irade ile icra edilmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün salt zihinsel bir niyet veya temenni sanılması; tereddüdü kesip atma, eyleme geçme ve sebat etme zorunluluğunun göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Bir şeyin sertleşmesi, yoğunlaşması, güç ve direnç kazanması; zayıflık ve dağınıklıktan kurtulup baskın hale gelmesi anlamını taşır. Bu çekirdek [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) kökünde üstünlük, güç ve sağlamlık; [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md) kökünde sınır çekip ayırma ve müstakil kılma; [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md) kökünde engelleme ve güçlendirerek destekleme; [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md) kökünde uzaklaşıp kendi başına kalma; [عزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A.md) kökünde ise sabır ve direnç kazandırma şeklinde belirir. | م | Çekirdeğe eklenen م harfi, toplanma, bütünüyle kuşatma, kemale erme ve somutlaşma karakteri katarak kökün anlamını güçten kalbî bir düğüme, tereddüdü tamamen dışarıda bırakan kesinleşmiş bir irade ve karara dönüştürür. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Durumu idrak etme, hedefi açıkça görme ve iradenin merkezî kaynağına yönelme hareketini temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, ayırma, biçme | İkircikliliği, tereddüdü, seçeneklerin dağınıklığını kesip atma ve kesin bir ayrım yapma işlevini gösterir. |
| م | Su; akış, çokluk, derinlik | Dağınık unsurların toplanıp birleşmesini, iradenin derinleşerek kemale ermesini ve kararın bütünlenmesini anlatır. |
| عزم | Gözün hedefi belirleyip kesici bir hamleyle tereddüdü yok etmesi ve iradenin bütünlenerek mühürlenmesi | Bilinçli bir kavrayışın ardından zihindeki seçenek fazlalığını kesip atarak kararı toplayıcı ve nihai bir düğümle eyleme bağlama hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir yolcunun duraksamadan ve başka yöne sapmadan hedefine doğru kararlılıkla yol alması; atın dizginini aşarak durdurulamaz bir sebatla koşması (اعتزم الفرس في عنانه); bir şeyi kesip kopararak ikiye ayırma (الصريمة والقطع). |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Humeyd el-Erkat şöyle demektedir: مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ / Bir yerden diğerine uzanan yollara kararlılıkla yönelmiş ve tereddütsüz biçimde o yolda ilerleyen yolcu tasvir edilmektedir. |
| Erken Arapça kullanım | Ru'be'nin beytinde geçen kullanım: إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض / جاذبن بالأصلاب والأنواض / Burada yolcunun veya devenin kalkışıp yola koyulurken tereddüdü kesip atarak hızla ilerlemesi dile getirilmiştir. Ayrıca الأسود بن عمارة النوفلي bir beytinde وقُولا لها: هذا الفراقُ عَزَمْتِه / فهلْ مَوْعِدٌ قَبْل الفِراقِ فيُعْلَما diyerek ayrılığın kesinleştiğini ifade etmiştir. |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Asās al-Balāgha.

### Sami etimolojik katman

Arapça عزم kökü, Sami dil ailesinde iradenin toplanması, bir nesneye veya hedefe yönelmede gösterilen sebat, bağlama ve büyü/efsun benzeri bağlayıcı söz söyleme alanlarıyla paralellik arz eder. Klasik Sami dillerinde doğrudan aynı üçlü kök formu dar bir alanda izlense de kökün çekirdeğini oluşturan عز tabanı, Batı Sami ve Güney Sami dillerinde kuvvet, katılık, direnç ve tahkimat anlamlarıyla ortaktır. İbranicede yer alan *ʿāzam* kökü ve bununla bağlantılı kemik/sağlamlık bildiren *ʿeṣem* köküyle anlam akrabalığı tartışılmış; nesnenin sertleşmesi, yoğunlaşması ve kırılmaz bir bütünlük kazanması fikrinin zihinsel düzleme taşınarak karar ve sebat anlamını doğurduğu değerlendirilmiştir. Süryanicede bağlayıcı söz, ant ve efsun anlamındaki *ʿuzmā* kullanımları, Arapçadaki *el-ʿazāim* (bağlayıcı rukyeler, ilahî emirler) kullanımıyla semantik bir kesişim gösterir. Arapçada bu kök, fiziksel olarak bir yolun kararlılıkla kat edilmesi ve duraksamanın kesilmesi anlamından zihinsel bir sözleşme ve sarsılmaz peygamberî iradeye doğru özelleşmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عز çekirdeğinden türeyen güç ve direnç kökünün م harfiyle toplanıp bütünlenmesi | Kesip bitirme (sarîme), yol alma ve kalbin bir fiile kesin olarak bağlanması anlamında merkezîleşmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice *ʿ-z-m* / *ʿ-ṣ-m* ve Süryanice bağlayıcı metin/yemin (*ʿuzmā*) izleri | Maddi güç, kemikleşme ve direnç anlamından bağlayıcı söz, kararlılık ve efsun/rukye semantiğine geçiş görülür. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Güney Arapçası ve epigrafik metinlerdeki bağlayıcı niyet ve adak ifadeleri | İradî bir taahhüdü yerine getirme ve sözleşmeye sadakat gösterme yönündeki Afro-Asyatik izler. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques) ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزم | Anlamlı | Karar vermek, tereddüdü kesmek, sebat etmek | Kalbin bir işi yapmaya kesin olarak bağlanması ve yola koyulmasıdır. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [عمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D8%B2.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde (Kitābü'l-ʿAyn ve et-Tehzîb) mühmel olarak kaydedilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [زعم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D8%B9%D9%85.md) | Anlamlı | İddia etmek, zannetmek, kesin delilsiz konuşmak | Gerçekliği kesinleşmemiş bir sözü ileri sürme veya bir duruma kefil olma anlamıdır; عزم kökündeki kesinleşmişliğin aksine zan ve iddia taşır. | Kur'an'da geçer; anlamca hedef kökün zıddına yaklaşır. |
| [زمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%85%D8%B9.md) | Anlamlı | Bir işe süratle azmetmek, sebat göstermek, paçaları sıvamak | Bir fiile kesin olarak niyetlenip tereddütsüzce atılmak; ayak bileğindeki küçük tırnak/çıkıntı. | Kur'an'da geçmez; hedef kökle yakın anlamlıdır. |
| [معز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9%D8%B2.md) | Anlamlı | Keçi, sertlik, derinin sıkı olması | Dayanıklılık, sert ve çetin mizaç; keçi cinsi. | Kur'an'da geçer; sertlik ve dayanıklılık boyutuyla ortak tabana dayanır. |
| [مزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B2%D8%B9.md) | Anlamlı | Parçalamak, hızlı yürümek, eti ayırmak | Bir şeyi çekiştirip parçalamak veya hızlıca atılarak koşmak. | Kur'an'da geçmez; hareket ve kesme yönünden ortak ses çağrışımı taşır. |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزم | Merkez | Karar, sebat, tereddüdü kesme | Tereddüt ve istişare evresinden sonra ulaşılan sarsılmaz irade ve kesintiye uğramayan eylemdir. | Kalbin bir işe kesin bağlanması ve zorluklara rağmen o çizgide sebat edilmesidir. |
| [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) | Komşu | Hedefe yönelme, itidal | [قصد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D8%AF.md) doğruca hedefe yönelmeyi ve aşırılıktan uzak orta yolu anlatırken عزم tereddüdün tamamen kesilip iradenin kilitlenmesini vurgular. | İstikameti belirleme ve ölçülü hareket etme anlamı öne çıkar. |
| [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) | Komşu | Niyet, zihinsel yöneliş, arzu | [همم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%85%D9%85.md) eylemin hemen öncesindeki zihinsel kıpırdanış veya ilk niyet düzeyiyken عزم bu niyetin kesin karara ve icraya dönüşmesidir. | İçsel temayül ve ilk zihinsel yönelim aşamasıdır. |
| [نوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%8A.md) | Komşu | Niyet etme, yönelme, kast | [نوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D9%8A.md) zihinde bir yön ve gaye belirlemeyi içerir; عزم ise niyetin gerektirdiği güçlükleri göğüsleme azmini ve sebatını kapsar. | Bir şeyin özüne ve geleceğine dair kurulan içsel yönelimdir. |
| [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) | Komşu | Kesip atma, koparma | [صرم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D9%85.md) fiziksel veya ilişkisel bir bağı tamamen kesip ayırmayı ifade ederken عزم tereddüt bağını kesip kararı tahkim etmektir. | İlişkiyi veya nesneyi kökünden kesip bitirme eylemidir. |
| تردد | Zıt | İkirciklilik, gidip gelme, kararsızlık | Bir karara varamayıp seçenekler arasında gidip gelmek, geri dönmek ve irade zaafı yaşamaktır. | Kesinliğin zıddı olan belirsizlik ve sebat yoksunluğudur. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزم | Karar vermek, sebat etmek, tereddüdü kesmek | Kalbin bir işi icra etmeye düğümlenmesi ve zorluklara karşı dirençle yola devam etmesidir. | Kesin |
| Latince | *Resolutio*, *Determinado*, *Constantia* | Çözümleyip kesinleştirme, sınır koyma, sebat | *Resolutio* tereddüdü çözüp karara bağlamayı, *constantia* ise kararda sarsılmaz sebatı karşılar; efsun ve ilahî emir nüansını içermez. | Güçlü |
| İngilizce | *Determination*, *Resolve*, *Firm resolve* | Kararlılık, azim, tereddütsüz irade | *Resolve* içsel düğümü ve tereddüdün aşılmasını çok iyi verir; ancak kökün içerdiği ahlaki mükellefiyet ve akit bağlamını tam kapsamaz. | Kesin |
| Almanca | *Entschlossenheit*, *Festigkeit*, *Beharrlichkeit* | Kararlılık, sağlamlık, sebat | *Entschlossenheit* seçeneklerin kapatılıp bir karara varılmasını (kilitlenme) anlatır; fiziksel yola koyulma boyutu zayıftır. | Güçlü |
| Fransızca | *Résolution*, *Fermeté*, *Persévérance* | Kararlılık, sağlam duruş, sebat | Zihinsel kesinlik ve sebatı karşılar; ancak kökün fıkhi bir akdi kesinleştirme (nikah, talak gibi) işlevsel nüansını doğrudan vermez. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Lewis & Short ve Grimm Wörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَزْمِ الْأُمُورِ | Sarsılmaz sebat gerektiren, tereddüt kabul etmeyen ilahî buyruklar ve ahlaki sorumluluklar | Sabır, affetme, namazı ikame etme, iyiliği emredip kötülükten alıkoyma bağlamındaki ayetler (Âl-i İmrân [3:186](https://lisan.digital/tr/ayet/3:186.md), Lokmân [31:17](https://lisan.digital/tr/ayet/31:17.md), Şûrâ [42:43](https://lisan.digital/tr/ayet/42:43.md)). |
| أُولُو الْعَزْمِ | Tebliğ ve risalet yolundaki ağır engellere karşı sarsılmaz bir sebat ve kesin kararlılık gösteren peygamberler | Peygamberlerin çetin mücadeleleri ve sabır yükümlülüğü bağlamı (Ahkâf [46:35](https://lisan.digital/tr/ayet/46:35.md)). |
| عَزَمْتَ | İstişare sürecinin tamamlanıp tereddüdün kesilerek nihai eyleme geçilmesi ve tevekkül edilmesi | Savaş, yönetim ve toplumsal kararların icra edilmesi bağlamı (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md)). |
| عَزَمُوا الطَّلَاقَ | Hukuki bir bağın tereddüt ve bekleme evresinden çıkarılarak kesin olarak bitirilmesi, bağlayıcı irade beyanı | Aile hukuku ve evliliğin kesin olarak sonlandırılması bağlamı (Bakara [2:227](https://lisan.digital/tr/ayet/2:227.md)). |
| لَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ | Hukuki bir akdin kesin iradeyle bağlanması, nikah akdinin fiilen kurulması | İddet bekleyen kadınlarla evlenme niyetinin hukuki bir bağa dönüştürülmesinin yasaklanması bağlamı (Bakara [2:235](https://lisan.digital/tr/ayet/2:235.md)). |
| لَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا | Emre sadakat göstermede sebat, direnç ve iradî teyakkuz yetersizliği | Hz. Âdem'in yasak ağaca yaklaşması kıssasındaki irade zaafı ve unutma bağlamı (Tâhâ [20:115](https://lisan.digital/tr/ayet/20:115.md)). |
| عَزَمَ الْأَمْرُ | Cihad veya ağır bir yükümlülüğün fiilen kesinleşmesi, kaçınılmaz hale gelmesi | Münafıkların kaçamak tutumları karşısında ciddiyet ve sadakat sınavının başladığı bağlam (Muhammed [47:21](https://lisan.digital/tr/ayet/47:21.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kulun fiilleri, irade, kesb ve nübüvvet dereceleri | İradenin kast ve meşietten sonra eylemi zorunlu kılan 'azm-i musammem' (kesin karar) mertebesi ve peygamberlerin ismet/sebat niteliği. | Tereddütsüz yöneliş ve eylemi doğuran nihai irade yoğunlaşması. |
| Fıkıh | Akitler, talak, yeminler ve ruksat-azimet ayrımı | Akdin inikadında kalbî niyetin kesin irade beyanına dönüşmesi; ayrıca meşakkatli olan asıl hükmün (azimet) ruhsata tercih edilmesi. | Hukuken bağlayıcı irade ve tavizsiz şer'î sorumluluk. |
| Tefsir | أولو العزم tamlaması ve عزم الأمور terkibinin izahı | Hangi peygamberlerin bu sıfata haiz olduğu ve ahlaki erdemlerin niçin 'kararlılık gerektiren işler' sayıldığı meselesi. | Sebat, tahammül, ilahî emre tavizsiz bağlılık. |
| Hadis | Vitir namazı, dualar ve kesin kararla yapılan talepler | Duada 'inşallah' diyerek tereddüt göstermek yerine kararlılıkla isteme (ليَعْزِمِ المسألة) ve Hz. Ebû Bekir'in vitri gecenin başında kılmasına dair 'azîmet' nitelemesi. | İstekte ciddiyet, tereddütsüz talep ve amelde ihtiyat. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Kul-Yaratıcı ilişkisi ve şer'î yükümlülükler | Azimet ve sebat | İlahî emirlere karşı gevşekliği ve bahaneleri ortadan kaldırmak | Kulun ilahî teklif karşısında tereddüdü bir kenara bırakarak emre bütünüyle sadakat göstermesidir. | Kesin |
| İlmi | Hakikatin araştırılması ve bilginin kesinleşmesi | Kesin kanaat ve zihnî sebat | Kuşku, zan ve vehimlerin ilmi araştırmayı saptırmasını engellemek | Delillerin müzakeresinden sonra ulaşılan kesin hükmün arkasında durarak uygulamaya geçilmesidir. | Güçlü |
| Siyasi | Yönetim, karar alma mekanizmaları ve liderlik | İcracı karar ve istişare sonrası yürütme | İstişare ile toplanan aklın eylemsizliğe ve felce dönüşmesini önlemek | Şûra sürecinin ardından yöneticinin tereddüt etmeden kararı tatbik etmesi ve sorumluluk almasıdır (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md)). | Kesin |
| İktisadi | Akitler, sözleşmeler ve ticari girişimler | Bağlayıcı irade beyanı ve yatırım kararlılığı | Belirsizlik (garar) ve sözleşmeden cayma risklerini bertaraf etmek | Ticari bir girişime başlarken veya bir akdi bağlarken spekülatif kararsızlığı kesip taahhüde girmektir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Eşik enerjisi, histerezis ve kararlı durum geçişi (faz kilitlemesi) | Fizikte veya dinamik sistemlerde, bir sistemin potansiyel bariyeri aşarak geri dönüşsüz biçimde yeni ve kararlı bir duruma kilitlenmesi, salınımın (tereddüdün) sönümlenmesidir. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Karar teorisinde seçim kilitlenmesi (*decision commitment*) ve bağlayıcı irade | Bilişsel ve kurumsal düzeyde seçenekler arası dalgalanmanın sona erdirilip kaynakların tek bir hedefe tahsis edilmesi ve geri dönüş maliyetinin üstlenilmesidir. | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca bireysel hırs, kişisel motivasyon veya salt kuru bir inat ve inisiyatif olarak anlaşılması; bağlayıcı ahlak, sabır ve istişare bağlamından koparılması. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da عزم, keyfî bir dikte değil; istişarenin ardından gelen (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md)), ağır toplumsal baskılara ve eziyetlere karşı gösterilen sebatı (Âl-i İmrân [3:186](https://lisan.digital/tr/ayet/3:186.md)) ve hukuki bir akdin sorumluluğunu üstlenmeyi (Bakara [2:227](https://lisan.digital/tr/ayet/2:227.md), 235) ifade eden çok katmanlı bir kavramdır. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Ayetlerin bireyci bir güç gösterisi veya despotik bir kararlılık şeklinde yorumlanması; Âdem kıssasındaki irade zaafının doğru tahlil edilememesi ve 'azimet' kavramının sabır-tevekkül dengesinden koparılması riski doğar. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da iman ve ahlak salt teorik kabullerden ibaret değildir; tereddüdün aşılması, iradenin sınanması ve zorluklar karşısında sebat gösterilmesiyle somutlaşır. عزم kökü, zihinsel niyet ile fiili eylem arasındaki geçiş eşiğini ve müminin sarsılmaz duruşunu temsil eder. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yönetim ve istişare kurallarını belirleyen ayetlerde (Âl-i İmrân [3:159](https://lisan.digital/tr/ayet/3:159.md)), peygamberlerin tebliğ mücadelesi ve sabır sınavında (Ahkâf [46:35](https://lisan.digital/tr/ayet/46:35.md), Tâhâ [20:115](https://lisan.digital/tr/ayet/20:115.md)), ahlaki direnç ve olgunluk bağlamında (Lokmân [31:17](https://lisan.digital/tr/ayet/31:17.md), Şûrâ [42:43](https://lisan.digital/tr/ayet/42:43.md)) ve aile hukuku ahkâmında (Bakara [2:227](https://lisan.digital/tr/ayet/2:227.md), 235) kurucu rol oynar. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Müslümanın tevekkül anlayışının eylemsizlik veya pasiflik olduğu yanılgısını düzeltir; bilakis istişare ve kesin kararın ardından tevekkülün geldiğini bildirir. Aynı zamanda sabrın zayıflık değil, en yüksek irade ve 'azm' gerektiren bir güç olduğunu gösterir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Tereddüdü ve ikircikliliği kesip atarak duraksamaksızın yola koyulmak, kalbi bir hedefe sağlam bir düğümle bağlamaktır.
- Soyut anlam: Zihinsel müzakere ve içsel yönelim süreçlerini tamamlayarak ilahî veya ahlaki bir sorumluluğu sarsılmaz bir sebatla icra etme iradesidir.
- Sistematik karşılık: Dinî, hukuki ve siyasi alanlarda belirsizliği, dağınıklığı ve gevşekliği ortadan kaldıran bağlayıcı eylem ve sebat standardıdır.
- LaTeX modeli: $$I(t) = \Theta\left(\int_0^t M(\tau)\,d\tau - \kappa\right) \cdot S$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $M(\tau)$ zihinsel ve toplumsal müzakere ile içsel niyet akışını, $\kappa$ tereddüdün kesilmesi için gereken kritik karar eşiğini temsil eder. $\Theta$ basamak fonksiyonu, eşik aşıldığında kararsızlığın aniden sıfırlanıp kesin karara dönüşmesini simgeler. $S$ ise kararın ardından gelen sarsılmaz sebat ve ilahî emre sadakat vektörüdür; bu çarpım sonucunda ortaya çıkan $I(t)$ nihai bağlayıcı iradeyi ve icrayı ifade eder.

## Geçtiği ayetler (9 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%85/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:227](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/2:227.md) — عَزَمُوا

وَإِنْ عَزَمُوا الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ

Meal (IK): Şayet boşanmaya karar verirlerse, muhakkak Allah Semi’dir, Alim’dir.

### [Bakara 2:235](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/2:235.md) — تَعْزِمُوا

وَلَا جُنَاحَ عَلَيْكُمْ فِيمَا عَرَّضْتُمْ بِهِ مِنْ خِطْبَةِ النِّسَاءِ أَوْ أَكْنَنْتُمْ فِي أَنْفُسِكُمْ عَلِمَ اللَّهُ أَنَّكُمْ سَتَذْكُرُونَهُنَّ وَلَكِنْ لَا تُوَاعِدُوهُنَّ سِرًّا إِلَّا أَنْ تَقُولُوا قَوْلًا مَعْرُوفًا وَلَا تَعْزِمُوا عُقْدَةَ النِّكَاحِ حَتَّى يَبْلُغَ الْكِتَابُ أَجَلَهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ يَعْلَمُ مَا فِي أَنْفُسِكُمْ فَاحْذَرُوهُ وَاعْلَمُوا أَنَّ اللَّهَ غَفُورٌ حَلِيمٌ

Meal (IK): Böyle kadınları nikahlamak isteğinizi bildirmenizden veya bir arzuyu gönüllerinizde saklamanızdan dolayı size bir vebal yoktur. Allah bilmiştir k; siz, onları mutlaka hatırlayacaksınız, fakat uygun bir sözle söylememeniz müstesna, onlarla gizlice sözleşmeyin. İddeti nihayet bulmadıkça nikah bağını bağlamaya kalkmayın. Ve bilin ki; şüphesiz Allah, gönüllerinizde olanı bilir. Artık O’ndan sakının. Ve yine bilin ki; şüphesiz Allah, Gafur’dur, Rahim’dir.

### [Ali İmran 3:159](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/3:159.md) — عَزَمْتَ

فَبِمَا رَحْمَةٍ مِنَ اللَّهِ لِنْتَ لَهُمْ وَلَوْ كُنْتَ فَظًّا غَلِيظَ الْقَلْبِ لَانْفَضُّوا مِنْ حَوْلِكَ فَاعْفُ عَنْهُمْ وَاسْتَغْفِرْ لَهُمْ وَشَاوِرْهُمْ فِي الْأَمْرِ فَإِذَا عَزَمْتَ فَتَوَكَّلْ عَلَى اللَّهِ إِنَّ اللَّهَ يُحِبُّ الْمُتَوَكِّلِينَ

Meal (IK): Allah’ın rahmeti sayesinde sen onlara karşı yumuşak davrandın. Eğer kaba ve katı kalbli olsaydın şüphesiz çevrenden dağılır giderlerdi. Öyleyse onları bağışla ve yargılanmalarını dile. İşler hakkında onlarla müşavere et. Bir kerre de azmettin mi artık Allah’a tevekkül et. Muhakkak Allah, tevekkül edenleri sever.

### [Ali İmran 3:186](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/3:186.md) — عَزْمِ

لَتُبْلَوُنَّ فِي أَمْوَالِكُمْ وَأَنْفُسِكُمْ وَلَتَسْمَعُنَّ مِنَ الَّذِينَ أُوتُوا الْكِتَابَ مِنْ قَبْلِكُمْ وَمِنَ الَّذِينَ أَشْرَكُوا أَذًى كَثِيرًا وَإِنْ تَصْبِرُوا وَتَتَّقُوا فَإِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): And olsun ki; mallarınız ve nefisleriniz konusunda deneneceksiniz. Sizden önce kendilerine kitab verilenlerden ve Allah’a şirk koşanlardan birçok incitici şeyler işiteceksiniz. Eğer sabreder ve sakınırsanız işte bu, azme değer işlerdendir.

### [Taha 20:115](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/20:115.md) — عَزْمًا

وَلَقَدْ عَهِدْنَا إِلَى آدَمَ مِنْ قَبْلُ فَنَسِيَ وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا

Meal (IK): Andolsun ki; Biz, daha önce Adem’e de ahid vermiştik. Fakat o unuttu ve Biz onda bir azim bulmadık.

### [Lokman 31:17](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/31:17.md) — عَزْمِ

يَابُنَيَّ أَقِمِ الصَّلَاةَ وَأْمُرْ بِالْمَعْرُوفِ وَانْهَ عَنِ الْمُنْكَرِ وَاصْبِرْ عَلَى مَا أَصَابَكَ إِنَّ ذَلِكَ مِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): Oğulcuğum; namaz kıl, iyiliği emret, kötülüğü önle. Başına gelene sabret. Doğrusu bunlar azmedilmeye değer şeylerdir.

### [Şura 42:43](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/42:43.md) — عَزْمِ

وَلَمَنْ صَبَرَ وَغَفَرَ إِنَّ ذَلِكَ لَمِنْ عَزْمِ الْأُمُورِ

Meal (IK): Bununla beraber kim de sabreder ve bağışlarsa; işte bu, şüphesiz azmedilmeye değer işlerdendir.

### [Ahkaf 46:35](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/46:35.md) — الْعَزْمِ

فَاصْبِرْ كَمَا صَبَرَ أُولُو الْعَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ وَلَا تَسْتَعْجِلْ لَهُمْ كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَ مَا يُوعَدُونَ لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا سَاعَةً مِنْ نَهَارٍ بَلَاغٌ فَهَلْ يُهْلَكُ إِلَّا الْقَوْمُ الْفَاسِقُونَ

Meal (IK): Peygamberlerden azim sahibi olanların sabrettiği gibi sen de sabret. Onlar için acele etme. Onlar vaad olunduklarını gördükleri gün; sanki dünyada sadece gündüzün bir saatı kadar kaldıklarını sanırlar. Bu bir tebliğdir. Fasıklar güruhundan başkası helak edilir mi hiç?

### [Muhammed 47:21](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/ayet/47:21.md) — عَزَمَ

طَاعَةٌ وَقَوْلٌ مَعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ الْأَمْرُ فَلَوْ صَدَقُوا اللَّهَ لَكَانَ خَيْرًا لَهُمْ

Meal (IK): İtaat ve güzel söz. Bunun için iş ciddileşince derhal Allah’a sadakat gösterselerdi; elbette kendileri için daha hayırlı olurdu.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الزاي والميم معهما
ع ز م- ز ع م- م ع ز- ز م ع- م ز ع مستعملات ع م ز مهمل
عزم:
العَزْمُ: ما عَقدَ عليه القلبُ أنَّكَ فاعلهُ، أو من أمرٍ تيقّنْتَهُ.
وما لفلان عزيمة، أي: ما يثُبتُ على أمرٍ يَعْزُِم عليه، وما وجدنا له عَزْما، وإن رأيه لذو عزم.
والعزيمة: الرُّقَى ونحوها يعزم على الجنّ ونحوها من الأرواح، ويجمع: عزائم. وعزائم القرآن: الآيات التي يقرأ بها على ذوي الآفات لما يرجى من البُرْءِ منها.
والاعتزامُ: لزومُ القَصْدِ في الحُضْرِ والمَشْيِ وغير ذلك. قال رؤبة:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
يريد بالأَنْواض: الأنواط، لأن الضاد والطاء تتعاقبان. والرّهو: الطريق ههنا.
والرجل يَعْتَزِمُ الطريقَ فيمضي فيه ولا ينثني. قال حميد:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
النواشط: التي تنشط من بلدٍ إلى بلد.
زعم:
زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً إذا شك في قوله، فإذا قلت ذَكَرَ فهو أحرى إلى الصواب، وكذا تفسير هذه الآية "هذا الذي بِزَعْمِهِمْ" ويقرأ بزُعْمهم، أي: بقولهم الكذب.
وزعيمُ القوم: سيّدُهُمْ ورأسُهُمُ الذي يتكلم عنهمٌ. زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً، أي: صار لهم زعيما سيدا.
قالت ليلى:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
والتّزعُّم: التكذّب: قال:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
والزَّعيمُ: الكفيلُ بالشيء، ومنه قوله تعالى: "وأَنا بهِ زَعيمٌ" أي: كفيل.
وزَعِمَ فلانٌ في غير مَزْعَم، أي: طَمِعَ في غير مَطْمعَ. وأزعمته: أطمعته.
وزعامة المال: أَكْثَرُهُ وأفْضَلُهُ من الميراث. قال لبيد:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
وقال عنترة:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
أي: طعما ليس بمطمع.
والزَّعوم من الجُزُر التي يُشَكُّ في سِمَنِها حتى تُضْبَثَ بالأيدي فُتغْبَطَ، وتُلْمَسَ بها، وهي الضَّبوثُ والغَبُوطُ. قال:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
والزّعيم: الدّعيُّ.
وتقول: زعَمتْ أَنّي لا أُحِبُّها، ويجوز في الشعر: زَعَمَتْني لا أحبّها. قال:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
وأما في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزّعمَ على أنّ، دون الاسم. وتقول: زعمتني.
فعلت كذا . قال :
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا
معز :
المَعَزُ اسم جامع لذوات الشّعر من الغنم .
قال الضرير : المَعيزُ والمَعْزُ والماعِزُ واحد . والمعنَى جماعة .
ويقال : مَعيز مثل الضَّئين في جماعة الضّأن ، والواحد : الماعز والأنثَى ماعزة . قال :
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
والأُمْعُوزَة : جماعة الثياتل من الأوعان .
ورجلٌ ماعِزٌ : شديد عصب الخلق ، ما أَمْعَزَهُ ، أي : ما أصلبَهَ وأَشَدَّهُ . ورجلٌ ممعّز ، أي شديد الخلق والجلد .
والأَمْعَزُ والمَعْزاءُ من الأرض : الحزنة الغليظة : ذات حجارة كثيرة ، ويجمع على مُعْزٍ وأماعز ومعزاوات ، فمن جعله نعتا قال للجميع مُعْز ، نطق الشاعر بكل هذا . قال :
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
جماد : بلاد ينبت البسباس ، والصّلقامة : الجملُ المُسِنُّ . يقول : إذا وطئت هذه الصّلاقمة المعزاء رهصتها أخفافَها فَوْرمَتْ ، لأنّه غليظ .
زمع :
الزَّمَعُ : هَناتٌ شبهُ أظفار الغنم في الرُّسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتان كأنّهما خلقتا من القرون ، تكون لكلّ ذي ظلف .
ويقال :" للأرانب زَمَعاتٌ خلف قوائمها ، ولذلك يقال لها : زَموع . قال الشماخ :
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
قال حماس : زموع : فردة من الأرانب تكون وحدها .
والزَّمَعَة من الكلأ : الفردة من صغار الحشيش مما تأكل الشاء والأماعز .
ويقال : : بل الزّموع من الأرانب السّريعة النشيطة التي تزمَع زمعانا يعني سرعتاه وخفّتها .
ويقال لُرذالة الناس إنمّا هم زَمَعٌ .
وأزماع عند الرجال بمنزلة الزَّمَع من الظلف . قال :
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
يقول : لا ينقمشون من قلّة الخير فيهم ، ويروى من متعب . وقوله : من مشعب ، أي في مفرد من الناس ، والحابض : الفشل من الرجال ، وهو السفلة . وقوله : أحراض ، أي : قصار لا خير فيهم .
ويقال : رجل زمع ، أي خفيف للحادث .
والزّمَاعةُ التي تتحرك مع رأس الصبّي من يافوخه ، وهي اللّماعّة .
والزّميعُ: الشّجاع الذي يُزمِعُ بالأمر ثمّ لا ينثني، وهم الزُّمَعاءُ، والمصدر منه: الزّماع. قال:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
أي: هو عزم. وأزمعوا على كذا إذا ثبت عليه عزيمة القوم أن يمضوا فيه لا محالة. وأزمعوا بالابتكار، وأزمعوا ابتكارا قال:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
وأَزْمَعَ النَّبْتُ إزماعاً إذا لم يستوِ النبتُ كلُّه، وكان قطعةً قطعةً متفرقاً بعضُه أفضلُ من بعض.
مزع:
مَزَعَ الظّبيُ في عَدْوه يَمزَعُ مَزْعاً، أي: أسرع. قال:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
وامرأةٌ تُمَزّعُ القُطْنَ بيدبها إذا زَبَّدتْهُ كأنما تقطعه ثم تؤلفه فتجوده بذلك.
ومُزْعَة: بقيّة من دَسَمٍ. يقال: ماله جُزْعَةٌ ولا مُزْعةٌ، فالجُزْعَة: ما يبقى في الإناء، والمُزْعَةُ: شيء من شحم متمزع.
ويقال: إنه يكاد يَتَمَزَّعُ من الغضب، أي يتطاير شققا.
والمِزْعَةُ من الرّيشِ والقُطْنِ ونحوه كالمِزْقَةِ من الخِرَق. وقال يصف ظليما:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
وقال في المُزْعةِ، أي: قطعةالشحم:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
يصف أعور. قوله تخلّل، أي أخطأ الخلال وتحركت يده فأصاب الخلال عينّه فأوجعها.

