# عزي (ع-ز-ي) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%8A

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Gruplar

- Harfler: ع - ز - ي
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 9 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عزو · عزو/ي · عزى

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عِزِينَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/siga/%D8%B9%D9%90%D8%B2%D9%90%D9%8A%D9%86%D9%8E.md) | فِعْلِينَ | Gruplar | 1 | 1 | [70:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/ayet/70:37.md) |

## Mücavir kökler — 2 mücavir (3 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [شمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Sol
2. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Sağ yandır

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عزي |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (son harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md), [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md), [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md), [نسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir merkezin çevresinde ayrışık fırkalar, halkalar veya kümeler halinde öbekleşme |
| Çekirdek Özet 2 | Dağılmayı önleyen bir aidiyete veya bağa tutunarak direnç kazanma ve teselli bulma |
| Çekirdek Özet 3 | Toplumsal ayrışmanın oluşturduğu hizipleşme ve bireysel kayıplarda sığınılan aidiyet mekanizması |
| Kritik Hata Riski | Ayetteki «‘izîn» ifadesini rastgele bir kalabalık sanıp organize ve ayrışmış hizipsel öbekleşmeyi gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عز | Güç, üstünlük, ayrışma, ana kütleden bağımsız veya baskın bir hat çizme ([عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md), [عزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%84.md), [عزم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%85.md), [عزر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B1.md), [عزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%A8.md)) | ي | Güç ve ayrışma potansiyelini bir yere nispet edilme, bir öbek etrafında halkalanma veya bir aidiyete tutunarak teselli bulma yönünde somutlaştırmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; kaynak, görme, yönelme | İlginin ve yönelimin odaklandığı bir merkezi, bakışların çevrildiği odağı temsil eder. |
| ز | Kesici alet; kesme, sınır çekme, ayırma | Bütünden kopmayı, sınır çekerek diğerlerinden ayrışmayı ve fırkalanmayı simgeler. |
| ي | El ve kol; iş, bağ kurma, tutunma | Ayrışan parçanın bir aidiyet bağına el uzatmasını, bir köke intisap ederek tutunmasını ifade eder. |
| عزي | Bir odağa yönelerek bütünden sınırla ayrılma ve belirli bir aidiyete tutunarak kümelenme hareketi | Bireylerin veya parçaların ana gövdeden ayrılarak belirli bir merkez etrafında halka halka öbekleşmesini ve bu bağla varlığını korumasını resmeder. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Bir merkezin etrafında halka halka dizilmiş, birbirinden ayrı duran insan toplulukları (el-‘izeh); yılanın çenesinde sıra sıra, küme küme ayrışmış diş dizisi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Erken dönem şahidinde yılanın dişlerinin küme küme ayrışık duruşu şu mısralarla tasvir edilir: خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه / كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ |
| Erken Arapça kullanım | Savaşta kabile adıyla haykırarak intisap bildirme (el-i‘tizâ’), keder anında dayanma gücü bularak sükûnete kavuşma (el-‘azâ’) ve başsağlığı dileme (et-ta‘ziye) biçimlerinde kullanılmıştır. |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn (el-Halîl b. Ahmed), Lisānü’l-ʿArab (İbn Manzûr), Tācü’l-ʿArûs (ez-Zebîdî).

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde عزي kökü, عزو varyantıyla çiftleşen zayıf bir kök yapısı sergiler. Kökün Afro-Asyatik ve erken Sami katmanındaki çekirdeği *ʿ-z (sertlik, ayrışma, güç toplama) tabanına dayanır. İbranice ve Aramice gibi kuzeybatı Sami dillerinde doğrudan teselli veya soy nispeti anlamındaki ‘-z-y türevleri sınırlı kalmış, kök daha çok güç, sığınma ve kuvvet bulma (İbranice ‘azaz / ma‘oz hattı) semantiğiyle temas halinde gelişmiştir. Arapçada ise kök belirgin biçimde iki ana dala ayrışmıştır: Toplumsal düzlemde birbirinden ayrışarak halkalanan fırkalar (el-‘izeh / ‘izîn) ve soy kütüğüne dayanarak güç devşirme (i‘tizâ’); psikolojik düzlemde ise musibet karşısında insanın dağılmasını önleyen bir güce ve kabullenişe tutunması, sabretmesi (el-‘azâ’). Bu iki dal, dağılmakta olan bir varlığın bir aidiyet odağı bularak toparlanması çekirdeğinde birleşir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs Hebrew and English Lexicon, David Cohen Dictionnaire des racines sémitiques, Lisānü’l-ʿArab.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | ‘-z-y ve ‘-z-w köklerinin geçişliliği | Kök, son harfi illetli yapısıyla hem halka halka toplanma hem de soy veya zümreye nispet edilme fiillerini türetmiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Kuzeybatı Sami dillerindeki *ʿ-z (sığınak, güç) ekseni | Arapçadaki teselli ve kümelenme anlamı, dağılmaya karşı bir sığınak bularak direnç gösterme ortak kök fikrine dayanır. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Afro-Asyatik ailenin diğer kollarında doğrulanmış bir soydaş form tespit edilememiştir. | Veri bulunamadı |

Kaynak: Dictionnaire des racines sémitiques (D. Cohen), Maqāyīsü’l-Luğa (İbn Fâris).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عزي | Anlamlı | Kümelenme, nispet, teselli | Bir merkezin çevresinde ayrışık gruplar oluşturma ve bir bağa tutunma. | Hedef kök; Kur'an'da geçer. |
| [عيز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B2.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زعي | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş mühmel kabul edilmiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| زيع | Anlamlı | Meyletme, sapma | Doğru çizgiden, haktan veya hedeften bir tarafa eğilme ve uzaklaşma. | Hedef kökle zayıf harf değişimi; Kur'an'da [زيغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D8%BA.md) benzeri bir sapma dinamiği taşır. |
| يعز | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Fonetik yapı gereği bu harf dizilimi kök olarak teşekkül etmemiştir. | Kur'an'da geçmez. |
| [يزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D8%B2%D8%B9.md) | Anlamlı | Menetme, düzene sokma, dizginleme | Kalabalığı kontrol altında tutarak dağılmasını veya öne fırlamasını engelleme. | Kalb/permutasyon; Kur'an'da geçer ([وزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B2%D8%B9.md)). |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عزي | Merkez | Kümelenme ve aidiyet | Bir merkezin çevresinde birbirinden bağımsız halkalar ve fırkalar halinde toplanma. | Dağınık ama kendi içinde homojen öbeklerin bir odağa yönelmesidir. |
| [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) | Komşu | Fırkalaşma ve örgütlenme | Belirli bir ortak gaye, menfaat veya fikir etrafında katı biçimde kenetlenmiş topluluk. | [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) ideolojik ve operasyonel dayanışmayı öne çıkarırken, عزي mekânsal veya konumsal ayrışık öbeklenmeyi anlatır. |
| [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) | Komşu | Taraftarlık ve yayılma | Bir liderin veya akımın peşinden giderek ana kütleden parçalanıp ayrılan cemaat. | [شيع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%B9.md) yayılma ve tabiyet vurgusu taşırken, عزي ayrı ayrı halkalar halinde duruşu ifade eder. |
| [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) | Komşu | Kan bağı ve taassup | Bireyleri kan veya kabile bağıyla sımsıkı saran, dışarıya kapalı dayanışma halkası. | [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) bağın sıkılığına odaklanırken, عزي nispet ve grupçuklar halinde görünürlüğü vurgular. |
| [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) | Zıt | Dağılma ve tahammülsüzlük | Musibet karşısında sabır ve metaneti kaybedip feryat etme, psikolojik olarak çözülme. | عزي (el-‘azâ’) direnç ve teselliyi kurarken, [جزع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B2%D8%B9.md) iç bütünlüğün parçalanıp dağılmasıdır. |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عزي | Kümelenme, nispet, teselli bulma | Merkez etrafında fırkalar oluşturma; aidiyet bağıyla ayakta kalma. | Kesin |
| Latince | Factio, Consolation | Ayrışık grup, teselli | Factio siyasi fırkalanmayı karşılar; consolatio ise acıya karşı direnç bulmayı anlatır. | Güçlü |
| İngilizce | Clustered factions, Consolation | Kümeler halinde ayrışma, avunma | Factional groups ayrışık halkaları, solace/consolation ise kökün sabır boyutunu verir. | Güçlü |
| Almanca | Zersplitterte Gruppen, Trost | Parçalı fırkalar, teselli | Gruppierung mekânsal öbekleşmeyi, Trost ise kökün metanet ve avuntu boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Factions dispersées, Consolation | Dağınık fırkalar, başsağlığı | Grupes distincts ayrık halkaları, consolation ise acının hafifletilmesini ifade eder. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Deutsches Wörterbuch, Lisānü’l-ʿArab.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عِزِينَ (İsm-i cem / çoğul) | Ayrı ayrı halkalar, fırkalar ve kümeler halinde toplanmış inkârcılar | Peygamber'in davetini dinlerken sağdan ve soldan bölük bölük, alaycı ve dağınık halkalar kurarak toplanan müşriklerin tavrı (Meâric [70:37](https://lisan.digital/tr/ayet/70:37.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Fırkalaşma ve tekfir tartışmaları | Ümmetin tevhid merkezinden ayrılarak hizip ve fırkalara bölünmesinin inanç bütünlüğünü zedelemesi. | Bütünlüğü terk edip hizipsel kimlikleri mutlaklaştırma tehlikesi. |
| Fıkıh | Taziye hükümleri ve Cahiliye davası | Cenaze sonrası taziye adabı (ta‘ziye) ve savaşta Cahiliye soyculuğuna intisap etmenin (i‘tizâ’) yasaklanması. | Kederde teselli ve meşru dayanışma; kabilecilikte gayrimeşru övünmenin menedilmesi. |
| Tefsir | Meâric Suresi 37. ayetin yorumu | Müşriklerin hakikati öğrenmek için değil, alay etmek ve ayrışmak için öbekler kurarak peygamberin çevresinde toplanmaları. | İnkârcıların homojen olmayan, parçalı ve alaycı topluluk manzarası. |
| Hadis | Cahiliye çağrısı ve sabır rivayetleri | Cahiliye davasıyla kabileye intisap edenlere yönelik nebevi uyarılar ve musibet anında sabrı (el-‘azâ’) tavsiye eden ifadeler. | Kabile asabiyetinin kınanması ve musibet karşısında sükûnetin emredilmesi. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Ümmet vahdeti ve fırkalanma | Parçalı duruş | Tevhidi merkezden kopuşu yansıtma | Vahdeti kabul etmeyen zihinlerin kendi aralarında küçük putlaştırılmış halkalar oluşturması. | Güçlü |
| İlmi | Sosyolojik grup analizi | Hizipleşme / Kümelenme | Toplumsal ayrışmayı sınıflandırma | Kitlelerin ortak bir hakikat yerine aidiyet odaklı gettolar kurarak bilgiyi çarpıtması. | Güçlü |
| Siyasi | Fraksiyonel muhalefet | Ayrışık bloklar | Otoriteye karşı organize parçalanma | Muhalefetin tek bir cephe oluşturamadan farklı çıkarlarla odak etrafında kümelenmesi. | Güçlü |
| İktisadi | Kartelleşme ve zümre dayanışması | Çıkar öbekleri | Kaynakları grup içinde tutma | Pazarın bütününe açık olmak yerine belirli zümrelerin kendi aralarında halkalanıp dayanışması. | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Ayrık Kümeler ve Kümeleme Analizi (Cluster Analysis) | Bir veri uzayında noktaların tek bir dağılım göstermek yerine yerel yoğunluk merkezleri etrafında ayrık alt kümeler (clusters) oluşturması. | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyal Kutuplaşma ve Fraksiyonlaşma (Factionalism) | Toplumun ortak kamusal alandan çekilerek birbirine kapalı, kendi alt kimlikleriyle tanımlanan klikler halinde örgütlenmesi. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Ayette geçen «‘izîn» kelimesini yalnızca «sağdan soldan gelen alelade kalabalıklar» olarak tercüme edip kökün taşıdığı organize ve ayrışmış halkalar mantığını ihmal etmek. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök, hakikatin karşısında duran zihniyetin tek parça olmadığını, kendi içinde kabilevi, sınıfsal veya zümresel kliklere ayrılarak bir araya geldiğini ifşa eder. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Müşrik tavrının sadece bireysel bir inat değil, toplumsal fırkalar ve kabilevi kümelenmeler üzerinden üretilen yapısal bir direnç olduğunu kavrayamamak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin muhatap aldığı inkârcı yapının homojen bir blok olmadığını; kabile, statü ve çıkar temelli farklı halkalardan (‘izîn) oluştuğunu ve bu grupların ortak tek paydasının hakikate karşı duruş olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Mekke döneminde müşriklerin Hz. Peygamber’in etrafında kümelenip onu dinlerken takındıkları alaycı, mesafeli ve grupçu tavırları tasvir eden ayetlerde (Meâric [70:36](https://lisan.digital/tr/ayet/70:36.md)-37). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikate karşı çıkanların tek tip bir akıl ve birlik içinde hareket ettiği varsayımını yıkar; onların aslında birbirine yabancı fırkalar halinde bir araya geldiğini ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bir merkezin çevresinde birbirinden ayrılmış, bağımsız halkalar, fırkalar veya diş dizileri şeklinde kümelenme; dağılmayı önleyecek bir aidiyete tutunma.
- Soyut anlam: Ortak bir hakikat karşısında bütünleşemeyen unsurların kendi yerel aidiyet ve hizip bağlarına sığınarak parçalı direnç oluşturması.
- Sistematik karşılık: Sosyolojideki hizipleşme (klikleşme) ve psikolojideki sığınak bularak ayakta kalma (teselli) mekanizması.
- LaTeX modeli: $$ C = \bigcup_{k=1}^{n} g_k, \quad \forall i \neq j \implies g_i \cap g_j = \emptyset, \quad \lim_{t \to t_0} d(g_k, P) = r_k $$
- LaTeX açıklaması:

Modelde $C$, bir merkez etrafında toplanan genel kalabalığı; $g_k$, ana gövdeden sınırla ayrılmış alt halkaları ve fırkaları temsil eder. Formüldeki $g_i \cap g_j = \emptyset$ koşulu, bu grupların birbirine kaynaşmadığını, her birinin ayrı bir küme (‘izeh) oluşturduğunu gösterir. $d(g_k, P) = r_k$ ifadesi ise her bir ayrık grubun hedefe ($P$) belirli bir mesafede, halkalar halinde konuşlandığını modeller.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/occurrences?meal=IK

### [Mearic 70:37](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/ayet/70:37.md) — عِزِينَ

عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ

Meal (IK): Sağdan ve soldan halka halka olarak.

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

#### Madde başı: عزو

باب العين والزاي وواي معهما
ع ز و، ع ز ي، ع و ز، ز و ع، و ز ع مستعملات
عزو، عزي:
العِزَةُ: عصبةٌ من النّاس فوقَ الحِلَقَة، والجماعةُ: عِزُونَ، ونقصانُها واو. وكذلك الثُّبة. قال في الحيّة:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه		كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ
وعَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عزاءً، ممدود. وإنّه لَعَزِيٌّ صبور. والعَزاءُ هو الصّبرُ نفسه عن كلّ ما فقدت ورزئت، قال:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب عنها عزاؤها
والتّعزّي فعلُهُ، والتّعزِيَةُ فعلك به قال:
وقد لمعت نفسي وعزّيتها		وباليأس والصبر عزّيتُها
والاعتزاءُ: الإتّصالُ في الدَّعْوَى إذا كانت حرب، فكل مَنِ ادَّعَى في شِعارِه أنا فلانُ بنُ فلانٍ: أو فلان الفلانيّ فقد اعتزَى إليه. وكلمةٌ شنعاءُ من لغة أهل الشِّحْر، يقولون: يَعْزى لقد كان كذا وكذا، ويَعْزيكَ ما كان ذلك، كما تقول: لعمري لقد كانَ كذا وكذا، ولعَمْرُكَ ما كانَ ذاك. وتقول: فلان حسَنُ العِزْوَةِ على المصائب.
والعِزْوَةُ انتماءُ الرّجلِ إلى قومه. تقول: إلى مَنْ عِزْوَتُكَ، فيقول: إلى تميم.
عوز:
العَوَزُ أن يُعْوِزَك الشيء وأنت إليه مُحتاجٌ، فإذا لم تجدِ الشيء قلت: أعوزني.
وأَعْوَزَ الرّجلُ ساءتْ حالُه. والمِعْوَزُ والجمع مَعاوِز: الخِرَقُ التي يُلَفُّ فيها الصّبيّ... قال حسان بن ثابت:
ومَوْؤُودَةٍ مقرورَةٍ في مَعاوزٍ		بآمَتِها مَرْموسَةٍ لم تُـوَسَّـدِ
ورواية عبد الله: منذورة في معاوز. وكلّ شيءٍ لزِمَهُ عيبٌ فالعيب آمَتُهُ، وهي في هذا البيت: القلفة.
وعز:
الوَعْزُ: التَّقدِمَةُ. أوعزت إليه، أي: تَقَدَّمْتُ إليه ألاّ يَفْعَل كذا، قال:
قد كنت أَوْعَزْتُ إلى عَلاءِ
في السِّرّ والإعلانِ والنَّجاء
النَّجاءُ من المناجاة.
زوع:
الزَّوع: جَذْبُك النّاقة بالزّمام لِتَنْقاد. قال ذو الرّمة:
ومائلٍ فوقَ ظهرِ الرّحْلِ قلتُ له		زُعْ بالزّمام وجَوْزُ اللّيل مَرْكومُ
وقال في مثل للنّساء:
ألا لا تبالي العِيسُ من شدِّ كُورِها		عليها ولا مَنْ زَاغَها بالخـزائم
وزع:
الوزع: كفُّ النَّفْس عن هواها. قال:
إذا لم أَزِغْ نفسي عنِ الجَهلِ والصِّبا		لِينفَعَها عِلْمي فقد ضَرَّها جَهْلـي
والوَزوع: الوَلوع. أُوزِع بكذا، أي: أوِلع. وكان رسولُ الله صلّى الله عليه وآله موزَعاً بالسّواك.
والتَّوزيع: القِسْمة: أن يقسموا الشيء بينهم من الجزور ونحوه، تقول: وزّعتُها بينهم، وفيهم، أي: قسّمتها.
وَزُوع: اسم امرأة. والوازعُ: الحابسُ للعسكر. قال عزّ وجلّ: "فَهُمْ يُوزَعُون" أي: يُكَفُّ أوّلُهم على آخرهم. وقوله عزّ وجلّ: "أَوْزِعْني أن أَشْكُرَ نعمتَك"، أي: أَلْهِمْني.

##### Türkçe

باب **العين** و**الزاي** و**واي** معهما
ع ز و، ع ز ي، ع و ز، ز و ع، و ز ع kullanımdadırlar.

**عزو**، **عزي**:
**العِزَةُ**: **الحِلَقَة**’nin üstünde insanlardan bir topluluk; ve cemaat: **عِزُونَ**; onun eksiltilmesi **واو**’dur. Ve aynı şekilde **الثُّبة**. **الحيّة** hakkında dedi:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه		كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ

Ve **عَزِيَ** adam **يَعْزَى** **عزاءً** (uzatılmış). Ve şüphesiz o, sabırlı bir **عَزِيٌّ**’dir. Ve **العَزاءُ**, kaybettiğin ve musibete uğradığın her şeyden dolayı bizzat sabrın kendisidir; dedi:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب عنها عزاؤها

Ve **التّعزّي** onun fiilidir; ve **التّعزِيَةُ** onunla yaptığın fiildir; dedi:
وقد لمعت نفسي وعزّيتها		وباليأس والصبر عزّيتُها

Ve **الاعتزاءُ**: savaş olduğunda **الدَّعْوَى**’da (nisbet/dava) bağlantı kurmaktır; artık her kim **شِعارِه**’nda “ben falan oğlu falanım” yahut “falan falanî” diye iddia ederse, ona **اعتزَى** etmiş olur. Ve **أهل الشِّحْر** dilinden çirkin bir kelime: “**يَعْزى**: gerçekten şöyle şöyle idi” derler; ve “**يَعْزيكَ**: o böyle değildi” (derler); senin “canıma yemin olsun gerçekten şöyle şöyle idi” ve “senin ömrüne yemin olsun o öyle değildi” demen gibi. Ve dersin: falan, musibetler karşısında güzel **العِزْوَة** sahibidir.

Ve **العِزْوَةُ** adamın kavmine intisabıdır. Dersin: “Senin **عِزْوَتُكَ** kime(dir)?”; o da der ki: “Temîm’e.”

**عوز**:
**العَوَزُ**: sen ona muhtaç iken şeyin seni aciz bırakmasıdır (sana bulunmaması); artık şeyi bulamazsan “**أعوزني**” dedin.

Ve **أَعْوَزَ** adam: hâli kötüleşti. Ve **المِعْوَزُ** ve çoğulu **مَعاوِز**: çocuğun içine sarıldığı bez parçalarıdır... Hassân b. Sâbit dedi:
ومَوْؤُودَةٍ مقرورَةٍ في مَعاوزٍ		بآمَتِها مَرْموسَةٍ لم تُـوَسَّـدِ

Ve Abdullah rivayeti: “**منذورة** في **معاوز**”. Ve her şey ki ona bir ayıp yapıştı; artık ayıp onun **آمَتُهُ**’dur; ve o bu beyitte: **القلفة**’dir.

