# عسب (ع-س-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - س - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
أمّ الطريق: معظمه. يقول: هذه الإبل ترمي بأجنّتها فتأكلها الطير والسباع.
وعسيب الذَّنَبِ: عظمه الذي فيه منابت الشعر.
والعسيب من النخل: جريدة مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. وجمعه عِسبان، وثلاثة أعسبة. واليعسوب: أمير النحل وفحلها، ويقال: هي دَبْرة عظيمة مطاعة فيها إذا أقبلت أقبلت، وإذا أدبرت أدبرت.
واليعسوب: ضرب من الحِجلان من أعظمها. قال أبو ليلى: هو اليَعقوب من الحجلان لا اليعسوب.
واليعسوب: دائرة عند مركض الفرس حيث يصيب رجل الفارس.
واليعسوب أيضا طائر يشبه به الخيل والكلاب لِضُمْرها.
عبس:
عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً فهو عابس الوجه غضبان.
فإن أبدى عن أسنانه في عبوسه قلت كلح.
وإن أهتم لذلك وفكر فيه، قلت: بَسَرَ، وهكذا قول الله عز وجل "عبس وبسر".
وبلغنا أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان مقبلا على رجل يعرض عليه الإسلام فأتاه ابن أم مكتوم، فسأله عن بعض ما كان يسأل فشغله عن ذلك الرجل فعبس رسول الله صلى الله عليه وآله وجهه، وليس من التهاون به، ولكن لما كان يرجو من إسلام ذلك الرجل، فأنزل الله: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى" وإن رأيته مع ذلك مغضبا قلت: بسل.
وإن رأيته مع ذلك وقد زوى بين عينيه قلت: قطب وقطب أيضا فهو عابس وقاطب. والعَبَسُ: ما يبس على هُلْب الذّنب من البعر والبول، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشاء الذي يتعلّق بأذنابها وأَلْياتها وخصاها، ويكون ذلك من السِّمَن.
وفي الحديث: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".
وقد عبست فهي عبسة. قال:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل
ويوم عَبُوس: شديد.
سبع:
السَّبُع: واحد السّباع. والأنثي سَبُعة.
وسبعت فلانا عند فلان إذا وقعت فيه وقيعة مضرّة.
وعبد مسبع في لغة هذيل عبدٌ مترف. ويقال: ترك حتى صار كالسَّبُع لجرأته على الناس. وهو في لغة الدّعيّ. قال العجاج:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا
أي: لم يكن ملفّفا خوف الفضيحة، أي: لم يولد زنا.
قال أبو ليلى: والمُسْبَعُ: الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيح بالسباع وبكلابه. قال:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
وقال أبو ليلى وعرّام: المسبع ولد الزنا. قال أبو ذؤيب:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
إلا أنّ عراماً ذكر أنه سمعه من أبي ذؤيب: مُسْبع، ويقال هو الذي ينسب إلى سبعة آباء في العُبُودة أو في اللؤم.
وقالوا: المسبعُ أيضا: الذي ولد لسبعة أشهر، فلم تنضجه الشّهور في الرّحِمِ ولم تُتَمَّم.
وأسبعت المرأة فهي مُسْبعٌ إذا ولدت لسبعة أشهر.
والأسبوع: تمام سبعة أيام، يُسَمَّى ذلك كلّه أسبوعاً واحداً وجمعه: أسابيع، كذلك الأسبوع من الطوف ونحوه، ويجمع على أسبوعات.
شربت الدّواء أسبوعين وثلاثة أسابيع وأسبوعات كثيرة.
وسَبَعْتُ القوم: صرت سابعهم. وأسبعت الشيء إذا كان ستة فتممته سبعة.
وسبعته تسبيعا أيضا.
والسِّبْعُ من أظماء الإبل، ولا تكون موارد الإبل.
سقينا الإبل سبعا، أي في اليوم السابع من يوم شربت، فإن جمع فأسبع. والسَّبيعُ: جزء من السبعة كالعَشيِر من العَشَرة.
ويقولون: عَشَرَةُ دراهم وزن سبعة، لأنهم جعلوا عشرة دراهم وزن سبعة مثاقيل. وقولهم: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل سَبْعَة يعني المبالغة وبلوغ الغاية في الشرّ. يقال: اراد به عمل سَبْعَةِ رجال.
ويقال: أراد بالسَّبْعة اللَّبُؤة فخفّف الباء. ومن أراد معَنى سَبْعة رجال، نصب الباء وثقّل في بعض اللغات، وهو في الأصل جزم، كقول الله عز وجل "سبعة وثامنهم كلبهم" وأرض مَسْبَعَة ومُسْبِعَة، ويقال: مسبوعةٌ وسَبِعةٌ، كما يقال مذؤوبةٌ وَذِئَبةٌ، أي: ذات سباع وذئاب. قال:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه
أي: كثيرة الضباع.

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
ع س ب- ع ب س-س ب ع- kullanılmışlar **س ع ب**- ب ع س- ب س ع ihmal edilmişler

**عسب**:
**العسب**: atın aşımı; ve belki şair onu insanlar hakkında kullanmıştır. Züheyr dedi:
فلولا **عَسْبُه** لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
Ebû Leylâ dedi: **العسب**: aygırın suyu; ister at olsun ister deve. Denir: قطع الله **عَسْبَه**, yani: suyu ve çocuğu. Ve yorgunluktan yavrularını atmış seçkin develeri vasfederken dedi:
يغادرن **عسب** الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
**أمّ الطريق**: onun çoğu. Diyor ki: bu develer ceninlerini atar; kuşlar ve yırtıcılar onları yer.
Ve **عسيب الذَّنَبِ**: onda kılların bitiş yerleri bulunan kemiği.
Ve hurmadan **العسيب**: yaprakçıkları soyulan, düzgün ince bir dal. Çoğulu **عِسبان**; ve üçü: **أعسبة**. Ve **اليعسوب**: arıların emiri ve erkeği; ve denir: o, içinde itaat edilen büyük bir **دَبْرة**’dir; geldiğinde gelir, döndüğünde döner.
Ve **اليعسوب**: **الحِجلان**’dan bir tür; onların en büyüğündendir. Ebû Leylâ dedi: o, **الحجلان**’dan **اليَعقوب**’dur; **اليعسوب** değil.
Ve **اليعسوب**: atın koşu yerinde, binicinin ayağının isabet ettiği yerde bir daire.
Ve **اليعسوب** ayrıca: zayıflıklarından dolayı atların ve köpeklerin kendisine benzetildiği bir kuştur.

**عبس**:
**عَبَسَ** **يَعْبِسُ** **عبوساً**; o hâlde o, yüzü asık, öfkeli yüzlüdür.
Eğer asıklığında dişlerini gösterirse, **كلح** dersin.
Ve eğer bunun için kaygılanır ve onda düşünürse, **بَسَرَ** dersin; ve işte böylece Aziz ve Celil Allah’ın sözü: "عبس وبسر".
Ve bize ulaştı ki Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, kendisine İslâmı arz eden bir adama yönelmişti; derken İbn Ümm Mektûm ona geldi; ona, sorduğu şeylerden bir kısmını sordu; böylece onu o adamdan meşgul etti; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم yüzünü astı; ona karşı hafife alma sebebiyle değil, fakat o adamın İslâmından umduğu şey sebebiyle; bunun üzerine Allah indirdi: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى". Ve onu bununla birlikte öfkeli görürsen **بسل** dersin.
Ve onu bununla birlikte iki gözünün arasını büzmüş görürsen **قطب** dersin; ve **قطب** da; o hâlde o, **عابس** ve **قاطب**’tır. Ve **العَبَسُ**: kuyruğun kılları üzerinde dışkı ve idrardan kuruyup kalan şeydir; ve o, develerde, koyunlardan olan **الوَذَحِ** gibidir; o, onların kuyruklarına, sağrılarına ve testislerine yapışır; ve bu, semizlikten olur.
Ve hadiste: "Resûlullah, idrarlarında **عبست** olmuş develere uğradı; elbisesiyle örtündü."
Ve **عبست** olmuştur; o hâlde o, **عبسة**’dir. Dedi:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من **عَبَس** الصّيف قرونَ الأيّل
Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli.

**سبع**:
**السَّبُع**: yırtıcıların bir teki. Dişisi **سَبُعة**.
Ve **سبعت** falanı falanın yanında: ona zarar verici bir çekiştirme ile düştüğünde.
Ve Hüzeyl dilinde **عبد مسبع**: refah içinde bir köle. Ve denir: insanlara karşı cüreti sebebiyle **السَّبُع** gibi oluncaya kadar bırakıldı. Ve o, **الدّعيّ** dilindedir. el-Accâc dedi:
إنّ تميما لم يُراضِعْ **مُسْبَعا**
ولم تلده أمّه مقنّعا
Yani: rezillik korkusuyla sarılıp sarmalanmış değildi; yani: zina olarak doğmadı.
Ebû Leylâ dedi: ve **المُسْبَعُ**: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çoban; o da yırtıcılara ve köpeklerine bağırır. Dedi:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
Ebû Leylâ ve Arrâm dedi: **المسبع** zina çocuğudur. Ebû Züeyb dedi:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Ancak Arrâm, onu Ebû Züeyb’den şöyle işittiğini zikretti: **مُسْبع**; ve denir: o, kullukta yahut alçaklıkta yedi babaya nisbet edilendir.
Ve dediler: **المسبع** ayrıca: yedi ay için doğurulandır; böylece aylar onu rahimde olgunlaştırmadı ve tamamlanmadı.
Ve kadın **أسبعت**; o hâlde o, **مُسْبعٌ**’dır; yedi ay için doğurduğunda.
Ve **الأسبوع**: yedi günün tamamı; bunun hepsine bir **أسبوع** denir; çoğulu: **أسابيع**. Yine **الأسبوع**, **الطوف** ve benzeri için de böyledir; ve **أسبوعات** üzerine çoğul yapılır.
İlacı iki **أسبوع** ve üç **أسابيع** ve çok **أسبوعات** içtim.
Ve **سَبَعْتُ** kavmi: onların yedincisi oldum. Ve **أسبعت** şeyi: altı iken onu yediye tamamladığında.
Ve onu **تسبيعا** olarak da **سبعته**.
Ve **السِّبْعُ**: develerin susuzluk paylarından bir paydır; ve develerin su varışları olmaz.
Develeri **سبعا** suladık; yani içtiği günden yedinci günde; eğer toplarsa, **فأسبع**. Ve **السَّبيعُ**: yediden bir parça; tıpkı ondan **العَشيِر** gibi.
Ve derler: yedi ağırlığında on dirhem; çünkü on dirhemi yedi miskal ağırlığı yaptılar. Ve onların sözü: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل **سَبْعَة**; yani şerde mübalağa ve nihayete ulaşma. Denir: onunla yedi adamın işi kastedildi.
Ve denir: **السَّبْعة** ile dişi aslanı kastetti; böylece **الباء**’yı hafifletti. Ve yedi adam manasını isteyen, **الباء**’yı nasb etti ve bazı dillerde ağırlaştırdı; ve o, aslında cezmdir; Aziz ve Celil Allah’ın sözü gibi: "سبعة وثامنهم كلبهم". Ve **أرض مَسْبَعَة** ve **مُسْبِعَة**; ve denir: **مسبوعةٌ** ve **سَبِعةٌ**; tıpkı **مذؤوبةٌ** ve **وَذِئَبةٌ** denildiği gibi; yani: yırtıcılar ve kurtlar sahibi. Dedi:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً **مَسْبَعه**
وفلواتٍ بعد ذاك **مَضْبَعَه**
Yani: sırtlanları çok.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَسيب من السَعف: فويق الكَرَب لم ينبت عليه الخوص. وما نبت عليه الخوص فهو السَعَف. وعَسيب الذَنَب: منبِته من الجلد والعظم. والعسيب: الكِراء الذي يؤخذ على ضِراب الفحل، ونُهِيَ عن عَسْب الفحل. تقول: عَسَب فحله يَعْسِبُه، أي أكراهُ. وعَسْب الفحل أيضاً: ضِرابه، ويقال: ماؤه. قال زهير يهجو قوماً أخذوا غلاماً له:
ولولا عَسْبُه لتركتمـوهُوشرُّ منيحة فحل مُعارُ
واستعسَبَتِ الفرس، إذا استَودقَت. واليَعْسوب: ملك النحل، ومنه قيل للسيِّد: يعسوب قومه. واليعسوب أيضاً: طائرٌ أطول من الجرادة لا يضمُّ جناحه إذا وقع؛ تُشبَّه به الخيلُ في الضُمْر. قال بشر:
أبو صِبْيَةٍ شُعْثٍ تُطِيفُ بشخصهكوالحُ أمثالُ اليعاسيب ضُمَّـرُ

##### Türkçe

**العَسيب**’in **السَعف**’ten olanı: **الكَرَب**’in üst tarafı; üzerinde **الخوص** bitmemiş olan. Üzerinde **الخوص** bitmiş olan ise **السَعَف**’tir. Ve **عَسيب الذَنَب**: deriden ve kemikten olan bitiş yeri. Ve **العسيب**: aygırın çiftleşmesi üzerine alınan kiradır; ve **عَسْب الفحل**’den nehyolunmuştur. Dersin ki: **عَسَب** aygırını **يَعْسِبُه**; yani onu kiraya veririm. Ve **عَسْب الفحل** ayrıca: onun çiftleşmesidir; ve denilir: onun suyudur. Züheyr, kendisine ait bir oğlanı alan bir kavmi hicvederek dedi:
Ve eğer onun **عَسْبُه**’u olmasaydı onu bırakırdınız;
Ve en kötü bağış: ödünç verilmiş bir aygırdır.

