# عزي — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B2%D9%8A/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عزي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D9%8A.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عزو

: ( و ( *!العِزَةُ ، كعِدَةٍ : العُصْبَةُ من النَّاسِ ) فَوْقَ الحَلْقةِ .
وفي الصِّحاح : الفِرْقَةُ مِن الناسِ .
وقالَ الراغبُ : الجماعَةُ المُنْتَسبَةُ بعضُهم إلى بعضٍ إمَّا في الوِلادَةِ ، وإمَّا في المظاهَرَةِ . وقيلَ : من *!عَزِيَ *!عَزَاءً إذا صَبَرَ ، كأنَّهم الجماعَةُ التي يتَأَسَّى بعضُهم ببعضٍ ، قال الجوهري : والهاءُ عِوَضٌ عن الواوِ ، والأصْلُ *!عِزْوٌ ، ( ج *!عِزَوْنَ ) بكسْرٍ ففتح ، *!وعُزُونَ أَيْضاً بالضمِّ ، *!وعِزًى بكسْرٍ ففتحٍ ، ولم يقولُوا *!عِزَات كما قالوا ثُبات ؛ ومنه قولُه تعالى : ﴿عن اليَمِين وعن الشِّمالِ *!عِزِينَ﴾ ، أَي جَمَاعَات في تَفْرقة ؛ قالَ الشاعِرُ :
فلما أَنْ أَتَيْنَ على أَضاخٍ
ضَرَحْنَ حَصاهُ أَشْتاتاً *!عِزِينا قالَ الأَصْمعي : في الدارِ عِزُونَ أَي أَصْنافٌ مِن الناسِ ؛ كما في الصِّحاح .
( *!وعَزاهُ إلى أَبيهِ ) *!يَعْزُوهُ *!عَزْواً : ( نَسَبَه إليه ؛ وإنَّه لحَسَنُ *!العِزْوَةِ والعِزْيَةِ ، مَكْسُورَتَيْن ) ، أَي الانْتِسابِ ( *!وعَزا هُوَ إلَيْهِ و ) *!عَزا ( لَهُ *!واعْتَزَى *!وتَعَزَّى ) : ) كُلُّه ( انْتَسَبَ ) له وإليه ( صِدْقاً ) كانَ ( أَوْ كَذِباً ) ، والاسْمُ *!العِزْوَةُ

*!والعَزاءُ .
وفي الحديثِ : ( مَنْ *!تَعَزَّى *!بعَزاءِ الجاهِلِيَّةِ فأَعِضُّوه بهَنِ أَبيهِ ولا تَكْنُوا ) ، يَعْنِي انْتَسَبَ إلى الجاهِلِيَّة وانْتَمَى كيا لَفُلانٍ ويا لبَنِي فلانٍ .
( *!وعَزْوَى *!وتَعْزَى : كَلِمَتا اسْتِعْطافٍ ) ، وهي لُغَةٌ لمَهْرَة بن حَيْدانَ مَرْغوبٌ عنها .
ونَصُّ ابنِ دُرَيْدٍ في الجَمْهرةِ : *!والعَزْوُ لُغَةٌ مَرْغوبٌ عنها يَتكلَّم بها بَنُو مَهْرَة بنِ حَيْدانَ ، يقولُونَ : *!عَزْوَى ، وهي كلمةٌ يُتَلَطَّفُ بها ، وكذلكَ يقُولونَ *!يَعْزى فتأَمَّل .
( *!وعِزْوِيتُ ، بالكسْرِ : ع ) ، وهو كعِفْرِيتٍ ونِفْريتٍ ، أَي فِعْليت ، ولا يكونُ فِعْويلاً لأنَّه لا نَظِيرَ له .
وضَبَطَه أَبو حيَّان بالعَيْن والغَيْن ، قالَ : وتاؤُهُ زائِدَةٌ إذ ليسَ فِعْلِيلاً لأنَّ الواوَ لا تكونُ أَصْلاً في رباعي غَيْر مُضَعَّف ولا فِعْويلاً لكوْنِه مَفْقوداً فتَعيَّن كَوْنه فِعْلِيتا ؛ نقلَهُ شيْخُنا .
( وبَنُو *!عَزْوانَ : حيٌّ مِنَ الجِنِّ ) ؛ ) عن ابنِ سِيدَه .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
عزوانُ بنُ زَيْدٍ الرّقاشِيُّ : رَوَى عن الحَسَنِ البَصْرِيّ .
*!وعَزْوَانُ : رجُلٌ آخرُ مِن التَّابِعِينَ .