**وعز**:
**الوَعْزُ**: önden bildirme/önceden uyarma. **أوعزت** ona; yani: “şunu yapmasın” diye ona önceden bildirdim. Dedi:
قد كنت أَوْعَزْتُ إلى عَلاءِ
في السِّرّ والإعلانِ والنَّجاء

**النَّجاءُ**: **المناجاة**’dandır.

**زوع**:
**الزَّوع**: deveye yularla çekişin ki boyun eğsin. Zü’r-Rumme dedi:
ومائلٍ فوقَ ظهرِ الرّحْلِ قلتُ له		زُعْ بالزّمام وجَوْزُ اللّيل مَرْكومُ

Ve kadınlar için bir meselde dedi:
ألا لا تبالي العِيسُ من شدِّ كُورِها		عليها ولا مَنْ زَاغَها بالخـزائم

**وزع**:
**الوزع**: nefsin hevasından kendini alıkoymasıdır. Dedi:
إذا لم أَزِغْ نفسي عنِ الجَهلِ والصِّبا		لِينفَعَها عِلْمي فقد ضَرَّها جَهْلـي

Ve **الوَزوع**: **الوَلوع**. **أُوزِع** bununla; yani: düşkün oldu. Ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî **موزَعاً** idi **بالسّواك** (misvakla düşkün/alışkın).

Ve **التَّوزيع**: taksimdir: deveden kesilen ve benzeri şeyden, onu aralarında paylaştırmalarıdır; dersin: “Onu aralarında, ve onların içinde **وزّعتُها**”; yani: onu paylaştırdım.

**وَزُوع**: bir kadının adıdır. Ve **الوازعُ**: ordu için alıkoyan/engelleyendir. Aziz ve celil (Allah) dedi: “**فَهُمْ يُوزَعُون**”; yani: onların evveli, onların âhiri üzerine geri çevrilir (alıkonur). Ve Aziz ve celil (Allah)’ın sözü: “**أَوْزِعْني أن أَشْكُرَ نعمتَك**”; yani: bana ilham et.

#### Madde başı: عزي

باب العين والزاي وواي معهما
ع ز و، ع ز ي، ع و ز، ز و ع، و ز ع مستعملات
عزو، عزي:
العِزَةُ: عصبةٌ من النّاس فوقَ الحِلَقَة، والجماعةُ: عِزُونَ، ونقصانُها واو. وكذلك الثُّبة. قال في الحيّة:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه		كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ
وعَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عزاءً، ممدود. وإنّه لَعَزِيٌّ صبور. والعَزاءُ هو الصّبرُ نفسه عن كلّ ما فقدت ورزئت، قال:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب عنها عزاؤها
والتّعزّي فعلُهُ، والتّعزِيَةُ فعلك به قال:
وقد لمعت نفسي وعزّيتها		وباليأس والصبر عزّيتُها
والاعتزاءُ: الإتّصالُ في الدَّعْوَى إذا كانت حرب، فكل مَنِ ادَّعَى في شِعارِه أنا فلانُ بنُ فلانٍ: أو فلان الفلانيّ فقد اعتزَى إليه. وكلمةٌ شنعاءُ من لغة أهل الشِّحْر، يقولون: يَعْزى لقد كان كذا وكذا، ويَعْزيكَ ما كان ذلك، كما تقول: لعمري لقد كانَ كذا وكذا، ولعَمْرُكَ ما كانَ ذاك. وتقول: فلان حسَنُ العِزْوَةِ على المصائب.
والعِزْوَةُ انتماءُ الرّجلِ إلى قومه. تقول: إلى مَنْ عِزْوَتُكَ، فيقول: إلى تميم.
عوز:
العَوَزُ أن يُعْوِزَك الشيء وأنت إليه مُحتاجٌ، فإذا لم تجدِ الشيء قلت: أعوزني.
وأَعْوَزَ الرّجلُ ساءتْ حالُه. والمِعْوَزُ والجمع مَعاوِز: الخِرَقُ التي يُلَفُّ فيها الصّبيّ... قال حسان بن ثابت:
ومَوْؤُودَةٍ مقرورَةٍ في مَعاوزٍ		بآمَتِها مَرْموسَةٍ لم تُـوَسَّـدِ
ورواية عبد الله: منذورة في معاوز. وكلّ شيءٍ لزِمَهُ عيبٌ فالعيب آمَتُهُ، وهي في هذا البيت: القلفة.
وعز:
الوَعْزُ: التَّقدِمَةُ. أوعزت إليه، أي: تَقَدَّمْتُ إليه ألاّ يَفْعَل كذا، قال:
قد كنت أَوْعَزْتُ إلى عَلاءِ
في السِّرّ والإعلانِ والنَّجاء
النَّجاءُ من المناجاة.
زوع:
الزَّوع: جَذْبُك النّاقة بالزّمام لِتَنْقاد. قال ذو الرّمة:
ومائلٍ فوقَ ظهرِ الرّحْلِ قلتُ له		زُعْ بالزّمام وجَوْزُ اللّيل مَرْكومُ
وقال في مثل للنّساء:
ألا لا تبالي العِيسُ من شدِّ كُورِها		عليها ولا مَنْ زَاغَها بالخـزائم
وزع:
الوزع: كفُّ النَّفْس عن هواها. قال:
إذا لم أَزِغْ نفسي عنِ الجَهلِ والصِّبا		لِينفَعَها عِلْمي فقد ضَرَّها جَهْلـي
والوَزوع: الوَلوع. أُوزِع بكذا، أي: أوِلع. وكان رسولُ الله صلّى الله عليه وآله موزَعاً بالسّواك.
والتَّوزيع: القِسْمة: أن يقسموا الشيء بينهم من الجزور ونحوه، تقول: وزّعتُها بينهم، وفيهم، أي: قسّمتها.
وَزُوع: اسم امرأة. والوازعُ: الحابسُ للعسكر. قال عزّ وجلّ: "فَهُمْ يُوزَعُون" أي: يُكَفُّ أوّلُهم على آخرهم. وقوله عزّ وجلّ: "أَوْزِعْني أن أَشْكُرَ نعمتَك"، أي: أَلْهِمْني.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ز و**، **ع ز ي**، **ع و ز**، **ز و ع**، **و ز ع** kullanımdadırlar

**عزو**، **عزي**:
**العِزَةُ**: halkadan üstün insanlar topluluğu; ve cemaat: **عِزُونَ**; onun eksiltilmesi **واو**’dur. Aynı şekilde **الثُّبة**. Yılanda dedi ki:
خُلِقَتْ نواجـذُه عِـزينَ ورأسُـه		كالقُرص فُلْطِحَ من طَحينِ شعيرِ
Ve adam **عَزِيَ** olur, **يَعْزَى**; **عزاءً** (uzatılmış). Ve o elbette **عَزِيٌّ** sabırlıdır. Ve **العَزاءُ**; kaybettiğin ve musibete uğradığın her şeyden dolayı bizzat sabrın kendisidir, dedi ki:
ألا مَنْ لِنَفْسٍ غاب عنها عزاؤها
Ve **التّعزّي** onun fiilidir; ve **التّعزِيَةُ** senin onunla yaptığın fiildir, dedi ki:
وقد لمعت نفسي وعزّيتها		وباليأس والصبر عزّيتُها
Ve **الاعتزاءُ**: savaş olduğunda davada (nisbette) bağlanma/irtibat; böylece şiarında “ben falan oğlu falanım” yahut “falan falanî” diye iddia eden herkes ona **اعتزَى** etmiştir. Ve Şıhr ehlinin dilinden çirkin bir kelime: “**يَعْزى**: elbette şöyle şöyle idi” derler; ve “**يَعْزيكَ**: o değildi” (derler); senin “ömür hakkı için elbette şöyle şöyle idi” ve “ömür hakkın için o değildi” demen gibi. Ve dersin: falan musibetler karşısında **حسَنُ العِزْوَةِ**’dir.
Ve **العِزْوَةُ** adamın kavmine intisabıdır. Dersin: “kime **عِزْوَتُكَ**?”, o da der ki: “Temîm’e.”

**عوز**:
**العَوَزُ**: şeyin sana eksik gelmesi/ulaşmaması, sen de ona muhtaç iken; şeyi bulmadığında “**أعوزني**” dedin.
Ve adam **أَعْوَزَ**; hâli kötüleşti. Ve **المِعْوَزُ** ve çoğulu **مَعاوِز**: çocuğun içine sarıldığı bez parçaları... Hassân b. Sâbit dedi ki:
ومَوْؤُودَةٍ مقرورَةٍ في مَعاوزٍ		بآمَتِها مَرْموسَةٍ لم تُـوَسَّـدِ
Ve Abdullah’ın rivayeti: “**منذورة** في **معاوز**”. Ve her şeye bir ayıp yapışırsa, ayıp onun **آمَتُهُ**’dur; ve bu beyitte o: sünnet derisi.

**وعز**:
**الوَعْزُ**: önden bildirme/ileriden uyarma. Ona **أوعزت**; yani: ona, “şunu yapmasın” diye önden geçtim (uyardım), dedi ki:
قد كنت أَوْعَزْتُ إلى عَلاءِ
في السِّرّ والإعلانِ والنَّجاء
**النَّجاءُ**: **المناجاة**’dendir.

**زوع**:
**الزَّوع**: devenin yularından çekmen; itaat edip yürüsün diye. Zû’r-Rumme dedi ki:
ومائلٍ فوقَ ظهرِ الرّحْلِ قلتُ له		زُعْ بالزّمام وجَوْزُ اللّيل مَرْكومُ
Ve kadınlar için bir meselde dedi ki:
ألا لا تبالي العِيسُ من شدِّ كُورِها		عليها ولا مَنْ زَاغَها بالخـزائم

**وزع**:
**الوزع**: nefsin hevasından alıkonması. Dedi ki:
إذا لم أَزِغْ نفسي عنِ الجَهلِ والصِّبا		لِينفَعَها عِلْمي فقد ضَرَّها جَهْلـي
Ve **الوَزوع**: **الوَلوع**. “**أُوزِع** بكذا”; yani: tutuldu/alıştı. Ve Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî **موزَعاً** idi misvakla.
Ve **التَّوزيع**: taksim; deve gibi şeyden ve benzerinden, şeyi aralarında bölüştürmeleri; dersin: “onu aralarında ve içlerinde **وزّعتُها**”; yani: onu böldüm.
Ve **وَزُوع**: bir kadının adıdır. Ve **الوازعُ**: askeri alıkoyan. Aziz ve celil dedi ki: “فَهُمْ يُوزَعُون”; yani: onların evveli ahirleri üzerine geri çevrilir (alıkonur). Ve Aziz ve celil’in sözü: “أَوْزِعْني أن أَشْكُرَ نعمتَك”; yani: bana ilham et.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

#### Madde başı: عزو

باب العين والزاي
عزا ، عزو ، عوز ، زوع ، وزع ، وعز ، زعا .
عزا ( عزو ) : أبو عبيد وغيره : عزوته إلى أبيه ، أعزوه وأَعزِيه عَزْواً إذا نسبته . ويقال : إلى من تَعْزِي هذا الحديث ؟ أي إلى من تَنْميه . ورُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( من تعزّى بعَزَاء الجاهلية فأعِضوه بهن أبيه ولا تكْنُوا ) . قال أبو عبيد : قال الكسائي : قوله تعزَّى يعني انتسب وانتمى كقولك : يالفلان ويالبني فلان ، وقال الراعي :
فلما التقت فرساننا ورجالهم
دَعَوا يا لكلبٍ واعتزينا لعامر
وقال بشر بن أبي خازم :
نعلو القوانس بالسيوف ونعتزي
والخيلُ مُشْعَرة النحور من الدم
وقال إن جريح حدث عطاء بحديث فقيل له : إلى من تَعزيه ؟ أي إلى من تَسنده . وأما الحديث الآخر : ( من لم يتعز بعزاء الله فليس منّا ) فإن له وجهين : أحدهما ألا يتعزَّى بعزاء الجاهلية ودعوى القبائل ولكن يقول يا للمسلمين فتكون دعوة المسلمين واحدة غير منهي عنها .
والوجه الثاني أن معنى التعزّي في هذا الحديث التأسّي والتصبّر ، فإذا أصابت المسلمَ مصيبة تَفْجَعُه قال : إنا لله وإنا إليه راجعون ؛ كما أمره الله تعالى . ومعنى قوله : بعزاء الله أي بتعزية الله إيّاه ، فأقام الاسم مُقَام المصدر الحقيقيّ وهو التعزية من عزَّيت ؛ كما يقال : أعطيته عطاء ومعناه أعطيته إعطاء . وأما قول الله جلّ وعزّ : ( مُهْطِعِينَ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ ) ( المعَارج : 37 ) فمعنى ( عزين ) خِلَقاً خِلَقا ، وجماعة جماعة ، وعِزُون جمع عِزْوة ، فكانوا عن يمينه وعن شماله جماعات في تفرقة .
وقال الليث : العِزَة عُصبةٌ من الناس فوق الحَلْقة . والجماعة عزون . ونقصانها واو .
قلت أصل عزة عِزْوة ، كأن كل جماعة اعزازها أي انتسابها واحد عِزة . وهي مثل عِضَة أصلها عِضْوة . وقد مرّ تفسيرها .
وقال الليث يقال عَزِي الرجلُ يَعْزَى عزاء ممدود . وإنه لعزِيّ : صبور إذا كان حسن العزاء على المصائب . وتقول عزّيت فلاناً أعزّيه تعزية أي أسّيته وضربت له الأُسَى وأمرته بالْعزاء فتعزّى تعزّياً أي تصبَّر تصبّراً . والعزاء : الصبر نفسه عن كل ما فقدت .
وقال أبو زيد : عزا فلان نفسَه إلى بني فلان يعزوها عَزْواً إذا اعتزى إليهم ، محِقّا كان أو باطلاً ، وانتمى إليهم مثلُه . قال : والاسم العِزوة والنِمْو ويقال : النِمْيَة .
قلت : والعِزة الجماعة مأخوذة من هذا . وقال الليث : كلمة شنعاء من لغة أهل الشِّحْر يقولون يَعْزى ما كان كذا وكذا كما نقول نحن : لعمري لقد كان كذا وكذا .
وقال ابن دريد : العَزْو لغة مرغوب عنها يتكلم بها بنو مَهْرة بن حَيْدان يقولون : عَزْوَى كأنّها كلمة يتلطّف بها . وكذلك يقولون يَعزى . قال : وبنو عَزْوان حي من الجنّ والعرب تقول : إن النعام مراكب الجنّ وقال ابن أحمر يصف الظليم :
حَلَقَتْ بنو عَزْوان جُؤجؤَهُ
والرأسَ غير قنازع زُعْر
وقال الليث : الاعتزاء : الاتصال في الدعوى إذا كانت حرب . فكل من ادّعى في شعاره : أنا فلان بن فلان أو فلان الفلاني فقد اعتزى إليه .
عوز : قال الليث : العَوَز : أن يعوزك الشيء وأنت إليه محتاج . قال : وإذا لم تجد الشيء قلت : عازني . قلت عازني ليس بمعروف .
وقال أبو مالك : يقال : أعوزني هذا الأمر إذا اشتدّ عليك وعَسُر ، وقال غيره : أعوزني الأمر يُعوزني أي قلّ عندي مع حاجتي إليه . ورجل مُعْوِز : قليل الشيء .
وقال الليث : أعوز الرجلُ إذا ساءت حاله . وأعوزه الدهر إذا حلّ عليه الفقر . قال والمِعْوَز والجميع المعاوز وهي الخِرق التي يلفّ فيها الصبيّ . وقال حسّان :
وموءودة مقرورة في معاوز
بآمتها مرموسة لم توسّد
وقال غيره : المعاوز : خُلْقان الثياب ، لُفّ فيها الصبيّ أو لم يلفّ .
وقال ابن هانىء : يقال : إنه لعَوِز لَوِز تأكيد له ، كما تقول : تعساً له ونعساً .
عمرو عن أبيه : العَوْز : ضيق الشيء . والمعروف العَوَز
أبو حاتم عن أبي زيد يقال : ما يُعوِز لفلان شيء إلاّ ذهب به ، كقولك : ما يُوهِف له وما يُشرف . قاله أبو زيد بالزاي قال أبو حاتم : وأنكره الأصمعي . قال : وهو عند أبي زيد صحيح ، ومن العرب مسموع .
زعا : أهمله الليث . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابيّ : زَعَا إذا عدل ، وشعا إذا هرب ، وقعا إذا ذَلَّ ، وفعا إذا فتّت شيئاً .
وعز : قال الليث : الوَعْز : التقدِمة . يقال : أوعزت إلى فلان في ذلك الأمر إذا تقدّمت إليه . وروى الحراني عن ابن السكيت قال يقال : وَعَّزت وأوعزت ، ولم يُجِز وَعَزت مخففاً . ونحو ذلك روى أبو حاتم عن الأصمعي أنه أنكر وَعَزَت بالتخفيف .
وزع : قال الليث : الوَزْع : كفّ النفس عن هواها . يقال : وزعته أزَعه وَزْعاً . وفي الحديث : ( لا بدّ للناس من وَزَعة ) أي من سلطان يَزَع بعضهم من بعض . والوازع في الحرب : الموكلُ بالصفوف يزع من تقدّم منهم بغير أمره . وقال الله جلّ وعزّ : ( بِئَايَاتِنَا فَهُمْ ) ( النَّمل : 83 ) أي يُكِفّون . وجاء في التفسير : يُحبس أوّلهم على آخِرهم . وأما قوله : ( سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِى ( صلى الله عليه وسلم )
1764 أَنْ أَشكُرَ ) ( الأحقاف : 15 ) فمعنى ) رَبِّ ( ألهمني . وتأويله في اللغة : كُفّني عن الأشياء إلاّ عن شكر نعمتك ، وكُفّني عمّا يباعدني عنك . هكذا قال أبو إسحاق الزجّاج المنذري عن الحراني عن ابن السكيت قال : يقال : قد أوزعته بالشيء أيزاعاً إذا أغريته ، وإنه لموزَع بكذا وكذا أي مُغْرًى به والاسم الوَزُوع . وقد أوزعه الله إذا ألهمه . ونحو ذلك قال الفراء . قال معنى ) رَبِّ ( ألهمني .
وقال الليث : التوزيع : القسمة . يقال وزّعنا الجَزُور فيما بيننا .
قلت : ومن هذا أُخِذ الأوزاع ، وهم الفِرَق من الناس . يقال : أتيتهم وهم أوزاع أي متفرقون .
وفي حديث عمر أنه خرج ليلة في رمضان والناس أوزاع أي يصلون متفرقين غير مجتمعين على إمام واحد .
وقال الأصمعيّ : يقال : بها أوزاع من الناس وأوباش ، وهم الضروب المتفرقون ، ولا واحد للأوزاع . وقال الشاعر يمدح رجلاً :
أحْللتَ بيتكَ بالجميع وبعضُهم
متفرِّق ليحلّ بالأوزاع
الأوزاع هاهنا : بيوت منتبِذة عن مجتمع الناس . وفي الحديث ( مَن يزع السلطان أكثر ممن يزع الفرقان ) معناه : أن من يكفّه السلطان عن المعاصي أكثر ممن يكفّه الفرقان بالأمر والنهي والإنذار . ويقال لا بدّ للناس من وَزَعة أي ممن يكفّهم عن الشرّ والفساد .
وقوله حُصَيب الهذليّ يذكر قربه من عدوّ له :
لما رأيت بني عمرو ويازعهم
أيقنت أني لهم في هذه قَوَد
قال : يازعمهم لغتهم ، يريدون : وازعهم في هذه الواقعة أي سيستقيدون منا
أبو عبيد يقال : أُوزِعتُ بالشيء مثل أُلهمته وأُولعت به . قال : ووزّعت الشيء بين القوم قسمته .
زوع : أبو عبيد عن الأصمعيّ وَزَعته فأنا أزَعُه : كففته . وزُوْعته فأنا أزعه مثله . قال : ويقال : زُعته : قدَّمته . وقال ذو الرمّة :
وخافِق الرأس مثل السيف قلت له
زُعْ بالزمام وجَوْزُ الليل مركوم
أي ادفعه إلى قدام وقدّمه .
وقال شمر : زُعْ راحلتك أي استحثّها ، وبعضهم يقول زُعْ بالزمام أيْ هيّج وحرّك .
وقال الليث : الزُوْع جذبك الناقة بالزمام لتنقاد .
وقال أبو الهيثم : زُعته : حرّكته وقدّمته .
وقال ابن السكيت : زاعه يزوعه إذا عطفه . وقال ذو الرمّة :
ألا لا تبالي العِيس مَن شدَّ كورها
عليها ولا من زاعها بالخزائم
ثعلب عن ابن الأعرابي : قال : الزاعة . الشُرط .
وفي ( النوادر ) : زوّعتِ الريحُ النبت تزوّعه ، وصوّعته ، وذلك إذا جمعته لتفريقها بين ذرّاه ، ويقال : زُوعة من نبت ، ولُمْعة من بنت .
وقال ابن دُرَيد : الزّوْع : أخذك الشي بكفّك ، نحو الثريد ، أقبل يزوع الثريد إذا اجتذبه بكفّه . قال : وزعت له زَوْعة من البِطِّيخ إذا قطعت له قطعة .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الزاي**
**عزا** ، **عزو** ، **عوز** ، **زوع** ، **وزع** ، **وعز** ، **زعا** .