Ve kısrak **استعسَبَت**; **استَودقَت** olduğu zaman. Ve **اليَعْسوب**: arıların kralı; ve ondan dolayı efendiye “kavminin **يعسوب**’u” denildi. Ve **الْيعسوب** ayrıca: çekirgeden daha uzun bir kuştur; konduğu zaman kanadını toplamaz; atlar, zayıflıkta onunla benzetilir. Bişr dedi:
Dağınık saçlı bir **أبو صِبْيَةٍ** onun şahsının etrafında dolaşır;
Ve zayıf **اليعاسيب** misali atlar.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الباء
عسب ، عبس ، سبع ، سعب : مستعملة .
عسب : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نَهَى عن عَسْب الفَحْل . قال أبو عبيد : قال الأموي : العَسْب : الكِرَاء الذي يؤخذ في ضِراب الفحل ، يقال منه : عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً إذا أعطيته الكِرَاء على ذلك . قال : وقال غيره : العَسْب : هو الضِرَاب نفسه . وقال زهير :
ولولا عَسْبه لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ
قال أبو عبيد : معنى العَسْب في الحديث : الكِراء ، والأصل فيه الضراب ؛ والعرب تسمّي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سبَبه ، كما قالوا للمزادة : راوية وإنما الراوية : البعير الذي يُستقَى عليه . والعسيب : عسيب الذَّنَب وهو مستدَقُّه . والعَسِيب : جريد النخل إذا نحِّي عنه خُوصه . ويجمع عُسُباً وعُسْبَاناً . وعَسِيب : جبل بعالية نَجْد معروف ، يقال : لا أفعل كذا ما أقام عسيب . وفي حديث عليّ أنه ذكر فتنة فقال : ( فإذا كان ذلك ضَرَب يَعْسُوبُ الدِين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قَزَع الخَرِيف ) . قال أبو عبيد : قال الأصمعي : أراد بقوله : يعسوب الدين أنه سيّد الناس في الدين يومئذ . وفي حديث آخر لعليّ أنه مرّ بعبد الرحمن بن عتَّاب بن أسِيد مقتولاً يوم الجَمَل ، فقال : هذا يعسوب قريش ، يريد : سيّدها . قال الأصمعي : وأصل اليعسُوب : فَحْل النحل وسيّدها ، فشبَّهه في قريش بالفحل في النحل . قال أبو سعيد : معنى قوله : ضرب يعسوب الدين بذَنَبه أراد بيعسوب الدين ضعيفه ومحتقَره ، وذليله ، فيومئذ يعظم شأنه حتّى يصير غير اليعسوب . قال : وضَرْبه بذنبه : أن يغرِزه في الأرض إذا باض كما تَسْرأ الجراد . فمعناه : أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو . قال : وقول عليّ في عبد الرحمن بن أسِيد على التحقير له والوضع من قدره ، لا على التفخيم لأمره . قال الأزهري : والقول ما قاله الأصمعيّ لا ما قاله أبو سعيد في اليعسوب . قلت : وروى شمر الحديث الأول : ضرب يعسوب الدين بذَنبه فما زاد في تفسيره على ما قال أبو عبيد شيئاً . قلت : ومعنى قوله : ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه أي فارق الفتنة وأهلها في أهل دينه . وذَنَبه : أتباعه الذين يتّبعونه على رأيه ويَجْتَبُون ما اجتباه من اعتزال الفِتن . ومعنى قوله : ضَرَب أي ذهب في الأرض مسافراً ومجاهداً ، يقال : ضرب في الأرض مسافراً وضرب فلان الغائط إذا أبعد فيها للتغوّط . وقوله : بذَنَبه أي
في ذَنَبه وأتباعه ، وأقام الباء مُقَام في أو مقام مع ، وكلُّ ذلك من كلام العرب . ورَوَى ابن الأعرابي عن المفضّل أنه أنشده :
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة يعسوبٍ برأس سِنان
قال : ومعناه : أن الرئيس إذا قُتل جُعل رأسُه على سِنَان ، فمعناه أن العيش إذا كان هكذا فهو الموت . وقال شمر : قال ابن شُميل : عَسْب الفحل : ضِرَابه . يقال : إنه لشديد العَسْب . ويقال للولد : عَسْب . وقال كثيّر يصف خيلاً أسقطت أولادها :
يغادرن عَسْب الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها
فالعَسْب : الولد ويقال : ماء الفحل . والعرب تقول : استعسب فلان استعساب الكلب وذلك إذا ما هاج واغتلم . وكلب مُسْتَعْسِب . وقال الليث : اليعسوب : دائرة عند مَرْكَض الفارس حيث يركُض برجله من جَنب الفرس . قلت : وهذا غلط ، اليعسوب عند أبي عبيدة وغيره : خطّ من بياض الغُرَّة ينحدر حتى يمسّ خَطْم الدابَّة ثم ينقطع . وقد قاله ابن شميل . وقال الأصمعي : اليعسوب أيضاً : طائر أصغر من الجرادة طويل الذَنَب . وقال الليث : هو طائر أعظم من الجرادة . والقول ما قال الأصمعيّ .
عبس : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نظر إلى نَعَم بني المُصْطَلِق وقد عَبِست في أبوالها وأبعارها فتقنَّع بثوبه وقرأ : ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) قال أبو عبيد : قوله : قد عَبِست في أبوالها يعني : أن تجفَّ أبوالُها وأبعارها على أفخاذها ، وذلك إنما يكون من كثرة الشحم ، وذلك العَبَسُ . وأنشد لجرير يصف راعية :
ترى العَبَس الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل
ونحو ذلك قال الليث في العَبَس . قال : وهو الوَذَح أيضاً . ويقال للرجل إذا قطَّب ما بين عينيه : عَبَس يَعْبِس عبُوساً فهو عابس ، وعبّس تعبيساً إذا كرَّه وجهَهُ . فإن كَشَر عن أسنانه مع عبوسِه فهو كالح . وعَبْس : قبيلة من قَيس عَيْلان ، وهي إحدى الجَمَرات . وعُبَيس : اسم . وعبّاس : اسم . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي أنه قال : العبّاس : الأسَد الذي تَهْرُبُ منه الأُسْد ، وبه سمّي الرجل عبّاساً . وقال أبو تراب : يقال : هو جِبْس عِبْس لِبْس إتباع ، ويوم عَبُوس : شديد .
سبع : السَبْع من العدد معروف . تقول : سبع نسوة وسبعة رجال . والسبعون معروف ، وهو العِقْد الذي بين الستّين والثمانين . وفي الحديث : أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) قال : ( للبِكر سَبْع وللثيِّب ثلاث ) . ومعناه : أن الرجل يكون له امرأة فيتزوّج أخرى ، فإن كانت بِكراً أقام عندها سَبْعاً لا يحسبها في القَسْم بينهما ؛ وإن كانت ثيّباً أقام عندها ثلاثاً غير محسوبة في القَسْم . وقد سبَّع الرجلُ عند امرأته إذا أقام عندها سبع ليال . وقال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) لأمّ سَلَمة حين تزوّجها وكانت ثيّباً : ( إن شئتِ سبَّعت
عندك ثم سبَّعت عند سائر نسائي ، وإن شئت ثلثت ثم دُرْت ) ، أي لا أحتسِب الثلاث عليك . ويقال : سبَّع فلان القرآن إذا وظَّف عليه قراءته في سبع ليال . وفي الحديث : سبَّعت سُلَيم يوم الفتح أي تمَّت سبعمائة رجل . وقال الليث : الأُسبوع من الطواف سبعة أطواف ، ويجمع على أسبوعات . قال : والأيّام التي يدور عليها الزمان في كل سبعة منها جمعة تسمَّى الأُسبوع وتجمع أسابيع ، ومن العرب من يقول سُبُوع في الأيام والطواف بلا ألف ، مأخوذة من عدد السبع . والكلام الفصيح : الأُسْبوع ، أبو عبيد عن أبي زيد : السَبِيع بمعنى السُبُع كالثَمين بمعنى الثُمن ، وقال شمر : لم أسمع سَبيعاً لغيره . وفي الحديث : ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم السَبْع ) ؟ قال ابن الأعرابي : السبع : الموضع الذي إليه يكون المحشَر يوم القيامة ، أراد : من لها يوم القيامة وروي عن ابن عباس أنه سئل عن مسألة فقال : إحدى من سَبْع . قال شمر : يقول إذا اشتدّ فيها الفُتْيا قال : يجوز أن يكون الليالي السبع التي أرسل الله العذاب فيها على عاد ، ضربها مثلاً للمسألة إذا أشكلت . قال : وخلق الله السموات سبعاً والأرضين سبعاً وروي في حديث آخر أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) نهى عن السِبَاع قال ابن الأعرابي : السِباع : الفِخار كأنه نهَى عن المفاخرة بكثرة الجماع .
وحكى أبو عمرو عن أعرابي أعطاه رجل درهماً فقال : سبَّع الله له الأجر ، قال : أراد : التضعيف ، وفي ( نوادر الأعراب ) : سبّع الله لفلان تسبيعاً وتبَّع له تَتْبيعاً أي تابع له الشيء بعد الشيء ، وهي دعوة تكون في الخير والشر ، والعرب تصنع التسبيع موضع التضعيف وإن جاوز السبع ، والأصل فيه قول الله جل وعز : ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) ثم قال النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ) . قلت : وأُرَى قول الله جَلّ ثناؤه لنبيه ( صلى الله عليه وسلم ) ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) من باب التكثير والتضعيف لا من باب حَصْر العَدَد ، ولم يُرد الله جل ثناؤه أنهج إن زاد على السبعين غَفَر لهم ، ولكن المعنى : إن استكثرتَ من الدعاء والاستغفار للمنافقين لم يغفر الله لهم . وأمَّا قول الفرزدق :
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس والسَبْعَين في راحة اليد
فإنه أراد بالسبعَين : سبع سموات وسبع أرضين . ويقال : أقمت عنده سَبْعين أي جمعتين وأسبوعين .
أبو عبيد عن أبي عمرو : المُسْبَع : المهمَل . وهو في قول أبي ذؤيب :
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
ورَوَى شمر عن النضر بن شميل أنه قال : المُسْبَع : الذي يُنْسَب إلى أربع أمَّهات كلُّهن أمَة . وقال بعضهم : إلى سبع أمَّهات . قال : ويقال أيضاً : المُسْبع :
التابعة . يقال : الذي يولد لسبعة أشهر فلم تُنْضجه الرحِم ولم تتمَّ شهوره .
وقال العجّاج :
إن تميماً لم يراضع مُسْبَعا
قال النضر : ربّ غلام قد رأيته يراضِع . قال : والمراضعة : أن يرضع أمّه وفي بطنها ولد .
وروى أبو سعيد الضرير قول أبي ذؤيب :
عبد لآل أبي ربيعة مسبع
بكسر الباء وزعم أن معناه : أنه قد وقع السباع في ماشيته فهو يصيح ويصرخ ، ويقال : سبَّعت الشيء إذا صيَّرته سبعة ، فإذا أردت أنك صيَّرته سبعين قلت : كمَّلته سبعين ، ولا يجوز ما قال بعض المولَّدين : سبعنته ولا قولهم : سبعنَتْ دراهمي أي كَمُلتْ سبعين . وقولهم : أخذت منه مئة درهم وزناً وزنَ سبعة المعنى فيه : أن كل عشرة منها تزن سبعة مثاقيل ولذلك نصب وزناً .
والسُبُع يقع على ماله ناب من السِباع ويَعْدُو على الناس والدوابّ فيفترسها ؛ مثل الأسَد والذئب والنَّمِر والفَهْد وما أشبهها .
والثعلب وإن كان له ناب فإنه ليس بسَبُع لأنه لا يعدو على صغار المواشي ولا ينيّب في شيء من الحيوان .
وكذلك الضَبُع لا يعدّ من السباع العادِية ، ولذلك وردت السنَّة بإباحة لحمها وبأنها تُجزَى إذا أصيبت في الحَرَم أو أصابها المحرم .
وأما الوَعْوع وهو ابن آوى فهو سَبُع خبيث ولحمه حرام لأنه من جنس الذئاب إلا أنه أصغر جِرْماً وأضعف بَدَناً . ويقال : سبَع فلان فلاناً إذا قَصَبه واقترضه أي عابه واغتابه . وسبع فلاناً إذا عضَّه بسنّه .
ومن أمثال العرب السائرة قولهم : أخذه أخذ سَبْعة . قال ابن السكيت : إنما أصلها سَبُعَة فخُفّفتْ . قال : واللَبُؤة زعموا أنزقُ من الأسَد ، قال وقال ابن الكلبيّ هو سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان من طيّىء ، وكان رجلاً شديداً .
وقال ابن المظفّر : أرادوا بقولهم : لأعملنّ بفلان عمل سَبْعة : المبالغة وبلوغَ الغاية . قال : وقال بعضهم : أرادوا : عمل سبعة رجال . وأرضٌ مَسْبَعَة : كثيرة السِباع : ويقال : سَبَعْتُ القوم أسْبَعُهم إذا أخذت سُبُعَ أموالهم . وكذلك سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم إذا كنت سَابِعَهُم . وفي أظمَاء الإبل السِّبْعُ ، وذلك إذا أقامت في مراعيها خمسة أيام كواملَ ، ووردت اليوم السادس ، ولا يُحسب يومُ الصَدَر . وسَبُعَتْ الوحشيّةُ فهي مسبوعة إذا أكل السَبُع ولدها .
قال أبو بكر في قولهم : فلان يَسْبَع فلاناً قولان . أحدهما : يرميه بالقول القبيح من قولهم : سبعت الذئب إذا رميته . قال : ويدلّك على ذلك حديث النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه نهى عن السّبَاع وهو أن يتسابّ الرجلان فيرمي كلّ واحد منهما صاحبه بما يسوءه من القَذْع . وقيل : هو إظهار الرَفَث والمفاخرة بالجماع ، والإعراب بما يُكنَى عنه من أمر النساء .
قال والسَبُعَان : موضعٌ معروفٌ في ديار قَيس . ولا يعرف من كلامهم اسم على فَعُلاَن غيره .
وقال النضر بن شميل : السُبَاعِيُّ من الجِمال : العظيم الطويل . قال والرُباعيّ من الجمال ، مثل السُبَاعِي على طوله . قال : وناقة سُبَاعِيَّة ورباعيّة . وقال غيره : ثوبٌ سُبَاعِي إذا كان طوله سَبْع أذرع أو سبعة أشبار ؛ لأن الشِبْر مذكّر ، والذراع مؤنثة . أبو عبيد عن الأصمعي : سَبَعْتُه إذا وقعت فيه ، وأسْبَعْتُه إذا أطعمته السِباع .
وقال ابن السكيت : أسْبَعَ الراعي إذا وقع في ماشيته السِبَاع . وسَبَعَ الذئبُ الشاةَ إذا فرسها . وسَبَعَ فلان فلاناً إذا وقع فيه ، وأسْبَعَ عَبْدُه إذا أهمله .
سعب : أهمل الليث هذا الحرف ، وهو مستعمل . يقال : انسعب الماءُ ، وانْثَعَبَ إذا سال ، وفُوه يَجْرِي سَعَابِيبَ وثعابيبَ إذا سال مَرْغُه أي لُعَابه . أبو عبيد عن أبي عمرو : السَعَابيب التي تمتد شِبه الخيوط من العَسَل والخِطْمِيّ ونحوه . وقال ابن مقبل :
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على سعابيب ماء الضالة اللجِنِ
وقال ابن شميل : السعابيب ما اتَّبع يدَك من اللبن عند الحَلَب مثل النخاعة يتمطط والواحدة سُعْبوبة . وفي ( نوادر الأعراب ) : فلان مُسَعَّبٌ له كذا وكذا ، ومُسَغَّبٌ ، ومُسَوَّعٌ له كذا ، ومُسَوَّغٌ ومُزَغَّبٌ ، كل ذلك بمعنًى واحدٍ .

##### Türkçe

باب العين والسين مع الباء
**عسب** ، **عبس** ، **سبع** ، **سعب** : kullanımdadır.

**عسب** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki **عَسْب الفَحْل**’den nehyetti. Ebû Ubeyd dedi ki: Ümevî dedi ki: **العَسْب**: aygırın çiftleşmesinde alınan kiradır; ondan denilir: **عسبت الرجلَ أعسِبه عَسْباً**; yani ona bunun üzerine kirayı verdiğim zaman. Dedi ki: Ve başkası dedi ki: **العَسْب**: bizzat çiftleşmenin kendisidir. Züheyr dedi ki:
ولولا **عَسْبه** لتركتموه
وشرّ مَنِيحة أيْر مُعَارُ

Ebû Ubeyd dedi ki: Hadiste **العَسْب**’in manası: kiradır; aslı ise çiftleşmedir; Araplar, bir şey onunla beraber olduğu veya onun sebebinden olduğu zaman, şeyi başkasının adıyla adlandırır; nitekim **المزادة**’ye **راوية** dediler; hâlbuki **الراوية**: onun üzerinde su çekilen devedir. Ve **العسيب**: kuyruk **عسيب**’idir; o da onun inceliğidir. Ve **العَسِيب**: hurma dalı; ondan yaprakları uzaklaştırıldığı zaman. Ve **عُسُباً** ve **عُسْبَاناً** diye cem‘ olunur. Ve **عَسِيب**: Necd’in yüksek tarafında bilinen bir dağdır; denilir: **لا أفعل كذا ما أقام عسيب**. Ali’nin hadisinde, bir fitneyi zikrettiği rivayet olunur; dedi ki: ( فإذا كان ذلك ضَرَب **يَعْسُوبُ الدِين** بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع **قَزَع الخَرِيف** ). Ebû Ubeyd dedi ki: Asmaî dedi ki: Onun sözüyle, **يعسوب الدين**’den muradı: o gün dinde insanların efendisidir. Ali’nin başka bir hadisinde: Cemel günü öldürülmüş olarak Abdurrahman b. Attâb b. Esîd’e uğradı; dedi ki: Bu, Kureyş’in **يعسوب**’udur; yani: onun efendisi. Asmaî dedi ki: **اليعسُوب**’un aslı: arının erkeği ve onun efendisidir; onu Kureyş’te, arıdaki erkeğe benzetti. Ebû Saîd dedi ki: Onun sözü: **ضرب يعسوب الدين بذَنَبه**’nin manası: **يعسوب الدين** ile onun zayıfını ve hor görülenini ve zelilini murad etti; o gün onun işi büyür; ta ki **اليعسوب**’dan başka bir şeye dönüşür. Dedi ki: Ve onun kuyruğuyla vurması: yumurtladığı zaman onu yere saplamasıdır; çekirgenin yumurtlaması gibi. Manası: o gün ayakta duran, insanlar ona dönünceye kadar ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar sabit kalır. Dedi ki: Ali’nin Abdurrahman b. Esîd hakkında sözü, onu küçültme ve değerinden düşürme üzerinedir; işini büyütme üzere değildir. Ezherî dedi ki: Söz, Asmaî’nin dediği gibidir; Ebû Saîd’in **اليعسوب** hakkında dediği gibi değil. Dedim ki: Şemmer birinci hadisi şöyle rivayet etti: **ضرب يعسوب الدين بذَنبه**; tefsirinde Ebû Ubeyd’in dediği üzerine hiçbir şey artırmadı. Dedim ki: Onun sözü: **ضرب يعسوبُ الدين بذنبَه**’nin manası: fitneden ve ehlinden, din ehli içinde ayrıldı. Ve onun **ذَنَبه**’si: onun görüşü üzere ona uyan ve fitnelerden uzak durmayı seçtiği şeyi seçen tâbileridir. Ve **ضَرَب** sözünün manası: yeryüzünde yolcu ve mücahid olarak gitti; denilir: **ضرب في الأرض** yolcu olarak; ve falan **ضرب الغائط**; yani büyük abdest için onda uzaklaştı. Ve onun sözü: **بذَنَبه**; yani
**في ذَنَبه** ve tâbileri içinde; ve **الباء**’yı **في**’nin veya **مع**’ın makamına ikame etti; bunların hepsi Arapların sözündendir. Ve İbnü’l-A‘râbî, Mufaddal’dan rivayet etti ki ona şu beyti okuttu:
وما خير عيش لا يزال كأنه
مَحَلَّة يعسوبٍ برأس سِنان

Dedi ki: Manası: reis öldürüldüğü zaman başı bir mızrak ucuna konur; manası: yaşayış böyle olursa o, ölümdür. Şemmer dedi ki: İbn Şümeyl dedi ki: **عَسْب الفحل**: onun çiftleşmesidir. Denilir: O, şiddetli **العَسْب** sahibidir. Ve çocuğa: **عَسْب** denilir. Kesîr, yavrularını düşürmüş atları vasfederek dedi ki:
يغادرن **عَسْب** الوالقيّ وناصح
تخُصّ به أُمُّ الطريق عيالَها

Böylece **العَسْب**: çocuktur; ve denilir: aygırın suyudur. Ve Araplar der: falan, köpeğin **استعساب**’ı gibi **استعسب**; bu, azdığı ve şehvetlendiği zaman olur. Ve **كلب مُسْتَعْسِب**. Leys dedi ki: **اليعسوب**: süvarinin koşu yerinde, atın yanından ayağıyla koştuğu yerde bir dairedir. Dedim ki: Bu yanlıştır; Ebû Ubeyde ve başkaları yanında **اليعسوب**: alın aklığının beyazlığından bir çizgidir; hayvanın burnuna değinceye kadar iner, sonra kesilir. İbn Şümeyl de bunu söylemiştir. Asmaî dedi ki: **اليعسوب** ayrıca: çekirgeden küçük, uzun kuyruklu bir kuştur. Leys dedi ki: o, çekirgeden daha büyük bir kuştur. Söz, Asmaî’nin dediğidir.