##### Türkçe

باب **العين** و **الزاي** و **الميم** معهما
**ع ز م**- **ز ع م**- **م ع ز**- **ز م ع**- **م ز ع** مستعملات **ع م ز** مهمل

**عزم**:
**العَزْمُ**: kalbin, senin onu yapacak olduğun şeye bağladığı şey; yahut, kendisinden yakîn ettiğin bir işten (olan).
Ve falanın **عزيمة**si yoktur; yani: üzerine **يَعْزُِم** ettiği bir iş üzerinde sebat etmez; ve onun için bir **عَزْما** bulmadık; ve şüphesiz onun görüşü **ذو عزم** sahibidir.
Ve **العزيمة**: **الرُّقَى** ve benzerleri; cinlere ve benzeri ruhlardan olanlara karşı **يعزم** edilir; ve çoğulu: **عزائم**. Ve **عزائم القرآن**: kendilerinden şifâ umulan âfet sahipleri üzerine onunla okunan âyetlerdir.
Ve **الاعتزامُ**: şehirde, yürüyüşte ve bunun dışındakilerde kastın lâzım kılınmasıdır. Rü’be dedi ki:
إذا اعتز مَنْ الرّهَو في انتهاض
جاذبن بالأصلاب والأنواض
**الأَنْواض** ile **الأنواط**’ı kasteder; çünkü **الضاد** ile **الطاء** birbirinin yerine geçer. Ve **الرّهو** burada yoldur.
Ve adam yolu **يَعْتَزِمُ** eder de onda gider ve dönmez. Humeyd dedi ki:
مُعْتَزِماً للطّرُقِ النَّواشِطِ
**النواشط**: bir beldeden bir beldeye ataklıkla çıkan (yollar)dır.

**زعم**:
**زَعَمَ يَزْعُمُ زَعْماً وزُعْماً**: sözünde şüphe ettiğinde (denir); **ذَكَرَ** dediğinde ise o, doğruya daha yakındır; ve bu âyetin tefsiri de böyledir: “هذا الذي **بِزَعْمِهِمْ**”; ve **بزُعْمهم** diye okunur; yani: onların yalan sözüyle.
Ve **زعيمُ القوم**: onların efendisi ve onların başı; onlar adına konuşan kimsedir. **زَعُمَ يَزْعُمُ زَعامةً**: yani, onlar için efendi bir **زعيما** oldu.
Leylâ dedi ki:
حتى إذا رفع الـلـواء رأيتـه		تحت اللواء على الخميس زعيما
Ve **التّزعُّم**: yalan uydurma; dedi ki:
يا أيُّها الزّاعمُ ما تزعّما
Ve **الزَّعيمُ**: bir şeyin kefili; ondan da Yüce Allah’ın sözü: “وأَنا بهِ **زَعيمٌ**” yani: kefil.
Ve falan, **غير مَزْعَم** içinde **زَعِمَ** etti; yani: **غير مَطْمعَ** içinde tamah etti. Ve onu **أزعمته**: onu tamahlandırdım.
Ve **وزعامة المال**: mirastan onun en çoğu ve en faziletlisi. Lebîd dedi ki:
تطيرُ عدائدُ الأَشْراكِ شَفْعاً		ووتراً والزّعامَةُ للغـلام
Ve Antere dedi ki:
عُلِّقتْهُا عَرَضاً وأقْتُلُ قَوْمهَـا		زَعْماً لعمرُ أبيكَ ليس بمَزْعَمِ
Yani: **بمطمع** olmayan bir tamah.
Ve **الزَّعوم**: semizliğinde şüphe edilen develerdendir; ta ki ellerle **تُضْبَثَ** edilip de beğenilsin ve onunla yoklansın; ve o, **الضَّبوثُ** ve **الغَبُوطُ**tur. Dedi ki:
مُخْلِصَةَ الأنقاء أو زعزما
Ve **الزّعيم**: **الدّعيُّ**.
Ve dersin: **زعَمتْ** ki ben onu sevmiyorum; ve şiirde câizdir: **زَعَمَتْني** (ki) onu sevmiyorum. Dedi ki:
فإن تَزْعُميني كنت أَجْهَلُ فيكـم		فإنّي شَرَيْتُ الحِلْمَ بعدَكِ بالجهلِ
Sözde ise bunun en güzeli, **الزّعم**’ı isme değil, **أنّ** üzerine vâki kılmandır. Ve dersin: **زعمتني**.
**فعلت كذا**. Dedi ki:
زَعَمَتْني شيخاً ولستُ بشيخٍ		إنما الشّيخُ من يَدِبُّ دبيبـا

**معز**:
**المَعَزُ**: koyundan, kıl sahipleri için cem‘î bir isimdir.
**الضرير** dedi ki: **المَعيزُ** ve **المَعْزُ** ve **الماعِزُ** birdir. Mânâ: cemaat.
Ve denir: **مَعيز**; **الضَّئين** gibi, koyun (türü) topluluğunda; tekili: **الماعز**; dişisi: **ماعزة**. Dedi ki:
ويمنحها بنو أشجى بن جرم		مَعيزَهُمُ حنانَك ذا الحنـان
Ve **الأُمْعُوزَة**: **الأوعان**dan **الثياتل** topluluğudur.
Ve **رجلٌ ماعِزٌ**: yaratılış siniri sert; **ما أَمْعَزَهُ**: yani, onu ne kadar katı ve ne kadar şiddetli (kılmış)! Ve **رجلٌ ممعّز**: yani, yaratılışı ve dayanıklılığı şiddetli.
Ve yerden **الأَمْعَزُ** ve **المَعْزاءُ**: kalın, sert engebelik; çok taşlı olan; ve **مُعْزٍ** ve **أماعز** ve **معزاوات** üzere cem‘ olunur. Kim onu sıfat kılarsa hepsi için **مُعْز** der. Şair bunların hepsiyle söylemiştir. Dedi ki:
جمادٌ لها البَسْباسُ تُرهِص مُعْزُها		بناتِ اللبونِ والصلاقمةَ الحُمْرا
**جماد**: **البسباس** biten beldelerdir; ve **الصّلقامة**: yaşlı deve. Der ki: bu **المعزاء** **الصّلاقمة**ler onu çiğnediğinde, toynakları onu ezer de şişirir; çünkü o kalındır.

**زمع**:
**الزَّمَعُ**: bilekte, koyun tırnaklarına benzer küçük çıkıntılardır; her ayakta iki **زَمَعَة** vardır; sanki boynuzlardan yaratılmışlardır; her tırnaklı için olur.
Ve denir: “tavşanların ayaklarının arkasında **زَمَعاتٌ** vardır; bundan dolayı onlara **زَموع** denir.” **الشماخ** dedi ki:
وما تَنْفَكُّ بين عَوْيْرِضـاتٍ		تَجُرُّ برأسِ عِكْرِشَةٍ زَمُوعِ
**حماس** dedi ki: **زموع**: tek başına olan tavşanlardan bir tekidir.
Ve ottan **الزَّمَعَة**: koyunların ve keçilerin yediği küçük otlardan bir tek parça.
Ve denir: bilakis **الزّموع** tavşanlardan hızlı, çevik olanlardır; **تزمَع زمعانا**; yani onun sürati ve hafifliği.
Ve insanların rezillerine denir ki: onlar ancak **زَمَعٌ**dır.
Ve erkeklerde **أزماع**; tırnaktaki **الزَّمَع** menzilesindedir. Dedi ki:
ولا الجدا من مشعب حبّاض
ولا قُماشَ الزَّمَع الأحراض
Der ki: içlerindeki hayrın azlığından dolayı toplanıp çekilmezler; ve **متعب**’den diye rivayet olunur. Ve onun sözü: **من مشعب**; yani, insanlardan tek bir fert içinde. Ve **الحابض**: erkeklerden aciz olan; o, aşağı tabakadır. Ve onun sözü: **أحراض**; yani, kısa boylu, kendilerinde hayır olmayanlar.
Ve denir: **رجل زمع**; yani, olaya karşı hafif (çabuk).
Ve **الزّمَاعةُ**: çocuğun başıyla, bıngıldağından birlikte hareket eden şeydir; o, **اللّماعّة**dir.
Ve **الزّميعُ**: işi **يُزمِعُ** edip sonra dönmeyen yiğit; onlar **الزُّمَعاءُ**dır; bunun masdarı: **الزّماع**. Dedi ki:
وصِلْهُ بالزّماع وكلّ أمـرٍ		سما لك أو سموتَ له ولوع
Yani: o, **عزم**dır. Ve **أزمعوا** alâ kذا: onun üzerinde sebat ettiler; kavmin **عزيمة**si: onda mutlaka yürümeleridir. Ve **أزمعوا بالابتكار**; ve **أزمعوا ابتكارا**. Dedi ki:
أأزْمَعْتَ من آلِ ليلى ابتكارا
Ve bitki **أَزْمَعَ** eder, **إزماعاً**: bitkinin hepsi bir düzeye gelmediğinde; parça parça, dağınık olduğunda; onun bir kısmı bir kısmından daha üstün (olduğunda).

**مزع**:
Ceylan koşusunda **مَزَعَ** eder, **يَمزَعُ مَزْعاً**: yani, hızlandı. Dedi ki:
فأقبلن يَمْزَعْنَ مَزْعَ الظباء
Ve bir kadın, pamuğu eliyle **تُمَزّعُ** eder; onu kabarttığında sanki onu kesiyor, sonra onu birleştiriyor; böylece onu iyileştiriyor.
Ve **مُزْعَة**: yağlılıktan bir kalıntı. Denir: onun ne **جُزْعَةٌ**si vardır ne **مُزْعةٌ**si; **الجُزْعَة**: kapta kalan şeydir; **المُزْعَةُ**: parçalanmış yağdan bir şeydir.
Ve denir: o, öfkeden neredeyse **يَتَمَزَّعُ** eder; yani, yarıklar hâlinde saçılır.
Ve tüyden, pamuktan ve benzerinden **المِزْعَةُ**; bez parçalarından **المِزْقَةِ** gibidir. Ve bir devekuşunu vasfederek dedi ki:
مِزَعٌ يطير به أسفّ خِذوم
Ve **المُزْعةِ** hakkında dedi; yani: yağ parçası:
فلمّا تخلّل طرف الخـلا		ل لم يبق في عينه مُزْعَه
Bir kör gözü vasfeder. Onun sözü **تخلّل**: yani, **الخلال**’ı ıskaladı ve eli hareket etti de **الخلال**’ı onun gözüne isabet ettirdi, onu acıttı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَزَمْتُ على كذا عَزْماً وعُزْماً بالضم وعَزيمَةً وعَزيماً، إذا أردت فعله وقطعت عليه. قال الله تعالى: "ولم نَجِد له عَزْماً" أي صَريمةَ أمرٍ. ويقال أيضاً: عَزَمْتُ عليك، بمعنى أقسمت عليك. واعْتَزَمْتُ على كذا وعَزَمْتُ بمعنًى. والاعْتِزامُ: لزوم القصد في المشي. والعَزائِمُ: الرُقَى. الأصمعي: العَوْزَمُ: الناقةُ المسنَّةُ وفيها بقيَّةٌ من شباب. والعَوْزَم: العجوزُ.

##### Türkçe

**عَزَمْتُ** şu şeye karşı **عَزْماً** ve (ötre ile) **عُزْماً** ve **عَزيمَةً** ve **عَزيماً** (diye): onu yapmayı istediğin ve onun üzerinde kesin karar verdiğin zaman. Allah Teâlâ dedi ki: “Ve onun için bir **عَزْماً** bulmadık”; yani bir işin **صَريمةَ**si. Yine denir: **عَزَمْتُ عليك**; “sana yemin ettim” anlamında. Ve **اعْتَزَمْتُ** şu şeye ve **عَزَمْتُ** aynı anlamdadır. Ve **الاعْتِزامُ**: yürüyüşte kastı sürdürmek. Ve **العَزائِمُ**: rukyeler. el-Asmaî: **العَوْزَمُ**: yaşlı deve; onda gençlikten bir kalıntı vardır. Ve **العَوْزَم**: yaşlı kadın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والزاي مع الميم
عزم ، زمع ، زعم ، مزع ، معز : مستعملة .
عزم : قال الله جلّ وعزّ : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ) ( محمد : 21 ) سمعت المنذري يقول : سمعت أبا الهيثم يقول في قوله تعالى : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( هو فاعل معناه المفعول ، وإنما يُعْزَم الأمر ولا يَعزِم ، والعزم للإنسان لا للأمر . قال : وهكذا كقولهم : هَلَك الرجلُ وإنما أُهْلِكَ .
وقال الزجّاج في قوله : ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا عَزَمَ ( : فإذا جدّ الأمرُ ولزم فرضُ القتال . قال : هذا معناه . والعرب تقول : عَزَمتُ الأمر وعزمتُ عليه . قال الله تعالى : ( وَإِنْ عَزَمُواْ الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) ( البقرة : 227 ) .
وقال الليث : العَزْمُ ما عَقَد عليه قلبُك من أمرٍ أنك فاعله . وتقول : ما لفلان عزيمة ، أي لا يثبت على أمرٍ يعزِم عليه .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( خير الأمور عوازمها ) . وله معنيان : أحدهما : خير الأمور ما وكّدت عَزْمَك ورأيك ونِيّتك عليه ، ووَفَيت بعهد الله فيه .
وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال : إن الله عز وجل يحبّ أن تؤتى رُخَصه ، كما يحبّ أن تؤتى عزائمه . قال أبو منصور :
عزائمه : فرائضه التي أوجبها وأمرنا بها .
ورَوَى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : العَزْمِيُّ من الرجال : المُوفِي بالعهد . والمعنى الثاني في قوله ( خير الأمور عوازمها ) أي فرائضها التي عَزَم الله عليك بفعلها . وأما قول الله جل وعزَّ في قصة آدم : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) فإن الفرّاء قال : لم نجد له صَرِيمة ولا حَزْماً فيما فَعَل .
وقال أبو الهيثم : الصَرِيمة والعَزِيمة واحدة ، وهي الحاجة التي قد عزمْتَ على فعلها . يقال : طَوَى فلان فؤاده على عَزِيمة أمرٍ إذا أسَرّها في فؤاده .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العرب تقول : ماله مَعْزِمٌ ولا مَعْزَم ولا عَزِيمة ولا عَزْمٌ ولا عُزْمَانٌ .
وقال بعضهم في قوله : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( أي رأياً معزوماً عليه . والعَزِيمُ والعَزِيمة واحد ، يقال : إن رأيه لذو عَزِيم .
وقال الليث : العَزِيمة من الرُقَى : التي يُعْزَمُ بها على الجنّ والأرواح .
وقال غيره : عَزَمْتُ عليك لتفعلنَّ أي أقسمتُ . وعَزْمُ الراقِي والحَوّاء كأنه إقسام على الداء والحَيّة .
وقال الليث : الاعتزام : لزوم القَصْد في الحُضْر . وأنشد لرؤبة :
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ
والرحل يَعْتزِم الطريقَ : يمضي فيه ولا ينثني ، وقال الأُرَيْقِط :
معتزماً للطُرُق النواشط
وعزائم السجود : ما عُزِمَ على قارىء آيات السجود أن يسجد لله فيها . والفَرَس إذا وُصِف بالاعتزام فمعناه تجليحُه في حُضْره غير مجيب لراكبه إذا كَبَحه . ومنه قول رؤبة :
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ
حدثنا محمد بن مُعَاذ عن عبد الجبار عن سُفْيَان عن إسماعيل بن أبي خالد قال : سمعت قيساً يقول : سمعت الأشعث يقول لعمرو بن معد يكرب : أما والله لئن دنوتُ لأضرطنّك ، قال : كلاّ والله إنها لعَزُوم مُفزعة . أراد بالعزوم اسْته .
أراد أن لها عَزْماً وليست بواهية فتضرِط وإنما أراد نفسه . وقوله : مفزَّعة : بها تنزل الأفزاع فتجليها . عزوم : ذات صرامة وحَزْم .
قال شمر : العزوم الصَبور المجدّة الصحيحة العَقْد . قال : والدُبُر يقال لها : أمّ عَزْم ، يقال : كذبته أمُّ عزمِهِ . شمر : عزمت عليك أي أمرتك أمراً جِداً ، وهي العَزْمة . وعزائم السجود : ما أمِر السجود فيها . قال الأصمعي : العَزُوم من الإبل التي قد أسنَّت وفيها بقية من الشباب .
وقال ابن الأعرابي : العَزْمِيُّ : بيَّاع الشجِير . قال والعُزُمُ : عَجَم الزبيب واحدها عَزْمٌ . قال والعَزُومُ والعَرْزَمُ : الناقة الهَرِمَة الدِلْقِم . قال والعَزْم : الصَبْرُ في لغة هُذَيل . يقولون : مالي عنك عَزْمٌ أي صبرٌ .
وقال جلّ وعزّ : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ) ( طاه : 115 ) .
وأخبرني ابن مَنيع عن عليّ بن الجَعْد عن شُعْبة عن قَتَادة في قوله تعالى : ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْماً ( قال : صبراً .
وقال ابن الأعرابي : العُزُمُ : العجائز واحدتهنّ عَزُوم . قال والعَزْمُ : شَجِير الزَبِيب .
وقال أبو زيد : عُزْمَةُ الرجل : أُسْرته وقبيلته ، وجماعها العُزَمُ .
وقال أبو عمرو : العَزَمَةُ : المصحّحون للمودّة .
وقال ابن شميل في قوله : عَزْمَة من عَزَمَات الله قال : حقٌّ من حقوق الله أي واجب مما أوجبه الله . وقال في قوله تعالى : ( كُونُواْ قِرَدَةً ) ( البقرة : 65 ) هذا أمر عَزْم . وقوله : ( كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ ) ( آل عمران : 79 ) هذا فَرْضٌ وحُكْمٌ .
زمع : الأصمعي : الزَمَعُ : رِعْدة تعتري الإنسان إذا همّ بأمر ورجلٌ زَمِيعٌ ، وهو الشجاع الذي إذا أزْمَعَ الأمرَ لم يَنْثَنِ عنه . والمصدر : الزَمَاعُ .
أبو عبيد عن الكسائي : أزْمَعتُ الأمر ، وأنكر أزْمَعْتُ عليه . قال شمر : وغيره يجيز أزمعت عليه . أبو عبيد : الزَمَعُ : الزيادة الناتئة فوق ظِلْف الشاة .
الأصمعي : الزَمُوع من الأرانب : التي تقارِب عَدْوَهَا وكأنها التي تَعْدُو على زَمعتها . وهي الشَعَرات المُدَلاّة في مؤخِّر رِجْلها . أبو عمر : يقال منه : قد أزْمَعَتْ أي عَدَتْ .
وقال أبو زيد : الزَمَعَةُ : الزائدة من وراء الظِلْف ، وجمعها زَمَع .
وقال الليث : الزَمَعُ : هَنَات شِبْهُ أظفار الغنم في الرُسْغ ، في كل قائمة زَمَعَتَانَ كأنما خُلِقتا من قِطَع القُرُون . قال : وذكروا أن للأرنب زَمَعات خَلْف قوائمها . ولذلك تنعت فيقال لها : زَمُوع . قال : ويقال : بل الزَمُوع من الأرانب النشيطةُ السريعة ، تَزْمَعُ زَمَعَاناً أي تخف وتسرع . قال : ويقال لرُذالة الناس : إنما هم زَمَعٌ ، شُبِّهُوا بزَمَع الأظلاف .
وقال الليث : الزَمَّاعة بالزاي : التي تتحرك من رأس الصبيِّ في يافوخه . قال : وهي الرمّاعة واللَمَّاعة . قلت : المعروف فيها الرَمَّاعَة بالراء ، وما علمت أحداً روى الزَمَّاعة غير الليث والله أعلم .
وقال ابن شميل : الزَمَعُ : الأُبَنُ تخرج في مخارج العناقيد . وقد أزْمَعَت الحَبَلَةُ إذا أعظمت زَمَعَتها ودنا خروج الحِجنة منها والحِجنة والنامية شُعَب . إذا عظمت الزَمَعة فهي البَنِيقة . وأكمحت الزَمَعة إذا ابيَضَّت وخرج عليها مثل القُطْن ، وذلك الإكماح ، والزَمَعة أول شيء يخرج منه فإذا عظم فهو بَنِيقة .
وقال الليث : أزمَع النَبْتُ إزماعاً إذا لم يَسْتَوِ العُشْب كله وكان قِطَعاً متفرّقة وبعضه أفضل من بعض .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَمْعِيُّ : الخسيس . والزَمْعِيُّ : السريع الغضب . وهو الداهية من الرجال .
سَلَمة عن الفرّاء قال : قَزَعَ قَزَعَاناً وزَمَعَ
زَمَعَاناً وهو مَشيٌ متقارِبٌ .
وقال ابن الأعرابي : جاء فلان بالأزامع أي بالأمور المُنكَرات . قال : والزَمَعُ من النبات : شيء ههنا وشيء ههنا مثل القَزَع في السماء . قال : والرَشَم من النبات مثل الزمَع : رَشَمَةٌ ههنا وَرَشَمَةٌ ههنا .
وفي ( نوادر الأعراب ) : زُمْعَةٌ من نَبْت ورُمْعَةَ من نبت وزُوعَة من نبت ولُمْعَة من نبت ورُقْعة من نبت بمعنى واحد .
زعم : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الزَعْمُ يكون حقًّا ويكون باطلاً . وأنشد في الزَعْم الذي هو حَقّ :
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
قال : والبيت لأُمَيَّة . وقال الليث : سمعت أهل العربية يقولون : إذا قيل : ذَكَر فلان كذا وكذا فإنما يقال ذلك لأمر يُسْتَيقَنُ أنه حَقّ ، فإذا شُكّ فيه فلم يُدْرَ لعلّه كذِب أو باطل قيل : زعم فلان . قال : وكذلك تفسّرُ هذه الآية : ( فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ ) ( الأنعام : 136 ) أي بقولهم الكذبَ .
وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : تقول العرب قال إنه ، وزَعَم أنه ، فكسروا الألف مع قال ، وفتحوها مع زَعم ؛ لأن زعم فِعْل واقع بها أي بالألف متعدّ إليها ؛ ألا ترى أنك تقول : زعمتُ عبد الله قائماً ، ولا تقول : قلتُ زيداً خارجاً ، إلا أن تُدخِل حرفاً من حروف الاستفهام فتقول : هل تقولُه فعل كذا ، ومتى تقولني خارجاً ؟ وأنشد :
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
فمعناه فمتى تظنّ ومتى تزعم .
وقال ابن السكيت في قوله :
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
قال يقول : كان حُبّها عَرَضاً من الأعراض اعترضني من غير أن أطلبه . فيقول : عُلِّقْتُهَا وأنا أقتل قومها ، فكيف أحبّها وأنا أقتلهم أم كيف أقتلهم وأنا أحبّها ثم رجع على نفسه مخاطِباً لها فقال : هذا فِعل ليس بفعل مثلي . قال : والزَعْمُ إنما هو في الكلام . يقال : أمرٌ فيه مُزَاعَم أي أمرٌ غير مستقيم ، فيه منازعة بعدُ . قلت : والرجل من العرب إذا حدّث عمّن لا يحقق قولَه يقول : ولا زَعَمَاتِه ومنه قوله :
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ
أبو عبيد عن الأصمعي : الزَعُوم من الغنم التي لا يُدْرَى أبها شَحم أم لا . ومنه قيل : فلانٌ مُزَاعِم وهو الذي لا يوثَق به . عمرو عن أبيه قال : الزَعُوم : القليلة الشحم ، وهي الكثيرة الشحم . وهي المُزْعِمة . قال فمن جعلها القليلة الشحم فهي المزعومة ، وهي التي إذا أكلها الناس قالوا لصاحبها توبيخاً له : أزَعَمْت أنها سمينة . وقال أبو سعيد : أمرٌ مُزْعِم أي مُطمِع وتزاعم القوم على كذا تزاعُماً إذا تظافروا عليه . قال : وأصله أنه صار بعضهم لبعض زعيماً . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم ) . وقال الله تبارك وتعالى : ( وَأَنَاْ بِهِ
زَعِيمٌ ) ( يوسف : 72 ) قلت : وما علمت المفسّرين اختلفوا في قوله ) وَأَنَاْ بِهِ زَعِيمٌ ( . قالوا جميعاً : معناه : وأنا به كفيل ، منهم سَعِيد بن جُبَير وغيره . أبو عبيد عن الكِسائيّ قال : زَعَمتُ به أزعمُ به زَعْماً وزَعَامَةً أي كفَلتُ به . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : زَعَمَ يَزْعُمُ زَعَامَةً إذا كفَلَ . وزَعِمَ يَزْعَم زَعَماً إذا طمِع وقال لَبِيد :
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
قال أبو العباس : الزَعَامة يقال : الشرف والزعامة يقال الشرف والرياسة . قال وقال غير ابن الأعرابي : الزَعَامة : الدِرْع . وزعيم القوم سيّدهم والمتكلِّم عنهم .
وقال الفرّاء : زعيم القوم سيّدهم ومِدْرَهُهم وقال الليث : يقال زُعْم وزَعْمٌ . قال : والزُعْمُ تميميّة . والزَعْمُ حجازية . قال : وتقول : زعمتْ أني لا أحبّها ، وزعمتْني لا أحبّها ، يجيء في الشِعر . فأمَّا في الكلام فأحسن ذلك أن تُوقِع الزَعْم على ( أن ) دُون الاسم . وأنشد :
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
قال : ويقال : زعِم فلان في غير مَزْعَم أي طَمِعَ في غير مطمَع . قال والتزعّم : التكذب وأنشد :
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الزَعْمِيُّ الكذَّاب والزَعْمِي الصادق .
وقال شمر : روي عن الأصمعي أنه قال : الزَعْم الكذب . قال الكميت :
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
يريد السراب . قال شمر : والعرب تقول أكذب من يَلْمَع . وقال شُرَيح : زعموا كنيةُ الكذب . وقال شمر : الزعم والتزاعم أكثر ما يقال فيما يُشَكُّ فيه ولا يُحَقَّق . وقد يكون الزعم بمعنى القول . ويروى للجعديّ يصف نوحاً :
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
فهذا معناه التحقيق . والمِزْعَامَة الحيّة .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء قال الكسائيّ : إذا قالوا : عُزمَةٌ صادقة لأتينَّك رفعوا ، وحَلْفَةٌ صادقة لأقومنَّ قال : وينصبون يميناً صادقة لأفعلنَّ . قال : والزَعْم والزُعم والزِعم ثلاث لغات .
معز : المَعْزُ والمعَزُ : ذوات الشعرِ من الغَنَم . ويقال للواحد مَاعِز . ويجمع مِعْزىً ومَعيزاً وأخبرني المنذري عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : مِعْزى تُصْرَفُ إذا شُبِّهَتْ بمِفْعَل . قال وأصله فِعْلَى فلا تصرف . قال : وهو المعتمد عليه . قال : وكذلك دُنْيَا لا تصرف : لأنها فُعْلَى . قلت الميم في المِعْزَى أصليّة . قال : ومن صرف دُنْيا شبَّهها بفُعْلَل ، والأصل ألاَّ تصرف . ويقال : رجل ماعِز إذا كان حازماً مانعاً ما وراءه شَهْماً ، ورجلٌ ضائن إذا كان ضعيفاً أحمق . قال ذلك ابن حبيب . ثعلب عن
ابن الأعرابي قال : المعْزِيّ : البخيل الذي يجمع ويَمْنَع . وقال الليث : الرجل الماعِز : الشديد عَصْبِ الخَلْق : يقال ما أمعزه من رجل ، أي ما أشدَّه وأصلبه . والأمْعُوز : جماعة الثياثل من الأوعال . وقال غيره : رجل مَعَّاز : صاحب مِعْزى . وقال الأصمعي : عِظَام الرمل ضوائنه ، ولِطَافه : مواعزه . وقال : رجل ضائن : كثير اللحم . ورجل ماعِز إذا كان معصوباً . وما أمعز رأيه إذا كان صُلْب الرأي . الرياشي عن الأصمعيّ قال الأمْعَز : المكان الكثير الحَصى والمَعْزاء مثله . وتجمع أمَاعِز ومَعْزاوات . وربما جُمعت على مُعْزٍ وأنشد الليث :
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
وقال مثمر قال ابن شميل : المَعْزَاء : الصحراء فيها إشرافٌ وغلِظٌ ، وهي طينٌ وحَصًى مختلطانِ غير أنها أرض صُلْبة غليظة الموطىء ، وإشرافها قليل لئيم تقود أدنى من الدعوة وهي مَعِرَة من النبات . أبو عبيد عن أبي زيد : الأُمْعُوز : الثلاثون من الظِباء إلى ما زادت . وقال ابن شميل : المِعْزِى للذكور والإناث ، والمَعْزُ مثلها والمعيز مثلها وكذلك الضِئين .
مزع : في الحديث : ( ما عليه مُزْعَةُ لَحْمٍ ) معناه : ما عليه حُزّة لحم وكذلك ما في وجهه لحادة لحْم روى ابن المبارك عن معمر عن عبد الله بن مسلم عن حمزة بن عبيد الله عن ابن عمر قال : لا تزال المسألة تأخذكم حتى يلقى الله ما في وجهه مُزْعةُ لحم ويقال : مَزَّعَ فلان أمره تمزيعاً إذا فرّقه . وقال الكسائي فيما رَوَى عنه أبو عبيد ما عليه مُزعَة لحمٍ في باب النفي . وقال الليث المِزْعَة من الريش والقطن كالمِزقة والبِتْكة وجمعها مِزَعٌ ومزَاعَة الشيء : سُقَاطتهُ . ثعلب عن ابن الأعرابي : المَزْعِيُّ النمّام ويكون السيّار بالليل والقنافذ تَمْزَع بالليل مَزْعاً إذا سعت فأسرعتْ . وأنشد الرياشي لعَبْدة بن الطَبِيب :
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
تضرب مثلاً للنمّام . ومزّع اللحم تمزيعاً إذا قطَّعه وقال خُبَيب :
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
وقال الليث : يقال مَزَعَ الظبْيُ يمزَعُ إذا أسرع في عَدْوه . والمرأة تمزّع القطن بيدها إذا زَبَّدَتهُ تقَطّعه ثم تؤلفه فتجوّده بذلك . وقال ابن الأعرابي : القُنْفُذ يقال له : المزَّاع . ويقال للظبي إذا عَدَا : مَزَعَ وقَزعَ . عمرو عن أبيه : ما ذقتُ مُزعَةَ لحم ولا حِذْفَةً ولا حِذبة ولا لحبَةً ولا حِرْباءة ولا يَرْبوعةً ولا مَلاكاً ولا مَلوكاً بمعنى واحد .

##### Türkçe

باب العين والزاي مع الميم
**عزم** ، **زمع** ، **زعم** ، **مزع** ، **معز** : kullanımdadır.

**عزم** : Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا **عَزَمَ** ) ( Muhammed: 21 ). Münzirî’nin şöyle dediğini işittim: Ebû’l-Heysem’in, Yüce Allah’ın sözü hakkında şöyle dediğini işittim: ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا **عَزَمَ** ) (o, faili olup manası mef‘ûldür; ancak iş **يُعْزَمُ** edilir, **يَعزِم** etmez; **العزم** insana aittir, işe değil). Dedi ki: Bu, onların “**هَلَك** adam” demeleri gibidir; hâlbuki ancak “**أُهْلِكَ**” edilmiştir.

Zeccâc da ( مَّعْرُوفٌ فَإِذَا **عَزَمَ** ) hakkında şöyle dedi: İş ciddileşince ve savaşın farziyeti gerekli olunca. Dedi ki: Bunun manası budur. Araplar der ki: **عَزَمتُ** işi ve ona **عزمتُ**. Yüce Allah şöyle dedi: ( وَإِنْ **عَزَمُواْ** الطَّلَاقَ فَإِنَّ اللَّهَ سَمِيعٌ عَلِيمٌ ) (Bakara: 227).

Leys dedi ki: **العَزْمُ**; yapacağın bir işten kalbinin üzerine bağladığı şeydir. Ve dersin ki: Falanın **عزيمة**si yoktur; yani, üzerine **يعزِم** ettiği bir işte sebat etmez.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( خير الأمور **عوازمها** ). Onun iki manası vardır: Birincisi: İşlerin hayırlısı, üzerine azmini, görüşünü ve niyetini pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdini yerine getirdiğin şeydir.

Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi ki şöyle dedi: Şüphesiz Allah عز وجل, ruhsatlarının alınmasını sever; azîmetlerinin alınmasını sevdiği gibi. Ebû Mansûr dedi ki:
**عزائمه**: O’nun farz kıldığı ve bize vacip kılıp emrettiği farzlarıdır.

Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti; dedi ki: Erkeklerden **العَزْمِيُّ**: ahde vefa gösterendir. Ve ( خير الأمور **عوازمها** ) sözündeki ikinci mana: yani, Allah’ın sana onları yapmayı **عَزَم** ettiği farzlarıdır. Ama Allah جل وعزَّ’ün Âdem kıssasında sözü: ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ **عَزْماً** ) (Tâhâ: 115); Ferrâ dedi ki: Yaptığı şeyde onun için **صَرِيمة** ve **حَزْم** bulmadık.

Ebû’l-Heysem dedi ki: **الصَرِيمة** ile **العَزِيمة** birdir; o, yapmaya azmettiğin ihtiyaçtır. Denir ki: Falan, bir işin **عَزِيمة**si üzerine gönlünü dürdü; onu gönlünde gizlediği zaman.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: Araplar der: Onun ne **مَعْزِمٌ**’i vardır ne **مَعْزَم**’ı ne **عَزِيمة**si ne **عَزْمٌ**’ı ne de **عُزْمَانٌ**’ı.

Bazıları ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ **عَزْماً** ) hakkında şöyle dedi: yani, üzerine azmedilmiş bir görüş. **العَزِيمُ** ile **العَزِيمة** birdir; denir ki: Şüphesiz onun görüşü **ذو عَزِيم**’dir.

Leys dedi ki: **العَزِيمة** rukyelerden: cinler ve ruhlar üzerine onunla **يُعْزَمُ** edilen şeydir.

Başkası dedi ki: **عَزَمْتُ** عليك لتفعلنَّ; yani yemin ettim. Ve rukyeci ile yılan efsuncusunun **عَزْمُ**’u, sanki hastalığa ve yılana karşı bir yemin etmedir.

Leys dedi ki: **الاعتزام**: yerleşik yerde kasda bağlı kalmaktır. Ru’be’ye ait olarak okundu:
إذا اعتزمن الرَهْو في انتهاضِ

Ve eyer, yolu **يَعْتزِم** eder: onda gider ve dönmez. Ureykıt dedi ki:
معتزماً للطُرُق النواشط

Ve secde azîmetleri: secde âyetlerini okuyan kimseye, onlarda Allah için secde etmesi üzerine **عُزِمَ** edilen şeydir. At, **الاعتزام** ile vasfedilirse manası: yerleşik yürüyüşünde, binicisi onu dizginleyince ona cevap vermeyen şekilde ileri atılmasıdır. Ru’be’nin sözü de bundandır:
مُعْتَزِم التجليح ملاّخ المَلَقْ

Muhammed b. Mu‘âz bize rivayet etti; Abdülcebbâr’dan; Süfyân’dan; İsmâ‘îl b. Ebî Hâlid’den; dedi ki: Kays’ı şöyle derken işittim: Eş‘as’ın, Amr b. Ma‘dîkerib’e şöyle dediğini işittim: “Ama vallahi, yaklaşacak olursam mutlaka seni osurtacağım.” Dedi ki: “Hayır vallahi, şüphesiz o, korkutucu bir **عَزُوم**’dur.” **العزوم** ile onun kıçını kastetti.

Onun için bir **عَزْم** olduğunu, gevşek olmadığını, dolayısıyla osurmadığını kastetti; ancak kendisini kastetti. Ve sözü: **مفزَّعة**: onunla korkular iner de onu giderir. **عزوم**: **صرامة** ve **حَزْم** sahibi.

Şemmer dedi ki: **العزوم**; sabırlı, gayretli, sağlam, akdi sahih olandır. Dedi ki: Ve kıça **أمّ عَزْم** denir; denir ki: “Onu, onun **أمُّ عزمِهِ**’i yalanladı.” Şemmer: **عزمت عليك**; yani sana ciddi bir emir verdim; o da **العَزْمة**’dir. Ve secde azîmetleri: içinde secde emredilmiş olan şeydir. Asma‘î dedi ki: Develerden **العَزُوم**: yaşlanmış olup içinde gençlikten bir kalıntı bulunanlardır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العَزْمِيُّ**: çalı-çırpı satıcısıdır. Ve **العُزُمُ**: kuru üzüm çekirdekleridir; tekili **عَزْمٌ**’dır. Ve **العَزُومُ** ile **العَرْزَمُ**: yaşlı, iri, bunak dişi devedir. Ve **العَزْم**: Hüzeyl dilinde sabırdır. Derler ki: “Benim senden yana **عَزْمٌ**’ım yoktur”; yani sabrım yoktur.

Allah جلّ وعزّ şöyle dedi: ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ **عَزْماً** ) (Tâhâ: 115).

İbn Menî‘ bana haber verdi; Ali b. el-Ca‘d’dan; Şu‘be’den; Katâde’den; Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( وَلَمْ نَجِدْ لَهُ **عَزْماً** ); dedi ki: sabır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العُزُمُ**: yaşlı kadınlardır; onların tekili **عَزُوم**’dur. Ve **العَزْمُ**: kuru üzüm çalılığıdır.

Ebû Zeyd dedi ki: Adamın **عُزْمَةُ**si: ailesi ve kabilesidir; çoğulu **العُزَمُ**’dır.

Ebû Amr dedi ki: **العَزَمَةُ**: dostluğu sağlamlaştıranlardır.

İbn Şümeyl, “Allah’ın **عَزَمَات**’ından bir **عَزْمَة**” sözü hakkında dedi ki: Allah’ın haklarından bir haktır; yani Allah’ın vacip kıldığı şeylerden bir vacip. Ve Yüce Allah’ın sözü hakkında: ( كُونُواْ قِرَدَةً ) (Bakara: 65) bu, bir **أمر عَزْم**’dır. Ve sözü: ( كُونُواْ رَبَّانِيِّينَ ) (Âl-i İmrân: 79) bu, bir **فَرْضٌ** ve **حُكْمٌ**’dür.

**زمع** : Asma‘î: **الزَمَعُ**: insanın bir işe niyetlendiğinde ona arız olan titremedir. Ve **زَمِيعٌ** adam: o, işi **أزْمَعَ** ettiğinde ondan dönmeyen yiğittir. Masdar: **الزَمَاعُ**.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **أزْمَعتُ** işi; ve “**أزْمَعْتُ** عليه”yi inkâr etti. Şemmer dedi ki: Başkası “**أزمعت عليه**”yi caiz görür. Ebû Ubeyd: **الزَمَعُ**: koyunun tırnağının üstündeki dışa çıkık fazlalıktır.

Asma‘î: Tavşanlardan **الزَمُوع**: koşuşu birbirine yaklaştıran; sanki **زَمعتها** üzerinde koşan gibidir. O, arka bacağının gerisinde sarkık kıllardır. Ebû Ömer: Ondan denir ki: “**قد أزْمَعَتْ**”; yani koştu.

Ebû Zeyd dedi ki: **الزَمَعَةُ**: tırnağın arkasındaki fazlalıktır; çoğulu **زَمَع**’dır.

Leys dedi ki: **الزَمَعُ**: bilekte, koyun tırnaklarına benzer küçük şeylerdir; her ayakta iki **زَمَعَة** vardır; sanki boynuz parçalarından yaratılmış gibidir. Dedi ki: Tavşanın da ayaklarının arkasında **زَمَعات**ı olduğu zikredildi; bu yüzden vasfedilir ve ona **زَمُوع** denir. Dedi ki: Denir ki: Bilakis tavşanlardan **الزَمُوع**; çevik, hızlı olanıdır; **تَزْمَعُ زَمَعَاناً**; yani hafifler ve hızlanır. Dedi ki: İnsanların döküntüsüne denir: “Onlar ancak **زَمَعٌ**’dır”; tırnakların **زَمَع**’ına benzetildiler.

Leys dedi ki: **الزَمَّاعة** (زاي ile): çocuğun başında, bıngıldağında hareket eden şeydir. Dedi ki: O, **الرمّاعة** ve **اللَمَّاعة**’dır. Dedim ki: Bunun bilinen adı **الرَمَّاعَة** (راء ile)dir; Leys’ten başka **الزَمَّاعة**yı rivayet eden kimseyi bilmedim; Allah daha iyi bilir.

İbn Şümeyl dedi ki: **الزَمَعُ**: salkım çıkış yerlerinde çıkan **الأُبَنُ**’dür. Ve **الحَبَلَةُ** **أزْمَعَت**; yani **زَمَعَتها** büyüdüğünde ve ondan **الحِجنة**’nin çıkışı yaklaştığında; **الحِجنة** ve **النامية** dallardır. **الزَمَعة** büyüyünce o **البَنِيقة**’dir. Ve **الزَمَعة** **أكمحت**; yani beyazlayıp üzerinde pamuk gibi bir şey çıktığında; bu **الإكماح**tır. **الزَمَعة** ondan çıkan ilk şeydir; büyüyünce o **بَنِيقة** olur.

Leys dedi ki: Bitki **أزمَع** eder, **إزماعاً**; yani otun hepsi eşit olmaz da parça parça olur; bazısı bazısından daha üstün olur.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَمْعِيُّ**: aşağılık. Ve **الزَمْعِيُّ**: çabuk öfkelenen. Ve o, erkeklerden belâdır.

Seleme, Ferrâ’dan dedi ki: **قَزَعَ** **قَزَعَاناً** ve **زَمَعَ** **زَمَعَاناً**; o, birbirine yakın yürüyüştür.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Falan, **بالأزامع** ile geldi; yani münker işlerle. Dedi ki: Bitkiden **الزَمَعُ**: burada bir şey, burada bir şey; gökteki **القَزَع** gibidir. Dedi ki: Bitkiden **الرَشَم** da **الزمَع** gibidir: burada bir **رَشَمَة** ve burada bir **رَشَمَة**.

( **نوادر الأعراب** )da: Bitkiden **زُمْعَةٌ** ve bitkiden **رُمْعَةَ** ve bitkiden **زُوعَة** ve bitkiden **لُمْعَة** ve bitkiden **رُقْعة**; tek manadadır.

**زعم** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمُ** hak olur ve bâtıl olur. Hak olan **الزَعْم** hakkında şu beyit okundu:
وإنّي أذينُ لكم أنه
سيُنجزكم ربّكم ما زَعَمْ
Dedi ki: Beyit Ümeyye’nindir. Leys dedi ki: Arap dili ehlinin şöyle dediğini işittim: “Falan şöyle şöyle zikretti” denildiğinde, bu ancak hak olduğu kesin bilinen bir şey için söylenir; onda şüphe edilirse, belki yalan yahut bâtıl olduğu bilinmezse “Falan **زعم** etti” denir. Dedi ki: Bu âyet de böyle tefsir edilir: ( فَقَالُواْ هَاذَا لِلَّهِ بِزَعْمِهِمْ ) (En‘âm: 136); yani yalan sözleriyle.

Münzirî’nin şöyle dediğini işittim: Ebû’l-Heysem’in şöyle dediğini işittim: Araplar “**قال** إنه” der ve “**زَعَم** أنه” der; **قال** ile birlikte elif’i kesreli yaptılar, **زعم** ile birlikte onu fethalı yaptılar; çünkü **زعم** elif ile vâki olan bir fiildir; yani ona (elife) müteaddîdir; görmez misin ki sen “**زعمتُ** عبد الله قائماً” dersin; “**قلتُ** زيداً خارجاً” demezsin; ancak istifham harflerinden bir harf sokarsan, “هل تقولُه فعل كذا” dersin ve “متى تقولني خارجاً؟” dersin. Ve şu okundu:
قال الخليط غداً تَصَدُّعُنَا
فمتى تقول الدارَ تَجْمعُنَا
Manası: “Ne zaman zannedersin, ne zaman **تزعم** edersin?”

İbnü’s-Sikkît şu söz hakkında dedi:
عُلِّقْتُهَا عَرَضاً وأقتُلُ قومها
زَعْماً لَعَمْرُ أبيك ليس بمزعَمِ
Diyor ki: Onu sevmem, istekle aramadığım halde bana arız olan arızalardan bir arıza olarak oldu. “Onu sevdim, hâlbuki kavmini öldürüyorum”; nasıl severim ben onları öldürürken, yahut nasıl öldürürüm ben onları severken? Sonra kendine dönüp ona hitap ederek dedi ki: Bu, benim gibinin fiili olmayan bir fiildir. Dedi ki: **الزَعْمُ** ancak sözde olur. Denir ki: İçinde **مُزَاعَم** olan bir iş; yani düzgün olmayan bir iş; onda hâlâ bir çekişme vardır. Dedim ki: Araplardan bir adam, sözünü tahkik etmeyen birinden haber verdiğinde “ولا **زَعَمَاتِه**” der; bunun örneği şu sözüdür:
لقد خَطَّ رُومِيٌّ ولا زعماتِهِ

Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: Koyunlardan **الزَعُوم**: yağlı mı değil mi bilinmeyen. Bundan dolayı “Falan **مُزَاعِم**’dir” denir; o, kendisine güvenilmeyendir. Amr, babasından dedi ki: **الزَعُوم**: az yağlıdır; ve o, çok yağlıdır. O, **المُزْعِمة**’dir. Az yağlı yapan kimseye göre o **المزعومة**’dur; o, insanlar onu yediklerinde sahibine azarlayarak “Onun semiz olduğunu mu **أزَعَمْت**?” dedikleri şeydir. Ebû Sa‘îd dedi ki: **أمرٌ مُزْعِم**; yani ümit verici. Ve kavim, bir şey üzerinde **تزاعُماً** ile **تزاعم** etti; yani onun üzerinde birbirine destek oldular. Dedi ki: Aslı, bazılarının bazısına **زعيماً** olmasıdır. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: ( الدَّيْنُ مَقْضِيٌّ والزعيمُ غارِم ). Ve Allah تبارك وتعالى şöyle dedi: ( وَأَنَاْ بِهِ **زَعِيمٌ** ) (Yûsuf: 72). Dedim ki: Müfessirlerin ( وَأَنَاْ بِهِ **زَعِيمٌ** ) sözünde ihtilaf ettiklerini bilmedim. Hepsi dedi ki: Manası: “Ben onunla kefilim”; Sa‘îd b. Cübeyr ve başkaları onlardandır. Ebû Ubeyd, Kisâî’den: **زَعَمتُ** به, **أزعمُ** به **زَعْماً** ve **زَعَامَةً**; yani onunla kefil oldum. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **زَعَمَ** **يَزْعُمُ** **زَعَامَةً**; kefil olduğunda. Ve **زَعِمَ** **يَزْعَم** **زَعَماً**; tamah ettiğinde. Lebîd dedi ki:
تَطير عدائدُ الأشراك شَفْعاً
ووِتْراً والزَعَامة للغلامِ
Ebû’l-Abbâs dedi ki: **الزَعَامة** denir: şeref; ve **الزعامة** denir: şeref ve reislik. Dedi ki: İbnü’l-A‘râbî’den başkası dedi: **الزَعَامة**: zırhtır. Ve kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onlar adına konuşandır.

Ferrâ dedi ki: Kavmin **زعيم**i: onların efendisi ve onların **مِدْرَهُ**’udur. Leys dedi ki: **زُعْم** ve **زَعْمٌ** denir. Dedi ki: **الزُعْمُ** Temîm lehçesidir; **الزَعْمُ** Hicaz lehçesidir. Dedi ki: Dersin ki: “**زعمتْ** أني لا أحبّها” ve “**زعمتْني** لا أحبّها”; şiirde gelir. Ama sözde bunun en güzeli, **الزَعْم**’ı isimden aşağıda, ( **أن** ) üzerine vâki kılmandır. Ve şu okundu:
فإن تزعُميني كنت أجهل فيكمُ
فإني شَرَيت الحِلْم بعدكِ بالجهل
Dedi ki: Denir ki: Falan, **في غير مَزْعَم** **زعِم** etti; yani ümit olmayan yerde tamah etti. Ve **التزعّم**: yalan söylemedir. Ve şu okundu:
فأيّها الزاعِم ما تَزَعّمَا

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الزَعْمِيُّ** yalancıdır; ve **الزَعْمِي** doğrudur.

Şemmer dedi ki: Asma‘î’den rivayet edildi; dedi ki: **الزَعْم** yalandır. Kümeyt dedi ki:
إذا الإكام اكتست مآليها
وكان زَعْمَ اللوامع الكَذِبُ
Serabı kasteder. Şemmer dedi ki: Araplar “Parlayandan daha yalancı yoktur” der. Şüreyh dedi ki: “**زعموا**” yalanın künyesidir. Şemmer dedi ki: **الزعم** ve **التزاعم** çoğunlukla şüphe edilen ve tahkik edilmeyen şeyde söylenir. **الزعم** söz manasında da olabilir. Ca‘dî’ye, Nûh’u vasfederken rivayet edilir:
نُودِيَ قُمْ واركبنْ بأهلك إنَّ
الله موْفٍ للناس ما زَعَمَا
Bu, tahkik manasındadır. Ve **المِزْعَامَة**: yılandır.

Münzirî bana, Sa‘leb’den, Seleme’den, Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: Kisâî dedi: “**عُزمَةٌ** صادقة لأتينَّك” dediklerinde ref‘ ederler; ve “**حَلْفَةٌ** صادقة لأقومنَّ” (da böyledir). Dedi ki: “يميناً صادقة لأفعلنَّ”de ise nasb ederler. Dedi ki: **الزَعْم** ve **الزُعم** ve **الزِعم** üç lehçedir.

**معز** : **المَعْزُ** ve **المعَزُ**: koyundan kıl sahibi olanlardır. Tekiline **مَاعِز** denir. **مِعْزىً** ve **مَعيزاً** olarak cem‘ edilir. Münzirî bana, Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **مِعْزى**; **مِفْعَل**’e benzetilirse sarf olunur. Dedi ki: Aslı **فِعْلَى**dır; bu yüzden sarf olunmaz. Dedi ki: Dayanılan budur. Dedi ki: **دُنْيَا** da sarf olunmaz; çünkü o **فُعْلَى**dır. Dedim ki: **المِعْزَى**’daki **الميم** aslîdir. Dedi ki: **دُنْيا**yı sarf eden kimse onu **فُعْلَل**’e benzetmiştir; asıl olan sarf olunmamasıdır. Ve “**ماعِز** adam” denir; kararlı, arkasını koruyan, zeki olduğunda. Ve “**ضائن** adam” denir; zayıf, ahmak olduğunda. Bunu İbn Habîb söyledi. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المعْزِيّ**: toplayıp engelleyen cimridir. Leys dedi ki: **الرجل الماعِز**: yaratılış bağları şiddetli olandır; denir ki: “O, adam olarak ne kadar **أمعزه**”; yani ne kadar şiddetli ve ne kadar katı. Ve **الأمْعُوز**: dağ keçilerinden **الثياثل** topluluğudur. Başkası dedi ki: **رجل مَعَّاز**: **مِعْزى** sahibi. Asma‘î dedi ki: Kumun büyükleri onun **ضوائنه**’dir; yumuşakları: onun **مواعزه**’dir. Dedi ki: **رجل ضائن**: çok etli. Ve **رجل ماعِز**: sinirli/bağlı yapılı olduğunda. Ve “Onun görüşü ne kadar **أمعز**”; yani görüşü sağlam olduğunda. Riyâşî, Asma‘î’den: **الأمْعَز**: çakılı çok yer; **المَعْزاء** da onun gibidir. **أمَاعِز** ve **مَعْزاوات** olarak cem‘ edilir. Bazen **مُعْزٍ** üzerine cem‘ edilir. Leys şu beyti okudu:
جَمادٌ بها البَسْبَاسُ يُرْهِصُ مُعْزهَا
بناتِ اللبون والصلاقمةَ الحمُرَا
Ve Müsmir dedi; İbn Şümeyl dedi ki: **المَعْزَاء**: içinde yükselti ve sertlik bulunan çöldür; o, çamur ve çakılın karışımıdır; ancak sert, basması kaba bir arazidir; yükseltisi az, alçak ve değersizdir; çağrıdan daha aşağıya sevk eder; bitkiden **مَعِرَة**’dir. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **الأُمْعُوز**: ceylanlardan otuz ve daha fazlasıdır. İbn Şümeyl dedi ki: **المِعْزِى** erkek ve dişi içindir; **المَعْزُ** da onun gibidir; **المعيز** de onun gibidir; **الضِئين** de böyledir.

**مزع** : Hadiste: ( ما عليه **مُزْعَةُ** لَحْمٍ ) manası: üzerinde bir parça et yoktur. Ve “yüzünde etten bir **لحادة** yoktur” da böyledir. İbnü’l-Mübârek, Ma‘mer’den, Abdullah b. Müslim’den, Hamza b. Ubeydullah’tan, İbn Ömer’den rivayet etti; dedi ki: Dilencilik sizi almaya devam eder; ta ki Allah’a kavuşuncaya kadar, yüzünde bir **مُزْعةُ** et kalmaz. Ve denir ki: Falan, işini **مَزَّعَ** etti, **تمزيعاً**; yani onu parçaladı. Kisâî, Ebû Ubeyd’in ondan rivayet ettiğine göre, nefy babında “Üzerinde **مُزعَة** et yoktur” dedi. Leys dedi ki: **المِزْعَة**; tüyden ve pamuktan, **المِزقة** ve **البِتْكة** gibidir; çoğulu **مِزَعٌ**’dır. Ve bir şeyin **مزَاعَة**’si: onun döküntüsüdür. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **المَزْعِيُّ**: koğucudur; ve geceleyin dolaşan olur. Ve kirpiler geceleyin **تَمْزَع** eder, **مَزْعاً**; yani yürür de hızlanırlar. Riyâşî, Abde b. et-Tabîb’e ait olarak okudu:
قومٌ إذا دَمَسَ الظلام عليهم
حَدَجوا قنافذ بالنميمة تمزعُ
Koğucuya misal vurur. Ve eti **مزّع** etti, **تمزيعاً**; yani onu parçaladı. Hubeyb dedi ki:
وذلك في ذات الإله وإن يشأ
يبارك على أوصال شِلْو ممزَّع
Leys dedi ki: Denir ki: Ceylan **مَزَعَ** eder, **يمزَعُ**; yani koşuşunda hızlanır. Ve kadın, pamuğu eliyle **تمزّع** eder; onu kabarttığında, onu parça parça eder; sonra onu birleştirir, böylece onu güzelleştirir. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: Kirpiye **المزَّاع** denir. Ve ceylan koştuğunda ona denir: **مَزَعَ** ve **قَزعَ**. Amr, babasından: “Ne bir **مُزعَة** et tattım, ne **حِذْفَةً** ne **حِذبة** ne **لحبَةً** ne **حِرْباءة** ne **يَرْبوعةً** ne **مَلاكاً** ne **مَلوكاً**”; hepsi bir manadadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف: أصوات الجِنّ. ويقال إنّ الأصل في ذلك عَزْف الرِّياح، وهو صوتُها ودَوِيُّها. وقال في عَزيف الجِنّ:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
ويقال: إنّ أبْرَق العَزّافِ سمِّي بذلك، لما يقال أنّ به جِنّاً. واشتُقَّ من هذا العَزْف في اللَّعِب والمَلاهي.
(عزق) العين والزاء والقاف ليس فيه كلامٌ أصيل، لكنَّ الخليلَ ذكر أنَّ العَزْق: عِلاج الشَّيء في عَسَر. ورجلٌ متعزِّق: فيه شِدَّة خُلُق. ويقولون: إن المِعْزقةَ: آلةٌ من آلات الحرث. وينشدون:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
وكلُّ هذا في الضَّعفِ قريبٌ بعضُه من بعض. وأعجَبُ منه اللغة اليمانيَة التي يدلِّسُها أبو بكر محمدُ بن الحسنِ الدُّريدي رحمه الله، وقولُه: إنَّ العَزِيق مطمئنٌّ من الأرض، لغةٌ يمانيَة([5]) . ولا نقول لأئمَّتنا إِلاَّ جميلا.
(عزل) العين والزاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحيةٍ وإمالة تقول: عزَل الإنسانُ الشَّيءَ يعزِلُه، إذا نحَّاه في جانبٍ. وهو بمَعْزِلٍ وفي مَعزِل من أصحابه، أي في ناحيةٍ عنهم. والعُزْلة: الاعتزال. والرجُل يَعْزِل عن المرأة، إذا لم يُرِدْ ولدَها.
ومن الباب: الأعزلُ: الذي لا رُمْحَ معه. وقال بعضُهم: الأعزل الذي ليس معه شيء من السلاح يُقاتِل به، فهو يَعتزِل الحربَ، ذكر[هُ] الخليلُ، وأنشد:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
وشبِّه بهذا الكوكبُ الذي يقال له السِّماك الأعزل. وإِنَّما سمِّي أعزَل لأنَّ ثَمَّ سِماكاً آخرَ يقال له الرَّامح، بكوكبٍ يَقدُمه يقولون هو رُمْحُه. فهذا سمِّي لذلك أعزل. ويقال إِنَّ المِعزالَ من النّاس: [الذي] لا يَنْزِل مع القوم في السفر ولكن ينْزلُ ناحيةً. قال الأعشى:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
والأعزل من الدوابِّ: الذي يميلُ ذنبُه إلى أحد جنْبَيه. فأمَّا العَزْلاء ففَمُ المَزَادة. ومحتمل أن يكون شاذّاً عن هذا الأصل الذي ذكرناه، ويُمكن أن يُجمع بينهما على بُعدٍ، وهو إلى الشذُوذِ أقرب. ويقال: أرسَلَت السَّماءُ عَزَالِيَها، إذا جاءت *بمنهمرٍ من المَطَر. وأنشد:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
(عزم) العين والزاء والميم أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على الصَّريمة والقَطْع. يقال: عزَمت أعزِمُ عزماً. ويقولون: عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا، أي جعلتُه أمراً عَزْماً، أي لا مَثْنويّة فيه([9]) . ويقال: كانوا يَرون لِعَزمة الخُلفاء طاعةً. قال الخليل: العَزْم: ما عُقِد عليه القلبُ من أمرٍ أنت فاعلُه، أي متيقِّنه. ويقال: ما لفلانٍ عزيمةٌ، أي ما يَعزِم عليه، كأنَّه لا يمكنه أن يَصْرِمَ الأمر، بل يختلط فيه ويتردَّد.
ومن الباب قولهم: عَزَمْت على الجِنّيّ، وذلك أن تقرأ عليه من عزائم القُرآن، وهي الآياتُ التي يُرجَى بها قَطْعُ الآفةِ عن المَؤُوف. واعتزم السائر([10]) ، إذا سَلَك القصدَ قاطعاً لـه. والرجل يَعزِم الطَّريق: يمضِي فيه لا ينثني. قال حميد([11]) :
* معتزماً للطرُق النواشِط([12]) *
وأولُو العَزْم من الرُّسلِ عليهم السلام: الذين قَطَعوا العلائقَ بينهم وبين مَنْ لم يؤمِن مِن الذين بُعثِوا إليهم، كنوح عليه السلام، إذ قالَ:﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]، وكمحمَّدٍ صلى الله عليه وآله إذْ تبرَّأ من الكُفّار وبَرّأه الله تعالى منهم، وأمَرَه بقتالهم في قوله: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، ثم قال:﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(عزو/ي) العين والزاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الانتماء والاتِّصال.
قال الخليل: الاعتزاء: الاتّصال في الدَّعوى إذا كانت حربٌ، فكلُّ مَن ادَّعى في شعاره فقد اعْتَزَى، إذ قال أنا فلانُ بنُ فلان فقد اعتَزَى إليه. وفي الحديث: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، وهو أن يقول يا لفلان. قال:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
وقال آخَر:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
فهذا الأصل، وأمّا قولهم: عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً، وإنه لَعَِزيٌّ([14]) أي صبور، إذا كان حسَنَ العزَاء على المصائب، فهذا من الأصل الذي ذكرناه، ولأنَّ معنى التعزِّي هو أن يتأسَّى بغيره فيقول: "حالي مثلُ حالِ فلان. ولذلك قيل: تأسَّى، أي جعل أمرَه أُسوة أمرِ غيره. فكذلك التعزِّي. وقولك عَزّيتُه، أي قلتُ له انظُرْ إلى غيرك ومن أصابَه مثلُ ما أصابك. والأصل هذا الذي ذكرناه.
(عزب) العين والزاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تباعدٍ وتنَحٍّ. يقال: عَزَب يعزُبُ عُزُوباً. والعَزَب: الذي لا أهلَ لـه. وقد عَزب يَعْزُبُ عُزوبةً. قال العجّاج في وصف حمارِ الوحش:
* شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا *
وقالوا: والمعِزْابةُ: الذي طالت عُزْبته حتى ما لَه في الأهل مِن حاجة. يقال: عَزَب حِلْمُ فلانٍ، أي ذهب، وأعْزَبَ اللهُ حِلْمَه، أي أذهَبَه. قال الأعشى:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
والعازب من الكلأ: البَعِيد المَطْلَب. قال أبو النجم:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
وكلُّ شيء يفوتُك لا تَقْدِر عليه فقد عَزَب عنك. وأعزب القومُ: أصابوا عازباً من الكلأ.
(عزر) العين والزاء والراء كلمتان: إحداهما التَّعظيم والنَّصر، والكلمة الأخرى جنسٌ من الضَّرب.
فالأولى النَّصر والتوقير، كقوله تعالى: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
والأصل الآخر التَّعزير، وهو الضرب دون الحدّ. قال:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) أنشده في اللسان برواية: "عزوف على الهوى".
([2]) مطلع قصيدة مشهورة له في ديوانه 551. وعجزه:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          وقد سبق في (عش). وأنشده في اللسان (عشش، عزف).
([3]) في الأصل: "لأختار القلادة"، تحريف. وفي اللسان: "لأجتاب الفلاة".
([4]) ديوان ذي الرمة 408 واللسان (عزق). وفي شرح الديوان: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) الجمهرة (3: 6).
([6]) في الأصل: "بو اهتضام".
([7]) ديوان الأعشى 12 واللسان (عزل) والرواية فيهما: "تخرج الشيخ عن بنيه"، وفي الديوان: "من بنيه".
([8]) البيت لعمر بن لجأ، كما في اللسان: (غرف). وفي الأصل: "يهمرها"، وفي اللسان: "تهمزه"، ووجههما ما أثبت.
([9]) المثنوية: الاستثناء. وفي الأصل: "مشوبة"، تحريف.
([10]) في الأصل: "السائم". وفي المجمل: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) هو حميد الأرقط الراجز، كما في اللسان (عزم).
([12]) بعده في اللسان:                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) البيت للراعي، كما في اللسان (عزا). وفي الأصل: "بالكعبة اعتزينا"، صوابه في اللسان.
([14]) ويقال "عز" أيضاً.
([15]) ديوان الأعشى 91 وصدره: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) أنشده في اللسان (عزر).

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الزاء** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**عزف**) **العين** ve **الزاء** ve **الفاء** iki sahih asıldır; bunlardan biri bir şeyden yüz çevirmeye delâlet eder, diğeri de seslerden bir seste.

Birincisi, Arapların sözü: Bir şeyden yüz çevirdiğin zaman “**عَزَفت** عن الشَّيء” dersin. **العَزُوف**: dostun huyu üzere neredeyse sebat etmeyen kimse. Şöyle dedi:
ألم تعلمي أنِّي **عزوفٌ** عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
Ve **الفَرزدق** dedi:
* **عزَفْتَ** بأعشاشٍ وما كدتَ **تعزِفُ**([2]) *
İkinci asıl: **العَزيف**: cinlerin sesleri. Denir ki bunun aslı rüzgârların **عَزْف**’idir; o, onun sesi ve uğultusudur. Cinlerin **عَزيف**’i hakkında dedi:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
Ve denir: **أبْرَق العَزّافِ** buna, onda cin bulunduğu söylendiği için bu ad verilmiştir. Ve bundan, oyun ve eğlencelerdeki **العَزْف** türetilmiştir.