**عزا** ( **عزو** ) : Ebû Ubeyd ve başkaları: “Onu babasına nisbet ettim” demendir; **عزوته إلى أبيه**; **أعزوه** ve **أَعزِيه** (fiilleriyle) **عَزْواً**: onu nisbet ettiğim zaman. Ve denilir: “Bu hadisi kime **تَعْزِي** ediyorsun?” yani onu kime isnad ediyorsun, onu kime ulaştırıyorsun. Ve Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi ki şöyle dedi: “(Kim câhiliye **عَزَاء**’ı ile **تعزّى** ederse, ona babasının **هن**’i ile ‘ısırın’ deyin ve kinayeli konuşmayın.)” Ebû Ubeyd dedi: Kisâî dedi: Onun sözü **تعزَّى** yani “nisbet etti, intisap etti” demektir; senin “Ey falan, ey falan oğulları” demen gibi. Râî dedi:
فلما التقت فرساننا ورجالهم
دَعَوا يا لكلبٍ واعتزينا لعامر
Ve Bişr b. Ebî Hâzim dedi:
نعلو القوانس بالسيوف ونعتزي
والخيلُ مُشْعَرة النحور من الدم
Ve dedi ki: Bir yaralı, Atâ’ya bir hadis anlattı; ona denildi: “Onu kime **تَعزيه** ediyorsun?” yani onu kime dayandırıyorsun. Ama diğer hadis: “(Kim Allah’ın **عزاء**’ı ile **يتعز** etmezse bizden değildir.)” bunun iki vechi vardır: Birincisi, câhiliyenin **عزاء**’ı ve kabile iddiaları ile **يتعزَّى** etmemesidir; fakat “Ey Müslümanlar!” der; böylece Müslümanların çağrısı bir olur, yasaklanmış değildir.

İkinci vech: Bu hadiste **التعزّي**’nin manası **التأسّي** ve **التصبّر**’dür; Müslümana onu sarsan bir musibet isabet edince: “İnna lillâhi ve innâ ileyhi râciûn” der; Allah Teâlâ’nın ona emrettiği gibi. Onun sözü: **بعزاء الله** yani Allah’ın onu teselli etmesi ile; böylece ismi, hakiki masdarın yerine ikame etti; o da **التعزية**’dir, **عزَّيت**’ten; nitekim “Ona bir **عطاء** verdim” denir, manası “Ona bir **إعطاء** verdim”dir. Allah جلّ وعزّ’ün sözüne gelince: “( **مُهْطِعِينَ عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ** ) ( **المعَارج** : 37 )” burada ( **عزين** )’in manası: parça parça, grup grup, cemaat cemaat. **عِزُون** ise **عِزْوة**’nin cem‘idir; böylece onlar sağında ve solunda, ayrılık içinde cemaatler hâlinde idiler.

Leys dedi: **العِزَة**: insanlardan bir **عُصبة**’dir; **الحَلْقة**’nın üstündedir. Cemaat: **عزون**. Eksilmesi **واو**’dur.
Dedim: **عزة**’nin aslı **عِزْوة**’dir; sanki her cemaatin **اعزاز**’ı, yani intisabı bir olanı, bir **عِزة**’dir. O, **عِضَة** gibidir; onun aslı **عِضْوة**’dir. Onun tefsiri geçmişti.

Leys dedi: Denilir: **عَزِي** adam **يَعْزَى** uzun **عزاء** ile. Ve o elbette **عزِيّ**’dir: musibetler üzerine güzel **العزاء** sahibi olduğu zaman sabırlıdır. Ve dersin: **عزّيت** falanı **أعزّيه** **تعزية**: yani onu teselli ettim, ona **الأُسَى** vurdum ve ona **الْعزاء**’ı emrettim; böylece o **تعزّى** **تعزّياً**: yani sabretti, sabretme ile. **العزاء**: kaybettiğin her şeyden dolayı bizzat sabrın kendisidir.

Ebû Zeyd dedi: Falan, nefsini falan oğullarına **عزا** eder; onu **يعزوها** **عَزْواً**: onlara **اعتزى** ettiği zaman; haklı da olsa bâtıl da olsa; ve onlara intisap etti, onun benzeri. Dedi: İsim: **العِزوة** ve **النِمْو**; ve denilir: **النِمْيَة**.
Dedim: **العِزة** (cemaat) bundan alınmıştır. Leys dedi: **الشِّحْر** ehlinin dilinden çirkin bir kelime: “**يَعْزى** şöyle şöyle oldu” derler; bizim “Ömrüme yemin olsun ki şöyle şöyle oldu” dememiz gibi.

İbn Düreyd dedi: **العَزْو** rağbet edilmeyen bir dildir; onu **مَهْرة بن حَيْدان** oğulları konuşur; “**عَزْوَى**” derler; sanki onunla incelik yaparlar. Aynı şekilde “**يَعزى**” da derler. Dedi: **عَزْوان** oğulları, cinlerden bir kabiledir; Araplar der ki: Devekuşları cinlerin binekleridir. İbn Ahmer, **الظليم**’i vasfederken dedi:
حَلَقَتْ بنو عَزْوان جُؤجؤَهُ
والرأسَ غير قنازع زُعْر
Leys dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman iddiada bağlantı kurmaktır. Şiarında “Ben falan oğlu falanım” yahut “falan falanî” diye iddia eden herkes, ona **اعتزى** etmiş olur.

**عوز** : Leys dedi: **العَوَز**: şeye muhtaç iken o şeyin seni yoksun bırakmasıdır. Dedi: Şeyi bulmadığın zaman “**عازني**” dersin. Dedim: **عازني** bilinen değildir.

Ebû Mâlik dedi: Denilir: “Bu iş beni **أعوزني** etti” yani sana ağırlaştığı ve zorlaştığı zaman. Başkası dedi: “İş beni **أعوزني** eder, **يُعوزني**” yani ona ihtiyacım varken yanımda azaldı. **مُعْوِز** adam: eşyası az olan.

Leys dedi: Adam **أعوز** eder: hâli kötüleştiği zaman. Zaman onu **أعوزه** etti: üzerine fakirlik indiği zaman. Dedi: **المِعْوَز** ve çoğulu **المعاوز**; bunlar, çocuğun içine sarıldığı bez parçalarıdır. Hassân dedi:
وموءودة مقرورة في معاوز
بآمتها مرموسة لم توسّد
Başkası dedi: **المعاوز**: elbiselerin eskileri; çocuk içine sarılsın ya da sarılmasın.

İbn Hânî’ dedi: Denilir: “O elbette **عَوِز لَوِز**’dur”; bu, onun için bir te’kiddir; nitekim “Ona **تعساً** ve **نعساً**” dersin.

Amr, babasından: **العَوْز**: şeyin darlığıdır. Bilinen ise **العَوَز**’dir.

Ebû Hâtim, Ebû Zeyd’den: Denilir: “Falan için bir şey **يُعوِز** olmaz ki onu götürmüş olmasın”; senin “Ona **يُوهِف** olmaz” ve “Ona **يُشرف** olmaz” demen gibi. Bunu Ebû Zeyd **الزاي** ile söyledi. Ebû Hâtim dedi: Asma‘î onu inkâr etti. Dedi: O, Ebû Zeyd katında sahihtir ve Araplardan işitilmiştir.

**زعا** : Leys onu ihmal etti. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: **زَعَا**: meylettiği zaman; **شعا**: kaçtığı zaman; **قعا**: zelil olduğu zaman; **فعا**: bir şeyi ufaladığı zaman.

**وعز** : Leys dedi: **الوَعْز**: öne geçirme/önceden bildirme. Denilir: “O işte falana **أوعزت**” yani ona önceden bildirdim. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti; dedi: Denilir: **وَعَّزت** ve **أوعزت**; **وَعَزت**’i (hafifletilmiş olarak) caiz görmedi. Bunun benzerini Ebû Hâtim, Asma‘î’den rivayet etti: o, **وَعَزَت**’i hafifletme ile inkâr etti.

**وزع** : Leys dedi: **الوَزْع**: nefsin hevasından kendini alıkoymasıdır. Denilir: “Onu **وزعته**; ben onu **أزَعه**; **وَزْعاً**.” Hadiste: “(İnsanlar için mutlaka **وَزَعة** gerekir)” yani bir sultan gerekir ki onların bir kısmını bir kısmından **يَزَع** etsin (alıkoysun). Savaşta **الوازع**: saflara memur olan kimsedir; onlardan emri olmaksızın öne geçenleri alıkoyar. Allah جلّ وعزّ dedi: “( **بِئَايَاتِنَا فَهُمْ** ) ( **النَّمل** : 83 )” yani alıkonurlar. Tefsirde geldi: “Onların evveli, âhirleri üzerine hapsedilir.” Onun sözüne gelince: “( **سَنَةً قَالَ رَبِّ أَوْزِعْنِى** ( صلى الله عليه وسلم ) 1764 **أَنْ أَشكُرَ** ) ( **الأحقاف** : 15 )” burada ( **رَبِّ** )’in manası: “Bana ilham et.” Dildeki te’vili: “Beni şeylerden alıkoy; ancak nimetini şükretmekten alıkoyma; ve beni senden uzaklaştırandan alıkoy.” Böyle dedi: Ebû İshâk ez-Zeccâc. Münzirî, Harrânî’den, İbnü’s-Sikkît’ten rivayet etti; dedi: Denilir: “Onu şey ile **أوزعته**; **إيزاعاً**” yani onu ona alıştırdım/ona kışkırttım. Ve o, şöyle şöyle ile elbette **لموزَع**’dır: yani ona karşı **مُغْرًى**’dır. İsim: **الوَزُوع**. Ve Allah onu **أوزعه** etti: ona ilham ettiği zaman. Ferrâ da bunun benzerini söyledi. Dedi: ( **رَبِّ** )’in manası: “Bana ilham et.”

Leys dedi: **التوزيع**: taksimdir. Denilir: “**وزّعنا** **الجَزُور**’u aramızda.”

Dedim: Bundan **الأوزاع** alınmıştır; onlar, insanlardan fırkalardır. Denilir: “Onlara geldim; onlar **أوزاع** idi” yani dağınık idiler.

Ömer’in hadisinde: Ramazan’da bir gece çıktı; insanlar **أوزاع** idi; yani tek bir imama toplanmaksızın dağınık olarak namaz kılıyorlardı.

Asma‘î dedi: Denilir: “Orada insanlardan **أوزاع** ve **أوباش** vardır”; onlar, dağınık türlerdir; **الأوزاع**’ın tekili yoktur. Şair, bir adamı överken dedi:
أحْللتَ بيتكَ بالجميع وبعضُهم
متفرِّق ليحلّ بالأوزاع
Burada **الأوزاع**: insanların topluluğundan uzak, ayrık evlerdir. Hadiste: “(Sultanın **يزع** ettiği, Kur’ân’ın **يزع** ettiğinden daha çoktur)” manası: Sultanın onu günahlardan alıkoyduğu kimse, Kur’ân’ın emir, nehiy ve uyarı ile alıkoyduğundan daha çoktur. Ve denilir: “İnsanlar için mutlaka **وَزَعة** gerekir” yani onları şerden ve fesattan alıkoyacak kimseler.

**حُصَيب الهذليّ**’nin sözü; kendisinin bir düşmana yakınlığını zikreder:
لما رأيت بني عمرو ويازعهم
أيقنت أني لهم في هذه قَوَد
Dedi: “**يازعهم** onların dilidir; murat ederler: Bu vak‘ada onların **وازعهم**’i” yani bizden kısas alacaklar.

Ebû Ubeyd: Denilir: “Şey ile **أُوزِعتُ**” tıpkı “Ona ilham olundu” ve “Ona düşkün kılındı” gibi. Dedi: “Şeyi kavim arasında **وزّعت**” yani onu taksim ettim.

**زوع** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: “Onu **وَزَعته**; ben onu **أزَعُه**”: onu alıkoydum. “Onu **زُوْعته**; ben onu **أزعه**”: bunun benzeri. Dedi: Ve denilir: “Onu **زُعته**”: onu öne sürdüm. Zû’r-Rumme dedi:
وخافِق الرأس مثل السيف قلت له
زُعْ بالزمام وجَوْزُ الليل مركوم
Yani onu öne doğru it ve öne geçir.

Şemmer dedi: “**زُعْ** binitini” yani onu hızlandır; bazısı “**زُعْ بالزمام**” der; yani kımıldat ve hareket ettir.

Leys dedi: **الزُوْع**: devenin yularından çekmendir ki boyun eğsin.

Ebû’l-Heysem dedi: “Onu **زُعته**”: onu hareket ettirdim ve öne geçirdim.

İbnü’s-Sikkît dedi: **زاعه يزوعه**: onu çevirdiği zaman. Zû’r-Rumme dedi:
ألا لا تبالي العِيس مَن شدَّ كورها
عليها ولا من زاعها بالخزائم
Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الزاعة**: **الشُرط**.

**( النوادر )**’de: Rüzgâr bitkiyi **زوّعتِ**; onu **تزوّعه**; ve onu **صوّعته**; bu, onu topladığı zaman olur; onu tohumları arasında dağıtmak için. Ve denilir: bitkiden bir **زُوعة**; ve kızdan bir **لُمْعة**.

İbn Düreyd dedi: **الزّوْع**: şeyi avucunla almandır; **الثريد** gibi. “**يزوع** **الثريد**”e yönelir: onu avucuyla çekip aldığı zaman. Dedi: “Ona karpuzdan bir **زَوْعة** **وزعت**” yani ona bir parça kestiğin zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: عزو/ي

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(عزف) العين والزاء والفاء أصلانِ صحيحان، أحدهما يدلُّ على الانصراف عن الشَّيء، والآخر على صوت من الأصوات.
فالأوَّل قول العرب: عَزَفت عن الشَّيء إذا انصرفتَ عنه. والعَزُوف: الذي لا يكاد يثبُت على خُلَّة خليل قال:
ألم تعلمي أنِّي عزوفٌ عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
وقال الفَرزدق:
* عزَفْتَ بأعشاشٍ وما كدتَ تعزِفُ([2]) *
والأصل الثاني: العَزيف: أصوات الجِنّ. ويقال إنّ الأصل في ذلك عَزْف الرِّياح، وهو صوتُها ودَوِيُّها. وقال في عَزيف الجِنّ:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
ويقال: إنّ أبْرَق العَزّافِ سمِّي بذلك، لما يقال أنّ به جِنّاً. واشتُقَّ من هذا العَزْف في اللَّعِب والمَلاهي.
(عزق) العين والزاء والقاف ليس فيه كلامٌ أصيل، لكنَّ الخليلَ ذكر أنَّ العَزْق: عِلاج الشَّيء في عَسَر. ورجلٌ متعزِّق: فيه شِدَّة خُلُق. ويقولون: إن المِعْزقةَ: آلةٌ من آلات الحرث. وينشدون:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
وكلُّ هذا في الضَّعفِ قريبٌ بعضُه من بعض. وأعجَبُ منه اللغة اليمانيَة التي يدلِّسُها أبو بكر محمدُ بن الحسنِ الدُّريدي رحمه الله، وقولُه: إنَّ العَزِيق مطمئنٌّ من الأرض، لغةٌ يمانيَة([5]) . ولا نقول لأئمَّتنا إِلاَّ جميلا.
(عزل) العين والزاء واللام أصلٌ صحيح يدلُّ على تنحيةٍ وإمالة تقول: عزَل الإنسانُ الشَّيءَ يعزِلُه، إذا نحَّاه في جانبٍ. وهو بمَعْزِلٍ وفي مَعزِل من أصحابه، أي في ناحيةٍ عنهم. والعُزْلة: الاعتزال. والرجُل يَعْزِل عن المرأة، إذا لم يُرِدْ ولدَها.
ومن الباب: الأعزلُ: الذي لا رُمْحَ معه. وقال بعضُهم: الأعزل الذي ليس معه شيء من السلاح يُقاتِل به، فهو يَعتزِل الحربَ، ذكر[هُ] الخليلُ، وأنشد:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
وشبِّه بهذا الكوكبُ الذي يقال له السِّماك الأعزل. وإِنَّما سمِّي أعزَل لأنَّ ثَمَّ سِماكاً آخرَ يقال له الرَّامح، بكوكبٍ يَقدُمه يقولون هو رُمْحُه. فهذا سمِّي لذلك أعزل. ويقال إِنَّ المِعزالَ من النّاس: [الذي] لا يَنْزِل مع القوم في السفر ولكن ينْزلُ ناحيةً. قال الأعشى:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
والأعزل من الدوابِّ: الذي يميلُ ذنبُه إلى أحد جنْبَيه. فأمَّا العَزْلاء ففَمُ المَزَادة. ومحتمل أن يكون شاذّاً عن هذا الأصل الذي ذكرناه، ويُمكن أن يُجمع بينهما على بُعدٍ، وهو إلى الشذُوذِ أقرب. ويقال: أرسَلَت السَّماءُ عَزَالِيَها، إذا جاءت *بمنهمرٍ من المَطَر. وأنشد:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])
(عزم) العين والزاء والميم أصلٌ واحد صحيحٌ يدلُّ على الصَّريمة والقَطْع. يقال: عزَمت أعزِمُ عزماً. ويقولون: عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا، أي جعلتُه أمراً عَزْماً، أي لا مَثْنويّة فيه([9]) . ويقال: كانوا يَرون لِعَزمة الخُلفاء طاعةً. قال الخليل: العَزْم: ما عُقِد عليه القلبُ من أمرٍ أنت فاعلُه، أي متيقِّنه. ويقال: ما لفلانٍ عزيمةٌ، أي ما يَعزِم عليه، كأنَّه لا يمكنه أن يَصْرِمَ الأمر، بل يختلط فيه ويتردَّد.
ومن الباب قولهم: عَزَمْت على الجِنّيّ، وذلك أن تقرأ عليه من عزائم القُرآن، وهي الآياتُ التي يُرجَى بها قَطْعُ الآفةِ عن المَؤُوف. واعتزم السائر([10]) ، إذا سَلَك القصدَ قاطعاً لـه. والرجل يَعزِم الطَّريق: يمضِي فيه لا ينثني. قال حميد([11]) :
* معتزماً للطرُق النواشِط([12]) *
وأولُو العَزْم من الرُّسلِ عليهم السلام: الذين قَطَعوا العلائقَ بينهم وبين مَنْ لم يؤمِن مِن الذين بُعثِوا إليهم، كنوح عليه السلام، إذ قالَ:﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26]، وكمحمَّدٍ صلى الله عليه وآله إذْ تبرَّأ من الكُفّار وبَرّأه الله تعالى منهم، وأمَرَه بقتالهم في قوله: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1]، ثم قال:﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].
(عزو/ي) العين والزاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الانتماء والاتِّصال.
قال الخليل: الاعتزاء: الاتّصال في الدَّعوى إذا كانت حربٌ، فكلُّ مَن ادَّعى في شعاره فقد اعْتَزَى، إذ قال أنا فلانُ بنُ فلان فقد اعتَزَى إليه. وفي الحديث: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، وهو أن يقول يا لفلان. قال:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
وقال آخَر:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
فهذا الأصل، وأمّا قولهم: عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً، وإنه لَعَِزيٌّ([14]) أي صبور، إذا كان حسَنَ العزَاء على المصائب، فهذا من الأصل الذي ذكرناه، ولأنَّ معنى التعزِّي هو أن يتأسَّى بغيره فيقول: "حالي مثلُ حالِ فلان. ولذلك قيل: تأسَّى، أي جعل أمرَه أُسوة أمرِ غيره. فكذلك التعزِّي. وقولك عَزّيتُه، أي قلتُ له انظُرْ إلى غيرك ومن أصابَه مثلُ ما أصابك. والأصل هذا الذي ذكرناه.
(عزب) العين والزاء والباء أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على تباعدٍ وتنَحٍّ. يقال: عَزَب يعزُبُ عُزُوباً. والعَزَب: الذي لا أهلَ لـه. وقد عَزب يَعْزُبُ عُزوبةً. قال العجّاج في وصف حمارِ الوحش:
* شهراً وشهرين يسنّ عَزَبَا *
وقالوا: والمعِزْابةُ: الذي طالت عُزْبته حتى ما لَه في الأهل مِن حاجة. يقال: عَزَب حِلْمُ فلانٍ، أي ذهب، وأعْزَبَ اللهُ حِلْمَه، أي أذهَبَه. قال الأعشى:
* فأعزَبْتُ حِلمي بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
والعازب من الكلأ: البَعِيد المَطْلَب. قال أبو النجم:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
وكلُّ شيء يفوتُك لا تَقْدِر عليه فقد عَزَب عنك. وأعزب القومُ: أصابوا عازباً من الكلأ.
(عزر) العين والزاء والراء كلمتان: إحداهما التَّعظيم والنَّصر، والكلمة الأخرى جنسٌ من الضَّرب.
فالأولى النَّصر والتوقير، كقوله تعالى: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].
والأصل الآخر التَّعزير، وهو الضرب دون الحدّ. قال:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) أنشده في اللسان برواية: "عزوف على الهوى".
([2]) مطلع قصيدة مشهورة له في ديوانه 551. وعجزه:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          وقد سبق في (عش). وأنشده في اللسان (عشش، عزف).
([3]) في الأصل: "لأختار القلادة"، تحريف. وفي اللسان: "لأجتاب الفلاة".
([4]) ديوان ذي الرمة 408 واللسان (عزق). وفي شرح الديوان: "النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة".
([5]) الجمهرة (3: 6).
([6]) في الأصل: "بو اهتضام".
([7]) ديوان الأعشى 12 واللسان (عزل) والرواية فيهما: "تخرج الشيخ عن بنيه"، وفي الديوان: "من بنيه".
([8]) البيت لعمر بن لجأ، كما في اللسان: (غرف). وفي الأصل: "يهمرها"، وفي اللسان: "تهمزه"، ووجههما ما أثبت.
([9]) المثنوية: الاستثناء. وفي الأصل: "مشوبة"، تحريف.
([10]) في الأصل: "السائم". وفي المجمل: "والاعتزام: لزوم القصد في المشي".
([11]) هو حميد الأرقط الراجز، كما في اللسان (عزم).
([12]) بعده في اللسان:                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) البيت للراعي، كما في اللسان (عزا). وفي الأصل: "بالكعبة اعتزينا"، صوابه في اللسان.
([14]) ويقال "عز" أيضاً.
([15]) ديوان الأعشى 91 وصدره: * كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) أنشده في اللسان (عزر).