**عبس** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki, Benî Mustalik’in davarına baktı; onların idrarları ve dışkıları içinde **عَبِست** olmuştu; elbisesiyle yüzünü örttü ve okudu: ( وَلاَ تَمُدَّنَّ عَيْنَيْكَ إِلَى مَا مَتَّعْنَا بِهِ أَزْوَاجاً مِّنْهُمْ ) ( طاه : 131 ) Ebû Ubeyd dedi ki: Onun sözü: **قد عَبِست في أبوالها**; yani: idrarları ve dışkıları butları üzerinde kurusun; bu ancak yağın çokluğundan olur; işte o **العَبَس**’tır. Cerîr’den, bir çoban kadını vasfederek şu beyit okundu:
ترى **العَبَس** الحَوْليّ جَوْناً بكُوعها
لها مَسَكاً من غير عاج ولا ذَبْل

Leys, **العَبَس** hakkında bunun benzerini söyledi. Dedi ki: O, **الوَذَح** dadır. Ve erkeğe, iki kaşı arasını çattığı zaman denilir: **عَبَس يَعْبِس عبُوساً**; o **عابس**’tir. Ve **عبّس تعبيساً**: yüzünü çirkinleştirdiği zaman. Eğer asık suratlılığıyla beraber dişlerini gösterirse o **كالح**’tır. Ve **عَبْس**: Kays Aylân’dan bir kabiledir; o, **الجَمَرات**’tan biridir. Ve **عُبَيس**: bir isimdir. Ve **عبّاس**: bir isimdir. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti ki dedi: **العبّاس**: aslanların kendisinden kaçtığı aslandır; bununla adam **عبّاساً** diye adlandırıldı. Ebû Turâb dedi ki: Denilir: o **جِبْس عِبْس لِبْس**; tâbi‘ kılmadır. Ve **يوم عَبُوس**: şiddetlidir.

**سبع** : **السَبْع** sayıdan bilinen bir şeydir. Dersin: yedi kadın ve yedi erkek. Ve **السبعون** bilinir; o, altmış ile seksen arasındaki akittir. Hadiste: Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) dediği: ( للبِكر **سَبْع** وللثيِّب ثلاث ). Manası: erkeğin bir karısı olur da bir başkasıyla evlenir; eğer bakire ise yanında **سَبْعاً** kalır; onu ikisi arasında taksimde saymaz; eğer dul ise yanında üç kalır; taksimde sayılmamış olarak. Ve adam, karısının yanında yedi gece kaldığı zaman: **سبَّع الرجلُ عند امرأته**. Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ), Ümmü Seleme’ye, onunla evlendiği zaman ve o dul iken dedi ki: ( إن شئتِ **سبَّعت**
عندك ثم **سبَّعت** عند سائر نسائي ، وإن شئت **ثلثت** ثم دُرْت ) ; yani üçü senin aleyhine saymam. Ve denilir: falan Kur’an’ı **سبَّع** etti; yani okumasını yedi geceye vazife kıldı. Hadiste: **سبَّعت سُلَيم يوم الفتح**; yani yedi yüz adam tamam oldu. Leys dedi ki: **الأُسبوع** tavaftan yedi tavaftır; **أسبوعات** üzerine cem‘ olunur. Dedi ki: Zamanın döndüğü günler, her yedi günde bir cuma vardır; ona **الأُسبوع** denilir ve **أسابيع** diye cem‘ olunur. Araplardan kimi, günlerde ve tavafta elifsiz **سُبُوع** der; yedinin sayısından alınmıştır. Fasih söz: **الأُسْبوع**. Ebû Ubeyd, Ebû Zeyd’den: **السَبِيع** manaca **السُبُع** gibidir; **الثَمين**’in **الثُمن** manasında olması gibi. Şemmer dedi ki: Ondan başkası için **سَبيعاً** işitmedim. Hadiste: ( أن ذئباً اختطف شاة من غنم فانتزعها الراعي منه فقال الذئب : مَن لها يوم **السَبْع** )؟ İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السبع**: kıyamet günü mahşerin olacağı yerdir; muradı: kıyamet günü ona kim bakar? İbn Abbas’tan rivayet olundu ki bir mesele hakkında kendisine soruldu; dedi: **إحدى من سَبْع**. Şemmer dedi ki: fetva onda şiddetlendiği zaman der ki: Âd üzerine Allah’ın azabı gönderdiği yedi gece olabilir; onu, müşkil olduğu zaman meseleye misal vurdu. Dedi ki: Allah gökleri yedi, yerleri yedi yarattı. Başka bir hadiste rivayet olundu ki Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) **السِبَاع**’dan nehyetti. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **السِباع**: övünmedir; sanki çok cinsel birleşmeyle övünmekten nehyetti.

Ebû Amr, bir bedevîden nakletti: bir adam ona bir dirhem verdi; dedi: **سبَّع الله له الأجر**. Dedi ki: muradı: katlamadır. Ve ( نوادر الأعراب )’da: **سبّع الله لفلان تسبيعاً وتبَّع له تَتْبيعاً**; yani bir şeyi bir şeyin ardından ona ard arda kıldı; bu, hayırda ve şerde olan bir duadır. Araplar, yediyi aşsa bile, **التسبيع**’i katlama yerine yaparlar. Aslı, Aziz ve Celil Allah’ın sözüdür: ( كَمَثَلِ حَبَّةٍ أَنبَتَتْ سَبْعَ سَنَابِلَ فِي كُلِّ سُنبُلَةٍ مِّاْئَةُ حَبَّةٍ ) ( البقرة : 261 ) sonra Peygamber ( صلى الله عليه وسلم ) dedi: ( الحسنة بعشر أمثالها إلى سبعمائة ). Dedim ki: Ve Aziz olan övgüsü yüce Allah’ın, Peygamberine ( صلى الله عليه وسلم ) sözü: ( إِن تَسْتَغْفِرْ لَهُمْ سَبْعِينَ مَرَّةً فَلَن يَغْفِرَ اللَّهُ لَهُمْ ) ( التوبة : 80 ) sayı sınırlandırması babından değil, çokluk ve katlama babındandır; Aziz olan övgüsü yüce Allah, yetmişi aşarsa onlara bağışlar demeyi murad etmedi; fakat mana: münafıklar için dua ve istiğfarı çoğaltsan da Allah onlara bağışlamaz. Ama Ferazdak’ın sözü:
وكيف أخاف الناس والله قابض
على الناس و**السَبْعَين** في راحة اليد

O, **السبعَين** ile: yedi gök ve yedi yer murad etti. Ve denilir: onun yanında **سَبْعين** kaldım; yani iki cuma ve iki hafta topladım.

Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **المُسْبَع**: ihmal edilmiş olandır. O, Ebû Züeyb’in sözündedir:
صخِب الشواربَ لا يزال كأنه
عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**

Ve Şemmer, Nadr b. Şümeyl’den rivayet etti ki dedi: **المُسْبَع**: dört anneden her biri cariye olanlara nisbet edilen kimsedir. Bazıları dedi ki: yedi anneden. Dedi ki: Ve ayrıca denilir: **المُسْبع**:
**التابعة**. Denilir: yedi ay için doğan; rahim onu olgunlaştırmadı ve ayları tamam olmadı.

A‘câc dedi ki:
إن تميماً لم يراضع **مُسْبَعا**

Nadr dedi ki: nice oğlan gördüm ki emzirir. Dedi ki: **المراضعة**: annesini emzirmesidir; annesinin karnında bir çocuk varken.

Ebû Saîd ed-Darîr, Ebû Züeyb’in sözünü rivayet etti:
عبد لآل أبي ربيعة مسبع

**الباء**’yı kesre ile; ve manasının: yırtıcılar onun hayvanına düşmüştür; o da bağırır ve çığlık atar, olduğunu iddia etti. Ve denilir: **سبَّعت الشيء**; onu yedi yaptığın zaman. Eğer onu yetmiş yaptığını murad edersen: **كمَّلته سبعين** dersin. Ve bazı müvelledlerin dediği: **سبعنته** caiz değildir; onların sözü: **سبعنَتْ دراهمي**; yani yetmiş tamam oldu, da değildir. Ve onların sözü: ondan yüz dirhem aldım, ağırlıkça **وزنَ سبعة**; bunun manası: her on tanesi yedi miskal tartar; bu yüzden **وزناً** mansub oldu.

Ve **السُبُع**: yırtıcılardan dişi olan ve insanlara ve hayvanlara saldırıp onları parçalayan şeye söylenir; aslan, kurt, kaplan, pars ve benzerleri gibi.

Tilki, dişi olsa da **سَبُع** değildir; çünkü küçük davarlara saldırmaz ve hayvandan bir şeyde diş geçirmez.

Aynı şekilde sırtlan, saldıran yırtıcılardan sayılmaz; bu yüzden sünnet, etinin helalliğiyle ve haremde vurulduğu veya ihramlı onu vurduğu zaman ceza gerektirdiğiyle gelmiştir.

Ama **الوَعْوع** ki o çakaldır; o habis bir **سَبُع**’dur; eti haramdır; çünkü kurtların cinsindendir; ancak cisimce daha küçük ve beden olarak daha zayıftır. Ve denilir: falan, falanı **سبَع** etti; yani onu yendi ve eksiltti; yani onu ayıpladı ve gıybet etti. Ve falanı **سبع** etti; yani onu dişiyle ısırdı.

Arapların dolaşan darbımesellerinden sözleri: **أخذه أخذ سَبْعة**. İbnü’s-Sikkît dedi ki: Aslı ancak **سَبُعَة** idi; hafifletildi. Dedi ki: **اللَبُؤة**’nin aslandan daha atılgan olduğunu zannettiler. Dedi ki: İbnü’l-Kelbî dedi: o, Tâyi’den **سَبْعة بن عَوْف بن ثعلبة بن سَلامَان**’dır; çok güçlü bir adam idi.

İbnü’l-Muzaffer dedi ki: Onların sözüyle: **لأعملنّ بفلان عمل سَبْعة**; muradları: mübalağa ve nihayete ulaşmadır. Dedi ki: Bazıları dedi: muradları: yedi adamın işi. Ve **أرضٌ مَسْبَعَة**: yırtıcısı çok olan. Ve denilir: **سَبَعْتُ القوم أسْبَعُهم**; mallarının yedide birini aldığım zaman. Ve aynı şekilde: **سَبَعْتُهُم أسْبَعُهم**; onların yedincisi olduğum zaman. Develerin susuzluk aralarında **السِّبْعُ** vardır; bu, otlaklarında beş tam gün kaldıkları, altıncı gün suya geldikleri zamandır; **يومُ الصَدَر** sayılmaz. Ve yabanî dişi, **سَبُعَتْ** olur; o **مسبوعة**’dur; yırtıcı onun yavrusunu yediği zaman.

Ebû Bekir dedi ki: onların sözü: falan, falanı **يَسْبَع** eder; iki sözdür. Birincisi: ona çirkin söz atar; onların sözü: **سبعت الذئب**; yani onu attım, sözündendir. Dedi ki: Buna delil, Peygamber’in ( صلى الله عليه وسلم ) hadisi: **السّبَاع**’dan nehyetti; o, iki adamın birbirine sövüşmesidir; her biri, diğerini **القَذْع**’dan onu kötüleyecek şeyle atar. Ve denildi: o, **الرَفَث**’i açığa vurmak ve cinsel birleşmeyle övünmek ve kadınlar işinden kinaye edilen şeyi açıkça söylemektir.

Dedi ki: Ve **السَبُعَان**: Kays diyarında bilinen bir yerdir. Onların sözünden, ondan başka **فَعُلاَن** vezninde bir isim bilinmez.

Nadr b. Şümeyl dedi ki: develerden **السُبَاعِيُّ**: iri, uzun olandır. Dedi ki: develerden **الرُباعيّ**, uzunluğu bakımından **السُبَاعِي** gibidir. Dedi ki: ve **ناقة سُبَاعِيَّة** ve **رباعيّة**. Başkası dedi ki: **ثوبٌ سُبَاعِي**; eğer uzunluğu yedi arşın veya yedi karış ise; çünkü **الشِبْر** müzekkerdir, **الذراع** müennestir. Ebû Ubeyd, Asmaî’den: **سَبَعْتُه**; ona düştüğüm zaman; ve **أسْبَعْتُه**; yırtıcılara onu yedirdiğim zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: çoban **أسْبَعَ** eder; yırtıcılar onun hayvanına düştüğü zaman. Ve kurt, koyunu **سَبَعَ** eder; yani onu parçalar. Ve falan, falanı **سَبَعَ** eder; yani ona düşer. Ve onun kölesi **أسْبَعَ** eder; yani onu ihmal eder.

**سعب** : Leys bu harfi ihmal etti; o ise kullanımdadır. Denilir: **انسعب الماءُ** ve **انْثَعَبَ**; yani aktı. Ve ağzı **سَعَابِيبَ** ve **ثعابيبَ** akıtır; yani **مَرْغُه**; yani tükürüğü aktığı zaman. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **السَعَابيب**: baldan, hatmîden ve benzerinden iplikler gibi uzayan şeylerdir. İbn Mukbil dedi ki:
يَعْلُون بالمردقوش الوَرد ضاحيةً
على **سعابيب** ماء الضالة اللجِنِ

