# عزه — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%87/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%87/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عزه](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%87.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عزه

رجل عِزْهاةٌ وعِنْزَهْوَةٌ وعِزْهاءةٌ وعِزْهىً، مُنَوَّن: لئيم، وهذه الأَخيرة شاذة لأَن أَلف فِعْلى لا تكون للإِلحاق إِلا في الأَسماء نحو مِعْزىً، وإِنما يجيء هذا البناء صفةً وفيه الهاء، ونظيره في الشذوذ ما حكاه الفارسي عن أَحمد بن يحيى من قولهم: رجل كِيصىً كاصَ طعامَهُ يَِكِيصُهُ أَكَلَهُ وحْده. ورجل عِزْهاةٌ وعِزْهاءَةٌ وعِزْهىً وعِزْهٌ وعَزِهٌ وعِزْهِيٌّ وعِزْهاءٌ، بالمدّ؛ عن ابن جني، قلبت الياء الزائدة فيه أَلفاً لوقوعها طَرَفاً بعد أَلف زائدة، ثم قلبت الأَلف همزة، وعِنْزَهْوةٌ وعِنْزَهْوٌ؛ عن الفارسي كلُّه: عازِفٌ عن اللهو والنساء لا يَطْرَبُ للهو ويبعد عنه؛ قال: ولا نظير لعِنْزَهْوٍ إِلا أَن تكون العين بدلاً من الهمزة على أَنه من الزَّهْوِ، والذي يجمعهما الانقباضُ والتأَبِّي، فيكون ثانِيَ إِنْقَحْلٍ، وإِن كان سيبويه لم يَعْرِفْ لإِنْقَحْلٍ ثانياً في اسم ولا صفة؛ قال ابن جني: ويجوز أَن تكون همزة إِنْزَهْوٍ بدلاً من عين فيكون الأَصل عِنْزَهْوِ فِنْعَلْوٌ من العِزْهاةِ، وهو الذي لا يَقْرَبُ النساء، والتقاؤهما أَن فيه انقباضاً وإِعْراضاً، وذلك طَرَفٌ من أَطراف الزَّهْوِ؛ قال:
إِذا كُنْتَ عِزْهاةً عن اللَّهْوِ والصِّبا،
فكُنْ حَجَراً من يابسِ الصَّخْرِ جَلْمَدا
فإِذا حملته على هذا لحق ببابٍ أَوسعَ من باب إِنْقَحْلٍ، وهو باب قِنْدَأْوٍ وسِنْدَأْوٍ وحِنْطَأْوٍ وكِنْثَأْوٍ. قال أَبو منصور: رجل عِزْهىً وعِزْهاةٌ وعِزْهٌ وعِنْزَهْوةٌ، وهو الذي لا يُحدِّث النِّساءَ ولا يُريدُهُنَّ ولا يَلْهُو وفيه غَفْلة؛ قوال ربيعة بن جحدل اللحياني: فلا تَبْعَدنْ، إِمَّا هَلَكْت، فلا شَوىً
ضَئِيلٌ، ولا عِزْهىٌ من القوم عانِسُ
قال: ورأَيت عِزْهىً مُنَوَّناً. والعِنْزاهُ والعِنْزَهْوَةُ: الكِبْرُ. يقال: رجل فيه عِنْزَهْوَةٌ أَي كِبْرٌ، وكذلك خُنْزُوانةٌ. أَبو منصور: النون والواو والهاء الأَخيرة زائدات فيه. وقال الليث: جمع العِزْهاةِ عِزْهُونَ، تسقط منه الهاء والأَلف الممالة لأَنها زائدة فلا تَسْتَخْلِف فتحةً ولو كانت أَصليةً مثلَ أَلف مُثَنّىً لاسْتَخْلَفَتْ فتحة كقولك مُثَنَّوْنَ، قال: وكُلُّ ياءٍ مُمالةٍ مثل عِيسى ومُوسى فهي مضمومة بلا فتحة، تقول في جمع عيسى وموسى عِيسُونَ ومُوسونَ، وتقول في جمع أَعْشى أَعْشَوْنَ ويَحْيى يَحْيَوْنَ، لأَنه على بناء أَفْعَل ويَفْعَل، فلذلك فتحت في الجمع؛ قال الجوهري: والجمع عَزاهٍ مثل سِعْلاةٍ وسَعالٍ، وعِزْهُون، بالضم. قال ابن بري: ويقال عِزْهاةٌ للرجل والمرأَة؛ قال يزيد بن الحَكَم:
فَحَقّاً أَيْقِني لا صَبْرَ عنْدي
عَليْهِ، وأَنْتِ عِزْهاةٌ صَبُورُ

### Türkçe

Adam **عِزْهاةٌ** ve **عِنْزَهْوَةٌ** ve **عِزْهاءةٌ** ve **عِزْهىً** (tenvinli): alçak (kimse).