ـ

##### Türkçe

(باب العين والزاء وما يثلثهما)
(**عزف**) **العين** ve **الزاء** ve **الفاء** iki sahih asıldır; ikisinden biri bir şeyden yüz çevirmeye delâlet eder, diğeri seslerden bir sese.

Birincisi, Arapların sözü: **عَزَفت عن الشَّيء**, ondan yüz çevirdiğin zaman. Ve **العَزُوف**: dostun huyu üzere neredeyse sebat etmeyen kimse. Şöyle dedi:
ألم تعلمي أنِّي **عزوفٌ** عن الهوى  *** إذا صاحبي في غير شيء تغضَّبا([1])
Ve **الفَرزدق** dedi:
* **عزَفْتَ** بأعشاشٍ وما كدتَ **تعزِفُ**([2]) *
İkinci asıl: **العَزيف**: cinlerin sesleri. Ve denilir ki bunun aslı rüzgârların **عَزْف**’idir; o, onun sesi ve uğultusudur. Cinlerin **عَزيف**’i hakkında dedi:
وإِنِّي لأجتاز الفلاةَ وبينها  *** عوازفُ جِنَّان وهامٌ صواخِدُ([3])
Ve denilir: **أبْرَق العَزّافِ** buna, kendisinde cin olduğu söylenegeldiği için bu ad verilmiştir. Ve bundan, oyun ve eğlencelerdeki **العَزْف** türetilmiştir.

(**عزق**) **العين** ve **الزاء** ve **القاف**’ta aslî bir söz yoktur; lâkin **الخليل** zikretti ki **العَزْق**: bir şeyi zorluk içinde tedavi etmektir. Ve **متعزِّق** bir adam: onda huy sertliği vardır. Ve derler ki **المِعْزقةَ**: sürme aletlerinden bir alettir. Ve şu beyiti okurlar:
نُثِير بها نَقْعَ الكُلابِ وأنتم  *** تُثِيرون قِيعانَ القُرى بالمَعازقِ([4])
Bütün bunlar zayıflıkta, bazısı bazısına yakındır. Ondan daha şaşırtıcı olan, Ebû Bekir Muhammed b. el-Hasen ed-Dürîdî’nin—Allah ona rahmet etsin—gizlediği Yemen lügatidir ve onun sözü: **العَزِيق** yerden bir çukur/çöküntüdür; Yemen lügatidir([5]). İmamlarımıza ancak güzel (söz) söyleriz.

(**عزل**) **العين** ve **الزاء** ve **اللام** sahih bir asıldır; uzaklaştırmaya ve yana eğmeye delâlet eder. Dersin ki: insan bir şeyi **عزَل** eder, **يعزِلُه**; onu bir yana ittiği zaman. Ve o, arkadaşlarından **بمَعْزِلٍ** ve **في مَعزِل**’dedir; yani onlardan bir taraftadır. Ve **العُزْلة**: uzak durma/çekilme. Ve adam kadından **يَعْزِل** eder; onun çocuğunu istemediği zaman.

Babdan: **الأعزلُ**: yanında mızrak olmayan. Bazıları dedi: **الأعزل** yanında onunla savaşacağı bir şey silâhtan olmayan kimsedir; o, savaştan uzak durur; **الخليل** onu zikretti ve şu beyiti okudu:
لا مَعازِيلَ في الحُرُوب ولكنْ  *** كُشُفاً لا يُرامونَ يَوْمَ اهتضام([6])
Buna, **السِّماك الأعزل** denilen yıldız benzetilmiştir. Ancak ona **أعزَل** denildi; çünkü orada **الرَّامح** denilen başka bir **سِماك** vardır; önünde bir yıldızla, derler ki o onun mızrağıdır. Şu, bu sebeple **أعزل** diye adlandırıldı. Ve denilir ki insanlardan **المِعزالَ**: yolculukta kavimle birlikte konaklamayan, fakat bir tarafta konaklayan [kimsedir]. **الأعشى** dedi:
تُذهِلُ الشَّيخَ عن بنيهِ وتُلْوِي  *** بلَبُون المِعْزَابَةِ المِعزالِ([7])
Ve binek hayvanlarından **الأعزل**: kuyruğu iki yanından birine meyleden. **العَزْلاء** ise: su tulumunun ağzıdır. Bu, zikrettiğimiz bu asıldan şâz olabilir; ikisi arasında uzak da olsa birleştirmek mümkündür; fakat şâzlığa daha yakındır. Ve denilir: gök **عَزَالِيَها**’sını gönderdi; yani yağmurdan şiddetli bir sağanakla geldiği zaman. Ve şu beyiti okudu:
تَهمِرُها الكفُّ على انطوائِها  *** هَمْرَ شَعيب الغَرْفِ من عَزلائِها([8])

(**عزم**) **العين** ve **الزاء** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; koparma ve kesmeye delâlet eder. Denilir: **عزَمت** **أعزِمُ** **عزماً**. Ve derler ki: **عزمت عليك إِلاَّ فعَلْتَ كذا**; yani onu **عَزْماً** bir emir kıldım; yani onda **مَثْنويّة** yoktur([9]). Ve denilir: halifelerin **عَزمة**’sine itaat görürlerdi. **الخليل** dedi: **العَزْم**: kalbin üzerine bağladığı, senin yapacağın bir iş; yani onun kesinliğidir. Ve denilir: falanın **عزيمةٌ**’si yoktur; yani üzerine azmettiği şey yoktur; sanki işi koparıp kesmeye gücü yetmez; bilakis onda karışır ve tereddüt eder.

Babdan onların sözü: **عَزَمْت على الجِنّيّ**; bu, ona Kur’ân’ın **عزائم**’inden okuman demektir; o, musibete uğramış kimseden âfetin kesilmesi umulan âyetlerdir. Ve **اعتزم السائر**([10]) : maksadı tutup ona kesinlikle girdiği zaman. Ve adam yolu **يَعزِم** eder: onda gider, dönmez. **حميد**([11]) dedi:
* **معتزماً** للطرُق النواشِط([12]) *
Peygamberlerden—onlara selâm olsun—**أولُو العَزْم**: kendilerine gönderildikleri kimselerden iman etmeyenlerle aralarındaki bağları kesenlerdir; Nûh—ona selâm olsun—gibi; zira dedi ki: ﴿لا تَذَرْ عَلَى الأَرْضِ مِنَ الْكافِرينَ دَيَّارَا﴾  [نوح 26] ve Muhammed—Allah ona ve âline salât etsin—gibi; kâfirlerden beri oldu ve Allah Teâlâ onu onlardan beri kıldı ve onu, şu sözünde onlarla savaşmaya emretti: ﴿بَرَاءَةٌ مِنَ اللهِ وَرَسُولِهِ إلَى الذِينَ عاهَدْتُم مِنَ المُشْرِكينَ﴾ [التوبة 1] sonra dedi: ﴿فَإِذَا انْسَلَخَ الأشْهُرُ الحُرُمُ فاقْتُلُوا المُشْرِكِينَ حَيْثُ وَجَدْتُمُوهُم﴾ [التوبة 5].

(**عزو/ي**) **العين** ve **الزاء** ve illetli harf sahih bir asıldır; mensubiyete ve bağlanmaya delâlet eder.

**الخليل** dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğu zaman davada bağlanmadır; her kim şiarında iddia ederse **اعْتَزَى** etmiştir; zira “ben falan oğlu falanım” dediğinde ona **اعتَزَى** etmiştir. Hadiste: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه" (vardır); bu, “ya falan!” demesidir. Şöyle dedi:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
Bir başkası dedi:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
İşte bu asıldır. Ama onların sözü: **عَزِيَ** adam **يَعْزَى** **عَزاءً**; ve o elbette **لَعَِزيٌّ**([14]) yani sabırlıdır; musibetler üzerine güzel **العزَاء** sahibi olduğu zaman; bu da zikrettiğimiz asıldandır. Çünkü **التعزِّي**’nin manası, başkasıyla teselli bulmasıdır; “benim hâlim falanın hâli gibidir” der. Bu yüzden **تأسَّى** denildi; yani işini başkasının işine örnek kıldı. İşte **التعزِّي** de böyledir. Senin “**عَزّيتُه**” sözün: yani ona “başkasına bak; senin başına gelenin benzeri onun başına da geldi” dedim. Asıl, zikrettiğimiz budur.

(**عزب**) **العين** ve **الزاء** ve **الباء** sahih bir asıldır; uzaklaşmaya ve çekilmeye delâlet eder. Denilir: **عَزَب** **يعزُبُ** **عُزُوباً**. Ve **العَزَب**: ehli olmayan kimsedir. Ve gerçekten **عَزب** **يَعْزُبُ** **عُزوبةً**. **العجّاج** yaban eşeğini vasfederken dedi:
* شهراً وشهرين يسنّ **عَزَبَا** *
Ve dediler ki: **المعِزْابةُ**: bekârlığı uzayıp da ehil içinde kendisine ihtiyaç kalmayan kimsedir. Denilir: falanın **حِلْمُ**’ü **عَزَب** etti; yani gitti. Ve Allah onun **حِلْم**’ünü **أعْزَبَ** etti; yani onu giderdi. **الأعشى** dedi:
* فأعزَبْتُ **حِلمي** بل هو اليومَ أعْزَبا([15]) *
Ve ottan **العازب**: talebi uzak olan. **أبو النجم** dedi:
* وعازبٍ نَوَّرَ في خلائِه *
Sana kaçan, gücünün yetmediği her şey senden **عَزَب** etmiştir. Ve kavim **أعزب** etti: ottan **عازب** olana rastladılar.

(**عزر**) **العين** ve **الزاء** ve **الراء** iki kelimedir: birisi yüceltme ve yardım; diğer kelime ise dövmenin bir cinsidir.

Birincisi yardım ve saygı göstermedir; Allah Teâlâ’nın sözü gibi: ﴿وَتُعَزِّرُوهُ وَتُوَقِّرُوهُ﴾  [الفتح 9].

Diğer asıl **التَّعزير**’dir; o, haddden aşağı dövmedir. Şöyle dedi:
وليس بتعزير الأمير خَزايةٌ  *** عليَّ إذا ما كنتُ غيرَ مريبِ([16])
--------------ــــ
([1]) Lisân’da “عزوف على الهوى” rivayetiyle okuttu.
([2]) Divanında 551’de ona ait meşhur bir kasidenin matlaı. Ve ikinci mısraı:
* وأنكرت من حدراء ما كنت تعرف *
          Daha önce (عش)’te geçti. Lisân’da (عشش، عزف) okuttu.
([3]) Asılda: “لأختار القلادة”، tahrif. Lisân’da: “لأجتاب الفلاة”.
([4]) Zî’r-Rumme divanı 408 ve Lisân (عزق). Divan şerhinde: “النقع: الغبار والكلاب موضع كانت لهم فيه وقعة”.
([5]) el-Cemhere (3: 6).
([6]) Asılda: “بو اهتضام”.
([7]) el-A‘şâ divanı 12 ve Lisân (عزل); ikisinde rivayet: “تخرج الشيخ عن بنيه”، divanda: “من بنيه”.
([8]) Beyit, Lisân’da (غرف) geçtiği üzere Ömer b. Lec’e’nindir. Asılda: “يهمرها”، Lisân’da: “تهمزه”; ikisinin vechi, tespit edilendir.
([9]) **المثنوية**: istisna. Asılda: “مشوبة”، tahrif.
([10]) Asılda: “السائم”. el-Mücmel’de: “والاعتزام: لزوم القصد في المشي”.
([11]) Lisân’da (عزم) geçtiği üzere, recez şairi **حميد الأرقط**’tır.
([12]) Lisân’da onun ardından:
                         * والنظر الباسط بعد الباسط *
([13]) Beyit, Lisân’da (عزا) geçtiği üzere er-Râ‘î’nindir. Asılda: “بالكعبة اعتزينا”; doğrusu Lisân’dadır.
([14]) “عز” da denilir.
([15]) el-A‘şâ divanı 91; ve ilk mısraı:
* كلانا يُرائي أنه غير ظالم *
([16]) Lisân’da (عزر) okuttu.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

#### Madde başı: عزو

ع ز و
إن فلاناً ليعزى إلى الخير ويعتزي إليه وهذا الحديث يعزى إلى رسول الله صلى الله عليه وسلم‏.‏
ورأيتهم حوله عزين أي جماعات‏.‏
قال في صفة حية‏:‏ خلقت نواجذه عزين ورأسه كالقرص فلطح من طحين شعير

##### Türkçe

ع ز و
Şüphesiz falan kimse hayra nispet edilir ve ona intisap eder; ve bu hadis Resûlullah’a صلى الله عليه وسلم nispet edilir.
Ve onları onun etrafında **عزين** olarak gördüm; yani cemaatler.
Bir yılanın sıfatında dedi ki: “Onun azı dişleri **عزين** olarak yaratıldı; ve başı disk gibi; arpa unundan bir unla yassılaştırılmış.”

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

#### Madde başı: عزو

* ع ز و * * عَزَاهُ * إلى أبيه نسبه إليه من باب عدا ورمى * فاعْتَزَى * و * تَعَزَّى * أي انتمى وانتسب والاسم * العَزاءُ * والعزاء أيضا الصبر يقال * عَزَّاهُ تَعْزِيةً فَتَعَزَّى * و * العِزَّةُ * الفرقة من الناس والجمع * ِعُزُونَ * بضم العين وكسرها ومنه قوله تعالى ﴿عن اليمين وعن الشمال عِزين﴾

##### Türkçe

* ع ز و * **عَزَاهُ**: onu babasına nisbet etti; onu ona bağladı; **عدا** ve **رمى** bâbından. **فاعْتَزَى** ve **تَعَزَّى**: yani intisap etti ve nesebini bağladı. İsim: **العَزاءُ**. **العزاء** ayrıca sabırdır; denilir ki: **عَزَّاهُ تَعْزِيةً فَتَعَزَّى**. Ve **العِزَّةُ**: insanlardan bir fırka (grup); cem‘i **ِعُزُونَ**; ayn’ın zammesiyle ve kesresiyle. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿عن اليمين وعن الشمال **عِزين**﴾

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

#### Madde başı: عزو

: ( و ( *!العِزَةُ ، كعِدَةٍ : العُصْبَةُ من النَّاسِ ) فَوْقَ الحَلْقةِ .
وفي الصِّحاح : الفِرْقَةُ مِن الناسِ .
وقالَ الراغبُ : الجماعَةُ المُنْتَسبَةُ بعضُهم إلى بعضٍ إمَّا في الوِلادَةِ ، وإمَّا في المظاهَرَةِ . وقيلَ : من *!عَزِيَ *!عَزَاءً إذا صَبَرَ ، كأنَّهم الجماعَةُ التي يتَأَسَّى بعضُهم ببعضٍ ، قال الجوهري : والهاءُ عِوَضٌ عن الواوِ ، والأصْلُ *!عِزْوٌ ، ( ج *!عِزَوْنَ ) بكسْرٍ ففتح ، *!وعُزُونَ أَيْضاً بالضمِّ ، *!وعِزًى بكسْرٍ ففتحٍ ، ولم يقولُوا *!عِزَات كما قالوا ثُبات ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿عن اليَمِين وعن الشِّمالِ *!عِزِينَ﴾ ، أَي جَمَاعَات في تَفْرقة ؛ قالَ الشاعِرُ :
فلما أَنْ أَتَيْنَ على أَضاخٍ
ضَرَحْنَ حَصاهُ أَشْتاتاً *!عِزِينا قالَ الأَصْمعي : في الدارِ عِزُونَ أَي أَصْنافٌ مِن الناسِ ؛ كما في الصِّحاح .
( *!وعَزاهُ إلى أَبيهِ ) *!يَعْزُوهُ *!عَزْواً : ( نَسَبَه إليه ؛ وإنَّه لحَسَنُ *!العِزْوَةِ والعِزْيَةِ ، مَكْسُورَتَيْن ) ، أَي الانْتِسابِ ( *!وعَزا هُوَ إلَيْهِ و ) *!عَزا ( لَهُ *!واعْتَزَى *!وتَعَزَّى ) : ) كُلُّه ( انْتَسَبَ ) له وإليه ( صِدْقاً ) كانَ ( أَوْ كَذِباً ) ، والاسْمُ *!العِزْوَةُ

*!والعَزاءُ .
وفي الحديثِ : ( مَنْ *!تَعَزَّى *!بعَزاءِ الجاهِلِيَّةِ فأَعِضُّوه بهَنِ أَبيهِ ولا تَكْنُوا ) ، يَعْنِي انْتَسَبَ إلى الجاهِلِيَّة وانْتَمَى كيا لَفُلانٍ ويا لبَنِي فلانٍ .
( *!وعَزْوَى *!وتَعْزَى : كَلِمَتا اسْتِعْطافٍ ) ، وهي لُغَةٌ لمَهْرَة بن حَيْدانَ مَرْغوبٌ عنها .
ونَصُّ ابنِ دُرَيْدٍ في الجَمْهرةِ : *!والعَزْوُ لُغَةٌ مَرْغوبٌ عنها يَتكلَّم بها بَنُو مَهْرَة بنِ حَيْدانَ ، يقولُونَ : *!عَزْوَى ، وهي كلمةٌ يُتَلَطَّفُ بها ، وكذلكَ يقُولونَ *!يَعْزى فتأَمَّل .
( *!وعِزْوِيتُ ، بالكسْرِ : ع ) ، وهو كعِفْرِيتٍ ونِفْريتٍ ، أَي فِعْليت ، ولا يكونُ فِعْويلاً لأنَّه لا نَظِيرَ له .
وضَبَطَه أَبو حيَّان بالعَيْن والغَيْن ، قالَ : وتاؤُهُ زائِدَةٌ إذ ليسَ فِعْلِيلاً لأنَّ الواوَ لا تكونُ أَصْلاً في رباعي غَيْر مُضَعَّف ولا فِعْويلاً لكوْنِه مَفْقوداً فتَعيَّن كَوْنه فِعْلِيتا ؛ نقلَهُ شيْخُنا .
( وبَنُو *!عَزْوانَ : حيٌّ مِنَ الجِنِّ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
عزوانُ بنُ زَيْدٍ الرّقاشِيُّ : رَوَى عن الحَسَنِ البَصْرِيّ .
*!وعَزْوَانُ : رجُلٌ آخرُ مِن التَّابِعِينَ .