(**عزق**) **العين** ve **الزاء** ve **القاف**’ta aslî bir söz yoktur; lâkin **الخليل** zikretti ki **العَزْق**: bir şeyi zorluk içinde tedavi etmektir. Ve **متعزِّق** bir adam: onda huy sertliği vardır. Ve derler: **المِعْزقةَ**: sürme aletlerinden bir alettir. Ve şu beyti okurlar:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
Bütün bunlar zayıflıkta birbirine yakındır; bazısı bazısına yakındır. Ondan daha şaşırtıcı olan, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen ed-Dürîdî’nin—Allah ona rahmet etsin—gizlediği Yemen dilidir ve onun sözü: **العَزِيق** yerden bir çöküntüdür; Yemen dilidir([5]). İmamlarımıza ancak güzel söz söyleriz.

(**عزل**) **العين** ve **الزاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; uzaklaştırmaya ve yana eğmeye delâlet eder. Dersin: İnsan bir şeyi yana koyduğu zaman “**عزَل** الإنسانُ الشَّيءَ **يعزِلُه**”. O, arkadaşlarından **بمَعْزِلٍ** ve **في مَعزِل**’dedir; yani onlardan bir yandadır. **العُزْلة**: uzak durma. Adam kadından **يَعْزِل** eder; onun çocuğunu istemediği zaman.

Babdan: **الأعزلُ**: yanında mızrak olmayan kimse. Bazıları dedi: **الأعزل** yanında onunla savaşacağı bir silah bulunmayan kimsedir; o, savaştan uzak durur; **الخليل** onu zikretti ve şu beyti okudu:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
Buna benzetilmiştir: **السِّماك الأعزل** denilen yıldız. Ancak ona **أعزَل** denildi; çünkü orada başka bir **سِماك** vardır ki ona **الرَّامح** denir; önünde bir yıldızla, derler ki o onun mızrağıdır. Şu da bu sebeple **أعزل** diye adlandırıldı. Ve denir: İnsanlardan **المِعزالَ**: yolculukta kavimle birlikte inmeyen, fakat bir yana inen [kimsedir]. **الأعشى** dedi:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
Binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğu iki yanından birine eğilen. **العَزْلاء** ise: su tulumunun ağzıdır. Muhtemeldir ki zikrettiğimiz bu asıldan şâzdır; ve ikisi arasında uzak bir şekilde birleştirmek mümkündür; o, şâzlığa daha yakındır. Ve denir: Gök **عَزَالِيَها**’sını gönderdi; yani yağmurdan şiddetli bir sağanakla geldiği zaman. Şu beyti okudu:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])

(**عزم**) **العين** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; koparma ve kesmeye delâlet eder. Denir: “**عزَمت** **أعزِمُ** **عزماً**”. Ve derler: “**عزمت** عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا”; yani onu bir **عَزْماً** emir yaptım; yani onda **مَثْنويّة** yoktur([9]). Ve denir: Halifelerin **عَزمة**’sine itaat görürlerdi. **الخليل** dedi: **العَزْم**: kalbin bağladığı, senin yapacağın işten olan şeydir; yani onun kesinliğidir. Ve denir: Falanın **عزيمةٌ**’si yoktur; yani üzerine **يَعزِم** ettiği şey yoktur; sanki o, işi koparıp kesemez; bilakis onda karışır ve tereddüt eder.

Babdan onların sözü: “**عَزَمْت** على الجِنّيّ”; bu, ona Kur’ân’ın **عزائم**’inden okuman demektir; o, musibete uğramış kimseden âfetin kesilmesi umulan âyetlerdir. Ve **اعتزم** السائر([10]) : kastı tutup ona kesinlikle girdiği zaman. Adam yolu **يَعزِم** eder: onda gider, dönmez. **حميد**([11]) dedi:
* **معتزماً** للطرُق النواشِط([12]) *
Peygamberlerden—onlara selâm olsun—**أولُو العَزْم**: kendilerine gönderildikleri kimselerden iman etmeyenlerle aralarındaki bağları kesenlerdir; Nûh—ona selâm olsun—gibi; zira dedi ki: ﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26] ve Muhammed—Allah’ın salâtı onun ve âlinin üzerine olsun—gibi; zira kâfirlerden beri oldu ve Allah Teâlâ onu onlardan beri kıldı ve onu, şu sözünde onlarla savaşmakla emretti: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1], sonra dedi: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].

(**عزو/ي**) **العين** ve **الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; nisbet ve bağlantıya delâlet eder.

**الخليل** dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman iddiada bağlantıdır; her kim şiarında iddia ederse **اعْتَزَى** etmiştir; zira “ben falan oğlu falanım” dediğinde ona **اعتَزَى** etmiştir. Hadiste: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، bu, “ya falan!” demesidir. Şöyle dedi:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
Bir başkası dedi:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
İşte bu asıldır. Ama onların sözü: Adam **عَزِيَ** eder, **يَعْزَى** **عَزاءً**; ve o, elbette **لَعَِزيٌّ**([14]) yani sabırlıdır; musibetler üzerine güzel **العزَاء** sahibi olduğu zaman; bu da zikrettiğimiz asıldandır. Çünkü **التعزِّي**’nin manası, başkasıyla teselli bulmasıdır; şöyle der: “Benim hâlim falanın hâli gibidir.” Bunun için “**تأسَّى**” denildi; yani kendi işini başkasının işine örnek kıldı. İşte **التعزِّي** de böyledir. Senin “**عَزّيتُه**” sözün: yani ona “başkasına bak ve senin başına gelenin benzeri başına gelene bak” dedim. Asıl, zikrettiğimiz budur.

(**عزب**) **العين** ve **الزاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; uzaklaşmaya ve çekilmeye delâlet eder. Denir: **عَزَب** **يعزُبُ** **عُزُوباً**. **العَزَب**: ailesi olmayan kimsedir. Ve **عَزب** eder, **يَعْزُبُ** **عُزوبةً**. **العجّاج** yaban eşeğini vasfederken dedi:
* شهراً وشهرين يسنّ **عَزَبَا** *
Ve dediler: **المعِزْابةُ**: bekârlığı uzayıp da ailede ihtiyacı kalmayan kimsedir. Denir: Falanın **حِلْمُ**’ü **عَزَب** etti; yani gitti. Ve Allah onun **حِلْم**’ünü **أعْزَبَ** etti; yani onu giderdi. **الأعشى** dedi:
* فأعزَبْتُ **حِلمي** بل هو اليومَ **أعْزَبا**([15]) *
Otun **العازب**’i: istenmesi uzak olandır. Ebû’n-Necm dedi:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
Sana kaçan, gücünün yetmediği her şey senden **عَزَب** etmiştir. Kavim **أعزب** etti: ottan **عازب** olana rastladılar.

(**عزر**) **العين** ve **الزاء** ve **الراء** iki kelimedir: biri yüceltme ve yardım; diğer kelime de dövmenin bir cinsidir.

Birincisi yardım ve saygı göstermedir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
Diğer asıl **التَّعزير**’dir; o, had’den aşağı dövmedir. Şöyle dedi:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) Lisân’da rivayetle okuttu: "عزوف على الهوى".
([2]) Divanında 551’de ona ait meşhur bir kasidenin matlaı. Ve ikinci mısraı:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          Daha önce (عش)’te geçti. Lisân’da (عشش، عزف)’te okuttu.
([3]) Asılda: "لأختار القلادة"، tahrif. Lisân’da: "لأجتاب الفلاة".
([4]) Zü’r-Rumme divanı 408 ve Lisân (عزق). Divan şerhinde: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) el-Cemhere (3: 6).
([6]) Asılda: "بو اهتضام".
([7]) el-A‘şâ divanı 12 ve Lisân (عزل); ikisinde de rivayet: "تخرج الشيخ عن بنيه"، divanda: "من بنيه".
([8]) Beyit, Lisân’da (غرف)’te olduğu üzere, Ömer b. Lec’e’nindir. Asılda: "يهمرها"، Lisân’da: "تهمزه"، ikisinin vechi sabit kılınan gibidir.
([9]) **المثنوية**: istisna. Asılda: "مشوبة"، tahrif.
([10]) Asılda: "السائم". el-Mücmel’de: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) Lisân (عزم)’de olduğu üzere, recez şairi **حميد الأرقط**’tır.
([12]) Ondan sonra Lisân’da:
                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) Beyit, Lisân (عزا)’da olduğu üzere, er-Râ‘î’nindir. Asılda: "بالكعبة اعتزينا"، doğrusu Lisân’dadır.
([14]) "عز" de denir.
([15]) el-A‘şâ divanı 91 ve ilk mısraı: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) Lisân (عزر)’de okuttu.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العزم والعزيمة: عقد القلب على إمضاء الأمر، يقال: عزمت الأمر، وعزمت عليه، واعتزمت. قال: ﴿فإذا عزمت فتوكل على الله﴾ [آل عمران/ 159]، ﴿ولا تعزموا عقدة النكاح﴾ [البقرة/235]، ﴿وإن عزموا الطلاق﴾ [البقرة/227]، ﴿إن ذلك لمن عزم الأمور﴾ [الشورى/43]، ﴿ولم نجد له عزما﴾ [طه/115]، أي: محافظة على ما أمر به وعزيمة على القيام. والعزيمة: تعويذ، كأنه تصور أنك قد عقدت بها على الشيطان أن يمضي إرادته فيك. وجمعها: العزائم.

##### Türkçe

- **العزم** ve **العزيمة**: işin yürütülmesi üzerine kalbin bağlanmasıdır; denir ki: **عزمت الأمر** (işi azmettim), **وعزمت عليه** (ona azmettim) ve **واعتزمت** (azmettim). Dedi: ﴿فإذا **عزمت** فتوكل على الله﴾ [Âl-i İmrân/ 159], ﴿ولا **تعزموا** عقدة النكاح﴾ [Bakara/235], ﴿وإن **عزموا** الطلاق﴾ [Bakara/227], ﴿إن ذلك لمن **عزم** الأمور﴾ [Şûrâ/43], ﴿ولم نجد له **عزما**﴾ [Tâhâ/115]; yani: kendisine emrolunana muhafaza ve yerine getirmeye azim. Ve **العزيمة**: bir ta‘vîzdir (muska/okuma); sanki sen onunla şeytana, sende iradesini yürütmesine dair bağlanmışsın gibi. Onun çoğulu: **العزائم**.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ز م
اعتزم الفرس في عنانه إذا مرّ جامحاً لا ينثني‏.‏
قال‏:‏ سبوح إذا اعتزمت في العنان مروح ململمة كالحجر وعزمت على الأمر واعتزمت عليه‏.‏
وإن رأيه لذو عزيم‏.‏
ورقاه بعزائم القرآن وهي الآيات التي يرجى البرء ببركتها‏.‏
ويقال للرقي‏:‏ العزائم‏.‏
وعزّمت عليك لمّا فعلت كذا بمعنى أقسمت‏.‏

##### Türkçe

ع ز م
**اعتزم**: At, dizgininde, eğer azgın olarak geçip de dönmezse.
Dedi ki:
“**سبوح**; dizginde **اعتزمت** ettiğimde, esen; taş gibi, toplanmış (bir halde).”
Ve iş üzerine **عزمت** ettim; ve onun üzerine **اعتزمت** ettim.
Ve şüphesiz onun görüşü, **عزيم** sahibi olandır.
Ve onu, Kur’ân’ın **عزائم**’i ile rukye yaptı; o, bereketiyle şifanın umulduğu âyetlerdir.
Ve rukyeye denilir: **العزائم**.
Ve “Şunu yaptığında, sana **عزّمت** ettim” (denir); “yemin ettim” mânâsında.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَزْمُ: الجِدُّ. عَزَمَ على الأَمر يَعْزِمُ عَزْماً ومَعْزَماً ومَعْزِماً وعُزْماً
وعَزِيماً وعَزِيمةً وعَزْمَةً واعْتَزَمَه واعْتَزمَ عليه: أَراد فِعْلَه. وقال الليث: العَزْمُ ما عَقَد عليه قَلْبُك من أَمْرٍ أَنَّكَ فاعِلُه؛ وقول الكميت:
يَرْمي بها فَيُصِيبُ النَّبْلُ حاجَته
طَوْراً، ويُخْطِئُ أَحْياناً فيَعْتَزِمُ
قال: يَعودُ في الرَّمْي فَيَعْتَزِمُ
على الصواب فيَحْتَشِدُ فيه، وإِن شئت قلت يَعْتزِمُ على الخطإِ فَيَلِجُ فيه إن كان هَجاهُ. وتَعَزَّم: كعَزَم؛ قال أَبو صخر الهذلي: فأَعْرَضنَ، لَمَّا شِبْتُ، عَني تَعَزُّماً،
وهَلْ لِيَ ذَنْبٌ في اللَّيالي الذُّواهِبِ؟
قال ابن بري: ويقال عَزَمْتُ على الأَمر وعَزَمْتُه؛ قال الأَسْود بن عُمارة النَّوْفَليُّ.
خَلِيلَيَّ منْ سُعْدَى، أَلِمّاً فسَلِّمَا
على مَرْيَمٍ، لا يُبْعِدُ اللهُ مَرْيَمَا
وقُولا لها: هذا الفراقُ عَزَمْتِه
فهلْ مَوْعِدٌ قَبْل الفِراقِ فيُعْلَما؟
وفي الحديث: قال لأَبي بَكْرٍ مَتى تُوتِرُ؟ فقال: أَوَّلَ الليلِ، وقال لِعُمَر: متى تُوتِرُ؟ قال: مِن آخرِ
الليلِ، فقال لأَبي بَكرٍ: أَخَذْتَ بالحَزْم، وقال لِعُمَر: أَخَذْتَ بالعَزْمِ؛ أَراد أَن أَبا بكرٍ حَذِرَ فَوات الوِتْرِ بالنَّوْم فاحْتاطَ وقدَّمَه، وأَن عُمَر وَثِقَ بالقوّةِ على قيام الليل فأَخَّرَه، ولا خَيرَ في عَزْمٍ بغير حَزْمٍ، فإِن القُوَّة إِذا لم يكن معها حَذَرٌ أَوْرَطَتْ صاحبَها. وعَزَمَ الأَمرُ: عُزِمَ عليه. وفي التنزيل: فإِذا عَزَمَ الأَمرُ؛ وقد يكون أَراد عَزَمَ أَرْبابُ الأَمْرِ؛ قال الأَزهري: هو فاعل معناه المفعول، وإنما يُعْزَمُ الأَمرُ ولا يَعْزِم، والعَزْمُ للإنسان لا لِلأمرَِ، وهذا كقولهم هَلكَ الرجلُ، وإنما أُهْلِك. وقال الزجاج في قوله فإذا عَزَمَ الأَمرُ: فإذا جَدَّ الأَمرُ ولَزِمَ فَرْضُ القتال، قال: هذا معناه، والعرب تقول عَزَمْتُ الأمرَ وعَزَمْتُ عليه؛ قال الله تعالى: وإن عَزَموا الطَّلاقَ فإن الله سميع عليم. وتقول: ما لِفلان عَزِيمةٌ أي لا يَثْبُت على أمرٍ يَعْزِم عليه. وفي الحديث: أنه، صلى الله عليه وسلم، قال: خَيرُ الأُمُورِ عَوازِمُها أي فَرائِضُها التي عَزَمَ اللهُ عليك بِفِعْلِها، والمعنى ذواتُ عَزْمِها التي فيه عَزْمٌ، وقيل: معناه خيرُ الأُمورِ ما وَكَّدْتَ رَأْيَك وعَزْمَك ونِيَّتَك عليه وَوَفَيْتَ بعهد الله فيه. وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال: إن الله يُحِبُّ أن تُؤتَى رُخَصُه كما يُحِبُّ أن تُؤتَى عَزائِمُه؛ قال أبو منصور: عَزائِمُه فَرائِضُه التي أَوْجَبَها الله وأَمَرنا بها. والعَزْمِيُّ من الرجال: المُوفي بالعهد. وفي حديث الزكاة: عَزْمةٌ مِنْ عَزَماتِ اللهِ أي حَقٌّ مِنْ حُقوقِ الله وواجبٌ مِنْ واجباته. قال ابن شميل في قوله تعالى: كُونوا قِرَدَةً؛ هذا أَمرٌ عَزْمٌ، وفي قوله تعالى: كُونوا رَبَّانِيِّينَ؛ هذا فرْضٌ وحُكْمٌ. وفي حديث أُمّ سَلَمة: فَعزَمَ اللهُ لي أي خَلَقَ لي قُوَّةٌ وصبْراً. وعَزَم عليه ليَفْعَلنَّ: أَقسَمَ. وعَزَمْتُ عليكَ أي أَمَرْتُك أمراً جِدّاً، وهي العَزْمَةُ. وفي حديث عُمر: اشْتدَّتِ العزائمُ؛ يريد عَزَماتِ الأُمراء على الناس في الغَزْو إلى الأقطار البعيدة وأَخْذَهُم بها. والعزائمُ: الرُّقَى. وعَزَمَ الرَّاقي: كأَنه أَقْسَمَ على الدَّاء. وعَزَمَ الحَوَّاءُ إذا اسْتَخْرَجَ الحيّة كأَنه يُقْسِم عليها. وعزائمُ السُّجودِ: ما عُزِمَ على قارئ آيات السجود أن يَسْجُدَ لله فيها. وفي حديث سجود القرآن: ليستْ سَجْدَةُ صادٍ من عزائِمِ السُّجودِ. وعزائمُ القُرآنِ: الآياتُ التي تُقْرأُ على ذوي الآفاتِ لما يُرْجى من البُرْءِ بها. والعَزِيمةُ مِنَ الرُّقَى: التي يُعزَمُ بها على الجِنّ والأَرواحِ. وأُولُو العَزْمِ من الرُّسُلِ: الذينَ عَزَمُوا على أَمرِ الله فيما عَهِدَ إليهم، وجاء في التفسير: أن أُولي العَزْمِ نُوحٌ (*
قوله «نوح إلخ» قد اسقط المؤلف من عددهم على هذا القول سيدنا عيسى عليه الصلاة والسلام كما في شرح القاموس) وإبراهيمُ وموسى، عليهم السلام، ومحمّدٌ، صلى الله عليه وسلم، مِنْ أُولي العَزْم أَيضاً. وفي التنزيل: فاصْبِرْ كما صَبَرَ أُولو العَزْمِ، وفي الحديث: ليَعْزِم المَسأَلة أي يَجِدَّ فيها ويَقْطَعها. والعَزْمُ: الصَّبْرُ. وقوله تعالى في قصة آدمَ: فنَسِيَ ولم نَجدْ له عَزْماً؛ قيل: العَزْمُ والعَزِيمةُ هنا الصَّبرُ أي لم نَجِدْ له صَبْراً، وقيل: لم نَجِدْ له صَرِيمةً ولا حَزْماً فيما فَعَلَ، والصَّرِيمةُ والعَزِيمةُ واحدةٌ، وهي الحاجة التي قد عَزَمْتَ على فِعْلِها. يقال: طَوَى فلانٌ فُؤادَه على عَزِيمةِ أمرٍ إذا أَسرَّها في فُؤادِه، والعربُ تقولُ: ما لَه مَعْزِمٌ ولا مَعْزَمٌ ولا عَزِيمةٌ ولا عَزْمٌ ولا عُزْمانٌ، وقيل في قوله لم نَجِدْ له عَزْماً أي رَأْياً مَعْزوماً عليه، والعَزِيمُ والعزيمةُ واحدٌ. يقال: إنَّ رأْيَه لَذُو عَزِيمٍ. والعَزْمُ: الصَّبْرُ في لغة هذيل، يقولون: ما لي عنك عَزْمٌ أي صَبْرٌ. وفي حديث سَعْدٍ: فلما أصابَنا البَلاءُ اعْتَزَمْنا لذلك أي احْتَمَلْناه وصبَرْنا عليه، وهو افْتَعَلْنا من العَزْم. والعَزِيمُ: العَدْوُ الشديد؛ قال ربيعة بن مَقْرُومٍ الضَّبّيُّ:
لولا أُكَفْكِفُه لكادَ، إذا جَرى
منه العَزِيمُ، يَدُّقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ
والاعْتِزامُ: لزُومُ القَصدِ في الحُضْر والمَشْي وغيرهما؛ قال رؤبة: إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انْتِهاضِ
والفَرسُ إذا وُصِفَ بالاعْتِزامِ فمعناه تَجْلِيحُه في حُضْرِه غير مُجِيبٍ لراكبِه إذا كَبَحَه؛ ومنه قول رؤبة:
مُعْتَزِم التَّجْلِيحِ مَلاَّخ المَلَق
واعْتَزَمَ الفَرَسُ في الجَرْيِ: مَرَّ فيه جامِحاً. واعْتَزَمَ الرجلُ الطريقَ يَعْتَزِمُه: مَضَى فيه ولم يَنْثَنِ؛ قال حُمَيْدٌ الأَرْقَطُ: مُعْتَزِماً للطُّرُقِ النَّواشِطِ
والنَّظَرِ الباسِطِ بَعْدَ الباسِطِ
وأُمُّ العِزْم وأُمُّ عِزْمَةَ وعِزْمةُ: الاسْتُ. وقال الأَشْعَث لعَمْرو بن مَعْديكربَ: أمَا واللهِ لئِن دَنَوْتَ لأُضْرِطَنَّكَ قال: كلاَّ، والله إنها لَعَزُومٌ مُفَزَّعَةٌ؛ أراد بالعَزُومِ اسْته أي صَبُورٌ مُجِدّةٌ صحيحةُ العَقْدِ، يريد أَنها ذاتُ عَزْمٍ وصرامةٍ وحَزْمٍ وقُوَّةٍ، ولَيْسَتْ بِواهِيةٍ فتَضْرطَ، وإنما أراد نَفْسَه، وقوله مُفَزَّعَةٌ بها تَنْزِل الأَفزاعُ فتجْلِيها. ويقال: كَذَبَتْه أُمُّ عِزْمَة.والعَزُومُ والعَوْزَمُ والعَوْزَمَةُ: الناقةُ المُسِنَّةُ وفيها بَقِيَّةُ شَبابٍ؛ أَنشد ابن الأعرابي للمَرَّارِ الأَسَدِيِّ: فأَمَّا كلُّ عَوْزَمةٍ وبَكرٍ،
فمِمَّا يََسْتَعِينُ به السَّبِيلُ
وقيل: ناقة عَوْزَمٌ أَكِلَتْ أَسْنانُها من الكِبَر، وقيل: هي الهَرِمَةُ الدِّلْقِمُ. وفي حديث أَنجَشةَ: قال له رُوَيْدَكَ سَوْقاً بالعَوازِمِ؛ العَوازِمُ: جمعُ عَوْزَمٍ وهي الناقةُ المُسِنَّة وفيها بَقِيَّةٌ، كَنَى بها عن النِّساء كما كَنَى عنهنّ بالقوارير، ويجوز أن يكون أَرادَ النُّوق نفسَها لضَعفها. والعَوْزَم: العجوز؛ وأَنشد الفراء: لقدْ غَدَوْتُ خَلَقَ الأثوابِ،
أحمِلُ عِدْلَينِ من التُّرابِ
لعَوْزَمٍ وصِبْيةٍ سِغابِ،
فآكِلٌ ولاحِسٌ وآبِي
والعُزُمُ: العجائز، واحدتهنّ عَزُومٌ. والعَزْمِيُّ: بَيّاع الثَّجير. والعُزُمُ: ثَجِير الزَّبيب، واحدها عَزْمٌ. وعُزْمةُ الرجل: أُسرَتُه وقبيلته، وجماعتها العُزَمُ. والعَزَمة: المصحِّحون للموَدَّة.

##### Türkçe

**العَزْمُ**: ciddiyet. **عَزَمَ** bir iş üzerine **يَعْزِمُ**: **عَزْماً** ve **مَعْزَماً** ve **مَعْزِماً** ve **عُزْماً** ve **عَزِيماً** ve **عَزِيمةً** ve **عَزْمَةً** (diye) ve onu **اعْتَزَمَه** ve onun üzerine **اعْتَزمَ عليه**: onun yapılmasını istedi. Leys dedi ki: **العَزْمُ**, kalbinin bir işten üzerine bağladığı şeydir; sen onu yapıcısın (diye). Kümeyt’in sözü:

Onunla atar da ok ihtiyacını isabet ettirir
Bazen; bazen de şaşırır da **فَيَعْتَزِمُ**

Dedi ki: atışa geri döner de **فَيَعْتَزِمُ**
doğruya (isabete) üzerine; onda toplanır (gayretini yoğunlaştırır). İstersen dedin: hataya üzerine **يَعْتزِمُ** de; eğer onu hicvetmişse onda içine dalar. Ve **تَعَزَّم**: **عَزَم** gibi; Ebû Sahr el-Hüzelî dedi ki:

Benden yüz çevirdiler, saçım ağarınca, benden **تَعَزُّماً** (azmederek),
Giden gecelerde benim için bir günah var mı?

İbn Berrî dedi ki: “**عَزَمْتُ** iş üzerine” ve “**عَزَمْتُه**” denir; Esved b. Umâre en-Nevfelî dedi ki:

Ey iki dostum, Su‘dâ’dan, uğrayın da selâm verin
Meryem’e; Allah Meryem’i uzak etmesin
Ve ona deyin: bu ayrılık, sen onu **عَزَمْتِه** (azmettin)
Ayrılıktan önce bir buluşma var mı ki bilinsin?

Hadiste: Ebû Bekir’e dedi: “Ne zaman vitir kılarsın?” O dedi: “Gecenin başında.” Ve Ömer’e dedi: “Ne zaman vitir kılarsın?” Dedi: “Gecenin sonundan.” Bunun üzerine Ebû Bekir’e dedi: “**بالحَزْم** ile tuttun.” Ve Ömer’e dedi: “**بالعَزْمِ** ile tuttun.” Şunu istedi: Ebû Bekir, uyku ile vitrin kaçmasından sakındı da ihtiyat yaptı ve onu öne aldı; Ömer ise gece kalkmaya güç konusunda güvendi de onu erteledi. Ve **عَزْمٍ**’de **حَزْمٍ** olmaksızın hayır yoktur; çünkü güç, onunla beraber bir sakınma olmazsa, sahibini tehlikeye düşürür. Ve **عَزَمَ الأَمرُ**: onun üzerine azmedildi. Tenzilde: “**فإِذا عَزَمَ الأَمرُ**”; ve olabilir ki “işin sahipleri azmetti”yi istedi. Ezherî dedi ki: o, anlamı mef‘ûl olan fâildir; ancak işe azmedilir, iş azmetmez; ve **العَزْمُ** insana göredir, işe değil. Bu, onların “adam helâk oldu” demeleri gibidir; hâlbuki ancak “helâk edildi”dir. Zeccâc, “**فإذا عَزَمَ الأَمرُ**” sözünde dedi ki: “İş ciddileşince ve savaşın farziyeti gerekli olunca”; dedi ki: bunun anlamı budur. Araplar “**عَزَمْتُ الأمرَ**” ve “**عَزَمْتُ عليه**” der. Allah Teâlâ dedi: “**وإن عَزَموا الطَّلاقَ فإن الله سميع عليم**.” Ve dersin: “Falanın **عَزِيمةٌ**’si yoktur” yani üzerine azmettiği bir işte sebat etmez. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği: “İşlerin hayırlısı **عَوازِمُها**’dır” yani Allah’ın sana onu yapmakla azmettiği farzlarıdır; anlam: azim sahibi olanlarıdır; ki onda azim vardır. Ve denildi: anlamı, görüşünü, azmini ve niyetini onun üzerine pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdini yerine getirdiğin şeydir. Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet edildi: “Allah, ruhsatlarının getirilmesini, azimetlerinin getirilmesini sevdiği gibi sever.” Ebû Mansûr dedi ki: O’nun **عَزائِمُه**’si, Allah’ın vacip kıldığı ve bize emrettiği farzlarıdır. Ve erkeklerden **العَزْمِيُّ**: ahdi yerine getiren. Zekât hadîsinde: “Allah’ın **عَزْمةٌ**’si, Allah’ın **عَزَماتِ**’ından” yani Allah’ın haklarından bir hak ve vaciplerinden bir vaciptir. İbn Şümeyl, Allah Teâlâ’nın “**كُونوا قِرَدَةً**” sözü hakkında dedi ki: bu, **عَزْمٌ** bir emirdir; ve Allah Teâlâ’nın “**كُونوا رَبَّانِيِّينَ**” sözü hakkında: bu, bir farz ve bir hükümdür. Ümmü Seleme hadîsinde: “Allah benim için **فَعزَمَ** etti” yani benim için bir güç ve sabır yarattı. Ve “Onu mutlaka yapacağım diye onun üzerine **عَزَمَ** etti”: yemin etti. Ve “Sana **عَزَمْتُ**” yani seni ciddi bir emirle emrettim; o da **العَزْمَةُ**’dir. Ömer hadîsinde: “**العزائمُ** şiddetlendi”; emirlerin insanlara uzak beldelere gazve konusunda azimleri ve onları buna zorlamaları kastediyor. Ve **العزائمُ**: rukyeler. Ve **عَزَمَ** râkî: sanki hastalığa yemin etti. Ve **عَزَمَ** yılan çıkaran (büyücü/çıkarıcı), yılanı çıkardığında: sanki onun üzerine yemin eder. Ve **عزائمُ السُّجودِ**: secde âyetlerini okuyan üzerine, onda Allah’a secde etmesi için azmedilmiş olan şeylerdir. Kur’ân secdesi hadîsinde: “**سَجْدَةُ صادٍ** secdenin **عزائِمِ**’inden değildir.” Ve Kur’ân’ın **عزائمُ**’i: afet sahiplerine, onunla şifanın umulması için okunan âyetlerdir. Ve rukyelerden **العَزِيمةُ**: cinlere ve ruhlara onunla azmedilen (yemin ettirilen) şeydir. Ve resullerden **أُولُو العَزْمِ**: Allah’ın kendilerine ahdettiği şeyde Allah’ın emri üzerine azmedenlerdir. Tefsirde geldi: **أُولي العَزْمِ** Nûh’tur ve İbrahim ve Mûsâ, عليهم السلام, ve Muhammed, صلى الله عليه وسلم, o da **أُولي العَزْم**’dendir. Tenzilde: “**فاصْبِرْ كما صَبَرَ أُولو العَزْمِ**.” Hadiste: “Soruya **ليَعْزِم** etsin” yani onda ciddileşsin ve onu kesinleştirsin. Ve **العَزْمُ**: sabırdır. Allah Teâlâ’nın Âdem kıssasında sözü: “**فنَسِيَ ولم نَجدْ له عَزْماً**”; denildi: burada **العَزْمُ** ve **العَزِيمةُ** sabırdır; yani onun için sabır bulmadık. Ve denildi: yaptığı şeyde onun için bir kesinlik (**صَرِيمةً**) ve bir **حَزْماً** bulmadık; ve **الصَّرِيمةُ** ile **العَزِيمةُ** birdir; o, yapmaya azmettiğin ihtiyaçtır. Denir: “Falan, bir işin **عَزِيمةِ**’si üzerine gönlünü dürdü” onu gönlünde gizlediğinde. Araplar der ki: onun için ne **مَعْزِمٌ** vardır ne **مَعْزَمٌ** ne **عَزِيمةٌ** ne **عَزْمٌ** ne **عُزْمانٌ**. Ve “**لم نَجِدْ له عَزْماً**” sözünde denildi: üzerine azmedilmiş bir görüş; ve **العَزِيمُ** ile **العزيمةُ** birdir. Denir: “Onun görüşü, **ذُو عَزِيمٍ**’dir.” Ve **العَزْمُ**: Hüzeyl dilinde sabırdır; derler: “Bende senden yana **عَزْمٌ** yoktur” yani sabır yoktur. Sa‘d hadîsinde: “Bize belâ isabet edince ona **اعْتَزَمْنا** ettik” yani onu yüklendik ve ona sabrettik; o, **العَزْم**’den **افْتَعَلْنا**’dır. Ve **العَزِيمُ**: şiddetli koşu; Rabîa b. Makrûm ed-Dabbî dedi ki:

Onu dizginlemesem, neredeyse, koştuğunda
ondan **العَزِيمُ** (şiddetli koşu) baltanın ağzını ezerdi

Ve **الاعْتِزامُ**: hızlı koşuda, yürüyüşte ve başkalarında kastı (hedefi) sürdürmektir; Ru’be dedi ki:

Kalkışta yumuşaklığı **اعْتَزَمْنَ** ettiklerinde

Ve at, **الاعْتِزامِ** ile vasfedildiğinde, anlamı: hızlı koşusunda, binicisine, onu dizginlediğinde cevap vermeyerek, onun inatla ileri atılmasıdır; Ru’be’nin sözü bundandır:

**مُعْتَزِم** **التَّجْلِيحِ** **مَلاَّخ** **المَلَق**

Ve at koşuda **اعْتَزَمَ** etti: onda azgın olarak geçti. Ve adam yolu **اعْتَزَمَ** eder, **يَعْتَزِمُه**: onda yürüdü ve dönmedi; Humeyd el-Arkat dedi ki:

**مُعْتَزِماً** çevik yolları
Ve yayılmış bakışı, yayılmıştan sonra

Ve **أُمُّ العِزْم** ve **أُمُّ عِزْمَةَ** ve **عِزْمةُ**: kıçtır. Eş‘as, Amr b. Ma‘dîkerib’e dedi ki: “Allah’a yemin olsun, yaklaşırsan seni mutlaka osurtacağım.” Dedi ki: “Hayır; Allah’a yemin olsun, o elbette **لَعَزُومٌ** **مُفَزَّعَةٌ**’dır.” **العَزُومِ** ile onun kıçını kastetti; yani sabırlı, ciddi, sağlam bağlanmış; onun azim, kesinlik, **حَزْم** ve güç sahibi olduğunu istiyor; gevşek değildir ki osursun. Ancak kendisini kastetti. Ve “**مُفَزَّعَةٌ**”: onunla korkular iner de onu giderir. Ve denir: “Onu **أُمُّ عِزْمَة** yalanladı.” Ve **العَزُومُ** ve **العَوْزَمُ** ve **العَوْزَمَةُ**: yaşlı, içinde gençlik kalıntısı bulunan dişi devedir. İbnü’l-A‘râbî, Merrâr el-Esedî’den okudu:

Her **عَوْزَمةٍ** ve genç deve ise,
yolcunun onunla yardım aldığı şeydendir

Ve denildi: **عَوْزَمٌ** dişi deve, yaşlılıktan dişleri yenmiş olandır. Ve denildi: o, çok ihtiyar, **الدِّلْقِمُ**’dur. Enceşe hadîsinde: ona dedi: “Yavaş ol, sürüşte, **بالعَوازِمِ** ile.” **العَوازِمُ**: **عَوْزَمٍ**’in çoğuludur; o, yaşlı dişi devedir ve onda bir kalıntı vardır; onunla kadınlardan kinaye yaptı, onlardan cam şişelerle kinaye yaptığı gibi. Ve caizdir ki zayıflıklarından dolayı bizzat develeri kastetmiş olsun. Ve **العَوْزَم**: kocakarıdır; Ferrâ okudu:

Eski elbiselerle sabahladım,
iki yük toprak taşıyorum
bir **عَوْزَمٍ** ve aç çocuklar için,
yiyen var, yalayan var, kaçınan var

Ve **العُزُمُ**: kocakarılar; onların bir tanesi **عَزُومٌ**’dur. Ve **العَزْمِيُّ**: **الثَّجير** satıcısı. Ve **العُزُمُ**: kuru üzümün **ثَجِير**’idir; onun bir tanesi **عَزْمٌ**’dır. Ve erkeğin **عُزْمةُ**’si: ailesi ve kabilesidir; onun topluluğu **العُزَمُ**’dur. Ve **العَزَمة**: sevgi bağını düzeltenlerdir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ز م * * عَزَ * على كذا أراد فعله وقطع عليه وبابه ضرب و * عُزْما * بوزن قفل و * عَزِيماً * و * عَزيمةً * أيضا قال الله تعالى ﴿ولم نجد له عَزْماً﴾ أي صريمة أمر و * اعْتَزَمَ * بمعنى * عَزَم * و * عَزَمْتُ * عليك بمعنى أقسمت و * العَزَائِمُ * الرُّقى

##### Türkçe

* ع ز م * **عَزَ** alâ kezâ: onu yapmayı istedi ve onun üzerine kesin karar verdi; bâbı **ضرب**’dır. Ve **عُزْما** (قفل vezninde) ve **عَزِيماً** ve **عَزيمةً** da. Allah Teâlâ dedi ki: {Ve onun için **عَزْماً** bulmadık} yani işte bir kesinlik. Ve **اعْتَزَمَ**, **عَزَم** mânâsınadır. Ve “**عَزَمْتُ** aleyke” mânâsı: yemin ettim. Ve **العَزَائِمُ**: rukyeler (okumalar).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

| | ( عَزَمَ عَلَى الأَمْرِ يَعْزِم عَزْمًا ) بالفَتْح | ( ويَضَمُّ ، ومَعْزَمًا كَمَقْعَدٍ ومَجْلِسٍ ، | وعُزْمانًا بالضَّمِّ ) وعَزْمَةً ( وعَزِيمًا وعَزِيمَةً ) ، | اقْتَصر الجَوْهَرِيُّ منهن على الأَوَّلَيْن | والأَخِيرَين . | | ( و ) قال ابنُ بَرِّي : ( عَزَمَه ) وعَزَم عليه | بِمَعْنًى ، وأَنْشَدَ للأسوَدِ بنِ عُمارةَ النَّوْفَلِيِّ : | % ( خَلِيلَيَّ من سُعْدَى أَلِمَّا فَسلِّمَا % | عَلَى مَرْيَمٍ لا يُبْعِدُ الله مَرْيَمَا ) % | % ( وقُولاَ لَهَا هذا الفِرَاقُ عَزَمْتِهِ % | فهَلْ موعِدٌ قَبْلَ الفِرَاقِ فَيُعْلَمَا ) % | | ومِنْه أَيضًا قَولُه تعالى : ! 2 \< وإن عزموا الطلاق > 2 ! أي : عَلَى الطَّلاقِ ، | ( واعْتَزَمه ، و ) اعْتَزَم ( عَلَيْه ) ، مثل عَزَمَ عليه ، | نَقَله الجَوْهَرِيُّ ، ( وتَعَزَّم ) كَعَزَم ، أي ( أَرَادَ | فِعلَه وقَطَع عَلَيْه ) ، وقال الرَّاغِبُ : أي | عَقَدَ القَلبَ على إِمْضَاءِ الأَمْرِ ، وقال | اللَّيثُ : العَزْمُ : ما عَقَدَ عليه قَلْبُكَ من أَمْرٍ | أَنَّكَ فَاعِلُه . | | ( أو ) عَزَم : ( جَدَّ في الأَمْرِ ) ، وقال أَبو | صَخْرٍ الهُذَلِيُّ : | % ( فأَعْرَضْنَ لَمَّا شِبْتُ عَنِّي تَعَزُّمًا % | وهَلْ لِيَ ذَنْبٌ في اللَّيالِي الذَّواهِبِ ؟ ) % | | وقَوْلُه تَعَالى : ! 2 \< فنسي ولم نجد له عزما > 2 ! أي صَرِيمَةَ أَمْرٍ ، كما في | الصّحاح . |

| | ( وعَزَمَ الأَمْرُ نفسُه : عُزِمَ عَلَيْه ) ، ومنه | قَوْلُه تَعَالى : ! 2 \< فإذا عزم الأمر > 2 ! وقد يَكُونُ | أرادَ : عَزَمَ أَرْبَابُ الأَمْرِ ، قال الأزْهَرِيُّ :   هو | فَاعِل مَعْناه المَفْعُول ، وإنّما يُعْزَمُ الأمرُ ولا | يَعْزِمُ ، والعَزْم للإنْسانِ لا لِلأمْرِ ، وهذا | كَقَوْلهم : هَلَكَ الرَّجُل ، وإنَّما أُهْلِكَ   وقال | الزَّجَّاج :   أي فإذا جَدَّ الأَمْرَ ، ولَزِمَ فَرضُ | القِتالِ   . وهذا مَعْنَاهُ ، والعَرَبُ تَقولُ : عَزَمْتُ | الأَمْرَ ، وعَزَمْتُ عليه . | | ( و ) عَزَم ( عَلَى الرَّجُلِ ) ليَفْعَلَنَّ كَذَا ، | أيْ ( أَقْسَمَ ) عَلَيه ، وقِيلَ : أَمَرَهُ أَمْرًا جِدًّا . | | ( و ) عَزَمَ ( الرَّاقِي ) أي : ( قَرَأَ العَزَائِمُ ، | أي : الرُّقِى ) ، كأَنَّه أَقْسَمَ على الدَّاءِ ، | وكذلك عَزَم الحَوَّاءُ ، إذا اسْتَخْرَجَ الحَيَّةَ ، | كأَنَّهُ يُقسِم عَلَيْها ، ( أوْ هِيَ ) - أي العَزَائِمُ - | ( آياتٌ من القُرآنِ تُقْرَأُ على ذَوِي الآفاتِ | رَجاءَ البُرْءِ ) ، وهي عَزائِمُ القُرآنِ ، وأَمَّا | عَزائِمُ الرُّقَى : فَهِيَ التي يُعْزَمُ بها على الجِنِّ | والأَرْواحِ . | | وقال الرَّاغِبُ :   العَزِيمَةُ تَعْوِيذٌ ، كَأَنَّكَ | تصوِّرُ أَنَّكَ قد عَقَدْتَ [ بِهَا ] على | الشَّيْطانِ ، أَنْ يُمْضِيَ إرادتَه فِيك ، | والجَمْعُ العَزائِمُ   . | | ( وأُولُو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ : الَّذِينَ عَزَمُوا | على أَمْرِ اللهِ فيما عُهِدَ إليهم ، أو هُمْ : | نُوحٌ ، وإبراهيمُ ، ومُوسَى ، ومُحَمَّد ، عَلَيْهِم | الصَّلاةُ والسَّلام ) ، أَسْقَطَ من هذا القَوْل | عِيسَى ، وهو الخَامِس ، كما صَرَّح به غيرُ | واحِدٍ ، ومنه قَولُه تَعالَى : ^ ( فاصْبِرْ كَمَا | صَبَرَ أُولُو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ) ^ وقال | ( الزَّمَخْشَرِيُّ ) في الكَشَّافِ : هم ( أُولُو | الجِدِّ والثَّباتِ والصَّبْرِ ) والعَزْمُ في لغة هُذَيْل | بمَعْنَى الصَّبْرِ ، يَقُولُون : مَالِي عَنْك عَزْمٌ ، | أي : صَبْرٌ ( أو هُمْ نُوحٌ ، وإبراهِيم ، | وإِسْحَقُ ، ويَعْقُوبُ ، ويُوسُفُ ، وأَيّوبُ ، | ومُوسَى ، ودَاوُدُ ، وعِيسَى ، عَلَيْهِم الصَّلاة | والسَّلام ) ، وفي رِوَاية يُونُسَ عن أَبِي |

| إسْحَاقَ : هم نُوحٌ ، وهُودُ ، وإبراهيمُ ، | ومُحمدٌ ، عَلَيهم الصّلاة والسَّلام ، أَما نُوحٌ | فَلِقَوْلِهِ : ! 2 \< إن كان كبر عليكم مقامي وتذكيري > 2 ! الآية ، وأَما هُودٌ فَلِقَوْلِهِ : | ^ ( إِنِّي أُشْهِدُ الله واشْهَدُوا أَنِّي بَرِىءٌ مِمَّا | تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ ) ^ الآية ، كما في | الرَّوْضِ للسُّهَيْلِيّ . | | ( والعَوْزَمُ : النَّاقةُ المُسِنَّةُ ) و ( فيها بَقِيَّةٌ ) | من شَبابٍ ، نَقَله الجَوْهَرِيُّ عن الأَصْمَعِيِّ . | وقِيلَ : نَاقَةٌ عَوْزَمٌ : أَكِلَتْ أَسنَانُها من | الكِبَرِ ، وقيل : هي الهَرِمَة الدِّلْقِمُ ، وفي | حَدِيثِ أَنْجَشَةَ :   قَالَ له : رُوَيْدَكَ سَوْقًا | بالعَوَازِمِ     كَنَى بِهَا عن النِّساءِ ، كما | كَنَى عَنْهُنَّ بالقَوَارِيرِ ، ويَجُوزُ أن يَكُونَ | أَرَادَ النُّوقَ نَفْسَها ، لِضَعْفِها   . | | ( و ) العَوْزَمُ : ( العَجُوزُ ) قال الجَوْهَرِيّ ، | وأَنْشَدَ الفَرَّاءُ : | % ( * لقد غَدَوْتُ خَلَقَ الثِّيابِ * % ) % | % ( * أَحمِلُ عِدْلَيْنِ من التُّرابِ * % ) % | % ( * لِعَوْزَمٍ وصِبْيَةٍ سِغابِ * % ) % | ( كالعَزُوم فِيهِما ) أي : في النَّاقَةِ والعَجُوزِ ، | جَمْعُهُ عُزُمٌ ، بِضَمَّتَيْن . | | ( و ) العَوْزَمُ : ( القَصِيرَةُ ) من النِّسَاءِ . | | ( والعَزَّامُ ) - كَشَدَّادٍ - ( والمُعْتَزِمُ : | الأَسَدُ ) ، لجِدِّه . | | ( و ) المُعَزِّمُ ، ( كَمُحَدِّثٍ : الرَّاقِي ) | بالعَزَائِمِ . | | ( والعَزِيمُ : العَدْوُ الشَّدِيدُ ) ، قال رَبِيعَةُ | ابنُ مَقْرُوم الضَّبِّيُّ : | % ( لَوْلاَ أُكَفْكِفُه لَكَادَ إذا جَرَى % | منه العَزِيمُ يَدُقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ ) % | | ( واعْتَزَمَ الرَّجُلُ : لَزِمَ القَصْدَ في الحُضْرِ | والمَشْيِ وغَيْرِه ) ، صَوابُه : وغَيْرِهِما ، قال | رُؤْبَةُ : |

| % ( * إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انْتِهاضِ * % ) % | وقال الكُمَيْت : | % ( يَرمِي بها فيُصِيبُ النَّبلُ حاجَتَهُ % | طَوْرًا ويُخْطِئُ أَحيانًا فَيَعْتَزِمُ ) % | | ( و ) اعْتَزَم ( الفَرَسُ : مَرَّ جَامِحًا ) في | حُضْرِه غَيرَ مُجِيبٍ لِرَاكِبِه إذا كَبَحَه . | | ( وأمُّ العِزْمِ وعِزْمَةُ وأُمُّ عِزْمة : | مَكْسُوراتٍ : الاسْتُ ) . | | ( والعَزْمُ ، بالفَتْح : ثَجِيرُ الزَّبِيبِ . ج : ) | عُزُم ( كَكُتُبٍ ) . | | ( والعَزْمِيُّ : بَيَّاعُه ) . | | ( و ) العَزْمِيُّ : ( الرَّجلُ المُوفِي بالعَهْدِ ) ، | أَيْ : إذَا وَعَد بِشيءٍ أَمْضَاه وَوَفَى به . | | ( والعُزْمَةُ ، بالضَّمِّ : أُسْرَةُ الرَّجُلِ | وقَبِيلَتُه . ج : ) العُزَم ( كَصُرَدٍ ) . | | ( و ) العَزَمةُ ، ( بالتَّحْرِيكِ ) : المُصَحِّحُو | المَودَّةِ ) جمع عَازِم . | | ( و ) في حَدِيثِ الزَّكَاةِ : (   عَزْمَةٌ من | عَزَماتِ اللهِ   ) أي : حَقٌ من حُقُوقِهِ ، أي : | وَاجِبٌ مِمَّا أَوْجَبَهُ ) اللهُ تَعالَى . | | ( و ) في حَديثِ ابنِ مَسْعُودٍ :   إِنَّ اللَّهَ | يُحِبُّ أن تُؤْتَى رُخَصُه كَما يُحِبُّ أَنْ | تُؤْتَى عَزائِمُه   ، قال الأَزْهَريُّ : ( عَزائمُ | الله : فَرائِضُه التي أوْجَبَها ) وأَمَرَنا بِهَا . | وقال ابنُ شُمَيْل في قَوْلِهِ تَعَالَى : ! 2 \< كونوا قردة > 2 ! هذا أَمْرٌ عَزْمٌ ، وفي قَوْلِهِ تَعالَى : | ! 2 \< كونوا ربانيين > 2 ! هذا فَرضٌ وحُكْمٌ . | | [ ] ومِمَّا يُسْتَدْرَكُ عليه : | | العَزْمَةُ : الجِدُّ في الأَمْرِ والقُوَّةُ . | | وما لِفُلان عَزِيمَةٌ ، أي : لا يَثْبُتُ على | أَمْرٍ يَعْزِمُ عليه . | | وخَيرُ الأُمور عَوازِمُها ، والمَعْنَى ذَوَاتُ | عَزْمِها التي فِيهَا عَزْمٌ ، أو ما وَكَّدْتَ | عَزْمَكَ عَلَيْهِ ، ووفَيتَ بعَهْدِ الله فيه . | | واشْتَدَّت العزائِمُ ، أيْ : عَزَماتُ الأمَراءِ | [ على الناس ] في الغَزْوِ إلى الأقْطارِ |

| البَعيدَةِ ، وأخْذِهم بها . | | وعَزائِمُ السُّجودِ : ما أُخِذَ على | قارِئِ آياتِ السُّجودِ أنْ يَسْجُدَ للهِ فيها . | | واعْتَزَم له : احْتَمَلَه وصَبَرَ عَليه . | | واعْتَزَمَ الطَّريقَ : مَضَى عَلَيه ولم | يَنْثَنِ ، قالَ حُمَيْدُ الأرْقَطُ : | % ( * مُعْتَزِمًا لِلطُّرُقِ النَّواشِطِ * % ) % | والعَزُومُ : الاسْتُ ، ومنه قَولُ عَمْرو بنِ | مَعْدِ يكَرِبُ للأَشْعَثِ لَمّا قالَ لَه : أما | واللهِ لَئِنْ دَنَوتَ لأُضْرِطَنَّكَ ، فقالَ : كَلاَّ ، | واللهِ : إنّها لَعَزومٌ مُفَزَّعَةٌ ، أيْ صَبورٌ | مُجِدَّةٌ ، صَحيحَةُ العَقْدِ ، لَيْسَتْ بواهِيَةٍ | فَتَضْرَطَ . | | والعَوْزَمَة : النَّاقَةُ المسِنَّةُ ، عن ابنِ | الأعْرابِيّ ، وأَنْشَدَ للمَرَّارِ الأسْدِيّ : | % ( فَأَمَّا كُلُّ عَوْزَمَةٍ وَبَكْرٍ % | فَمِمَّا يَسْتَعِينُ به السَّبِيلُ ) % | | وسَمَّوْا عَزَّاما ، كَشَدَّادٍ . | | وعَازمُ بنُ هِنْد بنِ هِلالِ بنِ نُفَيْلِ بنِ | رَبِيعَةَ بنِ كِلاَبٍ : من الفُرْسانِ . |

##### Türkçe

| | ( **عَزَمَ عَلَى الأَمْرِ يَعْزِم عَزْمًا** ) fetha ile | (ve zamm edilir, ve **مَعْزَمًا** **مَقْعَدٍ** ve **مَجْلِسٍ** gibi, | ve zamm ile **عُزْمانًا** ) ve **عَزْمَةً** (ve **عَزِيمًا** ve **عَزِيمَةً**), | el-Cevherî bunlardan ilk ikisi | ve son ikisiyle yetindi. | | (Ve) İbn Berrî dedi: (**عَزَمَه**) ve **عَزَم عليه** | bir mânâ iledir; ve el-Esved b. Umâre en-Nevfelî için inşâd etti: | % ( خَلِيلَيَّ من سُعْدَى أَلِمَّا فَسلِّمَا % | عَلَى مَرْيَمٍ لا يُبْعِدُ الله مَرْيَمَا ) % | % ( وقُولاَ لَهَا هذا الفِرَاقُ عَزَمْتِهِ % | فهَلْ موعِدٌ قَبْلَ الفِرَاقِ فَيُعْلَمَا ) % | | Ve bundan ayrıca O’nun (yüce) sözü: ! 2 \< وإن عزموا الطلاق > 2 ! yani: **عَلَى الطَّلاقِ**, | (ve **اعْتَزَمه**, ve) **اعْتَزَم** ( **عَلَيْه** ), **عَزَمَ عليه** gibi, | onu el-Cevherî nakletti; (ve **تَعَزَّم**) **عَزَم** gibi, yani (istedi | onu yapmayı ve onun üzerine kesin karar verdi); Râgıb dedi: yani | kalbi işi yürütmeye bağladı; ve | Leys dedi: **العَزْمُ**: kalbinin bir işten üzerine bağladığı şeydir ki | sen onu yapıcısın. | | (Veya) **عَزَم**: (işte ciddileşti); Ebû | Sahr el-Hüzelî dedi: | % ( فأَعْرَضْنَ لَمَّا شِبْتُ عَنِّي تَعَزُّمًا % | وهَلْ لِيَ ذَنْبٌ في اللَّيالِي الذَّواهِبِ ؟ ) % | | Ve O’nun (yüce) sözü: ! 2 \< فنسي ولم نجد له عزما > 2 ! yani bir işin kararlılığı; **الصّحاح**’ta olduğu gibi. |

| | (Ve **عَزَمَ الأَمْرُ نفسُه**: **عُزِمَ عَلَيْه**), ve bundan | O’nun (yüce) sözü: ! 2 \< فإذا عزم الأمر > 2 !; ve olabilir ki | muradı: işin sahipleri azmetti; Ezherî dedi: o, | mânâsı mef‘ûl olan fâildir; ancak işe azmedilir, | iş azmetmez; ve azim insana göredir, işe değil; bu da | onların sözü gibidir: adam helâk oldu; hâlbuki helâk edildi. Zecâc dedi: | yani iş ciddileşince ve savaşın farziyeti | gerekli olunca. Bu onun mânâsıdır; Araplar der: **عَزَمْتُ | الأَمْرَ** ve **عَزَمْتُ عليه**. | | (Ve) **عَزَم** ( **عَلَى الرَّجُلِ** ) mutlaka şöyle yapacak diye, | yani (üzerine yemin etti); ve denildi: ona çok ciddi bir emir verdi. | | (Ve) **عَزَمَ** ( **الرَّاقِي** ) yani: ( **العَزَائِمُ** okudu, | yani: **الرُّقِى**), sanki hastalığa yemin etmiş gibidir; | aynı şekilde **عَزَم** **الحَوَّاءُ**, yılanı çıkardığı zaman, | sanki onun üzerine yemin eder; (yahut o) - yani **العَزَائِمُ** - | (Kur’ân’dan âyetlerdir; âfet sahiplerine | şifâ umarak okunur); ve onlar Kur’ân’ın **عَزائِمُ**’idir. Amma | **عَزائِمُ الرُّقَى**: cinler | ve ruhlar üzerine onunla azmedilenlerdir. | | Râgıb dedi: **العَزِيمَةُ** bir ta‘vîzdir; sanki | sen tasavvur ediyorsun ki sen onunla | şeytan üzerine bağladın: sende iradesini yürütmesin diye; | çoğulu **العَزائِمُ**’dir. | | (Ve **أُولُو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ**: Allah’ın emri üzerine, kendilerine ahdedilen şeyde azmedenlerdir; yahut onlar: | Nûh, İbrâhîm, Mûsâ, Muhammed, عليهم | الصَّلاةُ والسَّلام), bu sözden | Îsâ’yı düşürdü; o ise beşincidir; nitekim birden fazla | kimse bununla açıkça ifade etmiştir. Ve bundan O’nun (yüce) sözü: ^ ( فاصْبِرْ كَمَا | صَبَرَ أُولُو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ ) ^. Ve | (Zemahşerî) **الكَشَّاف**’ta dedi: onlar (ciddiyet, sebat ve sabır sahipleri)dir; ve **العَزْمُ** Hüzeyl dilinde | sabır mânâsınadır; derler: **مَالِي عَنْك عَزْمٌ**, | yani: sabır. (Yahut onlar Nûh, İbrâhîm, | İshâk, Ya‘kûb, Yûsuf, Eyyûb, | Mûsâ, Dâvûd, Îsâ, عليهم الصَّلاة | والسَّلام)’dır. Ve Yûnus’un Ebû |

| İshâk’tan rivayetinde: onlar Nûh, Hûd, İbrâhîm, | Muhammed, عليهم الصّلاة والسَّلام’dır. Nûh’a gelince | onun sözü sebebiyledir: ! 2 \< إن كان كبر عليكم مقامي وتذكيري > 2 ! âyet; Hûd’a gelince onun sözü sebebiyledir: | ^ ( إِنِّي أُشْهِدُ الله واشْهَدُوا أَنِّي بَرِىءٌ مِمَّا | تُشْرِكُونَ مِنْ دُونِهِ ) ^ âyet; **الرَّوْض**’da, Süheylî’nindir. | | (Ve **العَوْزَمُ**: yaşlı deve) ve (onda bir kalıntı vardır) | gençlikten; el-Cevherî onu Asma‘î’den nakletti. | Ve denildi: **نَاقَةٌ عَوْزَمٌ**: yaşlılıktan dişleri | yenmiş. Ve denildi: o, çok ihtiyar **الدِّلْقِمُ**’dur. Ve | Enceşe hadîsinde: ona dedi: **رُوَيْدَكَ سَوْقًا | بالعَوَازِمِ**; bununla kadınlardan kinaye yaptı; nitekim | onlardan **القَوَارِيرِ** ile kinaye yaptığı gibi. Ve câizdir ki | muradı bizzat develer olsun; zayıflıklarından dolayı. | | (Ve) **العَوْزَمُ**: (kocakarı); el-Cevherî dedi. | Ferrâ inşâd etti: | % ( * لقد غَدَوْتُ خَلَقَ الثِّيابِ * % ) % | % ( * أَحمِلُ عِدْلَيْنِ من التُّرابِ * % ) % | % ( * لِعَوْزَمٍ وصِبْيَةٍ سِغابِ * % ) % | (İkisinde **العَزُوم** gibi), yani: deve ve kocakarıda; | onun çoğulu **عُزُمٌ**’dur, iki zamm ile. | | (Ve) **العَوْزَمُ**: kadınlardan (kısa boylu olan). | | (Ve **العَزَّامُ**) - **شَدَّادٍ** gibi - (ve **المُعْتَزِمُ**: | aslan), ciddiyetinden dolayı. | | (Ve) **المُعَزِّمُ**, (**مُحَدِّثٍ** gibi: **الرَّاقِي**) | **بالعَزَائِمِ**. | | (Ve **العَزِيمُ**: şiddetli koşu), Rabî‘a | b. Makrûm ed-Dabbî dedi: | % ( لَوْلاَ أُكَفْكِفُه لَكَادَ إذا جَرَى % | منه العَزِيمُ يَدُقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ ) % | | (Ve **اعْتَزَمَ الرَّجُلُ**: şehirde | ve yürüyüşte ve başkasında maksada bağlı kaldı), doğrusu: ve ikisinden başkasında; Rü’be dedi: |

% ( * **إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انْتِهاضِ** * % ) % | Ve **الكُمَيْت** dedi: | % ( **يَرمِي بها فيُصِيبُ النَّبلُ حاجَتَهُ** % | **طَوْرًا ويُخْطِئُ أَحيانًا فَيَعْتَزِمُ** ) % |

| ( و ) **اعْتَزَم** ( **الفَرَسُ** : azgınca geçip gitti ) binicisi onu dizginlediğinde, binicisine cevap vermeksizin, onun **حُضْرِه**’inde.

| ( وأمُّ العِزْمِ وعِزْمَةُ وأُمُّ عِزْمة : | مَكْسُوراتٍ : **الاسْتُ** ) .

| ( **والعَزْمُ** ، fetha ile: kuru üzümün şırası. ç.: ) **عُزُم** ( **كَكُتُبٍ** ) .

| ( **والعَزْمِيُّ** : onun satıcısı ) .

| ( و ) **العَزْمِيُّ** : ( ahde vefa gösteren adam ) , yani: bir şeye söz verdiğinde onu yürütür ve onunla vefa gösterir.

| ( **والعُزْمَةُ** ، damme ile: adamın ailesi | ve kabilesi. ç.: ) **العُزَم** ( **كَصُرَدٍ** ) .

| ( و ) **العَزَمةُ** ، ( harekeleme ile ) : ( sevginin tashih edicileri ) **عَازِم**’in çoğulu.

| ( و ) zekât hadîsinde: (   **عَزْمَةٌ من عَزَماتِ اللهِ**   ) yani: O’nun haklarından bir hak, yani: (Allah Teâlâ’nın) vacip kıldıklarından bir vacip.

| ( و ) İbn Mes‘ûd hadîsinde:   Allah, ruhsatlarının verilmesini sevdiği gibi, azîmetlerinin verilmesini de sever  , **الأَزْهَريُّ** dedi: ( **عَزائمُ الله** : vacip kıldığı farzlarıdır ) ve bize onunla emretti. **ابنُ شُمَيْل** O’nun Teâlâ’nın sözü hakkında dedi: ! 2 \< كونوا قردة > 2 ! bu, kesin bir emirdir; ve O’nun Teâlâ’nın sözü hakkında: | ! 2 \< كونوا ربانيين > 2 ! bu, bir farz ve bir hükümdür.

| [ ] Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:

| **العَزْمَةُ** : işte ciddiyet ve kuvvet.

| Ve falanın **عَزِيمَةٌ**’si yoktur; yani: üzerine azmettiği bir işte sebat etmez.

| Ve işlerin hayırlısı, onların **عَوازِمُها**’sıdır; mânâ: içinde azim bulunan azim sahipleri; yahut, üzerine azmini pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdine vefa gösterdiğin şeylerdir.

| **واشْتَدَّت العزائِمُ** , yani: emirlerin azimleri | [insanlar üzerine] uzak diyarlara gazvede, ve onları onunla almakta.

| Ve **عَزائِمُ السُّجودِ** : secde âyetlerini okuyan üzerine, onlarda Allah’a secde etmesi hususunda alınmış olan şeylerdir.

| Ve **اعْتَزَم** ona: onu yüklendi ve ona sabretti.

| Ve **اعْتَزَمَ الطَّريقَ** : onun üzerinde yürüdü ve dönmedi; **حُمَيْدُ الأرْقَطُ** dedi: | % ( * **مُعْتَزِمًا لِلطُّرُقِ النَّواشِطِ** * % ) % |

| Ve **العَزُومُ** : **الاسْتُ**’tur; ondan, **عَمْرو بنِ مَعْدِ يكَرِبُ**’ün **الأَشْعَثِ**’e sözü: ona dediğinde: “Ama vallahi, yaklaşırsan mutlaka seni osurtacağım”; o da dedi: “Hayır, vallahi: o, elbette **لَعَزومٌ مُفَزَّعَةٌ**’dir”; yani: sabırlı, ciddi, akdi sahih, gevşek değildir ki osursun.

| Ve **العَوْزَمَة** : yaşlı dişi deve; **ابنِ الأعْرابِيّ**’den. Ve **المَرَّارِ الأسْدِيّ**’nin şu beytini okudu: | % ( فَأَمَّا كُلُّ **عَوْزَمَةٍ** وَبَكْرٍ % | فَمِمَّا يَسْتَعِينُ به السَّبِيلُ ) % |

| Ve **عَزَّاما** diye adlandırdılar, **كَشَدَّادٍ** gibi.

| Ve **عَازمُ بنُ هِنْد بنِ هِلالِ بنِ نُفَيْلِ بنِ رَبِيعَةَ بنِ كِلاَبٍ** : süvarilerdendir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَزَمَ عَلَيْهِ
1 عَزَمَ عَلَيْهِ ذ , (S, Msb, K,) aor. عَزِمَ , (Msb, K,) inf. n. عَزْمٌ (S, Msb, K) and عُزْمٌ (S, K) and عَزْمَةٌ (TA) and عُزْمَانٌ (K) and عَزِيمَةٌ and عَزِيمٌ (S, K) and مَعْزَمٌ and مَعْزِمٌ; (K;) and عَزَمَهُ; (Msb, K;) both signify the same; (IB, TA;) and ↓ اعتزم عَلَيْهِ, (S, K,) and ↓ اعتزمهُ; and ↓ تعزّم [app. تعزّم عليه, but accord. to the TK تعزّمهُ]; (K;) [He determined, resolved, or decided, upon it, or upon doing it, namely, an affair;] he desired to do it, and decided, or determined, upon it; (S, K;) he settled, or determined, his heart, or mind, firmly (عَقَدَ ضَمِيرَهُ) upon doing it: (Msb:) or he strove, laboured, or toiled, in it, namely, an affair; or exerted himself or his power or efforts or endeavours or ability therein: (K:) or so عَزَمَ: (TA:) or عَزَمَ, inf. n. عَزِيمَةٌ and عَزْمَةٌ, signifies also he strove, &c., in his affair: (Msb:) and عَزَمَ الأَمْرَ signifies he made the affair to have, or take, effect; and settled it firmly: (Har p. 3:) or, accord. to Ktr, he so settled it, and confirmed it. (Id. p. 105.) [See also عَزْمٌ and عَزِيمَةٌ, below.] وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا, in the Kur [xx. 114], means [And we found him not to have] a quality of deciding an affair. (S.) [قَدْ أَحْزِمُ لَوْ أَعْزِمُ, a prov.: see expl. in art. حزم.] ― -b2- One says also, عَزَمَ الأَمْرُ, meaning عُزِمَ عَلَيْهِ: (K, TA:) and hence, in the Kur [xlvii. 23], فَاـِذَا عَزَمَ الأَمْرُ [And when the affair is determined upon]: or the meaning may be, فَاـِذَا عَزَمَ أَرْبَابُ الأَمْرِ [and when the disposers of the affair determine upon it]: but accord. to Zj, the meaning is, and when the affair is serious, or earnest, and the command to engage in fight becomes obligatory. (TA.) ― -b3- عَزَمَ عَلَى الرَّجُلِ means He conjured the man: (S, * K, TA:) or he commanded him, or enjoined him, earnestly: لَيَفْعَلَنَّ كَذَا [that he should surely do such a thing]: (TA:) or عَزَمْتُ عَلَيْكَ means I make thy informing me to be a decided thing in which there shall be no exception: and one says also, عَزَمْتُ عَلَيْكَ اـِلَّا فَعَلْتَ and لَمَّا فَعَلْتَ [virtually meaning I conjure thee to do such a thing]; as though one said, By Allah, I demand not of thee [aught] save [thy doing] this: so says Mtr, referring to “ the Book ” of Sb. (Har pp. 21 and 22. [But عَزَمَ is there, inadvertently, put for اـِلَّا.]) ― -b4- And one says, عَزَمَ الرَّاقِى The charmer recited عَزَائِم, meaning charms, or spells, [for the cure of a disease, &c.;] (K, TA;) as though he conjured the disease [&c.]: and in like manner, عَزَمَ الحَوَّآءُ [The serpent-charmer recited charms, or spells,] is said when he draws forth the serpent; as though he conjured it. (TA.) [See an ex. voce دَادَ, in art. دود. ― -b5- Hence, عَزَمَ is used in the present day as meaning He invited to an entertainment. ― -b6- And Freytag mentions its occurring often in the book entitled بغية المستفيد فى مدينة زبيد as signifying He went, or tended, to, or towards, (اـِلَى,) some place: but this signification is probably post-classical: it is correctly expressed by 8, q. v.]