### Türkçe

: ( ve ( **العِزَةُ** , **عِدَةٍ** gibi: insanların **العُصْبَةُ**’si ) halkanın üstündedir.
Ve **الصِّحاح**’ta: insanlardan **الفِرْقَةُ**’dır.
Ve **الراغبُ** dedi: bazısı bazısına, ya doğumda ya da yardımlaşmada nisbetli olan **الجماعَةُ**. Ve denildi: **عَزِيَ** **عَزَاءً** “sabredince”dendir; sanki onlar, bazısı bazısıyla teselli bulan cemaat gibidir; **الجوهري** dedi: **الهاءُ** **الواوِ**’dan bedeldir; asl **عِزْوٌ**’dur, (çoğulu **عِزَوْنَ**) kesre ile sonra fetha ile; **وعُزُونَ** da zamme ile; ve **عِزًى** kesre ile sonra fetha ile; **عِزَات** demediler, **ثُبات** dedikleri gibi; ondandır O’nun (yüce) sözü: ﴿sağdan ve soldan **عِزِينَ**﴾, yani ayrılık içinde cemaatler; şair dedi ki:
Ne vakit ki **أَضاخٍ** üzerine geldiler,
Onun çakılını darmadağın ettiler, ayrı ayrı **عِزِينا**. **الأَصْمعي** dedi: evde **عِزُونَ** vardır, yani insanlardan sınıflar; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.
( **وعَزاهُ إلى أَبيهِ** ) onu **يَعْزُوهُ** **عَزْواً**: (onu ona nisbet etti; ve o, **العِزْوَةِ** ve **العِزْيَةِ** bakımından güzeldir, ikisi de meksûr), yani nisbet ( **وعَزا هُوَ إلَيْهِ و** ) **عَزا** (ona **واعْتَزَى** ve **وتَعَزَّى**): hepsi (nisbet etti) ona ve ona (doğru olarak) oldu (yahut yalan olarak); isim **العِزْوَةُ**’dir

**والعَزاءُ**.
Ve hadiste: (kim **تَعَزَّى** **بعَزاءِ الجاهِلِيَّةِ** ile, ona babasının tenasül uzvuyla ısırtın ve kinayeli söylemeyin), yani cahiliyeye nisbet etti ve ona intima etti; “falancaya!” ve “falanca oğullarına!” gibi.
( **وعَزْوَى** ve **تَعْزَى**: iki isti‘taf kelimesidir), ve o, **مَهْرَة بن حَيْدانَ**’ın bir lügatidir; ondan rağbet edilmez.
İbn Düreyd’in **الجَمْهرة**’deki nassı: **والعَزْوُ** rağbet edilmeyen bir lügattir; onunla **مَهْرَة بنِ حَيْدانَ** oğulları konuşur; derler: **عَزْوَى**; ve o, kendisiyle yumuşak davranılan bir kelimedir; yine derler: **يَعْزى**; öyleyse düşün.
( **وعِزْوِيتُ** , kesre ile: ع ), ve o, **عِفْرِيتٍ** ve **نِفْريتٍ** gibidir; yani **فِعْليت**; **فِعْويلاً** olmaz; çünkü onun için bir benzer yoktur.
Onu Ebû Hayyân **العَيْن** ve **الغَيْن** ile ضبط etti; dedi: ve onun **تاءُ**’sı zâiddir; zira **فِعْلِيلاً** değildir; çünkü **الواوَ** asl, şeddeli olmayan dörtlüde olmaz; ve **فِعْويلاً** da değildir; onun bulunmayışı sebebiyle; böylece onun **فِعْلِيتا** oluşu belirlenmiş oldu; şeyhimiz onu nakletti.
( ve **بَنُو عَزْوانَ**: cinlerden bir kabiledir ); İbn Sîde’den.
Ve ona istidrâk olunanlardandır:
**عزوانُ بنُ زَيْدٍ الرّقاشِيُّ**: **الحَسَنِ البَصْرِيّ**’den rivayet etti.
Ve **عَزْوَانُ**: tâbiînden başka bir adamdır.