##### Türkçe

: ( ve ( **العِزَةُ** , **عِدَةٍ** gibi: insanların **العُصْبَةُ**’si ) halkanın üstündedir.
Ve **الصِّحاح**’ta: insanlardan **الفِرْقَةُ**’dır.
Ve **الراغبُ** dedi: bazısı bazısına, ya doğumda ya da yardımlaşmada nisbetli olan **الجماعَةُ**. Ve denildi: **عَزِيَ** **عَزَاءً** “sabredince”dendir; sanki onlar, bazısı bazısıyla teselli bulan cemaat gibidir; **الجوهري** dedi: **الهاءُ** **الواوِ**’dan bedeldir; asl **عِزْوٌ**’dur, (çoğulu **عِزَوْنَ**) kesre ile sonra fetha ile; **وعُزُونَ** da zamme ile; ve **عِزًى** kesre ile sonra fetha ile; **عِزَات** demediler, **ثُبات** dedikleri gibi; ondandır O’nun (yüce) sözü: ﴿sağdan ve soldan **عِزِينَ**﴾, yani ayrılık içinde cemaatler; şair dedi ki:
Ne vakit ki **أَضاخٍ** üzerine geldiler,
Onun çakılını darmadağın ettiler, ayrı ayrı **عِزِينا**. **الأَصْمعي** dedi: evde **عِزُونَ** vardır, yani insanlardan sınıflar; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
( **وعَزاهُ إلى أَبيهِ** ) onu **يَعْزُوهُ** **عَزْواً**: (onu ona nisbet etti; ve o, **العِزْوَةِ** ve **العِزْيَةِ** bakımından güzeldir, ikisi de meksûr), yani nisbet ( **وعَزا هُوَ إلَيْهِ و** ) **عَزا** (ona **واعْتَزَى** ve **وتَعَزَّى**): hepsi (nisbet etti) ona ve ona (doğru olarak) oldu (yahut yalan olarak); isim **العِزْوَةُ**’dir

**والعَزاءُ**.
Ve hadiste: (kim **تَعَزَّى** **بعَزاءِ الجاهِلِيَّةِ** ile, ona babasının tenasül uzvuyla ısırtın ve kinayeli söylemeyin), yani cahiliyeye nisbet etti ve ona intima etti; “falancaya!” ve “falanca oğullarına!” gibi.
( **وعَزْوَى** ve **تَعْزَى**: iki isti‘taf kelimesidir), ve o, **مَهْرَة بن حَيْدانَ**’ın bir lügatidir; ondan rağbet edilmez.
İbn Düreyd’in **الجَمْهرة**’deki nassı: **والعَزْوُ** rağbet edilmeyen bir lügattir; onunla **مَهْرَة بنِ حَيْدانَ** oğulları konuşur; derler: **عَزْوَى**; ve o, kendisiyle yumuşak davranılan bir kelimedir; yine derler: **يَعْزى**; öyleyse düşün.
( **وعِزْوِيتُ** , kesre ile: ع ), ve o, **عِفْرِيتٍ** ve **نِفْريتٍ** gibidir; yani **فِعْليت**; **فِعْويلاً** olmaz; çünkü onun için bir benzer yoktur.
Onu Ebû Hayyân **العَيْن** ve **الغَيْن** ile ضبط etti; dedi: ve onun **تاءُ**’sı zâiddir; zira **فِعْلِيلاً** değildir; çünkü **الواوَ** asl, şeddeli olmayan dörtlüde olmaz; ve **فِعْويلاً** da değildir; onun bulunmayışı sebebiyle; böylece onun **فِعْلِيتا** oluşu belirlenmiş oldu; şeyhimiz onu nakletti.
( ve **بَنُو عَزْوانَ**: cinlerden bir kabiledir ); İbn Sîde’den.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**عزوانُ بنُ زَيْدٍ الرّقاشِيُّ**: **الحَسَنِ البَصْرِيّ**’den rivayet etti.
Ve **عَزْوَانُ**: tâbiînden başka bir adamdır.

#### Madde başı: عزي

: ( ي ( *!العَزاءُ ) ، كسَماءٍ : ( الصَّبْرُ ) عن كلِّ ما فَقَدْت ؛ ( أَو حُسْنُهُ ) ، ومنه قوْلُهم : أَحْسَنَ اللّهُ *!عَزاءَكَ ؛ ( كالتَّعْزُوَةِ ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ *!كالتَّعْزِيَةِ ؛ وأَنْشَدَ الحماسي لأعْرابي قَتَلَ أَخُوه ابْناً له :

أقول للنفس تأساءً *!وتعزيةً
إحدى يديّ أصابتني ولم تردِوقد ( *!عَزِيَ ، كرَضِيَ ) ، *!يَعْزَى ( *!عَزاءً فَهْوَ *!عَزٍ ) ، مَنْقوصٍ .
( *!وعَزَّاهُ *!تَعْزِيَةً ) : ) أَمَرَه بالعَزاءِ .
( *!وتَعازَوْا : عَزَّى بَعْضُهُم بَعْضاً .
( *!وعَزاهُ ) إليه ( *!يَعْزِيهِ ، كيَعْزُوهُ ) ؛ ) ومنه : إلى مَنْ *!تَعْزِي هذا الحديثَ ؛ أَي تَسْندُه وتَنْمِيه .
( *!والاعْتِزاءُ : الادِّعاءُ والشِّعارُ في الحَرْبِ ) كأَنْ يقولَ : يا لَفُلانٍ ويا لبَني فلانٍ ، وقد نَهَى عن ذلكَ .
( و ) مِن لُغَةِ أَهْلِ الشّحر كَلِمَةٌ شَنْعاءُ يقُولُونَ : ( *!يَعْزَى ما كانَ كذا ) وكذا ، ( كقَوْلِكَ : لَعَمْرِي لقَدْ كان كذا ) وكذا .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!التَّعَزِّي : التَّصَبّرُ ؛ وبه فُسِّر الحديثُ : ( مَنْ لم *!يَتَعَزَّ *!بعَزَاءِ اللّهِ فليسَ مِنَّا ) ، أَي لا يتَأَسَّى ولا يَتَصَبّر .
*!والعَزاءُ : اسْمٌ قامَ مُقامَ المَصْدرِ ، كأَعْطاهُ عَطاءً أي إعْطاءً .
*!والتّعْزاءُ : *!التَّعْزِيَةُ . ووُجِدَ في بعضِ نسخِ الحماسَةِ :
أَقُولُ للنَّفْسِ *!تَعْزاء وتَسْلِيَة في قوْلِ الأعْرابي الذي تقدَّم إنْشاده .

##### Türkçe

: ( **العَزاءُ** ) , **سَماءٍ** vezninde: ( her neyi kaybettiysen onun hakkında ( **الصَّبْرُ** ) ; ( yahut onun güzeli ) ), ve ondandır onların sözleri: Allah **عَزاءَكَ**’ı güzel kılsın; ( **التَّعْزُوَةِ** gibi ); nüshalarda böyle; doğrusu **التَّعْزِيَةِ** gibi’dir; ve **الحماسي** bir bedevî için inşad etti; onun kardeşi ona bir oğul öldürmüştü:

أقول للنفس تأساءً **وتعزيةً**
إحدى يديّ أصابتني ولم تردِ

Ve ( **عَزِيَ** , **رَضِيَ** gibi ) oldu; **يَعْزَى** ( **عَزاءً** ; o hâlde o **عَزٍ**’dir ), eksik (mankûs).
( **وعَزَّاهُ** **تَعْزِيَةً** ): ona **العَزاءُ**’ı emretti.
( **وتَعازَوْا** : onların bazısı bazısını teselli etti.
( **وعَزاهُ** ) ona; **يَعْزِيهِ** ( **يَعْزُوهُ** gibi ); ) ve ondandır: bu hadisi kime **تَعْزِي** ediyorsun; yani onu isnad ediyorsun ve onu nisbet ediyorsun.
( **والاعْتِزاءُ** : iddia ve savaşta şiar ) ; meselâ demesi gibi: ey falanın (tarafı) ve ey falan oğulları; ve bundan nehyetmiştir.
( ve ) **الشّحر** ehlinin lügatinden çirkin bir kelime (vardır); derler ki: ( **يَعْزَى ما كانَ كذا** ) şöyle şöyle; ( senin sözün gibi: ömrüme yemin olsun ki şöyle şöyle olmuştu ).

Ve ondan üzerine istidrâk olunan şeylerdendir:
**التَّعَزِّي**: sabretmeye çalışma; ve onunla hadis tefsir edilmiştir: ( kim Allah’ın **بعَزَاءِ**’ı ile **يَتَعَزَّ** etmezse bizden değildir ); yani teselli bulmaz ve sabretmeye çalışmaz.
**والعَزاءُ**: masdarın yerine kaim olan bir isimdir; “ona bir عطَاء verdi” yani “bir إعْطاء” gibi.
**والتّعْزاءُ**: **التَّعْزِيَةُ**. Ve **الحماسَة**’nin bazı nüshalarında bulundu:
أَقُولُ للنَّفْسِ **تَعْزاء** وتَسْلِيَة
daha önce inşadı geçen bedevînin sözünde.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

#### Madde başı: عزو

عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ
1 عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ ذ , (S, * Msb, * K,) first pers. عَزَوْتُهُ, (S, Msb,) aor. عَزُوَ , (S, Msb, and K in art. عزى,) inf. n. عَزْوٌ, (TA,) He asserted his relationship [of son] to his father: (S, Msb, K:) [you say, عَزَاهُ اـِلَى فُلَانٍ He asserted his (another's) relationship as son to such a one:] and so عَزَاهُ اـِلَيْهِ, (S, * Msb, O, * and K in art. عزى,) first pers. عَزَيْتُهُ, (S, Msb,) aor. عَزِوَ , (S, Msb, K,) inf. n. عَزْىٌ; (TK;) this latter verb being a dial. var. of the former. (S, Msb.) [And the latter verb has a similar signification expl. in art. عزى.] ― -b2- And عَزَا اـِلَى أَبِيهِ and لَهُ, intrans.: see 8. -A2- See also the first sentence in art. عزى.

5 تَعَزَّوَ see the next paragraph, in two places.

اعتزى اـِلَيْهِ
8 اعتزى اـِلَيْهِ ذ (S, Mgh, * Msb, K) and لَهُ (K) He asserted his [own] relationship [of son] to him: (S, Mgh, * Msb, K:) [you say, اعتزى اـِلَى فُلَانٍ and لِفُلَانٍ He asserted his relationship of son to such a one:] and so ↓ تعزّى, (S, Mgh, Msb, K,) and ↓ عَزَا. (K.) It is said in a trad., ↓ مَنْ تَعَزَّى الجَاهِلِيَّةِ فَأَعِضُّوهُ بِهَنِ أَبِيهِ وَلَا تَكْنُوا ↓ بِعَزَآءِ [expl. in art. عض: see 4 in that art.]. (S, Mgh, Msb.) See also art. عزى.

عِزَةٌ
عِزَةٌ ذ A party of men (S, Msb, K) such as is termed عُصْبَةٌ [i. e., as expl. in the O in art. عصب, who league together to defend one another], (K, TA,) above, or exceeding, [such as compose] a حَلْقَة: (TA:) or, accord. to Er-Rلghib, a company of men who assert their relationship, one to another, either by birth or by the leaguing together for mutual aid: (TA:) [for] the ة is a substitute for the final radical letter which is و: (Msb:) or, as some say, it is from عَزَى signifying “ he was, or became, patient; ” as though they were a company who took patience by one another's example: (TA:) [for, accord. to J,] the ة is a substitute for ى: (S:) the pl. is عِزُونَ (S, Msb, K) and عُزُونَ and عِزًى, but they did not say عِزَاتٌ: (S:) hence عِزِينَ in the Kur lxx. 37, (S, TA,) [expl. as] meaning companies in a state of dispersion: (TA:) or separate, or sundry, parties: pl. of عِزَةٌ, which is [said to be] originally عِزْوَةٌ, from [the inf. n.] العَزْوُ: as though each party asserted their relationship [as sons] to other than those to whom the other party asserted their relationship: (Ksh, Bd:) عِزُونَ is expl. by Et-Tarasoosee as meaning companies coming in a state of dispersion. (Msb.) One says, فِى الدَّارِ عِزُونَ, meaning [In the house, or abode, are] several sorts of men. (As, S.)

عِزْوَةٌ
عِزْوَةٌ ذ : see عَزَآءٌ, below, in two places: -A2- and also in art. عزى.

عَزْوَى
عَزْوَى ذ , which is of the dial. of the tribe of Mahrah Ibn-Heydلn, but disapproved, (IDrd, TA,) is a word expressive of desire for one's becoming favourably inclined; [as though meaning Mercy on me! or I cry mercy;] and so ↓ تَعْزَى: (K, TA:) or a word expressive of the being, or becoming, favourably inclined; [as though meaning Mercy on thee!] and so ↓ يَعْزَى, (IDrd, TA,) which is of the dial. of the people of Esh-Shihr, a bad word: (TA in art. عزى:) مَا كَانَ ↓ يَعْزَى كَذَا, (K and TA in that art, in the CK يَعزِى,) a saying of that people, (TA,) [app. meaning Mercy on thee! (or the like) it was not thus, or such a thing was not,] is like the saying لَعَمْرِى لَقَدْ كَانَ كَذَا [“ By my life, ” or “ by my religion, ” &c.]. (K, TA.)

بَنُو عَزْوَانَ
بَنُو عَزْوَانَ ذ A certain tribe of the Jinn, or Genii. (ISd, K, TA.)

عَزَآءٌ
عَزَآءٌ ذ a subst. [signifying The assertion of relationship of son to a particular person] from اِعْتَزَى or تَعَزَّى; (S, Mgh, TA; see an ex. above, voce اعتزى;) and so ↓ عِزْوَةٌ: (TA:) one says, اـِنَّهُ ↓ لَحَسَنُ العِزْوَةِ and العِزْيَةِ also, meaning [Verily he is good in respect of] the assertion of relationship [of son; i. e. he asserts his relationship to a good father]. (K, TA.) -A2- See also art. عزى.

##### Türkçe

**عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ**
1 **عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ** ذ , (S, * Msb, * K,) birinci şahıs **عَزَوْتُهُ**, (S, Msb,) muzâri‘ **عَزُوَ** , (S, Msb, and K in art. عزى,) mastar ismi **عَزْوٌ**, (TA,) O, onun [oğul olarak] nesebini babasına nisbet etti: (S, Msb, K:) [dersin ki, **عَزَاهُ اـِلَى فُلَانٍ** O, onun (başkasının) oğul olarak nesebini falana nisbet etti:] ve bunun gibi **عَزَاهُ اـِلَيْهِ**, (S, * Msb, O, * and K in art. عزى,) birinci şahıs **عَزَيْتُهُ**, (S, Msb,) muzâri‘ **عَزِوَ** , (S, Msb, K,) mastar ismi **عَزْىٌ**; (TK;) bu son fiil, ilkinin bir lehçe varyantı olmak üzere. (S, Msb.) [Ve son fiilin, benzer bir anlamı, art. عزى’da açıklanmıştır.] ― -b2- Ve **عَزَا اـِلَى أَبِيهِ** ve **لَهُ**, lâzım: bk. 8. -A2- Ayrıca art. عزى’da ilk cümleye de bak.

5 **تَعَزَّوَ**: bir sonraki paragrafa, iki yerde, bak.

**اعتزى اـِلَيْهِ**
8 **اعتزى اـِلَيْهِ** ذ (S, Mgh, * Msb, K) ve **لَهُ** (K) O, kendi [oğul olarak] nesebini ona nisbet etti: (S, Mgh, * Msb, K:) [dersin ki, **اعتزى اـِلَى فُلَانٍ** ve **لِفُلَانٍ** O, oğul olarak nesebini falana nisbet etti:] ve bunun gibi ↓ **تعزّى**, (S, Mgh, Msb, K,) ve ↓ **عَزَا**. (K.) Bir rivayette denilmiştir: ↓ **مَنْ تَعَزَّى الجَاهِلِيَّةِ فَأَعِضُّوهُ بِهَنِ أَبِيهِ وَلَا تَكْنُوا** ↓ **بِعَزَآءِ** [art. عض’da açıklanmıştır: o maddede 4’e bak]. (S, Mgh, Msb.) Ayrıca art. عزى’ya da bak.

**عِزَةٌ**
**عِزَةٌ** ذ erkeklerden bir taife (S, Msb, K) ki ona **عُصْبَةٌ** denir [yani, art. عصب’da O’da açıklandığı üzere, birbirlerini savunmak için birleşenler], (K, TA,) yukarıda, yahut [bir] **حَلْقَة**’yi aşan: (TA:) yahut Er-Râghib’e göre, doğumla yahut karşılıklı yardımlaşma için birleşmekle, birbirlerine neseb iddia eden erkekler topluluğu: (TA:) [çünkü] **ة**, son kök harf olan **و**’nun bedelidir: (Msb:) yahut bazılarına göre, “sabırlı oldu yahut sabırlı hâle geldi” anlamındaki **عَزَى**’dandır; sanki onlar, birbirlerinin örneğiyle sabır alan bir topluluk gibidir: (TA:) [çünkü, J’ye göre,] **ة**, **ى**’nın bedelidir: (S:) çoğulu **عِزُونَ** (S, Msb, K) ve **عُزُونَ** ve **عِزًى**’dır; fakat **عِزَاتٌ** demediler: (S:) buradan Kur’ân’da lxx. 37’deki **عِزِينَ**, (S, TA,) [şu anlamda açıklanmıştır:] dağınık bir hâlde topluluklar: (TA:) yahut ayrı ayrı, yahut türlü türlü, taifeler: **عِزَةٌ**’nin çoğulu; ki onun aslının **عِزْوَةٌ** olduğu [söylenir], [mastar ismi] **العَزْوُ**’dan: sanki her taife, [oğul olarak] nesebini, diğer taifenin nesebini nisbet ettiği kimselerden başkasına nisbet eder: (Ksh, Bd:) **عِزُونَ**, Et-Tarasoosee tarafından, dağınık bir hâlde gelen topluluklar diye açıklanır. (Msb.) Denir ki: **فِى الدَّارِ عِزُونَ**, yani [evde, yahut meskende] erkeklerden birkaç çeşit vardır. (As, S.)

**عِزْوَةٌ**
**عِزْوَةٌ** ذ : aşağıda, iki yerde, **عَزَآءٌ**’a bak: -A2- ve ayrıca art. عزى’da da.

**عَزْوَى**
**عَزْوَى** ذ , Mahrah İbn-Heydân kabilesinin lehçesinden olup, fakat hoş görülmeyen, (IDrd, TA,) kişinin kendisine karşı lütufkâr davranılmasını istemeyi ifade eden bir kelimedir; [sanki “Bana merhamet!” yahut “merhamet dilerim” demek gibi;] ve bunun gibi ↓ **تَعْزَى**: (K, TA:) yahut lütufkâr davranılmayı, yahut lütufkâr hâle gelmeyi ifade eden bir kelimedir; [sanki “Sana merhamet!” demek gibi;] ve bunun gibi ↓ **يَعْزَى**, (IDrd, TA,) ki bu, Esh-Shihr halkının lehçesindendir, kötü bir kelimedir: (TA in art. عزى:) **مَا كَانَ** ↓ **يَعْزَى كَذَا**, (K and TA in that art, in the CK **يَعزِى**, ) o halkın bir sözü, (TA,) [görünüşe göre “Sana merhamet! (yahut benzeri) böyle değildi, yahut böyle bir şey olmadı” anlamında,] **لَعَمْرِى لَقَدْ كَانَ كَذَا** sözüne benzer [“Hayatım hakkı için” yahut “dinim hakkı için” vb.]. (K, TA.)

**بَنُو عَزْوَانَ**
**بَنُو عَزْوَانَ** ذ cinlerden, yahut genilerden, belirli bir kabile. (ISd, K, TA.)

**عَزَآءٌ**
**عَزَآءٌ** ذ **اِعْتَزَى** yahut **تَعَزَّى**’dan bir isim [belirli bir kimseye oğul olarak neseb nisbet etmeyi ifade eder]; (S, Mgh, TA; yukarıda, **اعتزى** maddesinde bir örneğe bak;) ve bunun gibi ↓ **عِزْوَةٌ**: (TA:) denir ki, **اـِنَّهُ** ↓ **لَحَسَنُ العِزْوَةِ** ve **العِزْيَةِ** de, yani [şüphesiz o,] neseb nisbet etme bakımından iyidir [yani nesebini iyi bir babaya nisbet eder]. (K, TA.) -A2- Ayrıca art. عزى’ya da bak.

#### Madde başı: عزى

عَزِىَ
1 عَزِىَ ذ , (Msb, K, and Ham p. 369,) aor. عَزَىَ , (Msb,) inf. n. عَزَآءٌ; (K;) and عَزَى, (Ham ubi suprà,) or عَزَا, inf. n. as above; (Ham p. 125;) He was, or became, patient, or enduring, (Msb, K, and Ham,) or commendably so, (K,) of that which befell him. (Msb.) -A2- عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ, first pers. عَزَيْتُهُ, aor. عَزِىَ , inf. n. عَزْىٌ: see 1 in art. عزو. ― -b2- [Hence,] عَزَيْتُ الحَدِيثَ, aor. أَعْزِيهِ, I traced up, or ascribed, or attributed, the tradition [اـِلَى قَائِلِهِ to the original relater thereof]; syn. أَسْنَدْتُهُ. (Msb, TA. *)

عزّاهُ
2 عزّاهُ ذ , inf. n. تَعْزِيَةٌ (S, Msb, K, TA) and تَعْزَآءٌ, (TA,) He enjoined [or exhorted] him to be patient, or enduring, (S, * K, * TA,) or to have comely patience; (K, TA;) i. q. أَسَّاهُ [q. v.]: (S, M, K, TA, all in art. اسو:) [and hence, he consoled him; often used in this sense:] or he said to him, أَحْسَنَ اللّٰهُ عَزَآءَكَ, meaning May God grant thee comely patience. (Msb.) [You say, عزّاهُ عَنْهُ He enjoined, or exhorted, him to endure with patience the death of him; or the loss, or want, of it: and hence, he consoled him for the death of him; in which sense, عزّاهُ فِيهِ is also now used.] ― -b2- See also عَزَآءٌ, below.