5 تَعَزَّمَ see the preceding paragraph, first sentence.

8 اـِعْتَزَمَ see 1, first sentence, in two places. ― -b2- اعتزم signifies also He (a man, K) kept to the course, or right course, (القَصْد,) (S, K,) in a thing, (S,) in running, and walking, &c. (K.) And اعتزم الطَّرِيقَ He went along upon the road without turning aside. (TA.) ― -b3- Also He tended, repaired, or betook himself, to, or towards, him, or it, either in a direct course, or indirectly. (IJ; M and L in art. قصد.) ― -b4- And اعتزم, (K, TA,) or اعتزم فِى عِنَانِهِ, (Har p. 3,) said of a horse, He went along overcoming his rider, (K, TA, Har,) in his running, not complying with the desire of his rider when he pulled him in, (TA,) [and] not turning aside. (Har.) ― -b5- And اعتزم لَهُ He bore it, and endured it with patience; or he bore, and was patient, with him. (TA.)

عَزْمٌ
عَزْمٌ ذ an inf. n. of 1. (S, Msb, K, &c.) [Hence,] أُولُو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ, (K, &c.,) mentioned in the Kur [xlvi. 34], (TA,) Those, of the apostles, who determined upon doing what God had enjoined them: or they were Noah and Abraham and Moses and Mohammad; (K, TA;) to which several add and Jesus: (TA:) or those, of the apostles, who were endowed with earnestness and constancy and patience: (Ksh, K, TA:) عَزْمٌ in the dial. of Hudheyl meaning patience; as in their saying, مَا لِى عَنْكَ عَزْمٌ [I have not patience of separation from thee]: (TA:) or, (K,) it is said, (Ksh,) they were Noah and Abraham and Isaac and Jacob and Joseph and Job and Moses and David and Jesus: (Ksh, K:) or Noah and Hood and Abraham and Mohammad: thus accord. to Aboo-Is-hلk. (Yoo, R, TA.) ― -b2- See also عَزِيمَةٌ, in three places. ― -b3- عَزْمٌ is expl. by Lth as meaning An affair upon the doing of which one's heart, or mind, is firmly settled or determined. (TA.) -A2- Also The dregs of pressed raisins: pl. عُزُمٌ. (K.)

أُمُّ العِزْمِ
أُمُّ العِزْمِ ذ , (K,) or أُمُّ عزمٍ, (T in art. ام,) and ↓ عِزْمَةُ, and ↓ أُمُّ عِزْمَةَ, (K,) and ↓ العَزُومُ, (TA,) The اِسْت [i. e. anus, or podex, app. the former]. (K, TA.)

عَزْمَةٌ
عَزْمَةٌ ذ is an inf. n. of 1, meaning A striving, labouring, or toiling, in an affair; (Msb, TA;) and strength. (TA.) ― -b2- And one says, مَا لَهُ ↓ عَزْمَةٌ وَلَا عَزِيمَةٌ, meaning He has not [determination, or resolution, or] a deliberate way of acting or proceeding, nor patience, in that upon which he determines, or resolves, or decides: (Ham p. 31:) or ↓ مَا لِفُلَانٍ عَزِيمَةٌ means Such a one will not keep constantly, firmly, or steadily, [or rather has not the quality of keeping constantly, &c.], to an affair upon which he determines. (TA.) ― -b3- See also عَزِيمَةٌ. ― -b4- عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ اللّٰهِ, (K, TA,) such, in a trad., the poor-rate is said to be, (TA,) means A due of the dues of God; i. e. [in the CK “ or ”] a thing that is obligatory, of the things that God has made obligatory. (K, TA.)

عُزْمَةٌ
عُزْمَةٌ ذ A man's أُسْرَة [or near kinsmen; or his near kinsmen on the father's side]: and his قَبِيلَة [or tribe]: pl. عُزَمٌ. (K.)

عِزْمَةُ
عِزْمَةُ ذ , and أُمُّ عِزْمَةَ: see أُمُّ العِزْمِ, above.

عَزَمَةٌ
عَزَمَةٌ ذ a pl. of عَازِمٌ [q. v.]. (TA.)

عَزْمِىٌّ
عَزْمِىٌّ ذ A man who fulfils his promise; (K, TA;) who, when he promises a thing, performs it, and fulfils it. (TA.) -A2- And A seller of عَزْم, meaning dregs of pressed raisins. (K.)

عَزُومٌ
عَزُومٌ ذ [Determined, or resolute;] one who perseveres in his determination until he attains that which he seeks, or desires. (Ham p. 532.) ― -b2- See also عَوْزَمٌ, in two places. ― -b3- And see أُمُّ العِزْمِ.

عَزِيمٌ
عَزِيمٌ ذ A vehement running. (K, TA. [In the CK, العَدُوُّ is erroneously put for العَدْوُ.]) Rabeea Ibn-Makroom Ed-Dabbee says,
لَوْلَا أُكَفْكِفُهُ لَكَادَ اـِذَا جَرَى
مِنْهُ العَزِيمُ يُدُقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ
[If I did not restrain him, when he runs, his vehement running would almost break the piece of iron that stands up in the mouth from the middle of the bit-mouth: see مِسْحَلٌ]. (TA.)

عَزِيمَةٌ
عَزِيمَةٌ ذ an inf. n. of عَزَمَ in the sense first expl. above. (S, K.) [As a simple subst., it signifies Determination, resolution, decision, or fixed purpose of the mind; as also ↓ عَزْمٌ and ↓ عَزْمَةٌ: or] the disposition and subjection of the mind to the wish, or thing desired: (Ham p. 336:) or it is a subst. [signifying the making an affair to have, or take, effect; and settling it firmly;] from عَزَمَ الأَمْرَ meaning أَمْضَاهُ and أَحْكَمَهُ: or, as in the Mj, the settling, or determining, the heart, or mind, firmly upon the thing that one desires to do; as also ↓ عَزْمٌ: or, accord. to El-Ghooree, ↓ عَزْمٌ signifies the preceding desire to dispose and subject the mind to the act. (Har p. 3.) [The pl., in all the senses, is عَزَائِمُ. Hence,] اِشْتَدَّتِ العَزَائِمُ means The determinations (عَزَمَات) of the commanders in the hostile and plundering expedition to distant parts, and their taking to them, became strong. (TA. [Probably from a trad.]) ― -b2- See also عَزْمَةٌ, in two places. ― -b3- عَزَائِمُ اللّٰهِ means The obligatory statutes or ordinances of God: (Mgh, Msb, K, TA:) sing. عَزِيمَةٌ. (Msb.) ― -b4- And, accord. to Er-Rلghib, عَزِيمَةٌ signifies A charming; syn. تَعْوِيذٌ; as though thou imaginedst thy having imposed an obligation [thereby] upon the devil, lest [for اى in my original I read أَنْ as meaning لِئَلَّا] he should execute his desire upon thee: pl. عَزَائِمُ: (TA:) or عَزَائِمُ signifies charms, or spells, (S, K,) that are recited [for the cure of diseases, &c.]: or certain verses of the Kur-لn that are recited over persons affected with diseases, or the like, in the hope of cure: (K, TA:) these are termed عَزَائِمُ القُرْآنِ: but عَزَائِمُ الرُّقَى are those [charms, or spells,] by which one conjures the jinn, or genii, and spirits. (TA.) ― -b5- عَزَائِمُ السُّجُودِ is an appellation of Certain portions of the Kur-لn, which are المّ تَنْزِيلُ [chap. xxxii.] and حم السَّجْدَةُ [chap. xli.] and النَّجْمُ [chap. liii.] and اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ [chap. xcvi.]; (Mgh;) [thus called because] they are those in [the reciting of] which one is commanded to prostrate himself. (Msb.)

العَزَّامُ
العَزَّامُ ذ The lion; as also ↓ المُعْتَزِمُ. (K.)

عَازِمٌ
عَازِمٌ ذ sing. of عَزَمَةٌ, (TA,) which signifies [Such as act with determination, resolution, or decision. And particularly] Such as are sound, or true, in love, or affection. (K, TA.) ― -b2- [And sing. of عَوَازِمُ applied to affairs.] خَيْرُ الأُمُورِ عَوَازِمُهَا means The best of affairs are those in which is determination, resolution, or decision: or upon which one has confirmed his determination, and in which one has fulfilled what God has enjoined. (TA.)

عَوْزَمٌ
عَوْزَمٌ ذ A she-camel advanced in age, (As, S, K, TA,) and so عَوْزَمَةٌ as expl. by IAar, (TA,) but having somewhat remaining of youthful vigour; (As, S, K, TA;) as also ↓ عَزُومٌ; (K, TA;) of which the pl. is عُزُمٌ: (TA:) or one whose teeth have been eroded by old age: or one extremely aged, such as is termed دِلْقِمٌ: [but see دَلُوقٌ:] the pl. is عَوَازِمُ. (TA.) ― -b2- And (assumed tropical:) An old woman; (S, K;) as also ↓ عَزُومٌ. (K.) ― -b3- And Short, as an epithet applied to a woman. (K, * TA.)

مُعَزِّمٌ
مُعَزِّمٌ ذ Charming, or a charmer, (K, TA,) by means of spells. (TA.)

المُعْتَزِمُ
المُعْتَزِمُ ذ : see العَزَّامُ.

##### Türkçe

**عَزَمَ عَلَيْهِ**
1 **عَزَمَ عَلَيْهِ** ذ, (S, Msb, K,) muzârîsi **عَزِمَ**, (Msb, K,) mastarı **عَزْمٌ** (S, Msb, K) ve **عُزْمٌ** (S, K) ve **عَزْمَةٌ** (TA) ve **عُزْمَانٌ** (K) ve **عَزِيمَةٌ** ve **عَزِيمٌ** (S, K) ve **مَعْزَمٌ** ve **مَعْزِمٌ**; (K;) ve **عَزَمَهُ**; (Msb, K;) ikisi de aynı mânaya gelir; (IB, TA;) ve ↓ **اعتزم عَلَيْهِ**, (S, K,) ve ↓ **اعتزمهُ**; ve ↓ **تعزّم** [görünüşe göre **تعزّم عليه**, fakat TK’ye göre **تعزّمهُ**]; (K;) [Ona, yahut onu yapmaya—yani bir işe—azmetti;] onu yapmayı istedi ve ona karar verdi, yahut ona azmetti; (S, K;) onu yapmaya kalbini yahut zihnini sağlamca bağladı (**عَقَدَ ضَمِيرَهُ**): (Msb:) yahut onda—yani bir işte—çabaladı, emek verdi, yahut didindi; yahut onda gücünü yahut gayretlerini yahut çabalarını yahut kudretini sarf etti: (K:) yahut böyledir **عَزَمَ**: (TA:) yahut **عَزَمَ**, mastarı **عَزِيمَةٌ** ve **عَزْمَةٌ**, ayrıca kendi işinde çabaladı, vb. mânasına gelir: (Msb:) ve **عَزَمَ الأَمْرَ** “işi yürürlüğe koydu; ve onu sağlamca kararlaştırdı” mânasına gelir: (Har s. 3:) yahut Ktr’ye göre, onu böylece kararlaştırdı ve pekiştirdi. (Aynı eser s. 105.) [Aşağıda **عَزْمٌ** ve **عَزِيمَةٌ**’ye de bak.] **وَلَمْ نَجِدْ لَهُ عَزْمًا**, Kur’ân’da [xx. 114], “[Ve onda] bir işte karar verme niteliği bulmadık” demektir. (S.) [**قَدْ أَحْزِمُ لَوْ أَعْزِمُ**, bir darb-ı mesel: açıklaması için **حزم** maddesine bak.] ― -b2- Şöyle de denir: **عَزَمَ الأَمْرُ**, yani **عُزِمَ عَلَيْهِ**: (K, TA:) buradan, Kur’ân’da [xlvii. 23], **فَاـِذَا عَزَمَ الأَمْرُ** [“İş üzerine azmedildiği zaman”]: yahut mânası **فَاـِذَا عَزَمَ أَرْبَابُ الأَمْرِ** [“işin sahipleri ona azmettiği zaman”] olabilir: fakat Zj’ye göre mânası: “iş ciddî/kat’î olduğu zaman ve savaşmaya girişme emri vâcip olduğu zaman”dır. (TA.) ― -b3- **عَزَمَ عَلَى الرَّجُلِ** “adamı tılsımladı/okudu”: (S, * K, TA:) yahut ona şiddetle emretti yahut onu şiddetle yükümlü kıldı: **لَيَفْعَلَنَّ كَذَا** [“şunu mutlaka yapacak”]: (TA:) yahut **عَزَمْتُ عَلَيْكَ** “bana haber vermeni, içinde hiçbir istisna bulunmayacak kesin bir şey kıldım” demektir: ve şöyle de denir: **عَزَمْتُ عَلَيْكَ اـِلَّا فَعَلْتَ** ve **لَمَّا فَعَلْتَ** [fiilen “sana şunu yapmanı yeminle/okuyarak emrediyorum” mânasında]; sanki şöyle demiş gibi: “Allah’a yemin olsun, senden bunun dışında [hiçbir şey] istemiyorum”: böyle der Mtr, Sb’nin “Kitap”ına atıfla. (Har s. 21 ve 22. [Fakat orada **عَزَمَ**, sehven, **اـِلَّا** yerine konmuştur.]) ― -b4- Ve şöyle denir: **عَزَمَ الرَّاقِى** “okuyucu **عَزَائِم** okudu”; yani muska/okuma, yahut efsunlar [bir hastalığın tedavisi vb. için]; (K, TA;) sanki hastalığı [vb.’yi] tılsımlıyormuş gibi: ve aynı şekilde, yılanı çıkardığı zaman **عَزَمَ الحَوَّآءُ** [“yılan oynatıcısı efsun okudu”] denir; sanki onu tılsımlıyormuş gibi. (TA.) [**دَادَ** lafzında, **دود** maddesinde bir örneğe bak. ― -b5- Bundan dolayı, **عَزَمَ** günümüzde “ziyafete davet etti” mânasında kullanılır. ― -b6- Ve Freytag, بغية المستفيد فى مدينة زبيد adlı kitapta bunun sıkça “bir yere gitmek, yönelmek, (اـِلَى,)” mânasında geldiğini zikreder: fakat bu mânanın muhtemelen klasik sonrası olduğu; doğru ifadenin 8. bâb ile olduğu (bk.).]

5 **تَعَزَّمَ**: önceki paragrafın ilk cümlesine bak.

8 **اـِعْتَزَمَ**: 1’in ilk cümlesine, iki yerde, bak. ― -b2- **اعتزم** ayrıca “(adam, K) bir şeyde (S) koşmada, yürümede vb. (K) ölçülü yola, doğru yola (**القَصْد,**) bağlı kaldı” mânasına gelir: (S, K.) Ve **اعتزم الطَّرِيقَ** “yolda sapmadan yürüdü” demektir. (TA.) ― -b3- Ayrıca “ona yahut ona doğru, ister doğrudan bir yol üzere ister dolaylı olarak, yöneldi, gitti” demektir. (IJ; **قصد** maddesinde M ve L.) ― -b4- Ve **اعتزم**, (K, TA,) yahut **اعتزم فِى عِنَانِهِ**, (Har s. 3,) ata dair söylenince: “koşusunda binicisini yenerek gitti; (K, TA, Har;) binicisi onu dizginleyip çektiğinde onun isteğine uymadı; (TA,) [ve] sapmadı” demektir. (Har.) ― -b5- Ve **اعتزم لَهُ** “onu yüklendi ve ona sabırla katlandı; yahut ona (kişiye) katlandı ve ona sabretti” demektir. (TA.)

**عَزْمٌ**
**عَزْمٌ** ذ, 1’in mastarıdır. (S, Msb, K, vb.) [Bundan dolayı,] **أُولُو العَزْمِ مِنَ الرُّسُلِ**, (K, vb.,) Kur’ân’da [xlvi. 34] zikredilen, (TA,) “Allah’ın kendilerine emrettiğini yapmaya azmeden peygamberler”dir: yahut onlar Nûh ve İbrâhîm ve Mûsâ ve Muhammed’dir; (K, TA;) buna bazıları Îsâ’yı da ekler: (TA:) yahut onlar, peygamberlerden, ciddiyet ve sebat ve sabırla donatılmış olanlardır: (Ksh, K, TA:) **عَزْمٌ**, Huzeyl lehçesinde “sabır” mânasındadır; onların “**مَا لِى عَنْكَ عَزْمٌ** [senden ayrılığa sabrım yok]” sözlerinde olduğu gibi: (TA:) yahut, (K,) denilmiştir ki, (Ksh,) onlar Nûh ve İbrâhîm ve İshâk ve Ya‘kûb ve Yûsuf ve Eyyûb ve Mûsâ ve Dâvûd ve Îsâ’dır: (Ksh, K:) yahut Nûh ve Hûd ve İbrâhîm ve Muhammed’dir: Ebû-İshâk’a göre böyledir. (Yoo, R, TA.) ― -b2- Aşağıda üç yerde **عَزِيمَةٌ**’ye de bak. ― -b3- **عَزْمٌ**, Lth tarafından “yapılması üzerine kalbin yahut zihnin sağlamca yerleştiği/kararlaştığı iş” diye açıklanır. (TA.) -A2- Ayrıca “sıkılmış kuru üzüm tortusu”: çoğulu **عُزُمٌ**. (K.)

**أُمُّ العِزْمِ**
**أُمُّ العِزْمِ** ذ, (K,) yahut **أُمُّ عزمٍ**, (T, **ام** maddesinde,) ve ↓ **عِزْمَةُ**, ve ↓ **أُمُّ عِزْمَةَ**, (K,) ve ↓ **العَزُومُ**, (TA,) **اِسْت** [yani anüs yahut makat; görünüşe göre birincisi]. (K, TA.)

**عَزْمَةٌ**
**عَزْمَةٌ** ذ, 1’in mastarıdır; “bir işte çabalama, emek verme, didinme” mânasında; (Msb, TA;) ve “güç”tür. (TA.) ― -b2- Ve şöyle denir: **مَا لَهُ** ↓ **عَزْمَةٌ وَلَا عَزِيمَةٌ**, yani “azmettiği/karar verdiği şeyde [azim, kararlılık yahut] tedbirli bir davranış/yürüyüş tarzı yoktur; ve sabır yoktur”: (Ham s. 31:) yahut ↓ **مَا لِفُلَانٍ عَزِيمَةٌ** “falancanın, azmettiği bir işte sebat etme niteliği yoktur” demektir. (TA.) ― -b3- **عَزِيمَةٌ**’ye de bak. ― -b4- **عَزْمَةٌ مِنْ عَزَمَاتِ اللّٰهِ**, (K, TA,) bir hadiste zekâtın böyle olduğu söylenir, (TA,) “Allah’ın haklarından bir hak; yani [CK’de ‘yahut’] Allah’ın vâcip kıldığı şeylerden vâcip olan bir şey” demektir. (K, TA.)

**عُزْمَةٌ**
**عُزْمَةٌ** ذ “adamın **أُسْرَة**’si [yakın akrabası; yahut baba tarafından yakın akrabası]”; ve onun **قَبِيلَة**’si [kabilesi]: çoğulu **عُزَمٌ**. (K.)

**عِزْمَةُ**
**عِزْمَةُ** ذ, ve **أُمُّ عِزْمَةَ**: yukarıda **أُمُّ العِزْمِ**’e bak.

**عَزَمَةٌ**
**عَزَمَةٌ** ذ, **عَازِمٌ**’in çoğuludur [bk.]. (TA.)

**عَزْمِىٌّ**
**عَزْمِىٌّ** ذ “vaadini yerine getiren adam”; (K, TA;) “bir şeyi vaat ettiğinde onu yapan ve yerine getiren”. (TA.) -A2- Ve “**عَزْم** satıcısı”; yani sıkılmış kuru üzüm tortusu. (K.)

**عَزُومٌ**
**عَزُومٌ** ذ [azimli, kararlı;] aradığı yahut istediği şeye erişinceye kadar azminde sebat eden kimse. (Ham s. 532.) ― -b2- İki yerde **عَوْزَمٌ**’a da bak. ― -b3- Ve **أُمُّ العِزْمِ**’e de bak.

**عَزِيمٌ**
**عَزِيمٌ** ذ “şiddetli koşuş”. (K, TA. [CK’de **العَدُوُّ**, yanlışlıkla **العَدْوُ** yerine konmuştur.]) Rabîa İbn-Makrûm Ed-Dabbî der ki,
لَوْلَا أُكَفْكِفُهُ لَكَادَ اـِذَا جَرَى
مِنْهُ العَزِيمُ يُدُقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ
[Eğer onu dizginlemeseydim, koştuğu zaman ondan olan şiddetli koşuş, gem ağzının ortasından ağızda dik duran demir parçasını neredeyse kıracaktı: **مِسْحَلٌ**’a bak.] (TA.)

**عَزِيمَةٌ**
**عَزِيمَةٌ** ذ, yukarıda ilk açıklanan mânada **عَزَمَ**’ın mastarıdır. (S, K.) [Basit isim olarak, “azim, kararlılık, karar, yahut zihnin sabit maksadı” mânasına gelir; ayrıca ↓ **عَزْمٌ** ve ↓ **عَزْمَةٌ**: yahut] zihnin arzuya yahut arzulanan şeye yönelişi ve boyun eğişi: (Ham s. 336:) yahut o, bir isimdir [işi yürürlüğe koyma ve onu sağlamca kararlaştırma mânasında]; **عَزَمَ الأَمْرَ** “**أَمْضَاهُ** ve **أَحْكَمَهُ**” mânasından: yahut Mj’de olduğu üzere, kişinin yapmayı istediği şey üzerine kalbi yahut zihni sağlamca yerleştirme/kararlaştırma; ayrıca ↓ **عَزْمٌ**: yahut El-Ghooree’ye göre, ↓ **عَزْمٌ** fiilden önce zihni fiile yöneltip boyun eğdirmeye dair önceki arzuyu ifade eder. (Har s. 3.) [Bütün mânalarda çoğulu **عَزَائِمُ**’dir. Bundan dolayı,] **اِشْتَدَّتِ العَزَائِمُ** “uzak diyarlara düşmanlık ve yağma seferindeki kumandanların azimleri (**عَزَمَات**) ve onlara yönelişleri kuvvetlendi” demektir. (TA. [Muhtemelen bir hadisten.]) ― -b2- İki yerde **عَزْمَةٌ**’ye de bak. ― -b3- **عَزَائِمُ اللّٰهِ** “Allah’ın vâcip hükümleri/kanunları” demektir: (Mgh, Msb, K, TA:) tekili **عَزِيمَةٌ**. (Msb.) ― -b4- Ve Er-Râghib’e göre, **عَزِيمَةٌ** “bir okuma/efsunlama” mânasına gelir; eş anlamlısı **تَعْوِيذٌ**; sanki sen, şeytana—[aslî nüshamda **اى** yerine **أَنْ** okuyorum; mânası **لِئَلَّا**]—senin üzerinde arzusunu icra etmemesi için bir yükümlülük yüklemişsin gibi: çoğulu **عَزَائِمُ**: (TA:) yahut **عَزَائِمُ**, hastalıkların vb. tedavisi için okunan “muska/okumalar, efsunlar”dır: (S, K,) yahut şifa ümidiyle hastalıklılara ve benzerlerine okunan Kur’ân âyetleridir: (K, TA:) bunlara **عَزَائِمُ القُرْآنِ** denir: fakat **عَزَائِمُ الرُّقَى**, cinleri ve ruhları tılsımlamakla yapılan [okumalar/efsunlar]dır. (TA.) ― -b5- **عَزَائِمُ السُّجُودِ**, Kur’ân’ın bazı bölümlerinin adıdır; bunlar **المّ تَنْزِيلُ** [xxxii. sûre] ve **حم السَّجْدَةُ** [xli. sûre] ve **النَّجْمُ** [liii. sûre] ve **اِقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ** [xcvi. sûre]dir; (Mgh;) [böyle adlandırılmıştır çünkü] bunlar, [tilâvetinde] secde etmekle emrolunduğun kısımlardır. (Msb.)

**العَزَّامُ**
**العَزَّامُ** ذ “aslan”; ayrıca ↓ **المُعْتَزِمُ**. (K.)

**عَازِمٌ**
**عَازِمٌ** ذ, **عَزَمَةٌ**’nin tekilidir, (TA,) ve o [azimle, kararlılıkla, kararla davrananlar] mânasına gelir. Ve özellikle “aşkta yahut sevgide sağlam/doğru olanlar”dır. (K, TA.) ― -b2- [Ve işlere nispetle kullanılan **عَوَازِمُ**’un tekilidir.] **خَيْرُ الأُمُورِ عَوَازِمُهَا** “işlerin en hayırlısı, içinde azim/kararlılık/karar bulunanlardır; yahut kişi azmini pekiştirdiği ve Allah’ın emrettiğini yerine getirdiği işlerdir” demektir. (TA.)

**عَوْزَمٌ**
**عَوْزَمٌ** ذ “yaşça ilerlemiş dişi deve”; (As, S, K, TA,) ve IAar’ın açıkladığı üzere **عَوْزَمَةٌ** da böyledir, (TA,) fakat gençlik kuvvetinden biraz kalmış olarak; (As, S, K, TA;) ayrıca ↓ **عَزُومٌ**; (K, TA;) bunun çoğulu **عُزُمٌ**’dur: (TA:) yahut dişleri yaşlılıktan aşınmış olan; yahut **دِلْقِمٌ** denilen türden pek yaşlı olan: [fakat **دَلُوقٌ**’a bak:] çoğulu **عَوَازِمُ**’dir. (TA.) ― -b2- Ve (mecazen:) “yaşlı kadın”; (S, K;) ayrıca ↓ **عَزُومٌ**. (K.) ― -b3- Ve “kısa”, kadına sıfat olarak. (K, * TA.)

**مُعَزِّمٌ**
**مُعَزِّمٌ** ذ “efsunlarla okuyan; yahut okuyucu (tılsımlayıcı)”. (K, TA.)

**المُعْتَزِمُ**
**المُعْتَزِمُ** ذ: **العَزَّامُ**’a bak. (K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَزَمَ
عَزَمَ I ( n. ac. عَزْم 1 ,  عُزْم 3 ,  عَزَمَة 4t ,  مَعْزَم 17 ,  عَزِيْم 25 ,  عَزِيْمَة 25t ,  عُزْمَاْن 35 )
a.  [ acc. or 'Ala ], Resolved, decided, determined upon.

b.  Executed, carried out ( resolution ).

c.  Was resolved upon, decided ( affair ).

d.  [ acc. &  'Ala ] [ coll. ], Summoned, invited to; requested to; conjured to.

e.  Conjured, used enchantments.

عَزَّمَ
عَزَّمَ II ,
a.  see I (e) .

تَعَزَّمَ
تَعَزَّمَ V
a.  [ acc. or 'Ala ], Was resolved, determined, bent upon; purposed, intended.

اِعْتَزَمَ
اِعْتَزَمَ VIII ,
a.  see V .

b.  Kept to, kept on with; carried out.

عَزْم
عَزْم 1 , ( pl. عُزُوْم 27 ),
a.  Resolution, resolve, determination.

b.  ( pl. عُزُم 10 ), Husks of grapes.

عَزْمَة
عَزْمَة 1t , ( pl. عَزَمَات ),
a.  Resolve, determination, purpose, intention.

b.  Duty.

c.  Constancy.

عَزْمِيّ
عَزْمِيّ 1yi ,
a.  Faithful to his promises, reliable; staunch.

عُزْمَة
عُزْمَة 3t , ( pl. عُزَم 9 ),
a.  Kinsman, relation.

b.  Tribe, race.

عَزَمَة
عَزَمَة 4t ,
a.  Staunch friends.

عَاْزِم
عَاْزِم 21 , ( pl. عَزَمَة 4t ),
a.  Firm, resolute, determined.

b.  Resolved upon, decided ( affair ).

عَزِيْم
عَزِيْم 25 ,
a.  Determination, firmness, decision, fixity of purpose.

b.  see 21 (a) .

عَزِيْمَة
عَزِيْمَة 25t , ( pl. عَزَاْئِمُ 46 ),
a.  Resolution, determination; firmness, persistency; constancy.

b.  Duty, obligation.

c.  Charm, spell.

d.  [ coll. ], Imitation.

عَزُوْم
عَزُوْم 26 ,
a.  see 21 (a) .

عَزَّاْم
عَزَّاْم 28 ,
a.  Charmer, serpenttamer.

b.  [ art. ], Lion.

عَزڤمَ
N. P. عَزڤمَ I ,
a.  Resolved, decided.

b.  [ coll. ], Guest.

عَزَّمَ
N. Ag. عَزَّمَ II ,
a.  see 28 (a) .

اِعْتَزَمَ
N. Ag. اِعْتَزَمَ VIII
a.  [ art. ],  see 28 (b) .

##### Türkçe

**عَزَمَ**
**عَزَمَ** I ( i. m. **عَزْم** 1 ,  **عُزْم** 3 ,  **عَزَمَة** 4t ,  **مَعْزَم** 17 ,  **عَزِيْم** 25 ,  **عَزِيْمَة** 25t ,  **عُزْمَاْن** 35 )
a. [ mef‘ûl ile veya **عَلَى** ile ], Azmetti, karar verdi, üzerine kesin karar kıldı.

b. (Kararı) icra etti, yerine getirdi.

c. (İş) üzerine azmedildi, kararlaştırıldı.

d. [ mef‘ûl ile ve **عَلَى** ile ] [ cem‘î ], (Birini) çağırdı, davet etti; (bir şeyi) talep etti; (birini) tılsımla çağırdı.

e. Tılsım yaptı, büyüler kullandı.

**عَزَّمَ**
**عَزَّمَ** II ,
a. I (e)’ye bak.

**تَعَزَّمَ**
**تَعَزَّمَ** V
a. [ mef‘ûl ile veya **عَلَى** ile ], Azmetmiş oldu, kararlı oldu, üzerine eğildi; kastetti, niyet etti.