İbn Şümeyl dedi ki: **السعابيب**: sağım sırasında sütten, balgam gibi uzayarak elini takip eden şeylerdir; bir tanesi **سُعْبوبة**’dir. Ve ( نوادر الأعراب )’da: falan, kendisi için şöyle şöyle olan **مُسَعَّبٌ**’dır; ve **مُسَغَّبٌ**; ve kendisi için şöyle olan **مُسَوَّعٌ**; ve **مُسَوَّغٌ** ve **مُزَغَّبٌ**; bunların hepsi tek bir manadadır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(عسف) العين والسين والفاء كلماتٌ تتقارب ليست تدلُّ على خير إنما هي كالحَيْرة وقلّة البصيرة.
قال الخليل: العَسْف: ركوب الأمر من غير تدبير، وركوبُ مفازةٍ بغير قَصْد. ومنه التعسُّف. قال ذو الرّمّة:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
والعَسِيفُ: الأجير؛ وما يبعدُ أن يكون من هذا القياس؛ لأنَّ ركوبَه في الأمور فيما يعانيه مخالفٌ لصاحب الأمور. وقال أبو دُوَاد:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
وقد أومأ إلى المعنى، وأرى أنَّ البيتَ ليس بالصحيح. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل العُسَفاء، وهم الأُجَراء. وحديث آخر: "إنَّ ابني كانَ عسيفاً على هذا([2]) ". ويقال: إنَّ البعير العاسِفَ هو الذي بالموت، وهو كالنّزْع في الإنسان. ومما دلَّ على ما قُلناه في أمر العسيف قولُ الأصمعيّ: العَسيف: المملوك المُسْتَهان به الذي اعْتُسِف ليَخْدُمَ، أي قُهِر. وأنشد:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
وعُسْفان: موضع بالحجاز يقول فيه عنترة:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(عسق) العين والسين والقاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لُصوق الشيء بالشيء.
قال الخليل: العَسَق: لُصوق الشيء بالشيء. يقال: عَسِق به عَسَقاً. وعَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل، أي أرَبَّت به. قال رؤبة:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
ومن الباب: في خُلُقه عَسَقٌ، أي التواء وضِيقُ خلق. ويقال: "عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ".
(عسك) العين والسين والكاف قريبٌ من الذي قبله. قال الخليل عَسِك به، إذا لزمَه، مثل سَدِك به. وأنشد الأصمعي:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(عسل) العين والسين واللام، الصحيح في هذا الباب أصلان، وبعدهما كلماتٌ إن صحّت. فالأول [من] الأصلين دالٌّ على الاضطراب، والثاني طعامٌ حُلْو، ويُشتقُّ منه. فالطَّعام العَسَل، معروف. والعَسَّالة: التي يتّخذ فيها النَّحْل العسلَ. والعاسل: صاحب العَسَل الذي يَشتاره من مَوضعِه يستخرجُه. وقال:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
وعَسَّل النَّحْلُ تعسيلاً. وفي تأنيث العسل قال:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
ومِمّا حُمل على هذا العُسيْلة. وفي الحديث: "حَتَّى يَذُوق عُسَيلَتَها وتذوقَ عُسيلتَه" إنما يُرَاد به الجِماع. ويقال خَلِيَّة عاسلة، وجنحٌ عاسل، أي كثير العسل. والجِنْح: شِقٌّ في الجبل. وقال الهذليّ([9]) :
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
ويقال للذي يَشْتارُه: عاسل. وفي الحديث: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً عَسَلَه([10])"، وهو من هذا، ومعناه طيَّبَ ذِكرَه وحلاَّهُ في قلوب النّاس بالصَّالح من العمل. من قولك عَسَلْتُ الطَّعامَ، أي جعلتُ فيه عَسلاً. وفلانٌ معسول الخُلُق، أي طيِّبه. وعَسَلْتُ فلاناً: جَعلتُ زادَه العسل. والعرب تقول: "فلان ما يُعرَف له مَضْرِب عَسَلة"، أي لا يُعرَفُ له أصل. ومثله "لا يُعرَفُ له مَنْبِض عَسَلَة".
والأصل الثاني: العَسَلانُ، وهو شِدّةُ اهتزازِ الرُّمح إذا هززتَه. يقال: عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً، كما يُعْسِلُ الذّئبُ، إذا مَضى مُسرِعاً. والذِّئب عاسل، والجمعُ عُسَّل وعَواسل. ويقال رمحٌ عَسَّالٌ. وقال:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
وقال في الذِّئبِ:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
وعَسَل الماء، إذا ضَربته الرِّيح فاضطَرب. وأنشد:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
والدَّليل يَعْسِل في المفازة، إذا أسرع. وقال في ذلك:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
وقال أبو عبيدة: يقال فرسٌ عاسل، إذا اضطربت مَعرفَتُهُ في سيره، وخفق رأسُه واطَّرد متنُه. هذا هو الصحيح غير المشكوكِ فيه، ومما قاله وما ندري كيف صحّتُه، بل إلى البُطلان* أقرب: العَسِيل: قضيبُ الفِيل. وزَعموا أن العَسِيل مِكنسة العَطّار يكسَح بها الطِّيب. وينشدون:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(عسم) العين والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواء ويُبْسٍ في عُضوٍ أو غيره. قال الخليل وغيرُه: العَسَمُ: يُبْسٌ في المِرْفَق تعَوجّ منه اليَدُ. يقال: عسِمَ الرَّجلُ فهو أعْسَم، والمرأة عَسْماء. قال الأصمعيُّ: في الكفِّ والقَدم العسَم، وهو أن يَيْبَس مَفصِل الرُّسغ حتَّى تعوجّ الكفُّ أو القَدَم. قال:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
قال الكلابيّ: العَسْماء التي فيها انقلابٌ ويُبْس. ويقولون: العُسُوم: كِسَر: الخُبْز. وهذا قد رُوِي عن الخليل، ونُراه غلطاً. وهذا في باب الشِّين أصحّ، وقد ذُكِر.
ومن الباب: عَسَمَ، إذا طَمِع في الشَّيء. والقياس صحيح، لأنَّ الطَّامعَ في الشَّيء يَميل إليه ويشتدُّ طلبُه لـه. ويقال عَسَمَ يَعْسِم، وهو من الكلمة التي قبلها، لأنّه لا يَكسِبه إلاّ بعد المَيْل إليه. قال الخليل: والرَّجُل يَعسِم في جماعةِ النّاس في الحرب: يركبُ رأسَه ويَرمي بنفسِه غيرَ مكترِثٍ. تقول: عَسَم بنَفْسِه، أي اقتَحَم.
(عسن) العين والسين والنون أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على سِمَن وما قاربَه وأشبهه.
قال الخليل: العَسن: نُجوع العَلَف والرَّعي في الدَّوابّ: يقال: عَسَنَتِ الإبلُ عَسْناً. وناس يقولون: عَسِنَت عَسَناً. ويقال إنَّ العُسُنَ: الشَّحم القديم. وقال الفرّاء: إذا بقيَتْ من شحم الدّابّة بقيَّةٌ فذلك العُسُن. ويقال: بعيرٌ حَسَن الإعسان. وأعْسَنَتِ الإبل على شحمٍ متقدِّمٍ كانَ بها. قال النَّمِر:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
وأمّا قولُهم: تَعَسَّنَ أباه، فهذا من باب الإبدال، والأصل فيه الهمز، وقد ذكر. ويقال: فلانٌ عِسْنُ مالٍ، إذا كان حسنَ القيام عليه، وهذا من الإبدال، كأنّ الأصل عسل، وقد ذُكِر.
(عسو/ي) العين والسين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ واشتدادٍ في الشَّيء. يقال: عَسَا الشّيءُ يعسو، إذا اشتدّ. قال:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
فالكلمات الثلاثُ في البيت متقاربةُ المعنى في الشِّدّة والقُوّة.
ومن الباب: شيخٌ عاسٍ، [عَسَا] يعسو وعَسِيَ يَعْسَى. وذلك أنّه يكثُف منه ما كان من بشرَته لطيفاً. وربَّما اتَّسعوا في هذا حتى يقولوا: عَسَا الليل، إذا اشتدَّت ظُلمته، وهو بالغين أشْهر، أعنِي في اللّيل. ويقال: عَسَا النَّبات، إذا غلُظ واشتدّ. وقال في صفة الشيخ:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
فأمَّا عَسى فكلمةُ ترجٍّ، تقول: عسى يكون كذا. وهي تدلُّ على قُربٍ وإمكان. وأهلُ العِلم يقولون: عَسَى من الله تعالى واجبٌ، في مثل قولِه تعالى: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(عسب) العين والسين والباء كلماتٌ ثلاثٌ متفرِّدة بمعناها، لا يكاد يتفرَّع منها شيء. فالأولى: طَرْق الفَرَسِ وغيرِه، والثانية عَسِيب الذَّنَب، والثالثة نوعٌ من الأشياء التي تطير.
فالأوَّل العَسْب، قالوا: هو طَرْق الفَرَسِ وغيرِه. ثمَّ حُمِل على ذلك حتَّى سُمِّي الكِراء الذي يؤخَذ على العَسْب. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وآله وسلم نَهَى عن عَسْب الفَحْل. فالعَسْب: الكِراء الذي يُؤخَذ على العَسْبِ، سمِّي باسمِه للمجاوَرَة. وقال زُهير:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
ومنه قول كثَيِّر:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
يصف خيلاً وأنّها أزْلَقت ما في بطونها من أولادها تعباً.
والآخر عَسِيب الذَّنَب، وهو العَظم فيه مَنْبِت الشَّعْر. وشُبِّه [بِه] عسيبُ النَّخْلة. وهي الجريدةُ المستقيمةُ. تَشَابَهَا من طريقة الامتداد والاستقامة. يقال عَسِيبٌ وأعْسِبَةٌ وعُسُب([18]) . قال:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
وعَسِيب الرِّيشَة مشبَّه بعَسِيب النخلة([20]) .
والكلمة الثّالثة: اليَعْسوب، يَعْسوب النَّحل ملكُها. قال أبو ذُؤيب:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
والجمع يعاسيب. قال:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
وزعموا أنَّ اليَعسوبَ: ضربٌ من الحَجَل أيضاً، وضربٌ من الجراد. وممَّا ليس من هذا الباب عَسِيبٌ: اسمُ جبلٍ، يقول فيه امرؤُ القيس:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(عسج) العين والسين والجيم. كلمة صحيحة يقال إن العَسْج مدّ العُنُق في المشْي. قال جميل:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
وقال ذو الرُّمَّة:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(عسد) العين والسين والدال ليس فيه ما يُعوَّل على صحَّته، إلاّ أَنَّهم يقولون: عَسَدَ، إذا جامَعَ. ويقولون العِسْوَدّة: دويْبَّة. وليس بشيء.
(عسر) العين والسين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على صُعوبةٍ وشِدّة. فالعُسْر: نقيض اليُسْر. والإقلال أيْضاً عُسْرةٌ، لأنَّ الأمر ضيِّق عليه شديد. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. والعَسَر: الخلاف والالتواء. ويقال: أمرٌ عَسِرٌ وعَسير. ويومٌ عَسير. وربَّما قالوا: رجُلٌ عَسِر. قال جرير:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
ويقولون: عَسُرَ الأمْرُ عُسْراً وعَسَراً أيضاً. وقالوا: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". وأعسَرَ الرّجُل، إذا صارَ من مَيْسرة إلى عُسْرة. وعسَرْتُه أنا أعْسِرُه، إذا طالبتَه بدَينكَ وهو مُعْسِرٌ ولم تُنْظِرْه إلى مَيسرتِه. ويقال: عَسَّرْتُ عليه تعسيراً، إذا خالفْتَه. والعُسْرى: خلاف اليُسْرَى، وتعسَّر الأمر: التوى. ويقال لِلغَزْل إذا التَبَس فلم يُقدَر على تخليصه: قد تعَسَّر. وسمعت ابنَ أبي خالدٍ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تعسَّر الأمرُ بالعين، وتَغَسَّر الغَزْل بالغين معجمة. ويقال: أعْسَرَتِ المرأةُ، إذا عسُرَ عليها وِلادُها. ويُدْعَى عليها فيقال: أعْسَرْتِ وآنَثْتِ. ويُدْعَى لها: أَيْسَرتِ وأذْكَرْت. ويقال: العَسير: النَّاقة إلى اعتاطَتْ واعتاصتْ فلم تحمِلْ عامَها. قال الأعشى:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
ويقال للنّاقة التي تُركَب قبل أن تُراضَ: عَوْسرانيَّة. وهذا ممّا قلنا إنّ زيادةَ حروفِه يدلُّ على الزِّيادة في المعنى.
ويقال للذي يَعمل بِشِماله: أعْسَر. والعُسْرى، هي الشِّمال([28]) ، وإِنَّما سمِّيت عُسْرى لأنّه يتعسَّر عليها ما يتيسَّر على اليُمْنى. فأمَّا تسميتهم إيّاها يُسْرى فيُرى أنّه على طريقة التَّفاؤُل، كما يقال للبَيْداء مفازة، وكما يقال للّديغ سَلِيم. والعاسِر من النُّوق إذا عَدَتْ رفعَتْ ذَنبَها. ولا أحسب ذلك يكون إلاَّ من عَسَرٍ في خُلُقها؛ والجمع عَواسِر. قال:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *
---------------------
([1]) سبق إنشاده وتخريجه في (بوم، ظل).
([2]) الحديث برواية أخرى في اللسان.
([3]) البيت لنبيه بن الحجاج، كما في اللسان (عسف).
([4]) ديوان عنترة 164.
([5]) ديوان رؤبة 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111.
([6]) في الأصل: "بحية".
([7]) البيت للبيد في ديوانه 29 طبع 1881 واللسان (عسل، دبر)، ونسب مرة في اللسان (دبر) إلى زيد الخيل. وشاره النحل، أراد شاره من النحل، فعدى بحذف الوسيط، كما في قوله تعالى: ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلاً﴾ [الأعراف 155]. وصدر البيت: * بأشهب من أبكار مزن سحابة *
([8]) للشماخ في ديوانه 29 وإصلاح المنطق 398 واللسان (عسل) والمخصص (5: 14/17: 19). وصدره: * كأن عيون الناظرين يشوقها *
([9]) هو أبو ذؤيب الهذلي، ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (عسل، نمى).
([10]) في اللسان: "عسله في الناس".
([11]) البيت للبيد، كما في اللسان (عسل، نسل). ويروى للنابغة الجعدي.
([12]) أنشده في اللسان (عسل) والمخصص (4: 93). وقبله:
* قد صبحت والظل غض ما زحل *
([13]) فصل بين المتضايقين بالظرف. وصدره في اللسان (عسل):
* فرشني بخير لا أكون ومدحتي *
([14]) البيت لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 192) واللسان (وهن).
([15]) أنشده في اللسان (عسا) كما هنا. وفي (صلخم): "عن صائك". وقبله في (عسا): * يهوون عن أركان عز أدرما *
([16]) ديوان زهير 301 واللسان (عسب).
([17]) اللسان (عسب، ولق). والوالقي وناصح: اسما فرسين.
([18]) وعسوب أيضاً، وعُسبان وعِسبان، بضم العين وكسرها، كما في اللسان.
([19]) الأشاء، كسحاب: صغار النخل، واحدته أشاءة وفي الأصل: "بين الأشياء".
([20]) عسيب الريشة: ظاهرها طولا.
([21]) سبق البيت وتخريجه في (عسل).
([22]) في الأصل: "أطرافها" تحريف. والبيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 121)، وهو ساقط من ديوانه المطبوع في بيروت.
([23]) البيت لم يروه الوزير أبو بكر في ديوانه. وهو في اللسان (عسب) ومعجم البلدان (عسيب)، وشروح سقط الزند 1741 برواية:
* أجارتنا إن الخطوب تنوب *
([24]) نسب في اللسان (عسج) إلى جرير، وليس في ديوانه.
([25]) ديوان ذي الرمة 8 واللسان (عسج، وسج، نحز) برواية: "من جانبيها".
([26]) ديوان جرير 301 واللسان (عسر).
([27]) ديوان الأعشى 6 واللسان (عسر، حدر).
([28]) في الأصل: "الشملى".