تعزّى
5 تعزّى ذ He took patience; or constrained himself to be patient, or enduring; syn. تَصَبَّرَ, (S, Msb, TA,) and تأَسَّى [q. v.]; (TA;) the sign of doing which is the saying, اـِنَّا لِلّٰهِ وَاـِنَّا اـِلَيْهِ رَاجِعُونَ [Verily to God we belong, and verily unto Him we return]. (Msb.) It is said in a trad., [as some relate it,] مَنْ لَمْ يَتَعَزَّ بِعَزَآءِ اللّٰهِ فَلَيْسَ مِنَّا, expl. by some as meaning Such as does not constrain himself to be patient [with the patience of God, he is not of us]. (TA. [See another reading voce تَعَزَّزَ.]) And you say, تَعَزَّيْتُ عَنْهُ, meaning I constrained myself to endure with patience the loss, or want, of him, or it: [and hence, I consoled myself for the loss, or want, of him, or it: held by some to be] originally تَعَزَّزْتُ, meaning I exerted my strength or energy [to divert myself from him, or it]; like تَظَنَّيْتُ for تَظَنَّنْتُ. (TA in art. عز.) You say also تعزّى بِهِ, meaning تَأَسُّى به [i. e. He took patience, or constrained himself to be patient, by reflecting upon him, or it; or he took example by him, or became consoled by his example, meaning the example of a person who had suffered in like manner and had been patient]. (S in art. اسو.)

تَعَازَوْا
6 تَعَازَوْا ذ They enjoined [or exhorted] one another to be patient, or enduring, or to have comely patience. (K, TA.) [And hence, They consoled one another.]

8 اـِعْتَزَىَ see art. عزو; to which, as well as to the present art., this verb belongs. الاِعْتِزَآءُ [often] signifies الاِ دِّعَآءُ وَالشِّعَارُ فِى الحَرْبِ [i. e. The asserting one's relationship by saying “ I am such a one the son of such a one; ” and the call, or cry, by means of which to know one another; in war: see 8 (last sentence but one) in art. دعو; and see also شِعَارٌ]. (K in this art.)

عَزٍ
عَزٍ ذ Patient, or enduring; or having comely patience. (K.)

عِزَةٌ
عِزَةٌ ذ , held by some to belong to this art.: see art. عزو.

عِزْيَةٌ
عِزْيَةٌ ذ : see عَزَآءٌ in art. عزو.

عَزَآءٌ
عَزَآءٌ ذ Patience, or endurance; (S, K;) and عِزْوَةٌ signifies the same, as in the saying هُوَ حَسَنُ العِزْوَةِ [He is comely in respect of patience or endurance]: (Ham p. 369:) or patient endurance of the loss of anything: (TA:) or comely patience or endurance; (K, TA;) as also تَعْزُوَةٌ accord. to the copies of the K, but correctly ↓ تَعْزِيَةٌ [inf. n. of 2, as though for تَعْزِيَةُ النَّفْسِ i. e. self-enjoinment, or self-exhortation, to be patient or enduring, as is indicated by what follows]: an Arab of the desert, whose brother had slain a son of his, is cited by the author of the Hamلseh as saying,
[on his brother's being brought to him that he might retaliate upon him, (see Ham p. 100,)]
أَقُولُ لِلنَّفْسِ تأْسَآءًا وَتَعْزِيَةً
اـِحْدَى يَدَىَّ أَصَابَتْنِى وَلَمْ تُرِدِ
[I say to the soul, i. e. to myself, enjoining patience and enjoining endurance, One of my two hands has smitten me, not desiring, or not meaning, to do so]: (TA:) تَأْسَآءٌ is [syn. with تَأْسِيَةٌ, inf. n. of أَسَّى,] from الاـِسْوَةُ: and التَّعْزِيَةُ [signifies as rendered above; or] is derived from العَزَازُ, i. e. “ the hard ground, ” and means the strengthening of the heart: or it is from عَزَوْتُهُ اـِلَى أَبِيهِ; because the afflicted remembers his ancestors who have gone before him; and he means, I enjoin the soul to endure his loss with patience, becoming consoled by the example of others whose sons have been slain. (Ham ubi suprà.) ― -b2- عَزَآءٌ is also a quasiinf. n.; like عَطَآءٌ, meaning اـِعْطَآءٌ, from أَعْطَى: (TA:) or a subst. [signifying Enjoinment, or exhortation, to be patient: and hence, consolation: and, as often used in the present day, the state, or ceremony, of mourning, when relations and friends come to console the bereaved:] from عَزَّيْتُهُ; like سَلَامٌ from سَلَّمٌ, and كَلَامٌ from كَلَّمَ. (Msb.) -A2- See also art. عزو.

عَزِىٌّ
عَزِىٌّ ذ Very patient or enduring. (Ham p. 125.)

تَعْزَى
تَعْزَى ذ : see عَزْوَى, in art. عزو.

مَعْزًى
مَعْزًى ذ [A place of consoling: and hence a place of wailing for a dead person, because relations and friends go thither to console the bereaved]. (A. [There used as an explicative adjunct to مَنَاحَةٌ.])

يَعْزَى
يَعْزَى ذ : see عَزْوَى (in art. عزو) in two places.

##### Türkçe

عَزِىَ
1 **عَزِىَ** ذ , (Msb, K, and Ham p. 369,) muzâri‘i **عَزَىَ** , (Msb,) mastar ismi **عَزَآءٌ**; (K;) ve **عَزَى**, (Ham ubi suprà,) yahut **عَزَا**, mastar ismi yukarıdaki gibi; (Ham p. 125;) Ona isabet eden şeye karşı sabırlı, yahut tahammüllü oldu; (Msb, K, and Ham,) yahut övülür şekilde; (K,) (Msb.) —A2— **عَزَاهُ اـِلَى أَبِيهِ**, birinci şahıs **عَزَيْتُهُ**, muzâri‘i **عَزِىَ** , mastar ismi **عَزْىٌ**: **عزو** maddesinde 1’e bak. ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَزَيْتُ الحَدِيثَ**, muzâri‘i **أَعْزِيهِ**, rivayeti [**اـِلَى قَائِلِهِ** ona dair ilk nakledene] kadar yükselttim, yahut ona isnat ettim, yahut ona nispet ettim; eş anlamlısı **أَسْنَدْتُهُ**. (Msb, TA. *)

عزّاهُ
2 **عزّاهُ** ذ , mastar ismi **تَعْزِيَةٌ** (S, Msb, K, TA) ve **تَعْزَآءٌ**, (TA,) Ona sabrı, yahut tahammülü emretti [yahut teşvik etti], (S, * K, * TA,) yahut güzel sabrı; (K, TA;) **أَسَّاهُ** ile aynı (q. v.): (S, M, K, TA, hepsi **اسو** maddesinde:) [ve bundan dolayı, onu teselli etti; çoğu kez bu mânada kullanılır:] yahut ona **أَحْسَنَ اللّٰهُ عَزَآءَكَ** dedi; mânası: Allah sana güzel sabır versin. (Msb.) [Şöyle dersin, **عزّاهُ عَنْهُ**: onun ölümüyle; yahut onun kaybıyla, yahut yokluğuyla sabırla tahammül etmesini ona emretti, yahut teşvik etti: ve bundan dolayı, onun ölümü için onu teselli etti; bu mânada **عزّاهُ فِيهِ** de şimdi kullanılır.] ― -b2- Aşağıda **عَزَآءٌ**’a da bak.

تعزّى
5 **تعزّى** ذ Sabır aldı; yahut kendini sabırlı, yahut tahammüllü olmaya zorladı; eş anlamlısı **تَصَبَّرَ**, (S, Msb, TA,) ve **تأَسَّى** [q. v.]; (TA;) bunun alâmeti şu sözü söylemektir: **اـِنَّا لِلّٰهِ وَاـِنَّا اـِلَيْهِ رَاجِعُونَ** [Şüphesiz biz Allah’a aidiz ve şüphesiz O’na döneceğiz]. (Msb.) Bir hadiste şöyle denilmiştir, [bazılarının rivayet ettiği üzere,] **مَنْ لَمْ يَتَعَزَّ بِعَزَآءِ اللّٰهِ فَلَيْسَ مِنَّا**, bazılarınca şöyle açıklanmıştır: Allah’ın sabrı ile sabırlı olmaya kendini zorlamayan kimse bizden değildir. (TA. [Başka bir kıraate **تَعَزَّزَ** maddesinde bak.]) Ve şöyle dersin, **تَعَزَّيْتُ عَنْهُ**, mânası: onun, yahut onun kaybına, yahut yokluğuna sabırla tahammül etmeye kendimi zorladım: [ve bundan dolayı, onun, yahut onun kaybı, yahut yokluğu için kendimi teselli ettim: bazılarınca] aslında **تَعَزَّزْتُ** olup mânası: [ondan, yahut ondan] uzaklaşmak için gücümü yahut enerjimi sarf ettim; **تَظَنَّيْتُ**’nin **تَظَنَّنْتُ** yerine olması gibi. (TA **عز** maddesinde.) Yine şöyle dersin **تعزّى بِهِ**, mânası **تَأَسُّى به** [yani: ona, yahut ona dair düşünerek sabır aldı; yahut onunla örnek aldı; yahut onun örneğiyle teselli oldu; yani aynı şekilde musibete uğrayıp sabretmiş bir kimsenin örneğiyle]. (S **اسو** maddesinde.)

تَعَازَوْا
6 **تَعَازَوْا** ذ Birbirlerine sabrı, yahut tahammülü, yahut güzel sabrı emrettiler [yahut teşvik ettiler]. (K, TA.) [Ve bundan dolayı, birbirlerini teselli ettiler.]

8 **اـِعْتَزَىَ**: **عزو** maddesine bak; bu fiil, o maddeye de, bu maddeye de aittir. **الاِعْتِزَآءُ** [çoğu kez] **الاِ دِّعَآءُ وَالشِّعَارُ فِى الحَرْبِ** mânasına gelir [yani: “Ben falancayım, falancanın oğluyum” diyerek nesebini ileri sürmek; ve savaşta birbirini tanımak için çağrı yahut nida: **دعو** maddesinde 8’e (sondan bir önceki cümle) bak; ayrıca **شِعَارٌ**’a da bak]. (K bu maddede.)

عَزٍ
**عَزٍ** ذ Sabırlı, yahut tahammüllü; yahut güzel sabırlı. (K.)

عِزَةٌ
**عِزَةٌ** ذ , bazılarınca bu maddeye ait sayılmıştır: **عزو** maddesine bak.

عِزْيَةٌ
**عِزْيَةٌ** ذ : **عزو** maddesinde **عَزَآءٌ**’a bak.

عَزَآءٌ
**عَزَآءٌ** ذ Sabır, yahut tahammül; (S, K;) ve **عِزْوَةٌ** da aynı mânaya gelir; şu sözde olduğu gibi **هُوَ حَسَنُ العِزْوَةِ** [O, sabır yahut tahammül bakımından güzeldir]: (Ham p. 369:) yahut herhangi bir şeyin kaybına sabırlı tahammül: (TA:) yahut güzel sabır yahut tahammül; (K, TA;) K nüshalarına göre ayrıca **تَعْزُوَةٌ**, fakat doğrusu aşağıdaki **تَعْزِيَةٌ**’dir [2’nin mastar ismi; sanki **تَعْزِيَةُ النَّفْسِ** yani nefsi sabırlı yahut tahammüllü olmaya kendi kendine emretme, yahut kendi kendine teşvik etme için; nitekim aşağıda gelen bunu gösterir]: Hamâse müellifinin naklettiğine göre, kardeşi onun bir oğlunu öldürmüş olan bir bedevî şöyle demiştir,
[kardeşi kendisine getirilince, ona kısas uygulaması için, (Ham p. 100’e bak,)]
**أَقُولُ لِلنَّفْسِ تأْسَآءًا وَتَعْزِيَةً**
**اـِحْدَى يَدَىَّ أَصَابَتْنِى وَلَمْ تُرِدِ**
[Ben nefse, yani kendime, sabrı emrederek ve tahammülü emrederek derim: İki elimden biri beni vurdu, istemeyerek, yahut kastetmeyerek]: (TA:) **تَأْسَآءٌ**, **تَأْسِيَةٌ** ile [eş anlamlıdır; **أَسَّى**’nın mastar ismidir,] **الاـِسْوَةُ**’dendir: ve **التَّعْزِيَةُ** [yukarıda verildiği üzere mânaya gelir; yahut] **العَزَازُ**’dan türemiştir; yani “sert yer”; ve kalbin kuvvetlendirilmesi mânasınadır: yahut **عَزَوْتُهُ اـِلَى أَبِيهِ**’dendir; çünkü musibete uğrayan, kendisinden önce geçmiş atalarını hatırlar; ve mânası şudur: Nefse, onun kaybına sabırla tahammül etmesini emrederim; oğulları öldürülmüş olup sabretmiş başkalarının örneğiyle teselli olarak. (Ham ubi suprà.) ― -b2- **عَزَآءٌ** ayrıca bir شبه mastar ismidir; **عَطَآءٌ** gibi; mânası **اـِعْطَآءٌ**, **أَعْطَى**’dan: (TA:) yahut bir isimdir [sabırlı olmaya emretme yahut teşvik etme mânasında: ve bundan dolayı, teselli: ve günümüzde çoğu kez kullanıldığı üzere, matem hâli yahut merasimi; akraba ve dostların, musibete uğrayana teselli için geldikleri vakit:] **عَزَّيْتُهُ**’dan; **سَلَامٌ**’un **سَلَّمٌ**’dan ve **كَلَامٌ**’ın **كَلَّمَ**’dan olması gibi. (Msb.) —A2— **عزو** maddesine de bak.

عَزِىٌّ
**عَزِىٌّ** ذ Pek sabırlı yahut pek tahammüllü. (Ham p. 125.)

تَعْزَى
**تَعْزَى** ذ : **عزو** maddesinde **عَزْوَى**’ya bak.

مَعْزًى
**مَعْزًى** ذ [Teselli yeri: ve bundan dolayı, ölü için feryat yeri; çünkü akraba ve dostlar musibete uğrayana teselli için oraya giderler]. (A. [Orada **مَنَاحَةٌ**’ya açıklayıcı bir ek olarak kullanılmıştır.])

يَعْزَى
**يَعْزَى** ذ : **عزو** maddesinde iki yerde **عَزْوَى**’ya bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

#### Madde başı: عزو

عَزَا
عَزَا U ( n. ac. عَزْو 1 ),
a.  Traced the origin of.... to.

b.  [ La or Ila ], Fathered himself upon.

تَعَزَّوَ
تَعَزَّوَ V ,  اِعْتَزَوَ VIII ,
a.  see I (b) .

عِزْوَة
عِزْوَة [ 2t ],
a.  Relationship.

b.  Filiation, affiliation.

عَزَآء
عَزَآء [ 22A ],
a.  see 2t .

عِزَة
عِزَة ( pl. عِزُوْن ,  عِزًى ),
a.  Party, company, band.

##### Türkçe

عَزَا
عَزَا U (isim mastar: **عَزْو** 1),
a. ...’ın aslını/kökenini ...’a nisbet etti.

b. [ **لَ** veya **إِلَى** ], kendisini ...’a nisbet etti.

تَعَزَّوَ
تَعَزَّوَ V, **اِعْتَزَوَ** VIII,
a. I (b)’ye bak.

عِزْوَة
عِزْوَة [ 2t ],
a. Akrabalık.

b. Neseb, intisap.

عَزَآء
عَزَآء [ 22A ],
a. 2t’ye bak.

عِزَة
عِزَة (çoğulu: **عِزُوْن**, **عِزًى**),
a. Fırka, cemaat, takım.

#### Madde başı: عزي

عَزَى
عَزَى I ( n. ac. عَزْي 1 )
a.  [ acc. &  Ila ], Traced back to; ascribed, attributed, referred to.

عَزِيَ
عَزِيَ A ( n. ac. عَزَآء [ 22A ] )
a.  [ 'Ala ], Was patient under; consoled himself about, for; received condolence, visits of condolence.

عَزَّيَ
عَزَّيَ II ,
a.  Consoled, comforted; condoled with.

تَعَزَّيَ
تَعَزَّيَ V
a.  [ 'An ], Consoled himself for; was consoled, comforted for, about.

تَعَاْزَيَ
تَعَاْزَيَ VI ,
a.  Consoled, comforted each other.

اِعْتَزَيَ
اِعْتَزَيَ VIII ,
a.  Boasted of his descent.

عِزْيَة
عِزْيَة [ 2t ],
a.  see عَزَوَ عِزْيَة 2t .

عَزٍ
عَزٍ [ 5 ],
a.  Patient; resigned.

عَزَاء
عَزَاء [ 22A ],
a.  Patience; resignation.

b.  [ coll. ], Funeral rites.

عَزِيّ
عَزِيّ [ 25 ],
a.  see 5 .

مُعَزٍّ
مُعَزٍّ [ N. Ag.
a.  II], Consoler, comforter.

تَعْزِيَة
تَعْزِيَة [ N. Ac.
a.  II], Consolation, comfort, condolence; sympathy.

##### Türkçe

**عَزَى**
**عَزَى** I (mast. ism. **عَزْي** 1)
a. [mef‘ûl ile & **إلى** ile], -e dayandırdı; -e nisbet etti, -e izafe etti, -e havale etti.

**عَزِيَ**
**عَزِيَ** A (mast. ism. **عَزَآء** [22A])
a. [**على** ile], -e karşı sabretti; -den/-e dair kendini teselli etti; taziye kabul etti, taziye ziyaretleri aldı.

**عَزَّيَ**
**عَزَّيَ** II,
a. Teselli etti, avuttu; taziyede bulundu.

**تَعَزَّيَ**
**تَعَزَّيَ** V
a. [**عن** ile], -den dolayı kendini teselli etti; -den/-e dair teselli olundu, avutuldu.

**تَعَاْزَيَ**
**تَعَاْزَيَ** VI,
a. Birbirlerini teselli ettiler, avuttular.

**اِعْتَزَيَ**
**اِعْتَزَيَ** VIII,
a. Soyuyla övündü.

**عِزْيَة**
**عِزْيَة** [2t],
a. bk. **عَزَوَ** **عِزْيَة** 2t.

**عَزٍ**
**عَزٍ** [5],
a. Sabırlı; rıza gösteren.

**عَزَاء**
**عَزَاء** [22A],
a. Sabır; rıza.

b. [cem‘î], Cenaze merasimleri.