**اِعْتَزَمَ**
**اِعْتَزَمَ** VIII ,
a. V’ye bak.

b. (Bir şeye) devam etti, sürdürdü; yerine getirdi.

**عَزْم**
**عَزْم** 1 , ( çoğ. **عُزُوْم** 27 ),
a. Azim, kararlılık, kesin karar.

b. ( çoğ. **عُزُم** 10 ), Üzüm kabukları.

**عَزْمَة**
**عَزْمَة** 1t , ( çoğ. **عَزَمَات** ),
a. Azim, kararlılık, maksat, niyet.

b. Görev.

c. Sebat.

**عَزْمِيّ**
**عَزْمِيّ** 1yi ,
a. Vaadlerine sadık, güvenilir; metin.

**عُزْمَة**
**عُزْمَة** 3t , ( çoğ. **عُزَم** 9 ),
a. Akraba, hısım.

b. Kabile, soy.

**عَزَمَة**
**عَزَمَة** 4t ,
a. Metin dostlar.

**عَاْزِم**
**عَاْزِم** 21 , ( çoğ. **عَزَمَة** 4t ),
a. Sağlam, azimli, kararlı.

b. (İş) üzerine azmedilmiş, kararlaştırılmış.

**عَزِيْم**
**عَزِيْم** 25 ,
a. Azim, metanet, karar, maksadın sabitliği.

b. 21 (a)’ya bak.

**عَزِيْمَة**
**عَزِيْمَة** 25t , ( çoğ. **عَزَاْئِمُ** 46 ),
a. Azim, kararlılık; metanet, ısrar; sebat.

b. Görev, yükümlülük.

c. Muska, tılsım.

d. [ cem‘î ], Taklit.

**عَزُوْم**
**عَزُوْم** 26 ,
a. 21 (a)’ya bak.

**عَزَّاْم**
**عَزَّاْم** 28 ,
a. Büyücü, yılan oynatıcısı.

b. [ **ال** takısı ile ], Aslan.

**عَزڤمَ**
Ö. İ. **عَزڤمَ** I ,
a. Azmetti, karar verdi.

b. [ cem‘î ], Misafir.

**عَزَّمَ**
İ. F. **عَزَّمَ** II ,
a. 28 (a)’ya bak.

**اِعْتَزَمَ**
İ. F. **اِعْتَزَمَ** VIII
a. [ **ال** takısı ile ], 28 (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عزم
عَزَمَ - يَعْزِمُ - عَزْم
عَزَمَ - يَعْزِمُ + كائن + أمراً: ينوي فعله بشكل أكيد: يختار من غير تراخ أمرا دون غيره، وينوي فعله حتماً: بعد انتهاء التفكير في أمر، يقع اختياره على عدد من الأحكام المختلفة كلها قريبة من الصواب، ولكنه يرجح أحد الأحكام بأنه هو الأصوب، ويختاره للتنفيذ دون غيره منعاً للتردد والتراخي في الفعل
عَزْم: اسم فعل " عَزَمَ - يَعْزِمُ ": اختيار من غير تراخ ولا تردد، لأمر واحد من مجموعة أوامر متاحة كلها قريبة من الصواب: وهو كذلك ما يكون بفعل " عَزَمَ - يَعْزِمُ ": الأمر الذي تم اختياره دون غيره من غير تراخ ولا تردد
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " الحركة الذاتية بالثوران والفوران والسعي والنشاط والتحفز والهمة لبدء الفعل وإنفاذه "، وهي:
حَرَضَ - يَحْرُضُ (حَرِضَ - يَحْرَضُ)، هَمَّ - يَهُمُّ (اللازم)، عَزَمَ - يَعْزِمُ، نَشَطَ - يَنْشُطُ (نَشَطَ - يَنْشِطُ)، سَعَى - يَسْعَى، حَفِيَ - يَحْفَى
عَزَمَ
 	﴿وإن عزموا الطلاق فإن الله سميع عليم(227)﴾ البقرة ﴿ولا جناح عليكم فيما عرضتم به من خطبة النساء أو أكننتم في أنفسكم علم الله أنكم ستذكرونهن ولكن لا تواعدوهن سرا إلا أن تقولوا قولا معروفا ولا تعزموا عقدة النكاح حتى يبلغ الكتاب أجله واعلموا أن الله يعلم ما في أنفسكم فاحذروه واعلموا أن الله غفور حليم(235)﴾ البقرة
 	﴿فبما رحمة من الله لنت لهم ولو كنت فظا غليظ القلب لانفضوا من حولك فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم في الأمر فإذا عزمت فتوكل على الله إن الله يحب المتوكلين(159)﴾ آل عمران ﴿طاعة وقول معروف فإذا عزم الأمر فلو صدقوا الله لكان خيرا لهم(21)﴾ محمد
عَزْم
 ﴿يابني أقم الصلاة وأمر بالمعروف وانه عن المنكر واصبر على ما أصابك إن ذلك من عزم الأمور(17)﴾ لقمان ﴿ولمن صبر وغفر إن ذلك لمن عزم الأمور(43)﴾ الشورى ﴿لتبلون في أموالكم وأنفسكم ولتسمعن من الذين أوتوا الكتاب من قبلكم ومن الذين أشركوا أذى كثيرا وإن تصبروا وتتقوا فإن ذلك من عزم الأمور(186)﴾ آل عمران
 	﴿فاصبر كما صبر أولوا العزم من الرسل ولا تستعجل لهم كأنهم يوم يرون ما يوعدون لم يلبثوا إلا ساعة من نهار بلاغ فهل يهلك إلا القوم الفاسقون(35)﴾ الأحقاف ﴿ولقد عهدنا إلى آدم من قبل فنسي ولم نجد له عزما(115)﴾ طه
مختار الصحاح
● [عزم] ع ز م: عَزَم على كذا أراد فعله وقطع عليه وبابه ضرب و عُزْما بوزن قفل و عَزِيماً و عَزيمةً أيضا قال الله تعالى ﴿ولم نجد له عَزْماً﴾ أي صريمة أمر و اعْتَزَمَ بمعنى عَزَم و عَزَمْتُ عليك بمعنى أقسمت و العَزَائِمُ الرُّقى
الراغب
عزم
- العزم والعزيمة: عقد القلب على إمضاء الأمر، يقال: عزمت الأمر، وعزمت عليه، واعتزمت. قال: }فإذا عزمت فتوكل على الله﴿[آل عمران/ 159]،﴾ولا تعزموا عقدة النكاح﴿[البقرة/235]،﴾وإن عزموا الطلاق﴿[البقرة/227]،﴾إن ذلك لمن عزم الأمور﴿[الشورى/43]،﴾ولم نجد له عزما{ [طه/115]، أي: محافظة على ما أمر به وعزيمة على القيام. والعزيمة: تعويذ، كأنه تصور أنك قد عقدت بها على الشيطان أن يمضي إرادته فيك. وجمعها: العزائم.
ملخص اللسان:
1.     عَزَمَ على الأَمر يَعْزِمُ: العَزْمُ: الجِدُّ. عَزَمَ على الأَمر: أَراد فِعْلَه.
2.      والعَزْمُ ما عَقَد عليه قَلْبُك من أَمْرٍ أَنَّكَ فاعِلُه؛
3.     وعَزَم عليه ليَفْعَلنَّ: أَقسَمَ.
4.     والعزائمُ: الرُّقَى. وأُولُو العَزْمِ من الرُّسُلِ: الذينَ عَزَمُوا على أَمرِ الله فيما عَهِدَ إليهم،
5.      والعَزْمُ: الصَّبْرُ.
لسان العرب
● - عزم: العَزْمُ: الجِدُّ. عَزَمَ على الأَمر يَعْزِمُ عَزْماً ومَعْزَماً      ومَعْزِماً وعُزْماً      وعَزِيماً وعَزِيمةً وعَزْمَةً واعْتَزَمَه واعْتَزمَ عليه: أَراد      فِعْلَه. وقال الليث: العَزْمُ ما عَقَد عليه قَلْبُك من أَمْرٍ أَنَّكَ      فاعِلُه؛ وقول الكميت:      يَرْمي بها فَيُصِيبُ النَّبْلُ حاجَته      طَوْراً، ويُخْطِئُ أَحْياناً فيَعْتَزِمُ      قال: يَعودُ في الرَّمْي فَيَعْتَزِمُ      على الصواب فيَحْتَشِدُ فيه، وإِن شئت قلت يَعْتزِمُ على الخطإِ      فَيَلِجُ فيه إن كان هَجاهُ. وتَعَزَّم: كعَزَم؛ قال أَبو صخر الهذلي:      فأَعْرَضنَ، لَمَّا شِبْتُ، عَني تَعَزُّماً،      وهَلْ لِيَ ذَنْبٌ في اللَّيالي الذُّواهِبِ؟      قال ابن بري: ويقال عَزَمْتُ على الأَمر وعَزَمْتُه؛ قال الأَسْود بن      عُمارة النَّوْفَليُّ.      خَلِيلَيَّ منْ سُعْدَى، أَلِمّاً فسَلِّمَا      على مَرْيَمٍ، لا يُبْعِدُ اللهُ مَرْيَمَا      وقُولا لها: هذا الفراقُ عَزَمْتِه      فهلْ مَوْعِدٌ قَبْل الفِراقِ فيُعْلَما؟      وفي الحديث: قال لأَبي بَكْرٍ مَتى تُوتِرُ؟ فقال: أَوَّلَ الليلِ، وقال      لِعُمَر: متى تُوتِرُ؟ قال: مِن آخرِ      الليلِ، فقال لأَبي بَكرٍ: أَخَذْتَ بالحَزْم، وقال لِعُمَر: أَخَذْتَ      بالعَزْمِ؛ أَراد أَن أَبا بكرٍ حَذِرَ فَوات الوِتْرِ بالنَّوْم فاحْتاطَ      وقدَّمَه، وأَن عُمَر وَثِقَ بالقوّةِ على قيام الليل فأَخَّرَه، ولا      خَيرَ في عَزْمٍ بغير حَزْمٍ، فإِن القُوَّة إِذا لم يكن معها حَذَرٌ      أَوْرَطَتْ صاحبَها. وعَزَمَ الأَمرُ: عُزِمَ عليه. وفي التنزيل: فإِذا عَزَمَ      الأَمرُ؛ وقد يكون أَراد عَزَمَ أَرْبابُ الأَمْرِ؛ قال الأَزهري: هو      فاعل معناه المفعول، وإنما يُعْزَمُ الأَمرُ ولا يَعْزِم، والعَزْمُ      للإنسان لا لِلأمرَِ، وهذا كقولهم هَلكَ الرجلُ، وإنما أُهْلِك. وقال الزجاج في      قوله فإذا عَزَمَ الأَمرُ: فإذا جَدَّ الأَمرُ ولَزِمَ فَرْضُ القتال،      قال: هذا معناه، والعرب تقول عَزَمْتُ الأمرَ وعَزَمْتُ عليه؛ قال الله      تعالى: وإن عَزَموا الطَّلاقَ فإن الله سميع عليم. وتقول: ما لِفلان      عَزِيمةٌ أي لا يَثْبُت على أمرٍ يَعْزِم عليه. وفي الحديث: أنه، صلى الله عليه      وسلم، قال: خَيرُ الأُمُورِ عَوازِمُها أي فَرائِضُها التي عَزَمَ اللهُ      عليك بِفِعْلِها، والمعنى ذواتُ عَزْمِها التي فيه عَزْمٌ، وقيل: معناه      خيرُ الأُمورِ ما وَكَّدْتَ رَأْيَك وعَزْمَك ونِيَّتَك عليه وَوَفَيْتَ      بعهد الله فيه. وروي عن عبد الله بن مسعود أنه قال: إن الله يُحِبُّ أن      تُؤتَى رُخَصُه كما يُحِبُّ أن تُؤتَى عَزائِمُه؛ قال أبو منصور:      عَزائِمُه فَرائِضُه التي أَوْجَبَها الله وأَمَرنا بها. والعَزْمِيُّ من الرجال:      المُوفي بالعهد. وفي حديث الزكاة: عَزْمةٌ مِنْ عَزَماتِ اللهِ أي حَقٌّ      مِنْ حُقوقِ الله وواجبٌ مِنْ واجباته. قال ابن شميل في قوله تعالى:      كُونوا قِرَدَةً؛ هذا أَمرٌ عَزْمٌ، وفي قوله تعالى: كُونوا رَبَّانِيِّينَ؛      هذا فرْضٌ وحُكْمٌ. وفي حديث أُمّ سَلَمة: فَعزَمَ اللهُ لي أي خَلَقَ      لي قُوَّةٌ وصبْراً. وعَزَم عليه ليَفْعَلنَّ: أَقسَمَ. وعَزَمْتُ عليكَ      أي أَمَرْتُك أمراً جِدّاً، وهي العَزْمَةُ. وفي حديث عُمر: اشْتدَّتِ      العزائمُ؛ يريد عَزَماتِ الأُمراء على الناس في الغَزْو إلى الأقطار البعيدة      وأَخْذَهُم بها. والعزائمُ: الرُّقَى. وعَزَمَ الرَّاقي: كأَنه أَقْسَمَ      على الدَّاء. وعَزَمَ الحَوَّاءُ إذا اسْتَخْرَجَ الحيّة كأَنه يُقْسِم      عليها. وعزائمُ السُّجودِ: ما عُزِمَ على قارئ آيات السجود أن يَسْجُدَ      لله فيها. وفي حديث سجود القرآن: ليستْ سَجْدَةُ صادٍ من عزائِمِ      السُّجودِ. وعزائمُ القُرآنِ: الآياتُ التي تُقْرأُ على ذوي الآفاتِ لما يُرْجى      من البُرْءِ بها. والعَزِيمةُ مِنَ الرُّقَى: التي يُعزَمُ بها على      الجِنّ والأَرواحِ. وأُولُو العَزْمِ من الرُّسُلِ: الذينَ عَزَمُوا على أَمرِ      الله فيما عَهِدَ إليهم، وجاء في التفسير: أن أُولي العَزْمِ نُوحٌ      (*      قوله «نوح إلخ» قد اسقط المؤلف من عددهم على هذا القول سيدنا عيسى عليه      الصلاة والسلام كما في شرح القاموس) وإبراهيمُ وموسى، عليهم السلام،      ومحمّدٌ، صلى الله عليه وسلم، مِنْ أُولي العَزْم أَيضاً. وفي التنزيل:      فاصْبِرْ كما صَبَرَ أُولو العَزْمِ، وفي الحديث: ليَعْزِم المَسأَلة أي يَجِدَّ      فيها ويَقْطَعها. والعَزْمُ: الصَّبْرُ. وقوله تعالى في قصة آدمَ:      فنَسِيَ ولم نَجدْ له عَزْماً؛ قيل: العَزْمُ والعَزِيمةُ هنا الصَّبرُ أي لم      نَجِدْ له صَبْراً، وقيل: لم نَجِدْ له صَرِيمةً ولا حَزْماً فيما      فَعَلَ، والصَّرِيمةُ والعَزِيمةُ واحدةٌ، وهي الحاجة التي قد عَزَمْتَ على      فِعْلِها. يقال: طَوَى فلانٌ فُؤادَه على عَزِيمةِ أمرٍ إذا أَسرَّها في      فُؤادِه، والعربُ تقولُ: ما لَه مَعْزِمٌ ولا مَعْزَمٌ ولا عَزِيمةٌ ولا      عَزْمٌ ولا عُزْمانٌ، وقيل في قوله لم نَجِدْ له عَزْماً أي رَأْياً      مَعْزوماً عليه، والعَزِيمُ والعزيمةُ واحدٌ. يقال: إنَّ رأْيَه لَذُو عَزِيمٍ.      والعَزْمُ: الصَّبْرُ في لغة هذيل، يقولون: ما لي عنك عَزْمٌ أي صَبْرٌ.      وفي حديث سَعْدٍ: فلما أصابَنا البَلاءُ اعْتَزَمْنا لذلك أي      احْتَمَلْناه وصبَرْنا عليه، وهو افْتَعَلْنا من العَزْم. والعَزِيمُ: العَدْوُ      الشديد؛ قال ربيعة بن مَقْرُومٍ الضَّبّيُّ:      لولا أُكَفْكِفُه لكادَ، إذا جَرى      منه العَزِيمُ، يَدُّقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ      والاعْتِزامُ: لزُومُ القَصدِ في الحُضْر والمَشْي وغيرهما؛ قال رؤبة:      إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انْتِهاضِ      والفَرسُ إذا وُصِفَ بالاعْتِزامِ فمعناه تَجْلِيحُه في حُضْرِه غير      مُجِيبٍ لراكبِه إذا كَبَحَه؛ ومنه قول رؤبة:      مُعْتَزِم التَّجْلِيحِ مَلاَّخ المَلَق      واعْتَزَمَ الفَرَسُ في الجَرْيِ: مَرَّ فيه جامِحاً. واعْتَزَمَ الرجلُ      الطريقَ يَعْتَزِمُه: مَضَى فيه ولم يَنْثَنِ؛ قال حُمَيْدٌ الأَرْقَطُ:      مُعْتَزِماً للطُّرُقِ النَّواشِطِ      والنَّظَرِ الباسِطِ بَعْدَ الباسِطِ      وأُمُّ العِزْم وأُمُّ عِزْمَةَ وعِزْمةُ: الاسْتُ. وقال الأَشْعَث      لعَمْرو بن مَعْديكربَ: أمَا واللهِ لئِن دَنَوْتَ لأُضْرِطَنَّكَ قال:      كلاَّ، والله إنها لَعَزُومٌ مُفَزَّعَةٌ؛ أراد بالعَزُومِ اسْته أي صَبُورٌ      مُجِدّةٌ صحيحةُ العَقْدِ، يريد أَنها ذاتُ عَزْمٍ وصرامةٍ وحَزْمٍ      وقُوَّةٍ، ولَيْسَتْ بِواهِيةٍ فتَضْرطَ، وإنما أراد نَفْسَه، وقوله      مُفَزَّعَةٌ بها تَنْزِل الأَفزاعُ فتجْلِيها. ويقال: كَذَبَتْه أُمُّ      عِزْمَة.والعَزُومُ والعَوْزَمُ والعَوْزَمَةُ: الناقةُ المُسِنَّةُ وفيها      بَقِيَّةُ شَبابٍ؛ أَنشد ابن الأعرابي للمَرَّارِ الأَسَدِيِّ:      فأَمَّا كلُّ عَوْزَمةٍ وبَكرٍ،      فمِمَّا يََسْتَعِينُ به السَّبِيلُ      وقيل: ناقة عَوْزَمٌ أَكِلَتْ أَسْنانُها من الكِبَر، وقيل: هي      الهَرِمَةُ الدِّلْقِمُ. وفي حديث أَنجَشةَ: قال له رُوَيْدَكَ سَوْقاً      بالعَوازِمِ؛ العَوازِمُ: جمعُ عَوْزَمٍ وهي الناقةُ المُسِنَّة وفيها بَقِيَّةٌ،      كَنَى بها عن النِّساء كما كَنَى عنهنّ بالقوارير، ويجوز أن يكون أَرادَ      النُّوق نفسَها لضَعفها. والعَوْزَم: العجوز؛ وأَنشد الفراء:      لقدْ غَدَوْتُ خَلَقَ الأثوابِ،      أحمِلُ عِدْلَينِ من التُّرابِ      لعَوْزَمٍ وصِبْيةٍ سِغابِ،      فآكِلٌ ولاحِسٌ وآبِي      والعُزُمُ: العجائز، واحدتهنّ عَزُومٌ. والعَزْمِيُّ: بَيّاع الثَّجير.      والعُزُمُ: ثَجِير الزَّبيب، واحدها عَزْمٌ. وعُزْمةُ الرجل: أُسرَتُه      وقبيلته، وجماعتها العُزَمُ. والعَزَمة: المصحِّحون للموَدَّة.
مقاييس اللغة:
(عزم) العين والزاء والميم أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على الصَّريمة والقَطْع. يقال: عزَمت أعزِمُ عزماً. ويقولون: عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا، أي جعلتُه أمراً عَزْماً، أي لا مَثْنويّة فيه([9]) . ويقال: كانوا يَرون لِعَزمة الخُلفاء طاعةً. قال الخليل: العَزْم: ما عُقِد عليه القلبُ من أمرٍ أنت فاعلُه، أي متيقِّنه. ويقال: ما لفلانٍ عزيمةٌ، أي ما يَعزِم عليه، كأنَّه لا يمكنه أن يَصْرِمَ الأمر، بل يختلط فيه ويتردَّد.
ومن الباب قولهم: عَزَمْت على الجِنّيّ، وذلك أن تقرأ عليه من عزائم القُرآن، وهي الآياتُ التي يُرجَى بها قَطْعُ الآفةِ عن المَؤُوف. واعتزم السائر([10]) ، إذا سَلَك القصدَ قاطعاً لـه. والرجل يَعزِم الطَّريق: يمضِي فيه لا ينثني. قال حميد([11]) :
* معتزماً للطرُق النواشِط([12]) *
وأولُو العَزْم من الرُّسلِ عليهم السلام: الذين قَطَعوا العلائقَ بينهم وبين مَنْ لم يؤمِن مِن الذين بُعثِوا إليهم، كنوح عليه السلام، إذ قالَ:﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]، وكمحمَّدٍ صلى الله عليه وآله إذْ تبرَّأ من الكُفّار وبَرّأه الله تعالى منهم، وأمَرَه بقتالهم في قوله: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، ثم قال:﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
القاموس المحيط:
عَزَمَ على الأَمْرِ يَعْزِمُ عَزْماً، ويُضَمُّ، ومَعْزَماً، كَمَقْعَدٍ ومَجْلِسٍ، وعُزْماناً، بالضم، وعَزِيماً وعَزِيمَةً، وعَزَمَهُ واعْتَزَمَهُ، و عليه وتَعَزَّمَ أرادَ فِعلَهُ، وقَطَعَ عليه، أوْ جَدَّ في الأَمْرِ.
وعَزَمَ الأمْرُ نَفْسُه: عُزِمَ عليه، و على الرَّجُلِ: أقْسَمَ، و الراقي: قَرَأَ العَزائِمَ، أي: الرُّقَى، أو هي آياتٌ من القُرْآنِ تُقْرَأُ على ذَوي الآفاتِ رَجاء البُرْءِ. و " أولو العزْمِ من الرُّسُلِ " : الذين عَزَموا على أمْرِ الله فيما عَهِدَ إليهم، أو هُم نوحٌ وإبراهيمُ وموسَى ومحمدٌ عليهم الصلاةُ والسلام.
الزَّمَخْشَرِيُّ: أُولو الجِدِّ والثَّباتِ والصَّبْرِ، أو هُم نوحٌ وإبراهيمُ وإسحاقُ ويعقوبُ ويوسُفُ وأيُّوبُ وموسَى وداوُدُ وعيسى عليهِم الصلاةُ والسلامُ.
والعَوْزَمُ: الناقَةُ المُسِنَّةُ فيها بَقِيَّةٌ، والعَجُوزُ، كالعَزُومِ فيهما، والقَصيرةُ. والعَزَّامُ والمُعْتَزِمُ: الأَسَدُ. وكمُحَدِّثٍ: الراقي. والعَزِيمُ: العَدْوُ الشَّديدُ. واعْتَزَمَ الرَّجُلُ: لَزِمَ القَصْدَ في الحُضْرِ والمَشْيِ وغَيْرِهِ، و الفَرَسُ: مَرَّ جامِحاً. وأُمُّ العِزْمِ وعِزْمَةُ وأُمُّ عِزْمَةَ، مَكْسُوراتٍ: الاسْتُ.
والعَزْمُ، بالفتحِ: ثَجِيرُ الزَّبيبِ ج: ككُتُبٍ، والعَزْمِيُّ: بَيَّاعُهُ، والرَّجُلُ الموفي بالعَهْدِ. والعُزْمَةُ، بالضم: أُسْرَةُ الرَّجُلِ، وقَبيلَتُهُ ج: كصُرَدٍ، وبالتحريكِ: المُصَحِّحُو المَوَدَّةِ. وعَزْمَةٌ من عَزَماتِ اللهِ: حَقٌّ من حُقوقِهِ، أي: واجِبٌ مِمَّا أوجَبَهُ. وعَزائِمُ الله: فَرائِضُهُ التي أوْجَبَهَا.
تاج العروس:
( عزم على الامر يعزم عزما ) بالفتح ( ويضم ومعزما كمقعد ومجلس وعزمانا بالضم ) وعزمة ( وعزيما وعزيمة ) اقتصر الجوهرى منهن على الاولين والاخيرين ( و ) قال ابن برى ( عزمه ) وعزم عليه بمعنى وأنشد للاسود بن عمارة النوفلي خليلي من سعدى ألما فسلما * على مريم لا يبعد الله مريما وقولا لها هذا الفراق عزمته * فهل موعد قبل الفراق فيعلما ومنه أيضا قوله تعالى فإذا عزموا الطلاق أي على الطلاق ( واعتزمه و ) اعتزم ( عليه ) مثل عزم عليه نقله الجوهرى ( وتعزم ) كعزم أي ( أراد فعله وقطع عليه ) وقال الراغب أي عقد القلب على امضاء الامر وقال الليث العزم ما عقد عليه قلبك من أمر انك فاعله ( أو ) عزم ( جد في الامر ) وقال أبو صخر الهذلى فأعرضن لما شبت عنى تعزما * وهل بى ذنب في الليالى الذواهب وقوله تعالى فنسى ولم نجد له عزما أي صريمة أمر كما في الصحاح ( وعزم الامر نفسه عزم عليه ) ومنه قوله تعالى فإذا عزم الامر وقد يكون أراد عزم أرباب الامر قال الازهرى هو فاعل معناه المفعول وانما يعزم الامر ولا يعزم والعزم للانسان لا للامر وهذا كقولهم
هلك الرجل وانما أهلك وقال الزجاج أي فإذا جد الامر ولزم فرض القتال هذا معناه والعرب تقول عزمت الامر وعزمت
عليه ( و ) عزم ( على الرجل ) ليفعلن كذا أي ( أقسم ) عليه وقيل أمره أمرا جدا ( و ) عزم ( الراقي ) أي ( قرأ العائم أي الرقى ) كأنه أقسم على الداء وكذلك عزم الحواء إذا استخرج الحية كأنه يقسم عليها ( أو هي ) أي العزائم ( آيات من القرآن تقرأ على ذوى الآفات وجاء البرء ) وهى عزائم القرآن وأما عزائم الرقى فهى التى يعزم بها على الجن والارواح وقال الراغب العزيمة تعويذ كأنك تصور انك قد عقدت على الشيطان أي يمضى ارادته فيك والجمع العزائم ( وأولوا العزم من الرسل الذين عزموا على أمر الله فيما عهد إليهم أو هم نوح وابراهيم وموسى ومحمد عليهم الصلاة والسلام ) أسقط من هذا القول عيسى وهو الخامس كما صرح به غير واحد ومنه قله تعالى فاصبر كما صبر أولو العزم من الرسل وقال ( الزمخشري ) في الكشاف هم ( أولوا الجد والثبات والصبر ) والعزم في لغة هذيل بمعنى الصبر يقولون مالى عنك عزم أي صبر ( أو هم نوح وابراهيم واسحق ويعقوب ويوسف وأيوب وموسى وداود وعيسى عليهم الصلاة والسلام ) وفي رواية يونس عن أبى اسحق هم نوح وهود وابراهيم ومحمد عليهم الصلاة والسلام أما نوح فلقوله ان كان كبر عليكم مقامي وتذكيري الآية وأما هود فلقوله انى أشهد الله واشهدوا انى برئ مما تشركون من دونه الآية كما في الروض للسهيلي ( والعوزم الناقة المسنة ) و ( فيها بقية ) من شباب نقله الجوهرى عن الاصمعي وقيل ناقة عوزم أكلت أسنانها من الكبر وقيل هي الهرمة الدلقم وفي حديث أنجشة قال له رويدك سوقا بالعوازم كنى بها عن النساء كما كنى عنهن بالقوارير ويجوز أن يكون أراد النوق نفسها لضعفها ( و ) العوزم ( العجوز ) قال الجوهرى وأنشد الفراء لقد غدوت خلق الثياب * أحمل عدلين من التراب * لعوزم وصبية سغاب ( كالعزوم فيهما ) أي في الناقة والعجوز جمعه عزم بضمتين ( و ) العوزم ( القصيرة ) من النساء ( والعزام ) كشداد ( والمعتزم الاسد ) لجده ( و ) المعزم ( كحدث الراقي ) بالعزائم ( والعزيم العد والشديد ) قال ربيعة بن مقروم الضبى لولا أكفكفه لكاد إذا جرى * منه العزيم يدق فأس المسحل ( واعتزم الرجل لزم القصد في الحضر والمشى وغيره ) صوابه وغيرهما قال رؤبة * إذا اعتز من الرهو في انتهاض * وقال الكميت يرمى بها فيصيب النبل حاجته * طورا ويخطئ أحيانا فيعتزم ( و ) اعتزم ( الفرس مرجا محا ) في حضره غير مجيب لراكبه إذا كبحه ( وأم العزم وعزمة وأم عزمة مكسورات الاست والعزم بالفتح ثجير الزبيب ج ) عزم ( ككتب والعزمى بياعه و ) العزمى ( الرجل الموفى بالعهد ) أي إذا وعد بشئ أمضاه ووفى به ( والعزمة بالضم أسرة الرجل وقبيلته ج ) العزم ( كصرد و ) العزمة ( بالتحريك المصححوا المودة ) جمع عازم ( و ) في حديث الزكاة ( عزمة من عزمات الله ) أي ( حق من حقوقه أي واجب مما أوجبه ) الله تعالى ( و ) في حديث ابن مسعود ان الله يحب أن تؤتى رخصه كما يحب أن تؤتى عزائمه قال الازهرى ( عزائم الله فرائضه التى أوجبها ) وأمرنا بها وقال ابن شميل في قوله تعالى كونوا قردة هذا أمر عزم وفي قوله تعالى كونوا ربانين هذا فرض وحكم * ومما يستدرك عليه العزمة الجد في الامر والقوة وما لفلان عزيمة أي لا يثبت على أمر يعزم عليه وخير الامور عوازمها والمعنى ذوات عزمها التى فيها عزم أو ما وكدت عزمك عليه ووفيت بعهد الله فيه واشتدت العزائم أي عزمات الامراء في الغز وإلى الاقطار البعيدة وأخذهم بها وعزائم السجود ما أخذ على قارئ آيات السجود أن يسجد لله فيها واعتزم له احتمله وصبر عليه واعتزم الطريق مضى عليه ولم ينثن قال حميد الارقط * متزما للطرق النواشط * والعزوم الاست ومنه قول عمرو بن معد يكرب للاشعث لما قال له أما والله لئن دنون لاضر طنك فقال كلا والله انها لعزوم مفزعة أي صبور مجدة صحيحة العقد ليست بواهية فتضرط والعوزمة الناقة المسنة عن ابن الاعرابي وأنشد للمرار الاسدي فاما كل عوزمة وبكر * فما يستعين به السبيل وسموا ؟ عزاما كشداد وعازم بن هند بن هلال بن نفيل بن ربيعة بن كلاب من الفرسان

##### Türkçe

عزم
**عَزَمَ** - **يَعْزِمُ** - **عَزْم**
**عَزَمَ** - **يَعْزِمُ** + bir kimse + bir işi: onu kesin bir biçimde yapmaya niyet eder: gevşeklik olmaksızın bir işi diğerinin yerine seçer ve onu mutlaka yapmaya niyet eder: bir iş hakkında düşünmenin bitmesinden sonra, hepsi de doğruya yakın olan farklı hükümlerden bir sayısı üzerine seçimi düşer; fakat hükümlerden birini, onun en doğru olduğu gerekçesiyle ağır basar, ve onu, fiilde tereddüt ve gevşekliği önlemek için, diğerinin yerine uygulama için seçer.

**عَزْم**: “**عَزَمَ** - **يَعْزِمُ**” fiilinin isim-fiilidir: gevşeklik ve tereddüt olmaksızın, doğruya yakın olan ve mevcut bulunan bir grup işten tek bir iş için seçimdir; ve o, aynı şekilde “**عَزَمَ** - **يَعْزِمُ**” fiiliyle olan şeydir: gevşeklik ve tereddüt olmaksızın diğerinin yerine seçilmiş olan iş.