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **السين** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**عسف**) **العين** ve **السين** ve **الفاء**; birbirine yaklaşan kelimelerdir; hayra delâlet etmez; ancak şaşkınlık ve basîret azlığı gibidir.
**الخليل** dedi: **العَسْف**: işi tedbirsizce üstlenmek; ve bir çölü kasıtsızca katetmek. Ondan **التعسُّف**. **ذو الرّمّة** dedi:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
Ve **العَسِيفُ**: ücretli işçi; ve bu kıyastan olması uzak değildir; çünkü onun işlerde binişi, uğraştığı şeyde, işlerin sahibine muhaliftir. Ve **أبو دُوَاد** dedi:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
Manaya işaret etti; ve ben görüyorum ki beyit sahih değildir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **العُسَفاء**’ın öldürülmesini yasakladı; onlar ücretli işçilerdir. Ve başka bir hadis: "إنَّ ابني كانَ **عسيفاً** على هذا([2]) ". Ve denir ki: **البعير العاسِفَ** ölüm hâlinde olan devedir; ve o, insandaki can çekişme gibidir. **العسيف** işinde söylediğimize delâlet eden şeylerdendir **الأصمعيّ**’nin sözü: **العَسيف**: hizmet etsin diye **اعْتُسِف** edilen, yani zorlanan, hor görülen köle. Ve inşad etti:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
Ve **عُسْفان**: Hicaz’da bir yerdir; **عنترة** onda şöyle der:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(**عسق**) **العين** ve **السين** ve **القاف**; sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye yapışmasına delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسَق**: bir şeyin bir şeye yapışması. Denir: **عَسِق** به **عَسَقاً**. Ve **عَسِقَتِ الناقةُ** **بالفَحْل**, yani ona meyletti. **رؤبة** dedi:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
Babdandır: onun huyunda **عَسَقٌ** vardır; yani bükülme ve huy darlığı. Ve denir: "**عَسِق** بامرئٍ جُعَلُهُ".
(**عسك**) **العين** ve **السين** ve **الكاف**; bir öncekine yakındır. **الخليل** dedi: **عَسِك** به, ona yapıştıysa; **سَدِك** به gibi. Ve **الأصمعي** inşad etti:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(**عسل**) **العين** ve **السين** ve **اللام**; bu babda sahih olan iki asıldır; sonra, sahih olursa, kelimeler vardır. İki asıldan birincisi çalkantıya delâlet edicidir; ikincisi tatlı bir yiyecektir; ondan türetilir. Yiyecek **العَسَل**’dir; mâlûmdur. Ve **العَسَّالة**: arının balı yaptığı şeydir. Ve **العاسل**: balın sahibi; onu yerinden satın alır, çıkarır. Ve dedi:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
Ve **عَسَّل** النَّحْلُ **تعسيلاً**. Balın müennesliği hakkında dedi:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
Ve bundan taşınan şeylerdendir **العُسيْلة**. Hadiste: "حَتَّى يَذُوق **عُسَيلَتَها** وتذوقَ **عُسيلتَه**" bununla ancak cima kastedilir. Ve denir: **خَلِيَّة عاسلة** ve **جنحٌ عاسل**; yani balı çok. Ve **الجِنْح**: dağda bir yarıktır. Ve **الهذليّ**([9]) dedi:
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
Ve onu satın alana: **عاسل** denir. Hadiste: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً **عَسَلَه**([10])"; bu da bundandır; manası: zikrini güzel kıldı ve onu, salih amelden olanla, insanların kalplerinde tatlandırdı. Senin "**عَسَلْتُ** الطَّعامَ" sözünden; yani içine bal koydum. Ve falan **معسول الخُلُق**; yani huyu tatlı. Ve "**عَسَلْتُ** فلاناً": azığını bal yaptım. Ve Araplar der: "فلان ما يُعرَف له **مَضْرِب عَسَلة**"; yani ona bir asıl bilinmez. Bunun benzeri: "لا يُعرَفُ له **مَنْبِض عَسَلَة**".
İkinci asıl: **العَسَلانُ**; o, mızrağı salladığında onun şiddetli titreyişidir. Denir: **عَسَل** **يَعْسِلُ** **عَسَلاناً**; kurtun **يُعْسِلُ** etmesi gibi; yani hızlıca gittiğinde. Ve kurt **عاسل**’dir; cem‘i **عُسَّل** ve **عَواسل**. Ve denir: **رمحٌ عَسَّالٌ**. Ve dedi:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
Ve kurt hakkında dedi:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
Ve **عَسَل** الماء; rüzgâr ona vurduğunda çalkalandı. Ve inşad etti:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
Ve kılavuz, çöl içinde **يَعْسِل** eder; hızlı gittiğinde. Ve bunun hakkında dedi:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
Ve **أبو عبيدة** dedi: **فرسٌ عاسل** denir; yürüyüşünde yelesi çalkalandığında, başı sallandığında ve sırtı düzgünce uzayıp gittiğinde. Bu, şüphesiz sahih olandır; onun söylediği ve sıhhati nasıl oldu bilmediğimiz, bilakis bâtıla daha yakın olan şeylerdendir: **العَسِيل**: filin kamışı. Ve zannettiler ki **العَسِيل**: attarın süpürgesidir; onunla kokuyu süpürür. Ve inşad ederler:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(**عسم**) **العين** ve **السين** ve **الميم**; sahih bir asıldır; bir uzuvda veya başkasında bükülme ve kuruluğa delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: **العَسَمُ**: dirsekte bir kuruluk; ondan el eğrilir. Denir: **عسِمَ** الرَّجلُ; o **أعْسَم**’dır; kadın **عَسْماء**. **الأصمعيّ** dedi: avuçta ve ayakta **العسَم** vardır; o, bilek ekleminin kurumasıdır; ta ki avuç veya ayak eğrilsin. Dedi:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
**الكلابيّ** dedi: **العَسْماء**; onda dönme ve kuruluk olan. Ve derler: **العُسُوم**: ekmek kırıntıları. Bu, **الخليل**’den rivayet edilmiştir; ve biz onu hata görüyoruz. Bu, **الشِّين** babında daha sahihtir; zikredilmiştir.
Babdandır: **عَسَمَ**, bir şeye tamah ettiğinde. Kıyas sahihtir; çünkü bir şeye tamah eden ona meyleder ve onu istemesi şiddetlenir. Ve denir: **عَسَمَ** **يَعْسِم**; ve o, bir önceki kelimedendir; çünkü onu ancak ona meyletmeden kazanmaz. **الخليل** dedi: ve adam, savaşta insanların topluluğu içinde **يَعسِم** eder: başını alır ve kendini atar; aldırış etmeksizin. Dersin: **عَسَم** بنَفْسِه; yani atıldı.
(**عسن**) **العين** ve **السين** ve **النون**; sahih bir asıldır; semizliğe ve ona yakın ve ona benzeyene delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسن**: yem ve otlamanın hayvanlarda fayda vermesi; denir: **عَسَنَتِ الإبلُ** **عَسْناً**. Ve bir topluluk der ki: **عَسِنَت** **عَسَناً**. Ve denir ki: **العُسُنَ**: eski yağdır. **الفرّاء** dedi: hayvanın yağından bir kalıntı kaldığında, işte o **العُسُن**’dür. Ve denir: **بعيرٌ حَسَن الإعسان**. Ve **أعْسَنَتِ الإبل**; üzerinde bulunan önceki bir yağ üzerine. **النَّمِر** dedi:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
Onların "تَعَسَّنَ أباه" sözüne gelince; bu, ibdâl babındandır; aslı hemzedir; zikredilmiştir. Ve denir: falan **عِسْنُ مالٍ**; eğer onun üzerinde güzelce duruyorsa; bu da ibdâldendir; sanki asıl **عسل**’dir; zikredilmiştir.
(**عسو/ي**) **العين** ve **السين** ve illetli harf; sahih bir asıldır; şeyde kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder. Denir: **عَسَا** الشّيءُ **يعسو**; şiddetlendiğinde. Dedi:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
Beyitteki üç kelime, şiddet ve kuvvette manaca birbirine yakındır.
Babdandır: **شيخٌ عاسٍ**; **عَسَا** **يعسو** ve **عَسِيَ** **يَعْسَى**. Bu, derisinden latif olan şeyin ondan kalınlaşmasıdır. Ve bazen bunda genişlerler; ta ki " **عَسَا** الليل" derler; karanlığı şiddetlendiğinde; ve bu, gece hakkında, yani **الغين** ile daha meşhurdur. Ve denir: **عَسَا** النَّبات; kalınlaşıp şiddetlendiğinde. Ve şeyhin sıfatında dedi:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
أما **عَسى** ise, bir temenni kelimesidir; dersin: **عسى** يكون كذا. Ve o, yakınlığa ve imkâna delâlet eder. Ve ilim ehli der: Allah تعالى’dan **عَسَى** vaciptir; تعالى’nın şu sözü gibi: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(**عسب**) **العين** ve **السين** ve **الباء**; manasıyla tekil üç kelimedir; onlardan neredeyse hiçbir şey dallanıp budaklanmaz. Birincisi: atın ve başkasının aşımı; ikincisi: **عَسِيب** الذَّنَب; üçüncüsü: uçan şeylerden bir tür.
Birincisi **العَسْب**’dır; dediler ki: o, atın ve başkasının aşımıdır. Sonra bunun üzerine taşındı; ta ki **العَسْب** üzerine alınan kira böyle adlandırıldı. Hadiste: onun صلى الله عليه وآله وسلم **عَسْب** الفَحْل’den nehyettiği vardır. Öyleyse **العَسْب**: **العَسْب** üzerine alınan kiradır; komşuluk sebebiyle onun adıyla adlandırıldı. **زُهير** dedi:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
Ve ondan **كثَيِّر**’in sözü:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
Atları vasfeder; ve onların, yorgunluktan karınlarındaki yavruları düşürdüklerini.
Diğeri **عَسِيب الذَّنَب**’dir; o, onda kılın bittiği kemiktir. Ve onunla **عسيبُ النَّخْلة** benzetildi. O, düz olan yapraksız daldır. Uzama ve doğruluk tarzı bakımından birbirine benzediler. Denir: **عَسِيبٌ** ve **أعْسِبَةٌ** ve **عُسُب**([18]) . Dedi:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
Ve **عَسِيب الرِّيشَة**; **عَسِيب النخلة**’ye benzetilmiştir([20]) .
Üçüncü kelime: **اليَعْسوب**; **يَعْسوب النَّحل** onun melikidir. **أبو ذُؤيب** dedi:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
Cem‘i **يعاسيب**’dir. Dedi:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
Ve zannettiler ki **اليَعسوبَ**: **الحَجَل**’den de bir türdür; ve çekirgeden bir türdür. Bu babdan olmayan şeylerdendir: **عَسِيبٌ**: bir dağın adıdır; **امرؤُ القيس** onda şöyle der:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(**عسج**) **العين** ve **السين** ve **الجيم**. Sahih bir kelimedir; denir ki **العَسْج** yürüyüşte boynu uzatmaktır. **جميل** dedi:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
Ve **ذو الرُّمَّة** dedi:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(**عسد**) **العين** ve **السين** ve **الدال**; onda sıhhatine dayanılacak bir şey yoktur; ancak onların "**عَسَدَ**" dedikleri vardır; cima ettiğinde. Ve **العِسْوَدّة** derler: küçük bir hayvancık. Bir şey değildir.
(**عسر**) **العين** ve **السين** ve **الراء**; sahih tek bir asıldır; zorluğa ve şiddete delâlet eder. Öyleyse **العُسْر**: **اليُسْر**’ün zıddıdır. Ve azaltma da **عُسْرة**’dir; çünkü iş ona dardır, şiddetlidir. Allah تعالى dedi: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. Ve **العَسَر**: muhalefet ve bükülmedir. Ve denir: **أمرٌ عَسِرٌ** ve **عَسير**. Ve **يومٌ عَسير**. Ve bazen derler: **رجُلٌ عَسِر**. **جرير** dedi:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
Ve derler: **عَسُرَ** الأمْرُ **عُسْراً** ve **عَسَراً** da. Ve dediler: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما **عَسر**". Ve **أعسَرَ** الرّجُل; eğer **مَيْسرة**’den **عُسْرة**’ye olduysa. Ve ben onu **عسَرْتُه** **أعْسِرُه**; eğer onu borcunla talep ettiysen, o **مُعْسِرٌ** iken, ve onu **مَيسرتِه**’ne ertelemediysen. Ve denir: **عَسَّرْتُ** عليه **تعسيراً**; eğer ona muhalefet ettiysen. Ve **العُسْرى**: **اليُسْرَى**’nın zıddıdır; ve iş **تعسَّر** etti: büküldü. Ve iplik için, karışıp da çözülmesine güç yetirilemediğinde: **تعَسَّر** denir. Ve **ابنَ أبي خالدٍ**’i işittim; dedi: **ثعلب**’i işittim; dedi: iş **تعسَّر** eder **بالعين** ile; ve iplik **تَغَسَّر** eder, noktalı **الغين** ile. Ve denir: **أعْسَرَتِ المرأةُ**; eğer doğumu ona zor olduysa. Ve ona beddua edilir; denir: **أعْسَرْتِ** ve **آنَثْتِ**. Ve ona dua edilir: **أَيْسَرتِ** ve **أذْكَرْت**. Ve denir: **العَسير**: gebe kalmayıp yılına hamile olmayan; **اعتاطَتْ** ve **اعتاصتْ** eden dişi devedir. **الأعشى** dedi:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
Ve terbiye edilmeden önce binilen deveye: **عَوْسرانيَّة** denir. Bu, harflerinin artmasının manada artışa delâlet ettiğini söylediğimizdendir.
Ve sol eliyle iş yapan kimseye: **أعْسَر** denir. Ve **العُسْرى**; o, sol eldir([28]); ancak ona **عُسْرى** adı verildi; çünkü ona, sağa kolay gelen şey zor gelir. أما onların ona **يُسْرى** adını vermeleri ise, tefe’ül yoluyla olduğu görülür; nasıl ki çorak yere **مفازة** denir; ve nasıl ki yılan sokana **سَلِيم** denir. Ve develerden **العاسِر**; koştuğunda kuyruğunu kaldırır. Ben bunun, ancak huyunda bir **عَسَرٍ**’den olacağını sanıyorum; cem‘i **عَواسِر**. Dedi:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع س ب
هذا يعسوب قومه‏:‏ لرئيسهم‏.‏
وعن عليّ رضي الله عنه في عبد الرحمن بن عتّاب وقد قتل يوم الجمل‏:‏ لهفي عليك يعسوب قريش‏.‏
وقال في فساد الزمان‏:‏ فإذا كان كذلك ضرب يعسوب الدين بذنبه وهو مستعار من يعسوب النحل وهو فحلها يفعول من العسيب وهو الضراب‏.‏
يقال قطع الله تعالى عسبه أي نسله‏.‏

##### Türkçe

ع س ب
Bu, kavminin **يعسوب**’udur: yani onların reisi için (söylenir).

Ve Ali’den, Allah ondan razı olsun, Cemel günü öldürülmüş olan Abdurrahman b. Attâb hakkında (şöyle rivayet edilmiştir): “Vah sana, Kureyş’in **يعسوب**’u!”

Ve zamanın bozulması hakkında dedi ki: “İşte böyle olunca, dinin **يعسوب**’u kuyruğuyla vurur”; bu, arıların **يعسوب**’undan ödünç alınmıştır; o, onların erkeğidir. **يعسوب** (kalıbı) **عسيب**’den (gelme) **يفعول**’dür; **عسيب** ise **الضراب**’dır.