Ve bu sonuncusu şâzdır; çünkü **فِعْلى**’nın elif’i ilhâk için ancak isimlerde olur; **مِعْزىً** gibi. Bu bina ise ancak sıfat olarak gelir ve onda **الهاء** vardır. Şâzlıkta onun benzeri, el-Fârisî’nin Ahmed b. Yahyâ’dan hikâye ettiği şu sözlerdir: Adam **كِيصىً**; “yemeğini **كاصَ** etti”: onu **يَِكِيصُهُ** (yani) onu tek başına yedi. Ve adam **عِزْهاةٌ** ve **عِزْهاءَةٌ** ve **عِzْهىً** ve **عِزْهٌ** ve **عَزِهٌ** ve **عِزْهِيٌّ** ve **عِزْهاءٌ** (med ile); İbn Cinnî’den: onda زائد olan **الياء**’yı, زائد bir elif’ten sonra uçta vâki olduğu için elif’e çevirdi; sonra elif’i hemze’ye çevirdi. Ve **عِنْزَهْوةٌ** ve **عِنْزَهْوٌ**; el-Fârisî’den: hepsi, eğlenceden ve kadınlardan yüz çeviren; eğlenceye coşmayan ve ondan uzak duran (kimsedir). Dedi ki: **عِنْزَهْوٍ**’un benzeri yoktur; ancak **العين**’in hemze’den bedel olması hâli müstesna; şu ki o **الزَّهْوِ**’dendir. İkisini bir araya getiren şey, büzülme ve kaçınmadır; böylece **إِنْقَحْلٍ**’in ikincisi olur; her ne kadar Sîbeveyh **إِنْقَحْلٍ** için ne isimde ne sıfatta bir ikinci bilmemişse de. İbn Cinnî dedi ki: **إِنْزَهْوٍ**’un hemzesinin, **عين**’den bedel olması da câizdir; böylece aslın **عِنْزَهْوِ** olması gerekir; **العِزْهاةِ**’den **فِنْعَلْوٌ** (vezninde); o, kadınlara yaklaşmayan kimsedir. İkisinin buluşması şudur: onda büzülme ve yüz çevirme vardır; bu da **الزَّهْوِ**’un uçlarından bir uçtur. Dedi ki:

Eğer **عِزْهاةً** isen, **اللَّهْوِ** ve gençlikten uzak,
O hâlde kuru kayadan bir taş ol, katı bir kaya parçası.

Bunu bu mânaya hamledersen, **إِنْقَحْلٍ** bâbından daha geniş bir bâba ilhak olur; o da **قِنْدَأْوٍ** ve **سِنْدَأْوٍ** ve **حِنْطَأْوٍ** ve **كِنْثَأْوٍ** bâbıdır. Ebû Mansûr dedi ki: Adam **عِزْهىً** ve **عِزْهاةٌ** ve **عِزْهٌ** ve **عِنْزَهْوةٌ**; o, kadınlarla konuşmayan, onları istemeyen, eğlenmeyen ve onda gaflet bulunan kimsedir. Rabî‘a b. Cehdel el-Lihyânî şöyle dedi:

Uzaklaşma; eğer helâk olduysam, ne zayıf bir kızartma vardır,
Ne de kavimden **عِزْهىٌ** olan bir bekâr.

Dedi ki: **عِزْهىً**’yı tenvinli gördüm. Ve **العِنْزاهُ** ve **العِنْزَهْوَةُ**: kibirdir. Denir ki: Bir adamda **عِنْزَهْوَةٌ** vardır; yani kibir; **خُنْزُوانةٌ** da böyledir. Ebû Mansûr: onda son **النون** ve **الواو** ve **الهاء** زائد harflerdir. Leys dedi ki: **العِزْهاةِ**’nin cem‘i **عِزْهُونَ**’dur; ondan **الهاء** ve imâleli elif düşer; çünkü o زائدdır; bu yüzden bir fetha’yı ikâme etmez; eğer aslî olsaydı, **مُثَنّىً**’nın elifi gibi, fetha’yı ikâme ederdi; senin “**مُثَنَّوْنَ**” demen gibi. Dedi ki: **عِيسى** ve **مُوسى** gibi imâleli her **ياء** fethasız, dammelidir; **عيسى** ve **موسى**’nın cem‘inde **عِيسُونَ** ve **مُوسونَ** dersin. Ve **أَعْشى**’nın cem‘inde **أَعْشَوْنَ** ve **يَحْيى**’da **يَحْيَوْنَ** dersin; çünkü o **أَفْعَل** ve **يَفْعَل** binası üzeredir; bu sebeple cem‘de fetha verildi. Cevherî dedi ki: Cem‘i **عَزاهٍ**’dir; **سِعْلاةٍ** ve **سَعالٍ** gibi; ve **عِزْهُون** (damme ile). İbn Berî dedi ki: **عِزْهاةٌ** hem erkek hem kadın için söylenir. Yezîd b. el-Hakem dedi ki:

Gerçekten bil ki, onda bende sabır yoktur;
Ve sen **عِزْهاةٌ**’sin, sabırlı.