**عَزِيّ**
**عَزِيّ** [25],
a. bk. 5.

**مُعَزٍّ**
**مُعَزٍّ** [ism-i fâil
a. II], Teselli eden, avutan.

**تَعْزِيَة**
**تَعْزِيَة** [ism-i mastar
a. II], Teselli, avuntu, taziye; başsağlığı.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

#### Madde başı: عزو

عزو
عَزَا - يَعْزُو- عِزِيْن
عَزَا - يَعْزُو + كائن + كائناً أو شيئاً + إلى كائن أو جماعة: جعله ينتمي إلى الكائن أو الجماعة: يعزله ويميزه عن آخر ويلحقه بمجموعة أو جماعة ينتمي إليها: يفرق الأشياء إلى أفراد، ويلحق كل فرد بأصله أو جماعته أو سببه
ومثله في قولنا: يعزا هذا الأمر لأسباب كثيرة: أي يعود سببه وينتمي تفسيره لتفاسير وأسباب هي كذا
عِزِيْن : على وزن " فـِعلين " من " عَزا - يَعْزُو " وقد تكون جمع " عِزة " وأصلها " عِزوة "على وزن "فـِعلة": اسم فعل بمعنى مفعول: الجماعة المعزولة عن أقرانها  والملحقة بأخرى: فئة ضمن جمع، ولكن معزولة لا تنتمي إليهم بل تنتمي لغيرهم
﴿مهطعينعن اليمين وعن الشمال عزين﴾: متفرقين إلى مجموعات كل مجموعة لها صفة خاصة تميزها عن الأخرى، وهذه الصفة يمكن أن تكون أساساً للفرز، فتلحق كل مجموعة على أساسها بأصل أو سبب
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " العزل والتمييز والفصل والتفريق " وهي:
فَرَقَ - يَفْرُقُ، جَدَرَ - يَجْدُرُ، فَصَل - يَفْصِلُ، خَصَمَ - يَخْصِمُ، مَازَ - يَمِيْزُ، عَزَا - يَعْزُوْ
عزين
 	﴿فمال الذين كفروا قبلك مهطعين(36)عن اليمين وعن الشمال عزين(37)أيطمع كل امرئ منهم أن يدخل جنة نعيم(38)﴾ المعارج
جاء في التفسير: أصلها عزة أي متفرقين - جماعات متفرقين
مختار الصحاح
● [عزا] ع ز ا: عَزَاهُ إلى أبيه نسبه إليه من باب عدا ورمى فاعْتَزَى و تَعَزَّى أي انتمى وانتسب والاسم العَزاءُ والعزاء أيضا الصبر يقال عَزَّاهُ تَعْزِيةً فَتَعَزَّى و العِزَّةُ الفرقة من الناس والجمع ِعُزُونَ بضم العين وكسرها ومنه قوله تعالى ﴿عن اليمين وعن الشمال عِزين﴾
معجم الفرائد القرآنية:
ع ز و
"عِزِينَ" فـي قولـه تعالـى:" عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ " (37) المعارج .
عَزا إلى : نسب إلى، والعِزَةُ الجماعة، وعزين أي حلفا حلفا، وجماعة جماعة .
الراغب
عزا
- }عزين﴿(الآية:﴾عن اليمين وعن الشمال عزين﴿سورة المعارج آية 37) أي: جماعات في تفرقة، واحداتها عزة، وأصله من: عزوته فاعتزى: أي: نسبته فانتسب، فكأنهم الجماعة المنتسب بعضهم إلى بعض؛ إما في الولادة؛ أو في المصاهرة، ومنه: الاعتزاء في الحرب وهو أن يقول: أنا ابن فلان، وصاحب فلان. وروي: (من تعزى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه) (الحديث عن أبي بن كعب قال: سمعت رسول الله صلى الله عليه وسلم يقول: (من تعزى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه ولا تكنوا). أخرجه أحمد في المسند 5/136، والبخاري في الأدب المفرد رقم 936، والطبراني في الكبير 1/27، ورجاله ثقات، وإسناده صحيح) وقيل:﴾عزين{ من: عزي عزاء فهو عز (انظر: الأفعال 1/314؛ والمجمل 3/666) : إذا تصبر وتعزى. أي: تصبر وتأسى، فكأنما اسم للجماعة التي يتأسى بعضهم ببعض.
ملخص اللسان:
1.     عَزِي  يَعْزى: العَزَاءُ: الصَّبْرُ عن كل ما فَقَدْت،
2.      وعَزَا فلانٌ نفسَه إلى بني فلانٍ يَعْزُوها والاعتزاءُ: الانْتِماءُ.
3.     والاعتزاءُ: الادِّعاءُ  والشِّعارُ في الحَرْبِ منه.
4.     والعِزَةُ: عُصْبَة من الناس، والجمع عِزُونَ.
5.     والعِزَة: الجماعةُ والفِرْقَةُ من  الناسِ،
6.      معنى عِزين حِلَقاً  حِلَقاً وجَماعةً جماعةً، ويَأْتي عِزين بمعنى مُتَفَرِّقِين،
لسان العرب:
- عزا: العَزَاءُ: الصَّبْرُ عن كل ما فَقَدْت، وقيل: حُسْنُه، عَزِي  يَعْزى عَزَاءً، ممدود، فهو عَزٍ. ويقال: إنه لعَزِيٌّ صَبُورٌ إذا كان  حَسَنَ العَزَاء على المَصائِب. وعَزَّاه تَعْزِيةً، على الحذف والعِوَض،  فتَعَزَّى؛ قال سيبويه: لا يجوز غيرُ ذلك. قال أَبو زيد: الإتمامُ أَكثر في  لِسان العرب، يعني التفعيل من هذا النحو، وإنما ذكَرْت هذا ليُعْلَمَ  طريقُ القِياس فيه، وقيل: عَزَّيتُه من باب تَظَنَّيْت، وقد ذكر تعليله في  موضعه. وتقول: عَزَّيتُ فلاناً أُعَزِّيه تَعْزِيَةً أَي أَسَّيْته  وضَرَبْت له الأُسى، وأَمَرْتُه بالعَزَاء فتَعَزَّى تَعَزِّياً أَي تَصَبَّرَ  تَصَبُّراً. وتَعازى القومُ: عَزَّى بعضهم بعضاً؛ عن ابن جني.  والتَّعْزُوَةُ: العَزاءُ؛ حكاه ابن جني عن أَبي زيد، اسم لا مصدرٌ لأَن تَفْعُلَة  ليستْ من أَبْنِية المصادر، والواو ههنا ياءٌ، وإنما انقلبت للضَّمَّة  قبلَها كما قالوا الفُتُوّة.  وعَزَا الرجلَ إلى أبيه عَزْواً: نسبه، وإنه لحَسَن العِزْوةِ. قال ابن  سيده: وعزاه إلى أَبيه عَزْياً نَسَبه، وإنه لحَسَنُ العِزْيَة؛ عن  اللحياني. يقال: عَزَوْتُه إلى أَبيه وعزيتُه، قال الجوهري: والاسم العَزَاء.  وعَزَا فلانٌ نفسَه إلى بني فلانٍ يَعْزُوها عَزْواً وعَزَا واعْتَزَى  وتَعَزَّى، كله: انتَسَب، صِدْقاً أَو كَذباً، وانْتَمى إليهم مثله،  والاسمُ العِزْوَة والنِّمْوَة، وهي بالياء أَيضاً. والاعتزاءُ: الادِّعاءُ  والشِّعارُ في الحَرْبِ منه. والاعتزاءُ: الانْتِماءُ. ويقال: إلى من  تَعْزي هذا الحديث؟ أَي إلى مَن تَنْمِيه. قال ابن جريج: حدَّث عطاءٌ بحديث  فقيل له: إلى مَن تَعْزِيه؟ أَي إلى مَنْ تُسْنِدُه، وفي رواية: فقُلْتُ له  أَتَعْزِيهِ إلى أَحد؟ وفي الحديث: مَن تَعَزَّى بعَزاء الجاهلية  فأَعِضُّوه بِهَنِ أَبيه ولا تَكْنُوا؛ قوله تَعَزَّى أَي انْتَسَبَ وانْتَمى.  يقال: عَزَيْتُ الشيءَ وعَزَوْتُه أَعْزيه وأَعْزُوه إذا أَسْنَدْتَه إلى  أَحدٍ، ومعنى قوله ولا تَكْنُوا أَي قولوا له اعضَضْ بأَيْرِ أَبيك، ولا  تَكْنُوا عن الأَيْرِ بالْهَنِ.  والعَزَاءُ والعِزْوَة: اسم لدَعْوَى المُسْتَغِيثِ، وهو أَن يقول: يا  لَفُلانٍ، أَو يا لَلأَنصار، أَو يا لَلْمُهاجرينَ قال الراعي:  فَلَمَّا الْتَقَتْ فُرْسانُنا ورجالُهم،  دَعَوْا: يا لَكَعْبٍ واعْتَزَيْنا لعامِرِ  وقول بشرِ بن أَبي خازِمٍ:  نَعْلُو القَوانِسَ بالسيُّوف ونَعْتَزِي،  والخَيلُ مُشْعَرَة النُّحورِ من الدَّمِ  وفي الحديث: مَن لمْ يَتَعَزَّ بعزَاءِ الله فليس منّا أَي مَن لم  يَدْعُ بدَعْوَى الإسلامِ فيقولَ:يا لله أَو يا لَلإسلامِ أَو يا  لَلْمُسْلِمِينَ وفي حديث عمر، رضي الله عنه، أَنه قال: يا للهِ لِلْمُسْلِمِينَ  قال الأَزهري: له وَجْهان: أَحدهما أَنّ لا يَتَعَزَّى بعَزاء الجاهِليَّة  ودَعْوَى القَبائل، ولكن يقول يا لَلْمُسْلِمِينَ فتكون دَعْوَة  المُسْلِمِينَ واحدةً غيرَ مَنْهِيٍّ عنها، والوجه الثاني أَن مَعْنى التَّعَزِّي  في هذا الحديث التَّأَسِّي والصَّبرُ، فإذا أَصاب المُسْلِمَ مصيبةٌ  تَفْجَعُه قال: إنَّا لله وإنَّا إليه راجعون، كما أَمَره الله ، ومَعنى  قوله بعَزَاءِ الله أَي بتَعْزِيَةِ الله إيّاه؛ فأَقام الاسمَ مُقامَ  المَصْدرِ الحقيقي، وهو التَّعْزية، مِنْ عَزَّيْتُ كما يقال أَعْطَيْته  عَطاءً ومعناه أَعْطَيته إعطاءً. وفي الحديث: سَيَكون للْعَرَبِ دَعْوَى  قَبائِلَ، فإذا كان كذلك، فالسَّيفَ السَّيفَ حتى يَقُولوا يا لَلْمُسلمين  وقال الليث: الاعْتِزاءُ الاتّصالُ في الدَّعوَى إذا كانت حربٌ فكلُّ مَنِ  ادَّعى في شعارِهِ أَنا فلانٌ ابنُ فُلانٍ أَو فلانٌ الفُلانيُّ فقدِ  اعْتَزَى إليه.  والعِزَةُ: عُصْبَة من الناس، والجمع عِزُونَ. الأصمعي: يقال في الدارِ  عِزُونَ أَي أَصنافٌ من النَّاسِ. والعِزَة: الجماعةُ والفِرْقَةُ من  الناسِ، والهاءُ عِوَضٌ من الياء، والجَمع عِزًى على فِعَل وعِزُون، وعُزون  أَيضاً بالضم، ولم يقولوا عِزات كما قالوا ثُبات؛ وأَنشد ابن بري  للكميت:ونحنُ، وجَنْدَلٌ باغٍ، تَرَكْنا  كَتائبَ جَنْدَلٍ شَتىً عِزِينا  وقوله تعالى: عن اليَميِن وعن الشِّمالِ عِزِينَ؛ معنى عِزين حِلَقاً  حِلَقاً وجَماعةً جماعةً، وعِزُونَ: جَمْعِ عِزَةٍ فكانوا عن يَمِينِه وعن  شِماله جماعاتٍ في تَفْرِقَة. وقال الليث: العِزَةُ عُصْبَة من الناس  فَوْقَ الحَلْقَة ونُقَصانُها واو. وفي الحديث: ما لي أَراكم عِزِينَ؟  قالوا: هي الحَلْقَة المُجْتَمِعَة من الناس كأَنَّ كلَّ جماعةٍ اعْتِزَاؤها  أَي انْتِسابُها واحِدٌ، وأَصلها عِزْوَة، فحذفت الواو وجُمِعَت جمعَ  السلامَةِ على غَيْر قياسٍ كثُبِين وبُرِينَ في جمع ثُبَةٍ وبُرَةٍ.  وعِزَةٌ، مثلُ عِضَةٍ: أَصْلُها عِضْوَة، وسنذكرها في موضعها. قال ابن بري:  ويَأْتي عِزين بمعنى مُتَفَرِّقِين ولا يلزم أَن يكون من صفَة الناس  بمَنْزِلَة ثُبِين؛ قال: وشاهده ما أَنشده الجوهري:  فلما أَنْ أَتَيْنَ على أُضاخٍ،  ضَرَحْنَ حَصاهُ أَشْتاتاً عِزِينا  لأنه يريد الحَصى؛ ومثله قول ابن أَحمر البجلي:  حُلِقَتْ لَهازِمُه عِزينَ ورأْسُه،  كالقُرْصِ فُرْطِحَ من طَحِينِ شَعِيرِ  وعِزْوِيتٌ فِعْلِيتٌ؛ قال ابن سيده: وإنما حكمنا عليه بأَنَّه  فِعْلِيتٌ لوجود نَظيره وهو عِفْرِيت ونِفْريتٌ، ولا يكون فِعْويلاً لأَنه لا  نَظِيرَ له؛ قال ابن بري: جَعَلَه سيبويه صفَة وفسَّره ثعلب بأَنه القصير.  وقال ابن دُرَيد: هو اسم مَوْضِع. وبَنو عَزْوانَ: حَيٌّ من الجِنِّ؛ قال  ابن أَحمر يصف الظَّلِيمَ والعربُ تقول إن الظِّلِيمَ من مَراكِبِ  الجنِّ:  حَلَقَتْ بَنُو عَزْوَانَ جُؤْجُؤْهُ  والرأْسَ، غيرَ قَنازِعٍ زُعْرِ  قال الليث: وكلمة شَنْعاءُ من لغة أَهل الشحر، يقولون يَعْزَى ما كان  كذا وكذا، كما نقولُ نحن: لعَمْري لقد كان كذا وكذا، ويَعْزِيكَ ما كان  كذا، وقال بعضهم: عَزْوَى، كأَنهم كلمة يُتَلَطَّف بها. وقيل: بِعِزِّي، وقد  ذُكِرَ في عزز؛ قال ابن دريد: العَزْوُ لغة مرغوبٌ عنها يَتكلم بها  بَنُو مَهْرَة بن حَيْدَانَ، يقولون عَزْوَى كأَنها كلمة يُتَلَطّفُ بها،  وكذلك يقولون يَعْزى.
مقاييس اللغة:
(عزو/ي) العين والزاء والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على الانتماء والاتِّصال.
قال الخليل: الاعتزاء: الاتّصال في الدَّعوى إذا كانت حربٌ، فكلُّ مَن ادَّعى في شعاره فقد اعْتَزَى، إذ قال أنا فلانُ بنُ فلان فقد اعتَزَى إليه. وفي الحديث: "مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه"، وهو أن يقول يا لفلان. قال:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
وقال آخَر:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
فهذا الأصل، وأمّا قولهم: عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً، وإنه لَعَِزيٌّ([14]) أي صبور، إذا كان حسَنَ العزَاء على المصائب، فهذا من الأصل الذي ذكرناه، ولأنَّ معنى التعزِّي هو أن يتأسَّى بغيره فيقول: "حالي مثلُ حالِ فلان. ولذلك قيل: تأسَّى، أي جعل أمرَه أُسوة أمرِ غيره. فكذلك التعزِّي. وقولك عَزّيتُه، أي قلتُ له انظُرْ إلى غيرك ومن أصابَه مثلُ ما أصابك. والأصل هذا الذي ذكرناه.
القاموس المحيط:
و العِزَةُ، كعِدَةٍ العُصْبَةُ مِنَ الناسِ ج عِزُونَ. وعَزاهُ إلَى أبِيه نَسَبَهُ إلَيْه. وإنَّهُ لحَسَنُ العِزْوَةِ والعِزْيَةِ، مَكْسُورَتَيْنِ. وعَزا هُوَ إلَيْهِ، و لَهُ، واعْتَزَى وتَعَزَّى انْتَسَبَ صِدْقاً أو كَذِباً.
وَعَزْوَى وتَعْزَى: كَلِمَتَا اسْتِعْطافٍ. وعِزْوِيتُ، بالكسرِ: ع. وبَنُو عَزْوانَ: حَيٌّ مِنَ الجِنِّ.
ي العَزَاءُ الصَّبْرُ، أَو ْحُسْنُهُ، كالتَّعْزُوَةِ. عَزِيَ، كَرَضِيَ، عَزَاءً، فَهْوَ عَزٍ، وعَزَّاهُ تَعْزِيَةً.
وتَعَازَوْا: عَزَّى بَعْضُهُمْ بَعْضاً. وعَزاهُ يَعْزِيهِ، كيَعْزُوهُ. والاعْتِزاءُ: الادِّعاءُ، والشِعارُ في الحَرْبِ. ويَعْزَى ما كان كذا، كَقَوْلِكَ: لَعَمْرِي لَقَدْ كانَ كَذا.
تاج العروس:
( والعزة كعدة العصبة من الناس ) فوق الحلقة وفى الصحاح الفرقه من الناس وقال الراغب الجماعة المنتسبة بعضهم الى بعض اما في الولادة واما في المظاهرة وقيل من عزى عزاء إذا صبر كأنهم الجماعة التى يتأسى بعضهم ببعض قال الجوهرى والهاء عوض عن الواو الاصل عزو ( ج عزون ) بكسر ففتح وعزون أيضا بالضم وعزى بكسر ففتح ولم يقولوا عزات كما قالوا ثبات ومنه قوله تعالى عن اليمين وعن الشمال عزين أي جماعات في تفرقة قال الشاعر فلما أن أتين على أضاخ * ضرحن حصاه أشتاتا عزينا قال الا صمعى في الدار عزون أي أصناف من الناس كما في الصحاح ( وعزاه الى أبيه ) يعزوه عزوا ( نسبه إليه وانه لحسن العزوة والعزية مكسورتين ) أي الانتساب ( وعزا هو إليه و ) عزا ( له واعتزى وتعزى ) كله ( انتسب ) له واليه ( صدقا ) كان ( أو كذبا ) والاسم العزوة والعزاء وفى الحديث من تعزى بعزاء الجاهلية فأعضوه بهن أبيه ولا تكنوا يعنى انتسب الى الجاهلية وانتمى كيالفلان ويا لبنى فلان ( وعزوى وتعزى كلمتا استعطاف ) وهى لغة لمهرة بن حيدان مرغوب عنها ونص ابن دريد في الجمهرة والعزو لغة مرغوب عنها يتكلم بها بنومهرة بن حيدان يقولون عزوى وهى كلمة يتلطف بها وكذلك يقولون يعزى فتأمل ( وعزويت بالكسر ع ) وهو كعفريت ونفريت أي فعليت ولا يكون فعويلا لانه لا نظير له وضبطه أبو حيان بالعين والغين قال وتاؤه زائدة إذا ليس فعليان لان الواو لا تكون أصلا في رباعى غير مضعف ولافعويلا لكونه مفقودا فتعين كونه فعليتا نقله شيخنا ( وبنو عزوان حى من الجن ) عن ابن سيده * ومما يستدرك عليه عزوان بن زيد الرقاشى روى عن الحسن البصري وعزوان رجل آخر من التابعين ( ى العزاء ) كسماء ( الصبر ) عن كل ما فقدت ( أو حسنه ) ومنه قولهم أحسن الله عزاءك ( كالتعزوة ) كذا في النسخ والصواب كالتعزية وأنشد الحماسي لاعرابي قتل أخوه ابنا له أقول للنفس تأساء وتعزية * احدى يدى أصابتني ولم ترد وقد ( عزى كرضى ) يعزى ( عزاء فهو عز ) منقوص ( وعزاه تعزية ) أمره العزاء ( وتعاز واعزى بعضهم بعضا وعزاه ) إليه ( يعزيه كيعزوه ) ومنه الى من تعزى هذا الحديث أي تسنده وتنميه ( والاعتزاء الادعاء والشعار في الحرب ) كأن يقول يالفلان ويالبنى فلان وقد نهى عن ذلك ( و ) من لغة أهل الشجر كلمة شنعاء يقولون ( يعزى ماكان كذا ) وكذا ( كقولك لعمري لقد كان كذا ) وكذا * ومما يستدرك عليه التعزى التصبر وبه فسر الحدى من لم يتعز بعزاء الله فليس منا أي لا يتأسى ولا يتصبر والعزاء اسم قام مقام المصدر كأعطاه عطاء أي اعطاء والتعزاء التعزية ووجد في بعض نسخ الحماسة * أقول للنفس تعزاء وتسلية * في قول الاعرابي الذى تقدم انشاده

##### Türkçe

عزو
**عَزَا - يَعْزُو- عِزِيْن**
Cuma, 11 Şubat/Febrüar 2011 15:20 yazar: Administrator
**عَزَا - يَعْزُو** + bir varlık + bir varlığı yahut bir şeyi + bir varlığa yahut bir topluluğa: onu varlığa yahut topluluğa mensup kıldı: onu başkasından ayırır ve temyiz eder ve onu, kendisine mensup olduğu bir küme yahut topluluğa ilhak eder: şeyleri fertlere ayırır ve her ferdi aslına yahut topluluğuna yahut sebebine ilhak eder.
Ve bunun benzeri, bizim sözümüzde: bu iş birçok sebebe **يعزا** edilir: yani onun sebebi döner ve onun açıklaması, şöyle şöyle olan tefsirlere ve sebeplere mensup olur.
**عِزِيْن**: **" فـِعلين "** vezni üzere, **" عَزا - يَعْزُو "**dan; ve **" عِزة "**nin cemi‘i de olabilir; aslı **" عِزوة "**dir, **"فـِعلة"** vezni üzere: mef‘ûl manasında fiil ismi: akranlarından ayrılmış ve başkasına ilhak edilmiş topluluk: bir cem‘ içinde bir fırka; fakat ayrılmıştır, onlara mensup değildir; bilakis başkalarına mensuptur.
﴿**مهطعينعن اليمين وعن الشمال عزين**﴾: gruplara ayrılmış olarak; her grubun, onu ötekinden ayıran özel bir sıfatı vardır; bu sıfat ayırmanın bir esası olabilir; böylece her grup, onun esasına göre bir asla yahut bir sebebe ilhak edilir.
Ve lafız, **" العزل والتمييز والفصل والتفريق "** lafızlar grubuna mensuptur; bunlar:
**فَرَقَ - يَفْرُقُ**، **جَدَرَ - يَجْدُرُ**، **فَصَل - يَفْصِلُ**، **خَصَمَ - يَخْصِمُ**، **مَازَ - يَمِيْزُ**، **عَزَا - يَعْزُوْ**

عزين
﴿**فمال الذين كفروا قبلك مهطعين(36)عن اليمين وعن الشمال عزين(37)أيطمع كل امرئ منهم أن يدخل جنة نعيم(38)﴾** المعارج
Tefsirde geldi: aslı **عزة**dir; yani: dağınık—dağınık topluluklar.

مختار الصحاح
● [**عزا**] ع ز ا: **عَزَاهُ** onu babasına **إلى أبيه**: onu ona nisbet etti; **عدا** ve **رمى** babından; sonra **فاعْتَزَى** ve **تَعَزَّى**: yani mensup oldu ve nesebini iddia etti. İsim: **العَزاءُ**. **العزاء** ayrıca sabırdır; denir: **عَزَّاهُ تَعْزِيةً**; sonra **فَتَعَزَّى**. Ve **العِزَّةُ**: insanlardan bir fırka; cemi‘i **ِعُزُونَ**dur; **العين**in zammesiyle ve kesresiyle. Ondandır, Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**عن اليمين وعن الشمال عِزين**﴾.