“Allah Teâlâ onun **عسب**’ini kessin” denir; yani onun neslini.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَسْبُ: طَرْقُ الفَحْلِ أَي ضِرابُه.
يقال: عَسَبَ الفَحلُ الناقةَ يَعْسِـبُها، ويقال: إِنه لشديد العَسْب، وقد يُسْتَعار للناس؛ قال زهير في عبدٍ له يُدْعَى يَساراً؛ أَسَرَه قومٌ، فهَجَاهم:
ولولا عَسْبُه لرَدَدْتُموه، *  وشَرُّ مَنِـيحةٍ أَيْرٌ مُعارُ(2) (2 قوله «لرددتموه» كذا في المحكم ورواه في التهذيب لتركتموه.) وقيل: العَسْبُ ماء الفَحْلِ، فرساً كان، أَو بعيراً، ولا يَتَصَرَّفُ منه فِعْلٌ. وقَطَعَ اللّهُ عَسْبَه وعُسْبَه أَي ماءَه ونَسْلَه. ويقال للوَلد: عَسْبٌ؛ قال كُثَيِّرٌ يصف خَيْلاً، أَزْلَقَتْ ما في بُطُونِها مِن أَولادها، من التَّعَب:
يُغادِرْنَ عَسْبَ الوالِقِـيِّ وناصِحٍ، *  تَخُصُّ به أُمُّ الطَّرِيقِ عِـيالَها العَسْبُ: الوَلَدُ، أَو ماءُ الفَحْل. يعني: أَن هذه الخيلَ تَرْمي بأَجِنَّتِها من هذين الفَحْلين، فتأْكلُها الطير والسباعُ. وأُمُّ الطريق، هنا: الضَّبُعُ. وأُمُّ الطريق أَيضاً: مُعْظَمُه. وأَعْسَبَهُ جَمَلَه: أَعارَه إِياه؛ عن اللحياني. واسْتَعْسَبه إِياه: اسْتَعاره منه؛ قال أَبو زُبَيْدٍ:
أَقْبَلَ يَردي مُغارَ ذِي الـحِصانِ إِلى *  مُسْتَعْسِبٍ، أَرِبٍ منه بتَمْهِـينِ والعَسْبُ: الكِراء الذي يُؤْخَذ على ضَرْبِ الفَحْل. وعَسَبَ الرجلَ يَعْسِـبُه عَسْباً: أَعطاه الكِراءَ على الضِّرابِ. وفي الحديث: نَهَى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، عن عَسْبِ الفَحْل. تقول: عَسَبَ فَحْلَه يَعْسِـبُه أَي أَكراه. عَسْبُ الفَحْل: ماؤُه، فرساً كان أَو بعيراً، أَو غيرهما. وعَسْبُه: ضِرابُه، ولم يَنْهَ عَن واحدٍ منهما، وإِنما أَراد النَّهْيَ عن الكراء الذي يُؤْخَذ عليه، فإِن إِعارة الفحل مندوب إِليها. وقد جاءَ في الحديث: ومِن حَقِّها إِطْراقُ فَحْلِها. ووَجْهُ الحديث: أَنه نهى عن كراء عَسْبِ الفَحْل، فحُذِفَ المضافُ، وهو كثير في الكلام. وقيل: يقال لكراء الفحل عَسْبٌ، وإِنما نَهَى عنه للجَهالة التي فيه، ولا بُدَّ في الإِجارة من تَعْيينِ العمل، ومَعْرِفةِ مِقْدارِه. وفي حديث أَبي معاذ: كنتُ تَيَّاساً، فقال لي البَراءُ بنُ عازب: لا يَحِلُّ لك عَسْبُ الفَحْل. وقال أَبو عبيد: معنى العَسْبِ في \<ص:599>
 الحديث الكِراءُ. والأَصل فيه الضِّرابُ، والعَرَبُ تُسَمِّي الشيءَ باسم غيره إِذا كان معه أَو من سَببه، كما قالوا للـمَزادة راوِية، وإِنما الرَّاوية البعيرُ الذي يُسْتَقَى عليه. والكَلْبُ يَعْسِبُ أَي يَطْرُدُ الكلابَ للسِّفادِ. واسْتَعْسَبَتِ الفرسُ إِذا اسْتَوْدَقَتْ. والعرب تقول: اسْتَعْسَبَ فلانٌ اسْتِعْسابَ الكَلْب، وذلك إِذا ما هَاجَ واغْتَلَم؛ وكلب مُسْتَعْسِبٌ. والعَسِـيبُ والعَسِـيبةُ: عَظْمُ الذَّنَب، وقيل: مُسْتَدَقُّهُ، وقيل: مَنْبِتُ الشَّعَرِ منه، وقيل: عَسِـيبُ الذَّنَبِ مَنْبِتُه مِنَ الجِلْدِ والعظم.وعَسِـيبُ القَدَم: ظاهرُها طُولاً، وعَسِـيبُ الرِّيشةِ: ظاهرُها طُولاً أَيضاً، والعَسِـيبُ: جَرِيدَةٌ من النخل مستقيمة، دقيقة يُكْشَطُ خُوصُها؛ أَنشد أَبو حنيفة: وقَلَّ لها مِنِّي، على بُعْدِ دارِها، *  قَنا النَّخْلِ أَو يُهْدَى إِليكِ عسِـيبُ قال: إِنما اسْتَهْدَتْهُ عَسِـيباً، وهو القَنا، لتَتَّخِذ منه نِـيرةً وحَفَّة؛ والجمع أَعْسِبَةٌ وعُسُبٌ وعُسُوبٌ، عن أَبي حنيفة، وعِسْبانٌ وعُسْبانٌ، وهي العَسِـيبة أَيضاً. وفي التهذيب: العَسِـيب جريد النخل، إِذا نُحِّيَ عنه خُوصه. والعَسِـيبُ من السَّعَفِ: فُوَيْقَ الكَرَبِ، لم ينبت عليه الخوصُ؛ وما نَبَت عليه الخُوصُ، فهو السَّعَفُ. وفي الحديث: أَنه خرج وفي يده عَسِـيبٌ؛ قال ابن الأَثير: أَي جريدَةٌ من النخل، وهي السَّعَفَة، مما لا يَنْبُتُ عليه الخُوصُ. ومنه حديث قَيْلة: وبيده عُسَيِّبُ نخلةٍ، مَقْشُوٌّ؛ كذا يروى مصغراً، وجمعه: عُسُبٌ، بضمتين. ومنه حديث زيد بن ثابت: فَجَعَلْتُ أَتَتَبَّعُ القرآنَ من العُسُبِ واللِّخَافِ. ومنه حديث الزهري: قُبِضَ رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، والقرآنُ في العُسُبِ والقُضُم؛ وقوله أَنشده ثعلب: على مَثاني عُسُبٍ مُسَاطِ
فسره، فقال: عَنَى قَوائمه. والعَسْبَةُ والعَسِـبَةُ والعَسِـيبُ: شَقٌّ يكون في الجَبل. قال الـمُسَيَّب بن عَلَسٍ، وذكر العاسِلَ، وأَنه صَبَّ العَسلَ في طَرَفِ هذا العَسِـيبِ، إِلى صاحب له دونه، فتَقَبَّله منه: فهَراقَ في طَرَفِ العَسِـيبِ إِلى *  مُتَقَبِّلٍ لنَواطِفٍ صُفْرِ وعَسِـيبُ: اسمُ جَبَل. وقال الأَزهري: هو جَبَل، بعالِـيةِ نَجْدٍ، معروف. يقال: لا أَفْعَلُ كذا ما أَقَامَ عَسِـيبٌ؛ قال امرؤ القيس: أَجارَتَنا ! إِنَّ الخُطُوبَ تَنُوبُ، *  وإِنِّي مُقيمٌ ما أَقامَ عَسِـيبُ واليَعْسُوب: أَمير النَّحْلِ وذكَرُها، ثم كَثُر ذلك حتى سَمَّوْا كل رَئيسٍ يَعْسُوباً. ومنه حديثُ الدَّجَّالِ: فتَتْبَعُه كُنُوزُها كيَعاسِـيبِ النَّحْل، جمع يَعْسُوبٍ، أَي تَظْهَر له وتجتمع عنده، كما تجتمع النحلُ على يَعاسِـيبها. وفي حديث عليّ يصف أَبا بكر، رضي اللّه عنهما: كنتَ للدِّينِ يَعْسُوباً أَوَّلاً حين نَفَر الناسُ عنه. اليَعْسُوب: السَّيِّدُ والرئيسُ والـمُقَدَّمُ، وأَصله فَحْلُ النَّحْلِ. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، أَنه ذَكرَ فتنةً فقال: إِذا كان ذلك، ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّين بذَنَبِه، فيَجْتَمِعُونَ إِليه كما يجتمع قَزَعُ الخَريفِ؛ قال الأَصمعي: أَراد بقوله يَعْسُوبُ الدين، أَنه سَيِّدُ الناسِ في الدِّين يومئذٍ. وقيل: ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّين بذنبه أَي فارَقَ الفتنةَ وأَهلَها، وضرَبَ في \<ص:600>
الأَرض ذاهِـباً في أَهْلِ دِينِه؛ وذَنَبُه: أَتْباعُه الذين يتبعونه على رَأْيه، ويَجْتَنِـبُونَ اجْتِنابَهُ من اعْتزالِ الفِتَنِ. ومعنى قوله: ضَرَبَ أَي ذَهَبَ في الأَرض؛ يقال: ضَرَب في الأَرض مُسافِراً، أَو مُجاهِداً. وضَرَبَ فلانٌ الغائطَ إِذا أَبْعَدَ فيها للتَّغَوُّطِ. وقوله: بذنبه أَي في ذَنَبِه وأَتباعِه، أَقامَ الباءَ مقام في، أَو مُقامَ مع، وكل ذلك من كلام العرب. وقال الزمخشري: الضَّرْبُ بالذَّنَب، ههنا، مَثَلٌ للإِقامة والثَّباتِ؛ يعني أَنه يَثْبُتُ هو ومن تَبِعَه على الدِّينِ. وقال أَبو سعيد: أَراد بقوله ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدين بذَنَبه: أَراد بيَعْسُوب الدين ضعيفَه، ومُحْتَقَره، وذليلَه، فيومئذ يَعْظُم شأْنُه، حتى يصير عَيْنَ اليَعْسُوب. قال: وضَرْبُه بذَنَبِه، أَن يَغْرِزَه في الأَرضِ إِذا باضَ كما تَسْرَأُ الجراد؛ فمعناه: أَن القائم يومئذ يَثْبُتُ، حتى يَثُوبَ الناسُ إِليه، وحتى يظهر الدينُ ويَفْشُوَ. ويقال للسَّيِّد: يَعْسُوبُ قومه. وفي حديث عليٍّ: أَنا يَعْسُوبُ المؤمنين، والمالُ يَعْسُوبُ الكفار؛ وفي رواية المنافقين أَي يَلُوذُ بي المؤمِنونَ، ويَلُوذ بالمالِ الكفارُ أَو المنافقون، كما يَلُوذُ النَّحْلُ بيَعْسُوبِها، وهو مُقَدَّمُها وسيدُها، والباء زائدة. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه، أَنه مَرَّ بعبدالرحمن ابن عَتَّابِ بنِ أُسَيْدٍ مَقْتُولاً، يوم الجَمل، فقال: لَهْفِـي عليك، يَعْسُوبَ قُرَيْشٍ، جَدَعْتُ أَنْفي، وشَفَيْتُ نَفْسِـي؛ يَعْسُوبُ قريش: سَيِّدُها. شَبَّهه في قُرَيش بالفَحْلِ في النَّحْلِ. قال أَبو سعيد: وقوله في عبدالرحمن بن أُسَيْدٍ على التَّحْقِـير له، والوَضْعِ من قَدْرِه، لا على التفخيم لأَمره. قال الأَزهري: وليس هذا القولُ بشيء؛ وأَمـَّا ما أَنشده الـمُفَضَّلُ: وما خَيْرُ عَيْشٍ، لا يَزالُ كأَنه *  مَحِلَّةُ يَعْسُوبٍ برأْسِ سِنَانِ فإِن معناه: أَن الرئيس إِذا قُتِلَ، جُعِلَ رأسُه على سِنانٍ؛ يعني أَن العَيْشَ إِذا كان هكذا، فهو الموتُ. وسَمَّى، في حديث آخر، الذَّهَبَ يَعْسُوباً، على الـمَثَل، لِقوامِ الأُمُورِ به. واليَعْسُوبُ: طائر أَصْغَرُ من الجَرادة، عن أَبي عبيد. وقيل: أَعظمُ من الجرادة، طويلُ الذَّنَب، لا يَضُمُّ جناحيه إِذا وَقَع، تُشَبَّه به الخَيْلُ في الضُّمْرِ؛ قال بِشْر: أَبُو صِـبْيةٍ شُعْثٍ، يُطِـيفُ بشَخْصِه *  كَوالِـحُ، أَمثالُ اليعاسِـيبِ، ضُمَّرُ والياء فيه زائدة، لأَنه ليس في الكلام فَعْلُول، غير صَعْقُوقٍ. وفي حديث مِعْضَدٍ: لولا ظَمَـأُ الـهَواجر، ما باليْتُ أَن أَكونَ يَعْسُوباً؛ قال ابن الأَثير: هو، ههنا، فَراشَةٌ مُخْضَرَّةٌ تطِـيرُ في الربيع؛ وقيل: إِنه طائر أَعظمُ من الجَرادِ. قال: ولو قيل إِنه النَّحْلةُ، لَجاز.واليَعْسُوبُ: غُرَّةٌ، في وجْهِ الفرس، مُسْتَطيلَةٌ، تنقطع قبل أَن تُساوِيَ أَعْلى الـمُنْخُرَيْنِ، وإِن ارتفع أَيضاً على قَصَبة الأَنف، وعَرُضَ واعْتَدلَ، حتى يبلغ أَسفلَ الخُلَيْقَاءِ، فهو يَعْسُوب أَيضاً، قلَّ أَو كَثُر، ما لم يَبْلُغِ العَيْنَيْنِ. واليَعْسُوبُ: دائرةٌ في مَرْكَضِ الفارِسِ، حيث يَرْكُضُ برجله من جَنْبِ الفرس؛ قال الأَزهري: هذا غلط. اليَعْسُوب، عند أَبي عبيدة وغيره: خَطٌّ من بَياضِ الغُرَّةِ، يَنْحَدِرُ حتى يَمَسَّ خَطْمَ الدابة، ثم ينقطعُ. واليَعْسُوب: اسم فرس سيدنا رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم. \<ص:601>
واليَعْسُوبُ أَيضاً: اسم فرس الزُّبير بن العوامّ، رضي اللّه تعالى عنه.

##### Türkçe

**العَسْبُ**: aygırın aşması; yani onun çiftleşmesi.

Denilir: aygır dişi deveyi aşdı, onu aşar; ve denilir: o, **العَسْب** bakımından şiddetlidir.

Ve insanlar için de mecazen kullanılabilir; Züheyr, **يَساراً** diye çağrılan kendisine ait bir köle hakkında söylemiştir; onu bir kavim esir aldı da onları hicvetti:

ولولا **عَسْبُه** لرَدَدْتُموه، *  وشَرُّ مَنِـيحةٍ أَيْرٌ مُعارُ(2)

(2 “**لرددتموه**” sözü: **المحكم**’de böyle; **التهذيب**’de “**لتركتموه**” diye rivayet etmiştir.)

Ve denildi: **العَسْبُ** aygırın suyudur; at olsun, yahut deve olsun; ve ondan bir fiil çekimi yapılmaz.

Ve Allah onun **عَسْبَه**’ini ve **عُسْبَه**’ini kesti; yani suyunu ve neslini.

Ve çocuğa **عَسْبٌ** denilir; Küseyyir, yorgunluktan karınlarındakini, yavrularını düşüren atları vasfederken dedi:

يُغادِرْنَ **عَسْبَ** الوالِقِـيِّ وناصِحٍ، *  تَخُصُّ به أُمُّ الطَّرِيقِ عِـيالَها

**العَسْبُ**: çocuk; yahut aygırın suyu. Yani: bu atlar, bu iki aygırdan olan ceninlerini atar; sonra kuşlar ve yırtıcılar onları yer. Ve **أُمُّ الطريق** burada: sırtlan. Ve **أُمُّ الطريق** ayrıca: onun en büyük kısmı.

Ve “**أَعْسَبَهُ** devesi”: onu ona ödünç verdi; Lihyânî’den. Ve “**اسْتَعْسَبه** onu”: onu ondan ödünç istedi; Ebû Zübeyd dedi:

أَقْبَلَ يَردي مُغارَ ذِي الـحِصانِ إِلى *  مُسْتَعْسِبٍ، أَرِبٍ منه بتَمْهِـينِ

Ve **العَسْبُ**: aygırın aşması üzerine alınan kira.

Ve “adamı **عَسَبَ** eder, onu **يَعْسِـبُ** eder, **عَسْباً**”: ona çiftleşme karşılığında kirayı verdi.

Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **عَسْبِ الفَحْل**’den nehyetti.

Dersin: aygırını **عَسَبَ** eder, onu **يَعْسِـبُ** eder; yani onu kiraya verdi.

**عَسْبُ الفَحْل**: onun suyu; at olsun yahut deve olsun yahut başkaları.

Ve onun **عَسْبُه**’i: onun çiftleşmesidir. Ve bunlardan birinden nehyetmedi; ancak onun üzerine alınan kiradan nehyetmeyi kastetti; çünkü aygırı ödünç vermek teşvik edilmiştir.

Ve hadiste gelmiştir: “Ve onun hakkındandır: aygırının aşması.”

Hadisin yönü: aygırın **عَسْب**’inin kirasından nehyetti; izafetli kelime hazfedildi; bu sözde çoktur.

Ve denildi: aygırın kirasına **عَسْبٌ** denilir; ve ancak içindeki cehalet sebebiyle ondan nehyetti; ve icârede işin tayin edilmesi ve miktarının bilinmesi mutlaka gerekir.

Ebû Muâz hadisi içinde: “Ben **تَيَّاساً** idim; Berâ b. Âzib bana dedi: ‘Sana aygırın **عَسْبُ**’u helâl olmaz.’”

Ebû Ubeyd dedi: hadiste **العَسْب**’in manası kiradır. Aslı onda çiftleşmedir; Araplar, bir şey onunla beraber olduğunda yahut onun sebebinden olduğunda, bir şeyi başkasının adıyla adlandırır; nitekim **المَزادة**’ye **راوِية** dediler; hâlbuki **الرَّاوية** ancak onunla su çekilen devedir.

Ve köpek **يَعْسِبُ**: yani çiftleşme için köpekleri kovar.

Ve kısrak **اسْتَعْسَبَتْ**: kızgınlaştığında.

Ve Araplar der: falan, köpeğin **اسْتِعْسابَ**’ı gibi **اسْتَعْسَبَ**; bu, azıp şehvetlendiği zamandır; ve **كلب مُسْتَعْسِبٌ**.

Ve **العَسِـيبُ** ve **العَسِـيبةُ**: kuyruğun kemiği; ve denildi: onun incelen kısmı; ve denildi: ondan kılın bittiği yer; ve denildi: **عَسِـيبُ الذَّنَبِ** onun deriden ve kemikten bitiş yeridir.

Ve **عَسِـيبُ القَدَم**: onun uzunlamasına dış yüzü.

Ve **عَسِـيبُ الرِّيشةِ**: onun uzunlamasına dış yüzü de.

Ve **العَسِـيبُ**: hurmadan düz, ince bir dal; yaprakçıkları soyulur; Ebû Hanîfe şu beyti okudu:

وقَلَّ لها مِنِّي، على بُعْدِ دارِها، *  قَنا النَّخْلِ أَو يُهْدَى إِليكِ **عسِـيبُ**

Dedi: onu, **عَسِـيباً** olarak hediye istemiştir; o ise **القَنا**’dır; ondan bir **نِـيرةً** ve bir **حَفَّة** edinmek için. Çoğulu: **أَعْسِبَةٌ** ve **عُسُبٌ** ve **عُسُوبٌ**; Ebû Hanîfe’den. Ve **عِسْبانٌ** ve **عُسْبانٌ**; o da **العَسِـيبة**’dir.

Ve **التهذيب**’de: **العَسِـيب** hurma dalıdır; yaprakçıkları ondan uzaklaştırıldığında.

Ve **العَسِـيبُ** **السَّعَفِ**’ten: **الكَرَب**’in üst tarafıdır; üzerinde yaprakçık bitmemiştir; üzerinde yaprakçık biten ise **السَّعَفُ**’tır.

Ve hadiste: onun elinde **عَسِـيبٌ** olduğu hâlde çıktı; İbnü’l-Esîr dedi: yani hurmadan bir dal; o **السَّعَفَة**’dir; üzerinde yaprakçık bitmeyen şeydendir.

Ve ondan, Kayle hadisi: “Ve elinde, soyulmuş bir hurma **عُسَيِّبُ**’i vardı”; böyle, küçültme ile rivayet edilir; çoğulu: iki ötre ile **عُسُبٌ**.

Ve ondan, Zeyd b. Sâbit hadisi: “Kur’ân’ı **العُسُبِ** ve **اللِّخَافِ**’tan takip eder oldum.”

Ve ondan, Zührî hadisi: “Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, vefat etti; Kur’ân **العُسُبِ** ve **القُضُم** içindeydi.”

Ve onun sözü; Sa‘leb okudu:

على مَثاني **عُسُبٍ** مُسَاطِ

Onu açıkladı ve dedi: onunla ayaklarını kastetti.

Ve **العَسْبَةُ** ve **العَسِـبَةُ** ve **العَسِـيبُ**: dağda bulunan bir yarık.

Müseyyeb b. ‘Ales dedi; **العاسِلَ**’i andı; ve onun, bu **العَسِـيب**’in ucuna balı döküp, kendisiyle arasında bulunan bir arkadaşına gönderdiğini; o da ondan kabul etti:

فهَراقَ في طَرَفِ **العَسِـيبِ** إِلى *  مُتَقَبِّلٍ لنَواطِفٍ صُفْرِ

Ve **عَسِـيبُ**: bir dağın adıdır.

Ve Ezherî dedi: o, Necd’in yüksek tarafında, bilinen bir dağdır.

Denilir: “**عَسِـيبٌ** durdukça ben şunu yapmam”; İmruü’l-Kays dedi:

أَجارَتَنا ! إِنَّ الخُطُوبَ تَنُوبُ، *  وإِنِّي مُقيمٌ ما أَقامَ **عَسِـيبُ**

Ve **اليَعْسُوب**: arının emiri ve erkeği; sonra bu çoğaldı da her reise **يَعْسُوباً** adını verdiler.

Ve ondan, Deccâl hadisi: “Hazineleri, arıların **يَعاسِـيبِ**’i gibi onu takip eder”; **يَعْسُوبٍ**’un çoğuludur; yani ona görünür ve onun yanında toplanır; nitekim arılar **يَعاسِـيب**’lerinin üzerinde toplanır.

Ve Ali hadisi, Ebû Bekir’i, Allah ikisinden de razı olsun, vasfederken: “Sen, insanlar ondan kaçtığında, din için önce **يَعْسُوباً** idin.”

**اليَعْسُوب**: efendi, reis ve öne geçirilen; aslı arının erkeğidir.

Ve Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: bir fitneyi zikretti de dedi: “Bu olduğunda, dinin **يَعْسُوبُ**’u kuyruğuyla vurur; onlar da sonbahar bulut parçalarının toplandığı gibi ona toplanırlar.” Asma‘î dedi: “**يَعْسُوبُ الدين**” sözüyle, o gün dinde insanların efendisini kastetti.

Ve denildi: “Dinin **يَعْسُوبُ**’u kuyruğuyla vurdu” yani fitneden ve ehlinden ayrıldı; ve yeryüzünde, din ehline doğru gitti. Ve onun **ذَنَبُه**’i: onun görüşü üzere onu izleyen ve fitnelerden uzak duruşunu uzak duruş gibi uzak duran tâbileridir.

