# عزه — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%87/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%87/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عزه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%87.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عزه

باب العين و الهاء والزاي
)ع ز ه، ه ز ع مستعملان( عزه: العِزْهَاةُ: اللئِيمُ من الرجال، الذي لا يُخالطُ النَّاس، ولا يطْرب للسَّماعِ، ولا يُحِبُّ اللَّهْو، وجمعُه عِزْهُونَ، تَسْقُطُ منه الهاءُ والألِفُ المُمالَةُ، لأنَّها زائدةٌ، لا تُسْتَخْلَفُ فتحةً. ولو كانت أصلية، مثل ألِفَ مَثْنَى لاسْتُخْلِفَتْ فتحةً كقولهم: مَثْنَوْنَ، وكُلُّ ياءٍ مُمالةٍ مثل ياء عِيسَى ومُوسَى على فِعْلَي وفُعْلَى فهو مضمومٌ بلا فتحةٍ، تقول: عِبسُونَ ومُوسُونَ.
وأعْشَى ويَحْيَى مفتوحان في الجميع لأنهما على أَفْعَل ويَفْعَلَ فًيُقال: أَعْشَوْنَ ويَحْيَوْنَ، وقيل: هو خَطأ إنَّما هو عُشْوٌ، قال:
كيفما تجعلينَ حُراًّ كريماً		مثل فَسْلِ مُخالِفٍ عِزُهَاةِ
جمع اللؤم والفُجُور جميعاً		واتباعَ الرَّدَى وأمْرَ الدُناةِ
هزع: تقول: لقِيتُه بعد هزيعٍ مِنَ اللَّيْلِ، أي بعد مُضِيِّ صدره. والأهزعُ من السِّهام: ما يَبْقَى في الكنانة وحده. وهو أرْدَؤها، يقال: ما في الجَعْبَة إلاَّ سَهْمٌ هِزَاعٌ وأهزَعُ، قال:
وبقِيتُ بعدَهُمُ كسَهْمِ هِزَاعِ
وقال رؤبة:
لا تَكُ كالرَّامي بَغْيرِ أَهْزَعَا
يعني كمن ليس في كنانته أهزَعُ ولا غيرُه. وهو الذي يَتَكلَّفُ الرَّمْيَ ولا سهْم معه.
والتِّهَزُّعُ شِبه التكسُّر والعُبُوس. يقال: تَهَزَّعَ فُلانٌ لفُلانٍ، واشتِقاقُه من هزيع اللَّيل، وتلك ساعةٌ وَحْشَةٌ.

### Türkçe

باب **العين** و **الهاء** و**الزاي**
(**ع ز ه**، **ه ز ع** kullanımdadır) **عزه**: **العِزْهَاةُ**: erkeklerden alçak (kimse); insanlarla karışmayan, dinlemeye coşmayan ve eğlenceyi sevmeyen. Çoğulu **عِزْهُونَ**’dur; ondan **الهاء** ve eğik **الألِفُ** düşer; çünkü o ziyadedir, fetha yerine geçirilmez. Eğer asıl olsaydı, **ألِفَ**’i **مَثْنَى** gibi, fetha yerine geçirilirdi; onların sözü gibi: **مَثْنَوْنَ**. Ve **عِيسَى** ve **مُوسَى**’nın **ياء**’ı gibi her eğik **ياء**; **فِعْلَي** ve **فُعْلَى** üzere ise, fethasız dammelidir; dersin ki: **عِبسُونَ** ve **مُوسُونَ**.
Ve **أعْشَى** ile **يَحْيَى** ikisi de hepsinde meftuhtur; çünkü ikisi **أَفْعَل** ve **يَفْعَلَ** üzeredir; böylece denir: **أَعْشَوْنَ** ve **يَحْيَوْنَ**. Ve “o hatadır; ancak o **عُشْوٌ**’dur” denildi. Dedi ki:
كيفما تجعلينَ حُراًّ كريماً		مثل فَسْلِ مُخالِفٍ **عِزُهَاةِ**
جمع اللؤم والفُجُور جميعاً		واتباعَ الرَّدَى وأمْرَ الدُناةِ
**هزع**: dersin ki: “Onu geceden bir **هزيعٍ**’den sonra gördüm”; yani onun baş kısmının geçip gitmesinden sonra. Ve oklardan **الأهزعُ**: sadakta tek başına kalan şeydir. Ve o, onların en kötüsüdür. Denir ki: “Oklukta **سَهْمٌ هِزَاعٌ** ve **أهزَعُ**’dan başka ok yoktur.” Dedi ki:
وبقِيتُ بعدَهُمُ كسَهْمِ **هِزَاعِ**
Ve Rü’be dedi ki:
لا تَكُ كالرَّامي بَغْيرِ **أَهْزَعَا**
Yani sadığında **أهزَعُ** ve başkası olmayan kimse gibi. Ve o, atışı külfete girerek yapan, yanında ok olmadığı hâlde (yapan) kimsedir.
Ve **التِّهَزُّعُ** kırılmanın ve surat asmanın benzeridir. Denir ki: “Falan, falan için **تَهَزَّعَ**.” Ve onun türetimi gecenin **هزيع**’indendir; ve o, bir vahşet saatidir.