معجم الفرائد القرآنية:
ع ز و
**"عِزِينَ"** Allah Teâlâ’nın sözünde: **" عَنِ الْيَمِينِ وَعَنِ الشِّمَالِ عِزِينَ "** (37) المعارج.
**عَزا إلى**: nisbet etti; ve **العِزَةُ**: topluluk; ve **عزين** yani: bölük bölük, topluluk topluluk.

الراغب
عزا
- **}عزين﴿** (âyet: **﴾عن اليمين وعن الشمال عزين﴿** سورة المعارج âyet 37) yani: ayrılık içinde topluluklar; tekilleri **عزة**dir. Aslı şundandır: **عزوته فاعتزى**: yani onu nisbet ettim de o nisbetlendi; sanki onlar, bazısı bazısına mensup olan topluluktur; ya doğumda, yahut sıhrî hısımlıkta. Ondandır: savaşta **الاعتزاء**; o da şunu söylemektir: ben falanın oğluyum, falanın yoldaşıyım. Ve rivayet edildi: (Kim cahiliye **بعزاء**ı ile **تعزى** ederse onu babasının **هن**i ile ısırtın) (hadis Übey b. Ka‘b’dan: dedi ki: Resûlullah صلى الله عليه وسلم’i şöyle derken işittim: (Kim cahiliye **بعزاء**ı ile **تعزى** ederse onu babasının **هن**i ile ısırtın ve kinayeli söylemeyin). Ahmed, Müsned 5/136; Buhârî, el-Edebü’l-müfred no 936; Taberânî, el-Kebîr 1/27; râvileri sika, isnadı sahih). Ve denildi: **﴾عزين{** şundandır: **عزي عزاء فهو عز** (bak: الأفعال 1/314; والمجمل 3/666): sabretti ve **تعزى** etti; yani sabretti ve teselli buldu; sanki o, bazısı bazısına teselli olan topluluğun ismidir.

ملخص اللسان:
1. **عَزِي  يَعْزى**: **العَزَاءُ**: kaybettiğin her şeye karşı sabır.
2. Ve falan, kendisini falanoğullarına **عَزَا** etti; onu **يَعْزُوها**; ve **الاعتزاءُ**: mensubiyet.
3. Ve **الاعتزاءُ**: iddia; ve savaşta şiar ondandır.
4. Ve **العِزَةُ**: insanlardan bir **عُصْبَة**; cemi‘i **عِزُونَ**.
5. Ve **العِزَة**: insanlardan topluluk ve fırka.
6. **عِزين**in manası: halka halka ve topluluk topluluk; ve **عِزين**, **مُتَفَرِّقِين** manasında gelir.

لسان العرب:
- **عزا**: **العَزَاءُ**: kaybettiğin her şeye karşı sabır; ve denildi: onun güzelliği. **عَزِي  يَعْزى عَزَاءً**: medli; o hâlde o **عَزٍ**dir. Ve denir: o, musibetler üzerine **حَسَنَ العَزَاء** sahibi ise, elbette **عَزِيٌّ صَبُورٌ**dur. Ve **عَزَّاه تَعْزِيةً**: hazif ve ivaz üzere; sonra **فَتَعَزَّى**; Sîbeveyh dedi: bundan başkası caiz değildir. Ebû Zeyd dedi: tamamlamak, Arap lisanında daha çoktur; yani bu nev‘den tef‘îl; bunu ancak, onda kıyas yolunun bilinsin diye zikrettim. Ve denildi: **عَزَّيتُه** (ben onu teselli ettim) **تَظَنَّيْت** babından; onun ta‘lîlini yerinde zikretmiştir. Ve dersin: **عَزَّيتُ فلاناً أُعَزِّيه تَعْزِيَةً**: yani onu teselli ettim ve ona teselli vurdum; ve ona **العَزَاء**ı emrettim de **فَتَعَزَّى تَعَزِّياً**: yani sabretti, sabretmece. Ve **تَعازى القومُ**: kavim birbirini teselli etti; İbn Cinnî’den. Ve **التَّعْزُوَةُ**: **العَزاءُ**; İbn Cinnî bunu Ebû Zeyd’den nakletti; masdar değil isimdir; çünkü **تَفْعُلَة** masdarların binalarından değildir. Ve buradaki **الواو** bir **ياء**dır; ancak öncesindeki zamme sebebiyle döndü; tıpkı **الفُتُوّة** dedikleri gibi.
Ve adamı babasına **عَزَا** etti, **عَزْواً**: onu nisbet etti; ve o, **حَسَن العِزْوةِ**dir. İbn Sîde dedi: ve onu babasına **عَزْياً** nisbet etti; ve o, **حَسَنُ العِزْيَة**dir; Lihyânî’den. Denir: onu babasına **عَزَوْتُه** ve **عزيتُه**. Cevherî dedi: isim **العَزَاء**dır.
Ve falan, kendisini falanoğullarına **عَزَا** eder; onu **يَعْزُوها عَزْواً**; ve **عَزَا** ve **اعْتَزَى** ve **تَعَزَّى**: hepsi, doğru yahut yalan olarak nesebini iddia etti; ve onlara mensup oldu. İsim: **العِزْوَة** ve **النِّمْوَة**; o, **ياء** ile de gelir. Ve **الاعتزاءُ**: iddia; ve savaşta şiar ondandır. Ve **الاعتزاءُ**: mensubiyet. Ve denir: bu hadisi kime **تَعْزي** ediyorsun? yani onu kime **تَنْمِيه** ediyorsun. İbn Cüreyc dedi: Atâ bir hadis anlattı; ona denildi: onu kime **تَعْزِيه** ediyorsun? yani onu kime isnad ediyorsun. Bir rivayette: ona dedim ki: onu birine **أَتَعْزِيهِ** ediyor musun? Ve hadiste: kim cahiliye **بعَزاء**ı ile **تَعَزَّى** ederse onu babasının **هَن**i ile ısırtın ve kinayeli söylemeyin; onun sözü **تَعَزَّى**: yani nesebini iddia etti ve mensup oldu. Denir: şeyi **عَزَيْتُ** ve **عَزَوْتُه**; onu **أَعْزيه** ve **أَعْزُوه**: onu birine isnad ettiğim zaman. Ve onun sözü **ولا تَكْنُوا**nun manası: yani ona “babanın **أَيْر**ini ısır” deyin; **الأَيْر** hakkında **الْهَن** ile kinaye yapmayın.
Ve **العَزَاءُ** ve **العِزْوَة**: yardım isteyenin çağrısının ismidir; o da şudur: “ya falan!” yahut “ya **لَلأَنصار**!” yahut “ya **لَلْمُهاجرينَ**!” demesi. Râ‘î dedi:
فَلَمَّا الْتَقَتْ فُرْسانُنا ورجالُهم،
دَعَوْا: يا لَكَعْبٍ واعْتَزَيْنا لعامِرِ
Ve Bişr b. Ebî Hâzim’in sözü:
نَعْلُو القَوانِسَ بالسيُّوف ونَعْتَزِي،
والخَيلُ مُشْعَرَة النُّحورِ من الدَّمِ
Ve hadiste: kim Allah’ın **بعزَاءِ**ı ile **يَتَعَزَّ** etmezse bizden değildir; yani kim İslâm çağrısı ile çağırmaz da “ya Allah!” yahut “ya **لَلإسلامِ**!” yahut “ya **لَلْمُسْلِمِينَ**!” demezse. Ve Ömer’in, رضي الله عنه, hadisinde: “ya Allah, **لِلْمُسْلِمِينَ**!” dedi. Ezherî dedi: onun iki vechi vardır: birincisi, cahiliye **بعَزاء**ı ve kabile çağrısı ile **يَتَعَزَّى** etmemesidir; bilakis “ya **لَلْمُسْلِمِينَ**!” der; böylece Müslümanların çağrısı, nehyedilmiş olmayan tek bir çağrı olur. İkinci vech: bu hadiste **التَّعَزِّي**nin manası, teselli ve sabırdır; Müslümana onu yürek yakan bir musibet isabet edince “**إنَّا لله وإنَّا إليه راجعون**” der; Allah’ın ona emrettiği gibi. Ve onun sözü **بعَزَاءِ الله**: yani Allah’ın onu teselli etmesiyle; böylece ismi, hakiki masdarın yerine ikame etti; o da **التَّعْزية**dir; **عَزَّيْتُ**ten; tıpkı “ona **عَطاءً** verdim” denmesi gibi; manası “ona **إعطاءً** verdim”dir. Ve hadiste: Araplar için kabile çağrısı olacaktır; böyle olunca, kılıç kılıç; ta ki “ya **لَلْمُسلمين**!” desinler.
Ve Leys dedi: **الاعْتِزاءُ**: savaş olduğunda iddiada bağlantıdır; her kim şiarında “ben falan oğlu falanım” yahut “falan falanî” diye iddia ederse, ona **اعْتَزَى** etmiştir.
Ve **العِزَةُ**: insanlardan bir **عُصْبَة**; cemi‘i **عِزُونَ**. Asma‘î: evde **عِزُونَ** denir; yani insanlardan sınıflar. Ve **العِزَة**: insanlardan topluluk ve fırka; **الهاء**, **الياء**dan ivazdır; cemi‘i **عِزًى** (فِعَل üzere) ve **عِزُون** ve **عُزون** (zamme ile) dahi. **عِزات** demediler; tıpkı **ثُبات** dedikleri gibi. İbn Berrî, Kümeyt için inşad etti:
ونحنُ، وجَنْدَلٌ باغٍ، تَرَكْنا
كَتائبَ جَنْدَلٍ شَتىً عِزِينا
Ve Allah Teâlâ’nın sözü: **عن اليَميِن وعن الشِّمالِ عِزِينَ**; **عِزين**in manası: halka halka ve topluluk topluluk. Ve **عِزُونَ**: **عِزَة**nin cem‘idir; böylece onun sağında ve solunda, ayrılık içinde topluluklar oldular. Leys dedi: **العِزَةُ**: halkadan yukarı bir **عُصْبَة**; ve onun noksanı **واو**dur. Ve hadiste: “bana ne oluyor da sizi **عِزِينَ** görüyorum?” Dediler ki: o, insanlardan toplanmış halkadır; sanki her topluluğun **اعْتِزَاؤها**sı, yani mensubiyeti birdir. Aslı **عِزْوَة**dir; **الواو** hazfedildi ve selâmet cemi‘iyle, kıyasa aykırı olarak cem‘ edildi; tıpkı **ثُبِين** ve **بُرِينَ**in, **ثُبَة** ve **بُرَة** cem‘inde olması gibi.
Ve **عِزَةٌ**, **عِضَةٍ** gibi: aslı **عِضْوَة**dir; onu yerinde zikredeceğiz. İbn Berrî dedi: **عِزين**, **مُتَفَرِّقِين** manasında gelir; insanların sıfatı olmak bakımından **ثُبِين** gibi olmasını gerektirmez. Dedi: şahidi, Cevherî’nin inşad ettiği şudur:
فلما أَنْ أَتَيْنَ على أُضاخٍ،
ضَرَحْنَ حَصاهُ أَشْتاتاً عِزِينا
çünkü o, **الحَصى**yı kasteder. Ve bunun benzeri, İbn Ahmer el-Becelî’nin sözü:
حُلِقَتْ لَهازِمُه عِزينَ ورأْسُه،
كالقُرْصِ فُرْطِحَ من طَحِينِ شَعِيرِ
Ve **عِزْوِيتٌ**: **فِعْلِيتٌ**; İbn Sîde dedi: biz ona ancak **فِعْلِيتٌ** hükmünü verdik; çünkü onun nazîri vardır; o da **عِفْرِيت** ve **نِفْريتٌ**dur. Ve **فِعْويلاً** olmaz; çünkü onun nazîri yoktur. İbn Berrî dedi: Sîbeveyh onu sıfat yaptı; Sa‘leb onu “kısa” diye tefsir etti. İbn Düreyd dedi: o, bir yer adıdır. Ve **بَنو عَزْوانَ**: cinlerden bir kabiledir. İbn Ahmer, devekuşunu vasfederken dedi; Araplar, devekuşunun cinlerin bineklerinden olduğunu söyler:
حَلَقَتْ بَنُو عَزْوَانَ جُؤْجُؤْهُ
والرأْسَ، غيرَ قَنازِعٍ زُعْرِ
Leys dedi: **شَنْعاءُ** bir kelimedir; **الشحر** ehlinin dilindendir; “**يَعْزَى** şu şöyle şöyle oldu” derler; tıpkı bizim “**لعَمْري** elbette şöyle şöyle oldu” dememiz gibi. Ve “**يَعْزِيكَ** şu şöyle şöyle oldu” derler. Bazıları dedi: **عَزْوَى**; sanki onlar, kendisiyle yumuşaklık yapılan bir kelimedir. Ve denildi: **بِعِزِّي**; **عزز**de zikredilmiştir. İbn Düreyd dedi: **العَزْوُ** rağbet edilmeyen bir dildir; onunla **بَنو مَهْرَة بن حَيْدَانَ** konuşur; “**عَزْوَى**” derler; sanki o, kendisiyle yumuşaklık yapılan bir kelimedir; yine böyle “**يَعْزى**” derler.

مقاييس اللغة:
(عزو/ي) **العين** ve **الزاء** ve illetli harf: mensubiyet ve bağlantıya delâlet eden sahih bir asıldır.
Halîl dedi: **الاعتزاء**: savaş olduğunda iddiada bağlantıdır; her kim şiarında iddia ederse, **اعْتَزَى** etmiştir; zira “ben falan oğlu falanım” dediğinde ona **اعتَزَى** etmiştir. Ve hadiste: "**مَنْ تَعزَّى بعَزَاء الجاهليَّة فأَعِضُّوه**"; o, “ya falan!” demesidir. Dedi:
فلما التقتْ فُرسانُنا ورجالُهم *** دَعَوْا يا لَكَعبٍ واعتَزَيْنا لعامِرِ([13])
Ve bir başkası dedi:
فكيفَ وأصْلي من تميمٍ وفرعُها  *** إلى أصل فَرعي واعتزائي اعتزاؤها
İşte bu asıldır. Ama onların sözü: **عَزِيَ الرّجلُ يَعْزَى عَزاءً** ve o, elbette **لَعَِزيٌّ**([14]) yani sabırlıdır; musibetler üzerine **حسَنَ العزَاء** sahibi olduğunda; bu, zikrettiğimiz asıldandır. Çünkü **التعزِّي**nin manası, başkasıyla teselli bulmasıdır; böylece der: “benim hâlim falanın hâli gibidir.” Bundan dolayı “**تأسَّى**” denildi; yani işini, başkasının işinin örneği kıldı. İşte **التعزِّي** de böyledir. Ve senin sözün **عَزّيتُه**: yani ona “başkasına bak; senin başına gelenin benzeri onun başına geldi” dedim. Asıl, zikrettiğimiz budur.

القاموس المحيط:
Ve **العِزَةُ**, **عِدَةٍ** gibi: insanlardan **العُصْبَةُ**; cemi‘i **عِزُونَ**. Ve **عَزاهُ إلَى أبِيه**: onu ona nisbet etti. Ve o, **حَسَنُ العِزْوَةِ** ve **العِزْيَةِ**dir; ikisi de meksûr. Ve o, ona **عَزا** etti; ve ona, ve **اعْتَزَى** ve **تَعَزَّى**: doğru yahut yalan olarak nesebini iddia etti.
Ve **وَعَزْوَى** ve **تَعْزَى**: iki istia‘tâf kelimesidir. Ve **عِزْوِيتُ**, kesre ile: **ع**. Ve **بَنُو عَزْوانَ**: cinlerden bir kabiledir.
**ي** **العَزَاءُ**: sabır; yahut onun güzelliği; **كالتَّعْزُوَةِ** gibi. **عَزِيَ**, **رَضِيَ** gibi; **عَزَاءً**; o hâlde o **عَزٍ**dir. Ve **عَزَّاهُ تَعْزِيَةً**.
Ve **وتَعَازَوْا**: bazısı bazısını **عَزَّى** etti. Ve **عَزاهُ يَعْزِيهِ**: **كيَعْزُوهُ**. Ve **الاعْتِزاءُ**: iddia; ve savaşta şiar. Ve “**يَعْزَى** şu şöyle oldu”: senin “**لَعَمْرِي** elbette şöyle oldu” sözün gibi.

تاج العروس:
( Ve **العزة** **كعدة**: insanlardan **العصبة** ) halkadan yukarı; ve **الصحاح**ta: insanlardan fırka. Râgıb dedi: bazısı bazısına mensup olan topluluk; ya doğumda ya da sıhrî hısımlıkta. Ve denildi: **عزى عزاء**dan; sabretti; sanki onlar, bazısı bazısına teselli olan topluluktur. Cevherî dedi: **الهاء**, **الواو**dan ivazdır; asıl **عزو**dur. (cemi‘i **عزون**) kesre sonra fetha ile; ve **عزون** zamme ile de. Ve **عزى** kesre sonra fetha ile. **عزات** demediler; tıpkı **ثبات** dedikleri gibi. Ondandır, Allah Teâlâ’nın sözü: **عن اليمين وعن الشمال عزين**; yani ayrılık içinde topluluklar. Şair dedi:
فلما أن أتين على أضاخ * ضرحن حصاه أشتاتا عزينا
Asma‘î dedi: evde **عزون**: yani insanlardan sınıflar; **الصحاح**ta olduğu gibi. (Ve onu babasına **عزاه** etti) onu **يعزوه عزوا** (ona nisbet etti; ve o, **حسن العزوة والعزية**dir; ikisi de meksûr) yani mensubiyet. (Ve o, ona **عزا** etti ve) ona **عزا** etti; ve (ona; ve **اعتزى** ve **تعزى**) hepsi (nesebini iddia etti) ona ve ona (doğru) olduysa (yahut yalan). İsim: **العزوة** ve **العزاء**. Ve hadiste: kim cahiliye **بعزاء**ı ile **تعزى** ederse onu babasının **هن**i ile ısırtın ve kinayeli söylemeyin; yani cahiliyeye nisbet etti ve mensup oldu; “ya falan, ya falanoğulları” gibi. (Ve **عزوى** ve **تعزى** iki istia‘tâf kelimesidir) o, **مهرة بن حيدان**ın dilidir; rağbet edilmeyen. İbn Düreyd, **الجمهرة**de nass etti: **العزو** rağbet edilmeyen bir dildir; onunla **بنو مهرة بن حيدان** konuşur; “**عزوى**” derler; o, kendisiyle yumuşaklık yapılan bir kelimedir; yine böyle “**يعزى**” derler; düşün. (Ve **عزويت** kesre ile: **ع**) o, **عفريت** ve **نفريت** gibi; yani **فعليت**; **فعويلا** olmaz; çünkü onun nazîri yoktur. Ebû Hayyân onu **العين** ve **الغين** ile ضبط etti; dedi ki: onun **تاء**sı zâiddir; o hâlde **فعليان** değildir; çünkü **الواو**, şeddesiz rubâ‘îde asl olmaz; ve **فعويلا** da değildir; çünkü o yoktur; böylece onun **فعليتا** olması taayyün etti; bunu şeyhimiz nakletti. (Ve **بنو عزوان** cinlerden bir kabiledir) İbn Sîde’den. * Ve bunun üzerine istidrâk edilendir: **عزوان بن زيد الرقاشى**; Hasan el-Basrî’den rivayet etti; ve **عزوان** tâbiînden başka bir adamdır. ( **ى العزاء** ) **سماء** gibi: (sabır) kaybettiğin her şeye karşı; (yahut onun güzelliği). Ondandır onların sözü: Allah senin **عزاء**ını güzel kılsın. (**كالتعزوة**) nüshalarda böyle; doğrusu: **كالتعزية**. Ve **الحماسي** bir bedevî için inşad etti; kardeşi onun bir oğlunu öldürmüştü:
أقول للنفس تأساء وتعزية * احدى يدى أصابتني ولم ترد
Ve ( **عزى كرضى** ) **يعزى** ( **عزاء فهو عز** ) noksan. (Ve **عزاه تعزية** ) ona **العزاء**ı emretti. (Ve **تعاز واعزى** bazısı bazısını **عزّى** etti; ve **عزاه** ) ona ( **يعزيه كيعزوه** ). Ondandır: bu hadisi kime **تعزى** ediyorsun? yani onu isnad eder ve ona nisbet edersin. (Ve **الاعتزاء**: iddia; ve savaşta şiar) “ya falan, ya falanoğulları” gibi; bundan nehyedilmiştir. (Ve) **الشجر** ehlinin dilinden, çirkin bir kelime: “(**يعزى** şu şöyle oldu)” ve şöyle; (senin “**لعمري** elbette şöyle oldu” sözün gibi). * Ve bunun üzerine istidrâk edilendir: **التعزى**: sabretme; bununla, “kim Allah’ın **بعزاء**ı ile **يتعز** etmezse bizden değildir” hadisi tefsir edildi; yani teselli bulmaz ve sabretmez. Ve **العزاء**, masdarın yerine kaim bir isimdir; tıpkı “ona **عطاء** verdi” yani “**اعطاء**” gibi. Ve **التعزاء**: **التعزية**. Ve **الحماسة**nin bazı nüshalarında bulundu:
أقول للنفس تعزاء وتسلية *
önce geçen bedevînin sözünde.