Ve “**ضَرَبَ**” sözünün manası: yeryüzünde gitti; denilir: “yeryüzünde **ضَرَبَ**” yolculuk ederek yahut cihad ederek.

Ve “falan, dışkı yerine **ضَرَبَ**” yani dışkılamak için orada uzaklaştı.

Ve “kuyruğuyla” sözü: yani kuyruğunda ve tâbilerinde; **الباء**’yı **في** yerine, yahut **مع** makamına ikame etti; bunların hepsi Arap sözündendir.

Zemahşerî dedi: burada kuyrukla vurmak, ikamet ve sebat için bir misaldir; yani o ve ona uyanlar din üzerinde sabit kalır.

Ebû Saîd dedi: “Dinin **يَعْسُوبُ**’u kuyruğuyla vurdu” sözüyle, dinin **يَعْسُوب**’u ile onun zayıfını, hor görülenini ve zelilini kastetti; o gün onun şanı büyür; ta ki **اليَعْسُوب**’un aynısı olur.

Dedi: onun kuyruğuyla vurması: yumurtladığında, çekirgenin yumurtlaması gibi, onu yere saplamasıdır; manası: o gün ayakta duran sabit kalır; ta ki insanlar ona dönsün; ve ta ki din ortaya çıksın ve yayılsın.

Ve efendiye: kavminin **يَعْسُوبُ** denilir.

Ve Ali hadisi: “Ben müminlerin **يَعْسُوبُ**’uyum; mal da kâfirlerin **يَعْسُوبُ**’udur”; bir rivayette “münafıkların”; yani müminler bana sığınır; kâfirler yahut münafıklar mala sığınır; nitekim arılar, önderi ve efendisi olan **يَعْسُوبِها**’ya sığınır; ve **الباء** ziyadedir.

Ve Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: Cemel günü, öldürülmüş olarak Abdurrahman b. ‘Attâb b. Useyd’in yanından geçti de dedi: “Ah sana, Kureyş’in **يَعْسُوبُ**’u! Burnumu kestim ve nefsimi ferahlattım.” **يَعْسُوبُ قريش**: onun efendisi. Onu, Kureyş içinde, arı içindeki aygıra benzetti.

Ebû Saîd dedi: Abdurrahman b. Useyd hakkında söylediği söz, onu yüceltmek için değil; onu küçültmek ve değerini düşürmek içindir.

Ezherî dedi: bu söz bir şey değildir.

Mufaddal’ın okuduğu şu beyte gelince:

وما خَيْرُ عَيْشٍ، لا يَزالُ كأَنه *  مَحِلَّةُ **يَعْسُوبٍ** برأْسِ سِنَانِ

Manası: reis öldürüldüğünde, başı bir mızrak ucuna konur; yani hayat böyle olursa, o ölümün kendisidir.

Ve başka bir hadiste altına, misal olarak, **يَعْسُوباً** adını verdi; işlerin onunla ayakta durması sebebiyle.

Ve **اليَعْسُوبُ**: çekirgeden daha küçük bir kuş; Ebû Ubeyd’den.

Ve denildi: çekirgeden daha büyüktür; uzun kuyrukludur; konduğunda iki kanadını birleştirmez; atlar, zayıflıkta ona benzetilir; Bişr dedi:

أَبُو صِـبْيةٍ شُعْثٍ، يُطِـيفُ بشَخْصِه *  كَوالِـحُ، أَمثالُ **اليعاسِـيبِ**، ضُمَّرُ

Ve ondaki **الياء** ziyadedir; çünkü sözde **فَعْلُول** yoktur; **صَعْقُوقٍ** dışında.

Ve Mi‘dad hadisi: “Öğle sıcağının susuzluğu olmasaydı, bir **يَعْسُوباً** olmama aldırmazdım.” İbnü’l-Esîr dedi: burada o, baharda uçan yeşilimsi bir kelebektir; ve denildi: çekirgeden daha büyük bir kuştur. Dedi: “Arı denseydi, caiz olurdu.”

Ve **اليَعْسُوبُ**: atın yüzünde, uzunlamasına bir **غُرَّةٌ**; iki burun deliğinin üst tarafına eşit olmadan önce kesilir; eğer burun kemiği üzerinde de yükselir, genişler ve düzgünleşir de **الخُلَيْقَاءِ**’nın altına ulaşırsa, o da **يَعْسُوب**’dur; az olsun çok olsun; iki göze ulaşmadıkça.

Ve **اليَعْسُوبُ**: binicinin koşu yerinde, atın yanından ayağıyla vurduğu yerde bir dairedir; Ezherî dedi: bu yanlıştır. **اليَعْسُوب**, Ebû Ubeyde ve başkalarına göre: **الغُرَّة**’nin beyazlığından bir çizgidir; aşağı iner, binek hayvanının burnuna değinceye kadar; sonra kesilir.

Ve **اليَعْسُوب**: Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, atının adıdır.

Ve **اليَعْسُوبُ** ayrıca: Zübeyr b. Avvâm’ın, Allah Teâlâ ondan razı olsun, atının adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع س ب * * العَسْبُ * بوزن العذب كراء ضراب الفحل و * عَسْبُ * الفحل أيضا ضرابه وقيل ماؤه و * اليَعْسُوب * بوزن اليعقوب ملك النحل

##### Türkçe

* ع س ب * * **العَسْبُ** * **العذب** vezninde: aygır erkeğin aşımının kirası; ve **عَسْبُ** aygır erkeğin de aşımıdır; ve “suyu” denilmiştir. Ve **اليَعْسُوب** **اليعقوب** vezninde: arıların kralı.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العسب: ضراب الفحل وطرقه. ويقال: إنه لشديد العسب، وقد يستعار للناس. قال زهير في عبد له يدعى يسارا أسره قوم فهجاهم:
  ولولا عسبه لرددتموه                      وشر منيحة أير يعار أو العسب: ماؤه أي الفحل فرسا كان أو بعيرا، ولا يتصرف منه فعل، أو نسله. يقال قطع الله عسبه أي ماءه ونسله، يقال العسب: الولد، قال بعضهم: مجازا. قال كثير يصف خيلا أزلقت ما في بطنها من أولادها من التعب:
  يغادرن عسب الوالقي وناصح                      تخص به أم الطريق عيالها يعني أن هذه الخيل ترمي بأجنتها من هذين الفحلين فتأكلها الطير والسباع. وأم الطريق هنا الضبع. العسب: إعطاء الكراء على الضراب، وهو أيضا اسم للكراء الذي يؤخذ على ضرب الفحل والفعل منهما كضرب. يقال: عسب الفحل الناقة يعسبها عسبا، إذا طرقها، وعسب فحله يعسبه إذا أكراه. وهو منهي عنه في الحديث. وأما إعارته فمندوب إليه، أو أن الذي في الحديث بحذف مضاف تقديره نهى عن كراء عسب الفحل، وهو كثير. وإنما نهى عن الجهالة التي فيه، ولا بد في الإجارة من تعيين العمل ومعرفة مقداره. وفي حديث أبي معاذ: كنت تياسا، فقال لي البراء بن عازب: لا يحل لك عسب الفحل. وقال أبو عبيد: معنى العسب في الحديث الكراء. والأصل فيه الضراب. والعرب تسمي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سببه، كما قالوا للمزادة راوية، وإنما الروية البعير الذي يستقى عليه. والعسيب :عظم الذنب، كالعسيبة، وقيل: مستدقه، أو منبت الشعر منه أي من الذنب، وقيل: عسيب الذنب: منبته من الجلد والعظم. العسيب: ظاهر القدم. العسيب: الريش ظاهره طولا فيهما. العسيب: جريدة من النخل مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. أنشد أبو حنيفة:
  وقل لها مني على بعد دارهـا                      قنا النخل أو يهدى إليك عسيب قال: إنما استهدته عسيبا، وهو القنا لتتخذ منه نيرة وحفة. جمعه أعسبة وعسب، بضمتين، وعسوب، عن أبي حنيفة، وعسبان وعسبان، بالضم والكسر. وفي التهذيب: العسيب: جريد النخل إذا نحي عنه خوصه. العسيب: فويق الكرب الذي لم ينبت عليه الخوص من السعف، وما نبت عليه الخوص فهو السعف. وفي الحديث أنه خرج وبيده عسيب. قال ابن الأثير أي جريده من النخل، وهي السعفة مما لا ينبت عليه الخوص. ومنه حديث قيلة: وبيده عسيب نخلة كذا يروى مصغرا، وجمعه عسب، بضمتين. ومنه حديث زيد بن ثابت فجعلت أتتبع القرآن من العسب واللخاف ومنه حديث الزهري: قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم والقرآن في العسب والقضم. العسيب: شق في الجبل، كالعسبة، بفتح فسكون. قال المسيب بن علس وذكر العاسل، وأنه صب العسل في طرف هذا العسيب إلى صاحب له دونه فتقبله منه:
  فهراق من طرف العسيب إلى                      متقبل لنـواطـف صـفـر عسيب: جبل بعالية نجد معروف. قاله الأزهري: يقال: لا أفعل كذا ما أقام عسيب. قال امرؤ القيس:
  أجارتنا إن الخطوب تنوب                      وإني مقيم ما أقام عسيب

  واليعسوب: أمير النحل وذكرها، استعمل بعد ذلك في الرئيس الكبير والسيد والمقدم، وأصله فحل النحل، كالعسوب كصبور، وهذه عن الصاغاني، والياء زائدة؛ لأنه ليس في الكلام فعلول غير صعفوق. جمعه عاسيب. وفي حديث علي: أنا يعسوب المؤمنين، والمال يعسوب الكفار. وفي رواية المنافقين. أي يلوذ بي المؤمنون ويلوذ بالمال الكفار أو المنافقون كما يلوذ النحل بيعسوبها وهو مقدمها وسيدها. واليعسوب: الذهب، على المثل، كما مر في الحديث، لقوام الأمر به. وفي حديث علي رضي الله عنه أنه ذكر فتنة فقال: إذا كان ذلك، ضرب يعسوب الدين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قزع الخريف. قال الأصمعي: أراد سيد الناس في الدين يومئذ. وقيل: ضرب يعسوب الدين بذنبه، أي فارق الفتنة وأهلها وضرب في الأرض ذاهبا في أهل دينه. وذنبه: أتباعه. وضرب، أي ذهب في الأرض مسافرا أو مجاهدا. وقال الزمخشري: الضرب بالذنب هنا مثل للإقامة والثبات، يعني أنه يثبت هو ومن يتبعه على الدين. وقال أبو سعيد: وضربه بذنبه: أن يغرزه في الأرض إذا باض كما تسرأ الجراد، فمعناه أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو. اليعسوب: ضرب، أي نوع من الحجلان بالكسر جمع حجل، للطائر المعروف. وطائر أصغر من الجرادة، عن أبي عبيد. ونقله ياقوت عن الأصمعي أو أعظم منها، طويل الذنب لا يضم جناحيه إذا وقع، تشبه به الخيل في الضمر. قال بشر:
  أبو صبية شعث يطيف بشخصه                      كوالح أمثال اليعاسيب ضمـر وفي حديث معضد لولا ظمأ الهواجر ما باليت أن أكون يعسوبا قال ابن الأثير: هو هنا فراشة مخضرة تطير في الربيع، وقيل إنه طائر أعظم من الجراد، قال: ولو قيل: إنه النحلة لجاز. اليعسوب: غرة في وجه الفرس مستطيلة تنقطع قبل أن تساوي أعلى المنخرين، وإن ارتفع أيضا على قصبة الأنف وعرض واعتدل حتى يبلغ أسفل الخليفاء فهو يعسوب أيضا، قل أو كثر، م لم يبلغ العينين. اليعسوب: دائرة في مركضها حيث يركضها الفارس برجله من جنبها، قاله الليث. قال الأزهري: هذا غلط. اليعسوب عند أبي عبيد وغيره: خط من بياض الغرة ينحدر حتى يمس خطم الدابة ثم ينقطع. يعسوب: فرس للنبي صلى الله عليه وسلم، وأخرى للزبير بن العوام رضي الله عنه، وأخرى لآخر وهو أبو طارق الأحمسي كما نص عليه الصاغاني. يعسوب: جبل. قال: حتى إذا كنا فويق يعسوب واستعسب منه: كرهه. وأعسبه جمله: أعاره إياه، عن اللحياني. واستعسبه إياه: استعاره منه. وأعسب الذئب: عدا وفر، نقله الصاغاني. واستعسبت الفرس إذا استودقت. والعرب تقول: استعسب فلان استعساب الكلب، وذلك إذا ما هاج واغتلم، وكلب مستعسب بالكسر. ورأس عسب، ككتف، وضبطه الصاغاني كأمير: بعيد العهد بالترجيل، أي استعمال المشط والدهن. عساب ككتاب: ع قرب مكة حرسها الله تعالى. والكلب يعسب أي يطرد الكلاب للسفاد. وأبو عسيب كأمير اسمه أحمر صحابي.

##### Türkçe

**العسب**: aygırın çiftleşmesi ve (dişiyi) aşmasıdır. Ve denilir: “O, şiddetli **العسب** sahibidir”; ve bazen insanlar için ödünç alınır. Züheyr, Yüsâr denilen bir kölesi hakkında—bir kavim onu esir almıştı da onları hicvetti—dedi:
  “Eğer onun **عسب**’i olmasaydı onu size geri verirdiniz;
                      ve en kötü **منيحة**: ödünç verilen bir **أير** yahut **العسب**.”

Veya **العسب**: onun suyu; yani aygırın suyu—ister at olsun ister deve—; ondan fiil çekimi yapılmaz; yahut onun nesli. Denilir: “Allah onun **عسب**’ini kessin”; yani suyunu ve neslini. Denilir: **العسب**: çocuk. Bazıları dedi ki: mecazen. Kesîr, yorgunluktan karnında olan yavrularını düşürmüş atları vasfederek dedi:
  “**الوالقي**’nin ve **ناصح**’ın **عسب**’ini geride bırakırlar;
                      onunla **أم الطريق** kendi yavrularını besler.”

Yani bu atlar bu iki aygırdan olan ceninlerini atar; kuşlar ve yırtıcılar onları yer. Ve burada **أم الطريق**: sırtlandır.

**العسب**: çiftleşme karşılığında kira vermektir; ve o, aygırın aşması karşılığında alınan kiranın da adıdır; ve fiil ikisinden de **ضرب** gibi gelir. Denilir: **عسب** aygır dişi deveyi, onu **عسبا** ile **يعسبها**; onu aştığı zaman. Ve **عسب** kendi aygırını, onu **يعسبه**; onu kiraya verdiği zaman. Ve bu, hadiste yasaklanmıştır. Ama onu ödünç vermek ise teşvik edilmiştir; yahut hadiste olan, muzafın hazfi iledir; takdiri: “Aygırın **عسب**’inin kirasını yasakladı”; ve bu çoktur. Ancak onda bulunan cehaletten dolayı yasakladı; ve icârede işin tayini ve miktarının bilinmesi zorunludur.

Ebû Muâz hadîsinde: “Ben bir teke çobanı idim; Berâ b. Âzib bana dedi ki: ‘Sana aygırın **عسب**’i helâl değildir.’” Ebû Ubeyd dedi ki: Hadiste **العسب**’in manası kiradır. Aslı ise çiftleşmedir. Araplar, onunla birlikte olduğu yahut sebebinden olduğu zaman bir şeyi başkasının adıyla adlandırırlar; nitekim **المزادة**’ye **راوية** dediler; hâlbuki **الروية** ancak üzerinde su çekilen devedir.

**العسيب**: kuyruğun kemiğidir; **العسيبة** gibi. Ve denildi: onun inceliği; yahut ondan—yani kuyruktan—kılın bittiği yer. Ve denildi: **عسيب الذنب**: deriden ve kemikten olan bitiş yeridir.

**العسيب**: ayağın dış tarafıdır.

**العسيب**: iki kanatta boyuna olan, dış yüzündeki tüylerdir.

**العسيب**: hurmadan düz, ince bir dal; yaprakçıkları soyulur. Ebû Hanîfe inşâd etti:
  “Ona, evinin uzaklığına rağmen, benden de ki:
                      hurma mızrakları; yahut sana bir **عسيب** hediye edilsin.”

Dedi ki: Ona ancak bir **عسيب** istemiştir; o da mızraktır; ondan bir kandil askısı ve bir sepet kenarı yapsın diye. Çoğulu: **أعسبة** ve **عسب** (iki damme ile) ve **عسوب**; Ebû Hanîfe’den. Ve **عسبان** ve **عسبان** (damme ve kesre ile). **التهذيب**’de: **العسيب**: yaprakçıkları ondan uzaklaştırıldığı zaman hurma dalıdır.

**العسيب**: **الكرب**’ın üst tarafı; üzerinde yaprakçık bitmemiş olan (kısım); ve üzerinde yaprakçık biten ise **السعف**’tır. Hadiste: “Çıktı ve elinde bir **عسيب** vardı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: yani hurmadan bir dal; o, üzerinde yaprakçık bitmeyen **السعفة**’dir. Ondan, Kîle hadîsi: “Ve elinde bir hurma **عسيب**’i vardı”; böyle küçültme ile rivayet olunur; çoğulu **عسب**’tır (iki damme ile). Ondan, Zeyd b. Sâbit hadîsi: “Kur’ân’ı **العسب** ve **اللخاف**’tan iz sürerek toplamaya başladım.” Ondan, Zührî hadîsi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم vefat etti; Kur’ân **العسب** ve **القضم** içindeydi.”