Ve lafız, “kendi kendine hareket; coşma ve kaynama ile, çaba ve faaliyet ile, atılma ve himmet ile fiile başlamaya ve onu icraya” dair lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**حَرَضَ** - **يَحْرُضُ** (**حَرِضَ** - **يَحْرَضُ**)، **هَمَّ** - **يَهُمُّ** (lâzım), **عَزَمَ** - **يَعْزِمُ**، **نَشَطَ** - **يَنْشُطُ** (**نَشَطَ** - **يَنْشِطُ**)، **سَعَى** - **يَسْعَى**، **حَفِيَ** - **يَحْفَى**

**عَزَمَ**
	﴿Ve eğer boşamaya azmederlerse, şüphesiz Allah işitendir, bilendir (227)﴾ Bakara ﴿Kadınlara evlenme teklifinden üstü kapalı olarak söylediğiniz şeyde yahut onu nefislerinizde gizlediğiniz şeyde size bir günah yoktur; Allah, onları anacağınızı bildi; fakat onlarla gizlice sözleşmeyin; ancak maruf bir söz söylemeniz müstesna; ve yazı (süre) eceline ulaşıncaya kadar nikâh bağını azmetmeyin; ve bilin ki Allah nefislerinizde olanı bilir; o hâlde O’ndan sakının; ve bilin ki Allah bağışlayandır, halîmdir (235)﴾ Bakara
	﴿Allah’tan bir rahmet sebebiyle onlara yumuşak davrandın; eğer kaba, katı yürekli olsaydın, çevrenden dağılıp giderlerdi; öyleyse onları affet, onlar için bağışlanma dile, işte onlarla istişare et; artık azmettiğin zaman Allah’a tevekkül et; şüphesiz Allah tevekkül edenleri sever (159)﴾ Âl-i İmrân ﴿İtaat ve maruf söz; artık iş azmedildiği zaman, eğer Allah’a sadakat gösterselerdi elbette onlar için daha hayırlı olurdu (21)﴾ Muhammed

**عَزْم**
﴿Ey oğulcuğum, namazı ikame et, maruf ile emret, münkerden nehyet, başına gelene sabret; şüphesiz bu, işlerin azminden (17)﴾ Lokman ﴿Ve her kim sabreder ve bağışlarsa, şüphesiz bu, işlerin azminden (43)﴾ Şûrâ ﴿Mallarınızda ve nefislerinizde mutlaka imtihan edileceksiniz; sizden önce kendilerine kitap verilenlerden ve şirk koşanlardan çok eziyet mutlaka işiteceksiniz; eğer sabreder ve sakınırsanız, şüphesiz bu, işlerin azminden (186)﴾ Âl-i İmrân
	﴿Öyleyse sabret; resullerden azim sahiplerinin sabrettiği gibi; ve onlar için acele etme; sanki onlar, vaad olunduklarını gördükleri gün, gündüzden bir saatten başka kalmamışlardır; bir tebliğdir; artık fasık kavimden başkası helâk edilir mi? (35)﴾ Ahkâf ﴿Andolsun, daha önce Âdem’e ahid verdik; fakat unuttu; ve onun için bir azim bulmadık (115)﴾ Tâhâ

Muhtâr es-Sıhâh
● [**عزم**] ع ز م: **عَزَمَ** alâ şöyle-şöyle: onu yapmayı istedi ve onun üzerine kesin karar verdi; ve babı **ضرب**’dır; ve **عُزْما** (kilit vezninde) ve **عَزِيماً** ve **عَزيمةً** dahi. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿Ve onun için **عَزْماً** bulmadık﴾ yani: işte bir kesinlik. Ve **اعْتَزَمَ** “**عَزَمَ**” mânâsınadır. Ve “**عَزَمْتُ** aleyke” mânâca “yemin ettim”dir. Ve **العَزَائِمُ**: rukyeler (okumalar).

Râgıb
عزم
- **العزم** ve **العزيمة**: kalbin, işi yürütmeye bağlanmasıdır; denir: “**عزمت** işi”, “**عزمت** onun üzerine”, ve “**اعتزمت**”. Dedi ki: }Artık azmettiğin zaman Allah’a tevekkül et﴿[Âl-i İmrân/ 159]،﴾ve nikâh bağını azmetmeyin﴿[Bakara/235]،﴾ve eğer boşamaya azmederlerse﴿[Bakara/227]،﴾şüphesiz bu, işlerin azminden﴿[Şûrâ/43]،﴾ve onun için bir azim bulmadık{ [Tâhâ/115]؛ yani: kendisine emredileni muhafaza ve yerine getirmeye azim. Ve **العزيمة**: bir ta‘vîzdir (muska/okuma); sanki sen, onunla şeytana karşı, sende iradesini yürütmesini bağlamışsın diye tasavvur edilmiştir. Ve onun çoğulu: **العزائم**.

Lisân’ın özeti:
1. **عَزَمَ** alâ’l-emr **يَعْزِمُ**: **العَزْمُ**: ciddiyet. **عَزَمَ** alâ’l-emr: onu yapmayı istedi.
2. Ve **العَزْمُ**: kalbinin, senin onu yapacak olduğun bir işten üzerine bağladığı şeydir;
3. Ve “**عَزَم** aleyhi le-yef‘alanna”: yemin etti.
4. Ve **العزائمُ**: rukyeler. Ve resullerden **أُولُو العَزْمِ**: Allah’ın, kendilerine ahdettiği şeyde Allah’ın emri üzerine azmedenlerdir,
5. Ve **العَزْمُ**: sabırdır.

Lisânü’l-ʿArab

● - عزم: **العَزْمُ**: ciddiyet. **عَزَمَ على الأَمر يَعْزِمُ عَزْماً ومَعْزَماً ومَعْزِماً وعُزْماً وعَزِيماً وعَزِيمةً وعَزْمَةً واعْتَزَمَه واعْتَزمَ عليه**: onun fiilini istedi. Leys dedi: **العَزْمُ** senin kalbinin bir işten, senin onu yapacak olduğun üzere bağladığı şeydir; Kümeyt’in sözü:
يَرْمي بها فَيُصِيبُ النَّبْلُ حاجَته
طَوْراً، ويُخْطِئُ أَحْياناً فيَعْتَزِمُ
Dedi ki: atışta geri döner de **فَيَعْتَزِمُ** doğruya üzere, onda toplanır; istersen “hata üzerine **يَعْتزِمُ** eder de, eğer onu yermişse onun içine girer” dedin. **وتَعَزَّم**: **كعَزَم**; Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
فأَعْرَضنَ، لَمَّا شِبْتُ، عَني تَعَزُّماً،
وهَلْ لِيَ ذَنْبٌ في اللَّيالي الذُّواهِبِ؟
İbn Berrî dedi: “**عَزَمْتُ على الأَمر** ve **عَزَمْتُه** denir”; Esved b. Umâre en-Nevfelî dedi:
خَلِيلَيَّ منْ سُعْدَى، أَلِمّاً فسَلِّمَا
على مَرْيَمٍ، لا يُبْعِدُ اللهُ مَرْيَمَا
وقُولا لها: هذا الفراقُ عَزَمْتِه
فهلْ مَوْعِدٌ قَبْل الفِراقِ فيُعْلَما؟
Hadiste: Ebû Bekir’e “ne zaman vitir kılarsın?” dedi; o da: “gecenin evvelinde” dedi. Ömer’e: “ne zaman vitir kılarsın?” dedi; o da: “gecenin sonunda” dedi. Bunun üzerine Ebû Bekir’e: “**أَخَذْتَ بالحَزْم**” dedi; Ömer’e de: “**أَخَذْتَ بالعَزْمِ**” dedi; muradı: Ebû Bekir uykuyla vitrin kaçmasından sakındı da ihtiyat yaptı ve onu öne aldı; Ömer de gece kalkmaya güç yetireceğine güvendi de onu erteledi; **عَزْمٍ**de **حَزْمٍ** olmaksızın hayır yoktur; çünkü kuvvet, onunla beraber bir sakınma olmazsa, sahibini tehlikeye düşürür. **وعَزَمَ الأَمرُ**: ona azmedildi. Tenzilde: **فإِذا عَزَمَ الأَمرُ**; ve olabilir ki muradı “işin erbabı azmetti”dir; Ezherî dedi: o, manası mef‘ûl olan fâildir; ancak işe azmedilir, iş azmetmez; **العَزْمُ** insana göredir, işe değil; bu, onların “adam helâk oldu” demeleri gibidir; hâlbuki ancak helâk edildi. Zeccâc, “**فإذا عَزَمَ الأَمرُ**” kavlinde dedi: iş ciddileşince ve savaşın farziyeti gerekli olunca; dedi: bunun manası budur; Araplar “**عَزَمْتُ الأمرَ**” ve “**عَزَمْتُ عليه**” der; Allah Teâlâ dedi: **وإن عَزَموا الطَّلاقَ فإن الله سميع عليم**. Ve dersin: “falancanın **عَزِيمةٌ**si yoktur” yani azmettiği bir iş üzere sebat etmez. Hadiste: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, dediği: “**خَيرُ الأُمُورِ عَوازِمُها**” yani Allah’ın sana onu yapmakla azmettiği farzlarıdır; mana: içinde azim bulunan, azim sahibi olanlarıdır; ve denildi: manası, görüşünü, azmini ve niyetini onun üzerine pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdini yerine getirdiğin şeydir. Abdullah b. Mes‘ûd’dan rivayet olundu: “Allah, ruhsatlarının verilmesini, azimetlerinin verilmesini sevdiği gibi sever”; Ebû Mansûr dedi: **عَزائِمُه** Allah’ın vacip kıldığı ve bize emrettiği farzlarıdır. Erkeklerden **العَزْمِيُّ**: ahdi yerine getiren. Zekât hadîsinde: “**عَزْمةٌ مِنْ عَزَماتِ اللهِ**” yani Allah’ın haklarından bir hak ve vaciplerinden bir vacip. İbn Şümeyl, Allah Teâlâ’nın “**كُونوا قِرَدَةً**” kavlinde dedi: bu, **أَمرٌ عَزْمٌ**dur; Allah Teâlâ’nın “**كُونوا رَبَّانِيِّينَ**” kavlinde: bu, bir farz ve bir hükümdür. Ümmü Seleme hadîsinde: “**فَعزَمَ اللهُ لي**” yani benim için bir kuvvet ve sabır yarattı. **وعَزَم عليه ليَفْعَلنَّ**: yemin etti. **وعَزَمْتُ عليكَ**: sana ciddi bir emirle emrettim; o, **العَزْمَةُ**dir. Ömer hadîsinde: “**اشْتدَّتِ العزائمُ**”; muradı, emirlerin uzak beldelere gazve hususunda insanlara karşı azimleri ve onları bununla tutmalarıdır. **والعزائمُ**: rukyeler. **وعَزَمَ الرَّاقي**: sanki hastalığa yemin etmiş gibidir. **وعَزَمَ الحَوَّاءُ** yılanı çıkardığı zaman: sanki ona yemin eder. **وعزائمُ السُّجودِ**: secde âyetlerini okuyan üzerine, onda Allah’a secde etmesi için azmedilmiş olan şeylerdir. Kur’an secdesi hadîsinde: “**ليستْ سَجْدَةُ صادٍ من عزائِمِ السُّجودِ**.” **وعزائمُ القُرآنِ**: onlarla şifa umulduğu için âfet sahiplerine okunan âyetlerdir. **والعَزِيمةُ مِنَ الرُّقَى**: cinlere ve ruhlara onunla azmedilen (rukye)dir. **وأُولُو العَزْمِ من الرُّسُلِ**: Allah’ın kendilerine ahdettiği şeyde Allah’ın emri üzerine azmedenlerdir; tefsirde geldi: **أُولي العَزْمِ** Nûh (* “**نوح إلخ**” sözü: müellif, bu kavle göre onların sayısından efendimiz Îsâ aleyhi’s-salât ve’s-selâmı düşürmüştür; Kâmûs şerhinde olduğu üzere) ve İbrâhîm ve Mûsâ, aleyhimü’s-selâm, ve Muhammed, sallallahu aleyhi ve sellem, dahi **مِنْ أُولي العَزْم**dendir. Tenzilde: **فاصْبِرْ كما صَبَرَ أُولو العَزْمِ**. Hadiste: “**ليَعْزِم المَسأَلة**” yani onda ciddileşsin ve onu kessin. **والعَزْمُ**: sabır. Âdem kıssasında Allah Teâlâ’nın sözü: **فنَسِيَ ولم نَجدْ له عَزْماً**; denildi: burada **العَزْمُ** ve **العَزِيمةُ** sabırdır; yani onun için sabır bulmadık; ve denildi: yaptığı şeyde onun için bir kesinlik ve bir **حَزْم** bulmadık; **والصَّرِيمةُ** ve **العَزِيمةُ** birdir; o, yapmaya azmettiğin ihtiyaçtır. Denir: “falanca, bir işin **عَزِيمةِ**si üzerine gönlünü dürdü” onu gönlünde gizlediği zaman; Araplar der: onun için ne **مَعْزِمٌ** vardır ne **مَعْزَمٌ** ne **عَزِيمةٌ** ne **عَزْمٌ** ne **عُزْمانٌ**; ve “**لم نَجِدْ له عَزْماً**” kavlinde denildi: yani üzerine azmedilmiş bir görüş; **والعَزِيمُ** ve **العزيمةُ** birdir. Denir: “şüphesiz onun görüşü **لَذُو عَزِيمٍ**dir.” **والعَزْمُ**: Hüzeyl dilinde sabırdır; derler: “benim senin hakkında **عَزْمٌ**üm yoktur” yani sabrım yoktur. Sa‘d hadîsinde: “bize belâ isabet edince ona **اعْتَزَمْنا** ettik” yani onu yüklendik ve ona sabrettik; o, **العَزْم**den **افْتَعَلْنا**dır. **والعَزِيمُ**: şiddetli koşu; Rabîa b. Makrûm ed-Dabbî dedi:
لولا أُكَفْكِفُه لكادَ، إذا جَرى
منه العَزِيمُ، يَدُّقُّ فَأْسَ المِسْحَلِ
**والاعْتِزامُ**: hızlı yürüyüşte, yürüyüşte ve başkalarında kastı (hedefi) gerekli kılmaktır; Ru’be dedi:
إذا اعْتَزَمْنَ الرَّهْوَ في انْتِهاضِ
At, **بالاعْتِزامِ** ile vasfedildiği zaman manası: binicisi onu dizginlediğinde ona cevap vermeksizin hızlı yürüyüşünde onun sertleşmesidir; ondan Ru’be’nin sözü:
مُعْتَزِم التَّجْلِيحِ مَلاَّخ المَلَق
**واعْتَزَمَ الفَرَسُ في الجَرْيِ**: onda azgın olarak geçti. **واعْتَزَمَ الرجلُ الطريقَ يَعْتَزِمُه**: onda yürüdü ve dönmedi; Humeyd el-Erkat dedi:
مُعْتَزِماً للطُّرُقِ النَّواشِطِ
والنَّظَرِ الباسِطِ بَعْدَ الباسِطِ
**وأُمُّ العِزْم** ve **أُمُّ عِزْمَةَ** ve **عِزْمةُ**: makat. Eş‘as, Amr b. Ma‘dîkerib’e dedi: “Hayır, vallahi eğer yaklaşırsan mutlaka seni osurtacağım”; dedi: “**كلاَّ**,”

Vallahi o, elbette **لَعَزُومٌ** **مُفَزَّعَةٌ**’dır; **بالعَزُومِ** ile **اسْته**’yi kastetti; yani sabırlı, ciddi, akdi sahih; onun azim, sertlik, tedbir ve kuvvet sahibi olduğunu kasteder; gevşek değildir ki yellenip dursun; ancak kendi nefsini kastetti. Ve onun sözü **مُفَزَّعَةٌ**: onunla korkular iner de onu giderir. Ve denilir: **كَذَبَتْه أُمُّ عِزْمَة**.

Ve **العَزُومُ** ve **العَوْزَمُ** ve **العَوْزَمَةُ**: yaşlı deve; onda gençlikten bir kalıntı vardır. İbnü’l-A‘râbî, el-Merrâr el-Esedî için inşad etti:

فأَمَّا كلُّ عَوْزَمةٍ وبَكرٍ،
فمِمَّا يََسْتَعِينُ به السَّبِيلُ

Ve denildi: **ناقة عَوْزَمٌ**: yaşlılıktan dişleri yenmiş (aşınmış) devedir. Ve denildi: o, **الهَرِمَةُ الدِّلْقِمُ**’dur.

Ve Enceşe hadîsinde: ona dedi ki: **رُوَيْدَكَ سَوْقاً بالعَوازِمِ**; **العَوازِمُ**: **عَوْزَمٍ**’in cem‘idir; o, yaşlı devedir ve onda bir kalıntı vardır; onunla kadınlardan kinaye yaptı; tıpkı onlardan **بالقوارير** ile kinaye yaptığı gibi. Ve caizdir ki, zayıflıklarından dolayı bizzat develerin kendisini kastetmiş olsun.

Ve **العَوْزَم**: kocakarıdır. Ve el-Ferrâ inşad etti:

لقدْ غَدَوْتُ خَلَقَ الأثوابِ،
أحمِلُ عِدْلَينِ من التُّرابِ
لعَوْزَمٍ وصِبْيةٍ سِغابِ،
فآكِلٌ ولاحِسٌ وآبِي

Ve **العُزُمُ**: kocakarılar; onların birili **عَزُومٌ**dur.

Ve **العَزْمِيُّ**: **الثَّجير** satıcısıdır.

Ve **العُزُمُ**: kuru üzümün **ثَجِير**’idir; onun birili **عَزْمٌ**dur.

Ve erkeğin **عُزْمةُ**’si: ailesi ve kabilesidir; onun cemaatı **العُزَمُ**dur.

Ve **العَزَمة**: muhabbeti tashih edenlerdir.

مقاييس اللغة:
(**عزم**) **العين** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; **الصَّريمة** ve **القَطْع**’a delâlet eder. Denir: **عزَمت** **أعزِمُ** **عزماً**. Ve derler: **عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا**; yani onu bir **أمراً عَزْماً** kıldım; yani onda **مَثْنويّة** yoktur([9]). Ve denir: Halifelerin **عَزمة**’si için bir itaat görürlerdi. Halîl dedi: **العَزْم**: kalbin, senin yapacağın bir işten üzerine bağladığı şeydir; yani onunla yakîn sahibi olduğun. Ve denir: Falan kimse için bir **عزيمة** yoktur; yani onun üzerine **يَعزِم** ettiği şey yoktur; sanki o, işi **يَصْرِمَ** edemez; bilakis onda karışır ve tereddüt eder.
Ve bâbdandır onların sözü: **عَزَمْت على الجِنّيّ**; bu, ona Kur’ân’ın **عزائم**’inden okuman demektir; o da, **المَؤُوف**’tan âfetin **قَطْعُ**’ı umulan âyetlerdir. Ve **اعتزم السائر**([10]), eğer maksadı, ona karşı **قاطعاً** olarak tuttuysa. Ve adam **يَعزِم الطَّريق**: onda yürür; dönmez. Humeyd([11]) dedi:
* **معتزماً للطرُق النواشِط**([12]) *
Ve resullerden, عليهم السلام, **أولُو العَزْم**: kendilerine gönderildikleri kimselerden iman etmeyenlerle aralarındaki bağları **قَطَعوا** edenlerdir; Nûh عليه السلام gibi; zira dedi ki: ﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]; ve Muhammed صلى الله عليه وآله gibi; zira kâfirlerden beri oldu ve Allah تعالى onu onlardan beri kıldı; ve şu sözünde onlarla savaşmayı ona emretti: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، sonra dedi: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].

القاموس المحيط:
**عَزَمَ** iş üzerine: **يَعْزِمُ** **عَزْماً**; ve (harakası) damme ile de gelir; ve **مَعْزَماً**, **مَقْعَد** ve **مَجْلِس** gibi; ve **عُزْماناً**, damme ile; ve **عَزِيماً** ve **عَزِيمَةً**; ve **عَزَمَهُ** ve **اعْتَزَمَهُ**; ve onun üzerine; ve **تَعَزَّمَ**: onu yapmayı istedi; ve onun üzerine kesti; yahut işte ciddiyet gösterdi.
Ve **عَزَمَ** işin kendisi: onun üzerine **عُزِمَ** edildi; ve adam üzerine: yemin etti; ve **الراقي**: **العَزائِم**’i okudu; yani **الرُّقَى**; yahut o, afeti olanlara şifa umarak okunan Kur’ân’dan âyetlerdir. Ve “ **أولو العزْمِ من الرُّسُلِ** ”: Allah’ın kendilerine ahdettiği şeyde Allah’ın emri üzerine **عَزَموا** edenlerdir; yahut onlar Nûh ve İbrâhîm ve Mûsâ ve Muhammed’dir; عليهم الصلاةُ والسلام.
**الزَّمَخْشَرِيُّ**: **الجِدِّ** ve **الثَّباتِ** ve **الصَّبْرِ** sahipleri; yahut onlar Nûh ve İbrâhîm ve İshâk ve Ya‘kûb ve Yûsuf ve Eyyûb ve Mûsâ ve Dâvûd ve Îsâ’dır; عليهِم الصلاةُ والسلامُ.
Ve **العَوْزَمُ**: içinde bir **بَقِيَّة** bulunan yaşlı deve; ve yaşlı kadın; ikisinde de **العَزُوم** gibi; ve kısa boylu. Ve **العَزَّامُ** ve **المُعْتَزِمُ**: aslan. Ve **مُحَدِّث** gibi: **الراقي**. Ve **العَزِيمُ**: şiddetli koşu. Ve **اعْتَزَمَ الرَّجُلُ**: şehirde, yürüyüşte ve başkasında maksada bağlı kaldı; ve at: azgın olarak geçti. Ve **أُمُّ العِزْمِ** ve **عِزْمَةُ** ve **أُمُّ عِزْمَةَ**, kesreli: **الاسْتُ**.
Ve **العَزْمُ**, fetha ile: kuru üzüm şırası; çoğulu: **ككُتُبٍ**; ve **العَزْمِيُّ**: onun satıcısı; ve ahde vefa eden adam. Ve **العُزْمَةُ**, damme ile: adamın ailesi ve kabilesi; çoğulu: **كصُرَدٍ**; ve hareke ile: sevgi(yi) düzeltenler. Ve Allah’ın **عَزَمات**’ından bir **عَزْمَةٌ**: O’nun haklarından bir haktır; yani O’nun vacip kıldığı şeylerden bir vaciptir. Ve Allah’ın **عَزائِمُ**’i: O’nun vacip kıldığı farzlarıdır.

تاج العروس:
( **عزم على الامر يعزم عزما** ) fetha ile ( ve damme ile de gelir; ve **معزما** **كمقعد ومجلس**; ve **عزمانا** damme ile ) ve **عزمة** ( ve **عزيما** ve **عزيمة** ) Cevherî bunlardan ilk ikisi ve son ikileriyle yetindi. ( ve ) İbn Berrî dedi: ( **عزمه** ) ve **عزم عليه** mânâca; ve Esved b. Umâre en-Nevfelî’den şu beyti şâhid getirdi:
خليلي من سعدى ألما فسلما * على مريم لا يبعد الله مريما
وقولا لها هذا الفراق عزمته * فهل موعد قبل الفراق فيعلما
Ve bundan ayrıca Allah تعالى’nın sözü: **فإذا عزموا الطلاق**; yani boşama üzerine. ( ve **اعتزمه** ve ) **اعتزم** ( **عليه** ) **عزم عليه** gibidir; Cevherî onu nakletti. ( ve **تعزم** ) **كعزم**; yani ( onu yapmayı istedi ve onun üzerine kesti ). Râgıb dedi: yani kalbi, işi yürütmeye bağladı. Leys dedi: **العزم** kalbinin, senin onu yapacağın bir işten üzerine bağladığı şeydir. ( yahut ) **عزم** ( işte ciddiyet gösterdi ). Ebû Sahr el-Hüzelî dedi:
فأعرضن لما شبت عنى تعزما * وهل بى ذنب في الليالى الذواهب
Ve Allah تعالى’nın sözü: **فنسى ولم نجد له عزما**; yani **صريمة أمر**; **الصحاح**’ta olduğu gibi. ( ve **عزم الامر نفسه عزم عليه** ) ve bundan Allah تعالى’nın sözü: **فإذا عزم الامر**; ve olabilir ki, iş sahiplerinin azmini murad etti. Ezherî dedi: o, fâildir; mânâsı mef‘ûldür; ancak iş **يعزم** edilir, iş **يعزم** etmez; ve **العزم** insana aittir, işe değil; bu, onların şu sözleri gibidir:
هلك الرجل وانما أهلك
Zeccâc dedi: yani iş ciddileşince ve savaş farzı gerekli olunca; mânâ budur. Ve Araplar der: **عزمت الامر** ve **عزمت**

عleyh (ve) **عزم** (**على الرجل**) “şunu mutlaka yapacaktır” diye; yani ona (**أقسم**) etti. Ve “onu pek ciddi bir emirle emretti” denildi. (Ve) **عزم** (**الراقي**) yani (**قرأ العائم أي الرقى**) sanki hastalığa yemin etmiş gibidir. Yine bunun gibi, **عزم الحواء**; yılanı çıkardığı zaman, sanki ona yemin ediyor gibidir. (Veya o) yani **العزائم**; “afet sahiplerine okunup şifanın geldiği Kur’an’dan âyetler”dir; ve o, Kur’an’ın **عزائم**’idir. Ama rukyelerin **عزائم**’i ise, cinlere ve ruhlara karşı onunla **عزم** edilen şeydir. **الراغب** dedi ki: **العزيمة** bir ta‘vîzdir; sanki sen, şeytana karşı bir düğüm bağlamışsın gibi; yani o, sende iradesini yürütür. Çoğulu **العزائم**’dir. (Ve **أولوا العزم من الرسل**; Allah’ın kendilerine ahdettiği şeyde Allah’ın emri üzerine azmedenlerdir; yahut onlar Nûh, İbrâhîm, Mûsâ ve Muhammed’dir; عليهم الصلاة والسلام.) Bu sözden Îsâ’yı düşürdü; hâlbuki o beşincidir; nitekim birden çok kimse bunu açıkça belirtmiştir. Ondandır: Yüce Allah’ın sözü: “Öyleyse sabret; rasullerden **أولو العزم**’in sabrettiği gibi.” Ve **الزمخشري** “el-Keşşâf”ta dedi ki: onlar (**أولوا الجد والثبات والصبر**)’dir. Ve **العزم** Hüzeyl dilinde “sabır” mânasınadır; “mâlî ‘anka **عزم**” derler; yani “sana karşı sabrım yoktur.” (Veya onlar Nûh, İbrâhîm, İshâk, Ya‘kûb, Yûsuf, Eyyûb, Mûsâ, Dâvûd ve Îsâ’dır; عليهم الصلاة والسلام.) Ebû İshâk’tan Yûnus rivayetinde: onlar Nûh, Hûd, İbrâhîm ve Muhammed’dir; عليهم الصلاة والسلام. Nûh ise, “Eğer makamım ve hatırlatmam size ağır geldiyse...” âyeti sebebiyledir. Hûd ise, “Ben Allah’ı şahit tutuyorum; siz de şahit olun ki ben, O’ndan başka ortak koştuklarınızdan beriyim...” âyeti sebebiyledir; Süheylî’nin “er-Ravd”unda olduğu gibi.

(Ve) **العوزم** “yaşlı deve”dir; (ve) “onda gençlikten bir kalıntı vardır”; bunu Cevherî, Asma‘î’den nakletti. Ve “**ناقة عوزم**: yaşlılıktan dişlerini yemiştir” denildi. Ve “o, çok ihtiyar, **الدلقم**’dır” denildi. Enceşe hadîsinde ona: “Yavaş ol; **بالعوازم** ile sürüş (yap)” dedi; bununla kadınlara kinaye yaptı; nitekim onlara “şişeler” ile de kinaye yapılmıştır. Ve onun, zayıflıklarından dolayı bizzat develeri kastetmiş olması da câizdir.

(Ve) **العوزم** “kocakarı”dır. Cevherî dedi ve Ferrâ’nın şu beytini okudu:
لقد غدوت خلق الثياب
أحمل عدلين من التراب
لعوزم وصبية سغاب

(**كالعزوم فيهما**) yani deve ve kocakarıda; çoğulu **عزم**’dır; iki damme ile. (Ve) **العوزم** kadınlardan “kısa boylu”dur. (Ve) **العزام** (Şeddâd vezninde). (Ve) **المعتزم** “aslan”dır; ciddiyetinden dolayı. (Ve) **المعزم** (Hades vezninde) “**الراقي**”dir; **بالعزائم** ile.

(Ve) **العزيم** “çok, şiddetli”dir. Dabî’li Rabî‘a b. Mukarram dedi:
لولا أكفكفه لكاد إذا جرى
منه العزيم يدق فأس المسحل

(Ve) **اعتزم الرجل**: “yerleşmede, yürüyüşte ve başkasında maksada bağlandı”; doğrusu “ve başkalarında”dır. Ru’be dedi:
إذا اعتز من الرهو في انتهاض

Ve Kumeyt dedi:
يرمى بها فيصيب النبل حاجته
طورا ويخطئ أحيانا فيعتزم

(Ve) **اعتزم** (**الفرس مرجا محا**) “yerleşmesinde”; binicisine cevap vermeyen olarak; onu dizginleyip çektiği zaman.

(Ve) **أم العزم** ve **عزمة** ve **أم عزمة**; “**الاست**”i kesralı; ve **العزم** fetha ile “kuru üzüm posası”dır; çoğulu **عزم**’dır (Ketebe gibi). Ve **العزمى** “onun satıcısı”dır. (Ve) **العزمى** “ahde vefalı adam”dır; yani bir şeye söz verdiği zaman onu yürütür ve ona vefa eder.

(Ve) **العزمة** damme ile “adamın ailesi ve kabilesi”dir; çoğulu **العزم**’dır (Sard gibi). (Ve) **العزمة** tahrîk ile; tashih edilen: “sevgi”dir; **عازم**’in çoğuludur.

(Ve) zekât hadîsinde: (**عزمة من عزمات الله**) yani (**حق من حقوقه أي واجب مما أوجبه**) Allah Teâlâ. (Ve) İbn Mes‘ûd hadîsinde: “Allah, ruhsatlarının yerine getirilmesini sevdiği gibi, **عزائمه**’nin yerine getirilmesini de sever.” Ezherî dedi ki: (**عزائم الله فرائضه التى أوجبها**) ve bize onunla emretti. İbn Şümeyl, Yüce Allah’ın “**كونوا قردة**” sözünde: “bu, **عزم** emridir” dedi; ve Yüce Allah’ın “**كونوا ربانين**” sözünde: “bu, farz ve hükümdür.”

*Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir:* **العزمة** “işte ciddiyet ve kuvvet”tir. “Falanın **عزيمة**’si yoktur” yani azmettiği bir iş üzerinde sebat etmez. “İşlerin hayırlısı, **عوازمها**’dır”; mânası: “azim sahibi olanları; içinde azim bulunanlar” yahut “azmini pekiştirdiğin ve onda Allah’ın ahdine vefa ettiğin şeyler”dir. “**اشتدت العزائم**” yani emirlerin, gazaya ve uzak diyarlara dair **عزمات**’i ve onlarla tutunmaları. “**عزائم السجود**”: secde âyetlerini okuyan kimseye, onların içinde Allah’a secde etmesi için alınan şeydir. “**اعتزم له**”: onu yüklendi ve ona sabretti. “**اعتزم الطريق**”: onun üzerinde yürüdü ve dönmedi. Humeyd el-Arkat dedi:
متزما للطرق النواشط

Ve **العزوم** “**الاست**”tir. Ondandır: ‘Amr b. Ma‘dîkerib’in Eş‘as’a sözü; ona “Ama vallahi yaklaşsan, mutlaka yellenirim” dediği zaman; o da dedi ki: “Hayır vallahi; o, elbette **لعزوم مفزعة**’dir”; yani sabırlı, ciddi, düğümü sağlam; gevşek değil; böylece yellenmez.

Ve **العوزمة** “yaşlı deve”dir; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve Murâr el-Esedî’nin şu beyti okundu:
فاما كل عوزمة وبكر
فما يستعين به السبيل وسموا ؟

**عزاما** (Şeddâd vezninde) diye adlandırdılar. Ve **عازم بن هند بن هلال بن نفيل بن ربيعة بن كلاب**; süvarilerdendir.