## Madde başı: عزي

: ( ي ( *!العَزاءُ ) ، كسَماءٍ : ( الصَّبْرُ ) عن كلِّ ما فَقَدْت ؛ ( أَو حُسْنُهُ ) ، ومنه قوْلُهم : أَحْسَنَ اللّهُ *!عَزاءَكَ ؛ ( كالتَّعْزُوَةِ ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ *!كالتَّعْزِيَةِ ؛ وأَنْشَدَ الحماسي لأعْرابي قَتَلَ أَخُوه ابْناً له :

أقول للنفس تأساءً *!وتعزيةً
إحدى يديّ أصابتني ولم تردِوقد ( *!عَزِيَ ، كرَضِيَ ) ، *!يَعْزَى ( *!عَزاءً فَهْوَ *!عَزٍ ) ، مَنْقوصٍ .
( *!وعَزَّاهُ *!تَعْزِيَةً ) : ) أَمَرَه بالعَزاءِ .
( *!وتَعازَوْا : عَزَّى بَعْضُهُم بَعْضاً .
( *!وعَزاهُ ) إليه ( *!يَعْزِيهِ ، كيَعْزُوهُ ) ؛ ) ومنه : إلى مَنْ *!تَعْزِي هذا الحديثَ ؛ أَي تَسْندُه وتَنْمِيه .
( *!والاعْتِزاءُ : الادِّعاءُ والشِّعارُ في الحَرْبِ ) كأَنْ يقولَ : يا لَفُلانٍ ويا لبَني فلانٍ ، وقد نَهَى عن ذلكَ .
( و ) مِن لُغَةِ أَهْلِ الشّحر كَلِمَةٌ شَنْعاءُ يقُولُونَ : ( *!يَعْزَى ما كانَ كذا ) وكذا ، ( كقَوْلِكَ : لَعَمْرِي لقَدْ كان كذا ) وكذا .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!التَّعَزِّي : التَّصَبّرُ ؛ وبه فُسِّر الحديثُ : ( مَنْ لم *!يَتَعَزَّ *!بعَزَاءِ اللّهِ فليسَ مِنَّا ) ، أَي لا يتَأَسَّى ولا يَتَصَبّر .
*!والعَزاءُ : اسْمٌ قامَ مُقامَ المَصْدرِ ، كأَعْطاهُ عَطاءً أي إعْطاءً .
*!والتّعْزاءُ : *!التَّعْزِيَةُ . ووُجِدَ في بعضِ نسخِ الحماسَةِ :
أَقُولُ للنَّفْسِ *!تَعْزاء وتَسْلِيَة في قوْلِ الأعْرابي الذي تقدَّم إنْشاده .

### Türkçe

: ( **العَزاءُ** ) , **سَماءٍ** vezninde: ( her neyi kaybettiysen onun hakkında ( **الصَّبْرُ** ) ; ( yahut onun güzeli ) ), ve ondandır onların sözleri: Allah **عَزاءَكَ**’ı güzel kılsın; ( **التَّعْزُوَةِ** gibi ); nüshalarda böyle; doğrusu **التَّعْزِيَةِ** gibi’dir; ve **الحماسي** bir bedevî için inşad etti; onun kardeşi ona bir oğul öldürmüştü:

أقول للنفس تأساءً **وتعزيةً**
إحدى يديّ أصابتني ولم تردِ

Ve ( **عَزِيَ** , **رَضِيَ** gibi ) oldu; **يَعْزَى** ( **عَزاءً** ; o hâlde o **عَزٍ**’dir ), eksik (mankûs).
( **وعَزَّاهُ** **تَعْزِيَةً** ): ona **العَزاءُ**’ı emretti.
( **وتَعازَوْا** : onların bazısı bazısını teselli etti.
( **وعَزاهُ** ) ona; **يَعْزِيهِ** ( **يَعْزُوهُ** gibi ); ) ve ondandır: bu hadisi kime **تَعْزِي** ediyorsun; yani onu isnad ediyorsun ve onu nisbet ediyorsun.
( **والاعْتِزاءُ** : iddia ve savaşta şiar ) ; meselâ demesi gibi: ey falanın (tarafı) ve ey falan oğulları; ve bundan nehyetmiştir.
( ve ) **الشّحر** ehlinin lügatinden çirkin bir kelime (vardır); derler ki: ( **يَعْزَى ما كانَ كذا** ) şöyle şöyle; ( senin sözün gibi: ömrüme yemin olsun ki şöyle şöyle olmuştu ).

Ve ondan üzerine istidrâk olunan şeylerdendir:
**التَّعَزِّي**: sabretmeye çalışma; ve onunla hadis tefsir edilmiştir: ( kim Allah’ın **بعَزَاءِ**’ı ile **يَتَعَزَّ** etmezse bizden değildir ); yani teselli bulmaz ve sabretmeye çalışmaz.
**والعَزاءُ**: masdarın yerine kaim olan bir isimdir; “ona bir عطَاء verdi” yani “bir إعْطاء” gibi.
**والتّعْزاءُ**: **التَّعْزِيَةُ**. Ve **الحماسَة**’nin bazı nüshalarında bulundu:
أَقُولُ للنَّفْسِ **تَعْزاء** وتَسْلِيَة
daha önce inşadı geçen bedevînin sözünde.