**العسيب**: dağda bir yarık; **العسبة** gibi; fetha sonra sükûn ile. Müseyyeb b. Ales dedi—**العاسل**’i zikrederek—: onun, bu **العسيب**’in ucunda balı, kendisiyle arasında bulunan bir arkadaşına döktüğünü; o da ondan kabul ettiğini:
  “**العسيب**’in ucundan,
                      sarı damlaları kabul edene doğru döktü.”

**عسيب**: Necd’in yüksek tarafında bilinen bir dağdır. Ezhârî söyledi: Denilir: “**عسيب** ayakta durdukça ben şunu yapmam.” İmruü’l-Kays dedi:
  “Ey komşumuz, musibetler gelip çatarsa;
                      ben, **عسيب** ayakta durdukça ikamet ediciyim.”

**اليعسوب**: arıların emiri ve erkeği; sonra büyük reis, efendi ve önder hakkında kullanıldı. Aslı: arıların erkeği; **العسوب** gibi, **صبور** vezninde. Bu, Sâgânî’dendir. Ve **الياء** ziyadedir; çünkü الكلام’da **صعفوق**’tan başka **فعلول** yoktur. Çoğulu **عاسيب**’dir. Ali hadîsinde: “Ben müminlerin **يعسوب**’uyum; mal da kâfirlerin **يعسوب**’udur.” Bir rivayette: münafıkların. Yani müminler bana sığınır; kâfirler yahut münafıklar mala sığınır; arıların kendi **يعسوب**’larına—o onların önderi ve efendisidir—sığındığı gibi.

**اليعسوب**: altındır; mesel üzere; hadiste geçtiği gibi; işin ayakta durması onunladır. Ali رضي الله عنه hadîsinde: bir fitneyi zikretti de dedi ki: “Bu olduğu zaman, dinin **يعسوب**’u kuyruğuyla vurur; sonbahar bulut parçalarının toplandığı gibi ona toplanırlar.” Asmaî dedi ki: O gün dinde insanların efendisini kastetti. Ve denildi: “Dinin **يعسوب**’u kuyruğuyla vurdu”; yani fitneden ve ehlinden ayrıldı; yeryüzünde, din ehline doğru giderek vurdu (yola koyuldu). Ve onun “kuyruğu”: tâbileridir. Ve “vurdu”: yani yeryüzünde yolculuk ederek yahut cihad ederek gitti. Zemahşerî dedi ki: Burada kuyrukla vurmak, ikamet ve sebat için bir meseldir; yani o ve ona tâbi olanlar din üzere sebat eder. Ebû Saîd dedi ki: “Kuyruğuyla vurması”: yumurtladığı zaman onu yere saplamasıdır; çekirgelerin yumurtlaması gibi. Manası: O gün kıyam eden sabit kalır; insanlar ona dönünceye kadar ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar.

**اليعسوب**: **ضرب**; yani **الحجلان**’dan bir tür; kesre ile; **حجل**’in çoğulu; bilinen kuş için. Ebû Ubeyd’den: çekirgelerden daha küçük bir kuştur. Yâkût, Asmaî’den nakletti: yahut ondan daha büyüktür; uzun kuyrukludur; konduğu zaman kanatlarını toplamaz; atlar zayıflıkta ona benzetilir. Bişr dedi:
  “Dağınık saçlı bir oğlan babası, şahsıyla dolaşır;
                      zayıf **اليعاسيب** misali dişi devekuşları gibi.”

Mu‘dad hadîsinde: “Eğer öğle sıcağının susuzluğu olmasaydı, bir **يعسوب** olmama aldırmazdım.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Burada o, ilkbaharda uçan yeşilimsi bir kelebektir. Ve denildi: çekirgelerden daha büyük bir kuştur. Dedi ki: “Eğer arı denilseydi caiz olurdu.”

**اليعسوب**: atın yüzünde uzun bir aklıktır; burun deliklerinin üst kısmına eşit olmadan önce kesilir. Eğer burun kemiği üzerinde de yükselir, genişler ve düzgünleşir de **الخليفاء**’nın altına ulaşırsa o da **يعسوب**’dur; az olsun çok olsun; gözlere ulaşmadıkça.

**اليعسوب**: atın, binicinin ayağıyla yanından koşturduğu yerdeki koşu dairesidir; Leys söyledi. Ezhârî dedi ki: Bu yanlıştır. Ebû Ubeyd ve başkalarına göre **اليعسوب**: aklığın beyazlığından bir çizgidir; hayvanın burnuna kadar iner, sonra kesilir.

**يعسوب**: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in bir atıdır; Zübeyr b. Avvâm رضي الله عنه’nun bir atıdır; ve bir başkasının da atıdır—o da Ebû Târık el-Ahmesî’dir—Sâgânî’nin açıkça belirttiği üzere.

**يعسوب**: bir dağdır. Dedi ki: “Nihayet biz **يعسوب**’un biraz üstünde iken...”

Ve ondan **استعسب** etti: onu kerih gördü. Ve onun devesini **أعسبه**: onu kendisine ödünç verdi; Lihyânî’den. Ve onu kendisinden **استعسبه**: onu ondan ödünç aldı.

Ve **أعسب** kurt: koştu ve kaçtı; Sâgânî nakletti.

Ve kısrak **استعسبت**: kızgınlaştığı zaman.

Araplar der: “Falan, köpeğin **استعساب**’ı gibi **استعسب** etti”; bu, azıp şehvetlendiği zaman olur. Ve kesre ile **مستعسب** köpek.

Ve **رأس عسب**; **كتف** gibi. Sâgânî onu **أمير** gibi ضبط etti: taramaya—yani tarak ve yağ kullanmaya—uzun zaman olmuş.

**عساب**; **كتاب** gibi: Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu korusun.

Ve köpek **يعسب**: çiftleşme için köpekleri kovar.

Ve **أبو عسيب**; **أمير** gibi: adı Ahmer olan bir sahâbîdir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَسَبَ النَّاقَةَ
1 عَسَبَ النَّاقَةَ ذ , aor. عَسِبَ , inf. n. عَسْبٌ, He (the stallion) covered, or compressed, the she-camel. (Mgh, Msb, TA.) [See also عَسْبٌ below.] ― -b2- And one says, الكَلْبُ يَعْسِبُ The dog chases the bitches with the desire of coupling. (TA.) ― -b3- And عَسَبَهُ فَحْلَهُ, aor. and inf. n. as above, He let him his stallion to cover for hire. (S.) [See also 4.] ― -b4- And عَسَبَ, aor. and inf. n. as above, He gave hire for a stallion's covering. (A, * K.) You say, عَسَبْتُ الرَّجُلَ, inf. n. as above, I gave the man hire for a stallion's covering. (Msb.)

اعسبهُ جَمَلَهُ
4 اعسبهُ جَمَلَهُ ذ He lent him his he-camel [app. for covering]. (Lh, TA.) [See also 1.] -A2- اعسب said of a wolf, He ran, and fled. (O, K.)

استعسبهُ جَمَلَهُ
10 استعسبهُ جَمَلَهُ ذ He asked, or demanded, or desired, of him, the loan of his he-camel [app. for covering]. (TA.) ― -b2- استعسبت She (a mare) desired the stallion. (S.) And استعسب He (a dog) became excited by lust: you say, فُلَانٌ يَسْتَعْسِبُ اسْتِعْسَابَ الكَلْبِ Such a one becomes excited by lust like as does the dog. (TA.) -A2- And استعسبت نَفْسِى مِنْهُ My soul disliked, or hated, him, or it. (O, K. *)

عَسْبٌ
عَسْبٌ ذ A stallion's covering, or compressing: (S, A, Mgh, O, K:) [in this sense an inf. n.: (see 1:)] also used, metaphorically, as relating to a man: (TA:) or (so in the A and K; but in the S, “ and, it is said, ” ) his sperma; (S, A, K, TA;) that of a horse or of a camel; in which sense it has no verb: (TA:) or his progeny: and offspring; syn. وَلَدٌ; (A, O, K;) [app. of human beings; for it is added by SM that,] in this sense, it is, accord. to some, tropical. (TA.) One says, قَطَعَ اللّٰهُ عَسْبَهُ, (A, TA,) meaning [God cut short, or may God cut short,] his progeny, (A,) or his sperma and his progeny. (TA.) And Kutheiyir says, describing mares that had cast abortively their offspring,
يُغَادِرْنَ عَسْبَ الوَالِقِىِّ وَنَاصِحٍ
تَخُصُّ بِهِ أُمُّ الطَّرِيقِ عِيَالَهَا
[They leave behind them the offspring of ElWلlikee and Nلsih: the hyena appropriates them to her dependants for maintenance]: (O, TA:) الوالقىّ and ناصح were two horses; (O;) two stallions; and امّ الطريق is the hyena. (TA.) ― -b2- Also The hire of covering, for كِرَآءُ عَسْبٍ; (Mgh, Msb, TA;) the hire that is taken for a stallion's covering: (S, O, TA:) so in a trad. in which it is said that عَسْبُ الفَحْلِ is forbidden. (S, Mgh, O, Msb, TA.)

رَأْسٌ عَسِبٌ
رَأْسٌ عَسِبٌ ذ A head that has remained long without being combed and anointed. (O, * K, * TA.)

عَسْبَةٌ
عَسْبَةٌ ذ : see عَسِيبٌ, last sentence.

عَسُوبٌ
عَسُوبٌ ذ : see يَعْسُوبٌ.

عَسِيبٌ
عَسِيبٌ ذ A palm-branch from which the leaves have been removed: (T, Msb, TA:) or a straight and slender palm-branch from which the leaves have been stripped off: and one upon which leaves have not grown: (K:) or the part, of a palmbranch, a little above the كَرَب [or lower, thick, and broad, portions,] upon which no leaves have grown; that [or those parts] upon which leaves have grown being termed سَعَفٌ: (S, O:) pl. [of mult.] عُسُبٌ, (O, Msb, TA,) with two dammehs, (TA,) and عُسْبَانٌ (Msb, TA) and عِسْبَانٌ and عُسُوبٌ and [of pauc.] أَعْسِبَةٌ. (TA.) It is said of the Prophet, in a trad., قُبِضَ وَالقُرْآنُ فِى العُسُبِ وَالقُضُمِ وَالكَرَانِيفِ [He was taken, i. e. he died, while the Kur-لn was written only upon leafless palm-branches, and skins, or white skins, and stumps of palm-branches]. (O, TA.*) ― -b2- Also The bone of the tail; and so ↓ عَسِيبَةٌ: (K:) or the slender part thereof: (TA:) or the part where grows the hair thereof, (K, TA,) i. e. of the tail: (TA:) or عَسِيبُ الذَّنَبِ signifies the part, of the skin and bone of the tail, where the hair grows. (S, O, TA.) ― -b3- And The outer [here meaning upper] part of the human foot: and likewise [i. e. the shorter side, or app., accord. to some, the shaft (see ظَهْرٌ as used in relation to a feather),] of a feather, lengthwise. (K.) ― -b4- And A cleft, or fissure, in a mountain; as also ↓ عَسْبَةٌ. (K.)

عَسِيبَةٌ
عَسِيبَةٌ ذ : see the next preceding paragraph.

يَعْسُوبٌ
يَعْسُوبٌ ذ The king of the bees: (S, O, K: *) the male bee. (A, O, * K.) ― -b2- And hence, (S, O,) (tropical:) The lord, or chief, of his people: (S, A, O:) or a great chief; as also ↓ عَسُوبٌ; (K;) or this signifies [simply] a lord, or chief, like يَعْسُوبٌ: (O:) pl. يَعَاسِيبُ. (TA.) It is said in a trad. of 'Alee, When such and such things shall happen (mentioning factions, or seditions), ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَبِهِ; (A, O, TA;) in which, accord. to As, يعسوب الدين means the chief of men in respect of religion at that time; (TA;) or it means the leader of the religion: (T and TA in art. ضرب:) and it is said that ضرب بذنبه here means shall quit the faction, or sedition, and its party, with his partisans in religion; by ذنبه being meant his followers; and by ضرب, shall go away through the land, journeying, or warring in the cause of the religion: or , as Z says, ضرب بذنبه means (tropical:) shall remain, and be firm, together with his religious followers; and accord. to Aboo-Sa'eed, the same is said of the locust, when it lays its eggs, thrusting its tail into the ground; and the meaning here is, (assumed tropical:) shall remain firm until the people shall return to him, and the religion become manifest, and spread abroad. (TA. [See also ضَرَبَ and ذَنَبٌ.]) ― -b3- Also (tropical:) Gold; so called because it is that by means of which an affair is managed, or ordered: and [in a larger sense] a thing to which one has recourse for protection or the like; as in a saying of 'Alee, in which wealth is termed the يعسوب of the unbelievers or of the hypocrites. (TA.) ― -b4- And A certain flying thing, smaller than the locust; (As, A'Obeyd, K;) or larger; (K;) and having a long tail: (TA:) or a certain flying thing, longer than the locust, that does not contract its wings when it alights; to which a horse is likened for the slenderness of its body: (S, O:) or a kind of moth, or the like, (فَرَاشَةٌ,) of a greenish colour, that flies in the [season called] رَبِيع. (IAth, TA.) [Golius explains it as “ Insectum oblongum, quaternis pennis volucre, mordella Gazو, seu orsodacna Aristot. ” ] ― -b5- And A species of حَجَل [or partridge]. (O, K, TA.) ― -b6- And A blaze, or white mark, on a horse's face, (K, TA,) of a long shape, terminating before it extends as far as the upper parts of the nostrils; or extending upwards along the bone of the nose, wide and straight, until it reaches the lower part of the even portion of the forehead, whether it be little or much, if it do not reach as far as the eyes: (TA:) or a white line, or stripe, of the blaze, extending downwards until it touches the fore part of the nose and mouth. (En-Nadr, A'Obeyd, Az, O.) ― -b7- And (accord. to Lth, O) A دَائِرَة [or what we term a feather] in the part of the flank of a horse where the rider strikes it with his foot: (O, K, TA:) but Az says that this is a mistake, and that the correct meaning is that given above on the authority of A'Obeyd. (TA.) ― -b8- The ى in يَعْسُوبٌ is augmentative; because there is no Arabic word of the measure فَعْلُولٌ except صَعْفُوقٌ. (S, O.)

##### Türkçe

**عَسَبَ النَّاقَةَ**
1 **عَسَبَ النَّاقَةَ** ذ, muzârîsi **عَسِبَ**, mastar ismi **عَسْبٌ**: O (aygır) dişi deveyi aştı yahut bastırdı. (Mgh, Msb, TA.) [Aşağıda **عَسْبٌ**’a da bak.] ― -b2- Ve denir ki: **الكَلْبُ يَعْسِبُ** Köpek, çiftleşme arzusuyla dişi köpekleri kovalar. (TA.) ― -b3- Ve **عَسَبَهُ فَحْلَهُ**, muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi: Ona, ücret karşılığı aşması için aygırını verdi. (S.) [4’e de bak.] ― -b4- Ve **عَسَبَ**, muzârîsi ve mastar ismi yukarıdaki gibi: Aygırın aşması için ücret verdi. (A, * K.) Dersin ki: **عَسَبْتُ الرَّجُلَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi: Adama aygırın aşması için ücret verdim. (Msb.)

**اعسبهُ جَمَلَهُ**
4 **اعسبهُ جَمَلَهُ** ذ Ona erkek devesini ödünç verdi [görünüşe göre aşma için]. (Lh, TA.) [1’e de bak.] -A2- **اعسب** kurt hakkında denir: Koştu ve kaçtı. (O, K.)

**استعسبهُ جَمَلَهُ**
10 **استعسبهُ جَمَلَهُ** ذ Ondan erkek devesinin ödüncünü istedi, yahut talep etti, yahut arzuladı [görünüşe göre aşma için]. (TA.) ― -b2- **استعسبت** O (kısrak) aygırı arzuladı. (S.) Ve **استعسب** O (köpek) şehvetle coştu: dersin ki: **فُلَانٌ يَسْتَعْسِبُ اسْتِعْسَابَ الكَلْبِ** Filân kimse, köpeğin coşması gibi şehvetle coşar. (TA.) -A2- Ve **استعسبت نَفْسِى مِنْهُ** Nefsim ondan hoşlanmadı yahut onu (ya da onu) sevmedi. (O, K. *)

**عَسْبٌ**
**عَسْبٌ** ذ Aygırın aşması yahut bastırması: (S, A, Mgh, O, K:) [bu mânada bir mastar ismidir: (1’e bak:)] ayrıca, mecazen, bir erkekle ilgili olarak da kullanılır: (TA:) yahut (A ve K’de böyle; fakat S’de “ve, denildi ki,”) onun menisi; (S, A, K, TA;) atın yahut devenin menisi; bu mânada onun fiili yoktur: (TA:) yahut onun nesli: ve zürriyet; eş anlamlısı **وَلَدٌ**; (A, O, K;) [görünüşe göre insanlara mahsustur; zira SM tarafından şunu ekler ki,] bu mânada, bazılarına göre, mecazîdir. (TA.) Denir ki: **قَطَعَ اللّٰهُ عَسْبَهُ**, (A, TA,) mânası: onun neslini (A,) yahut onun menisini ve neslini kesti (yahut: Allah onun neslini kessin). (TA.) Ve Kutheiyir, düşük yapmış kısrakları tasvir ederek, der ki:
يُغَادِرْنَ عَسْبَ الوَالِقِىِّ وَنَاصِحٍ
تَخُصُّ بِهِ أُمُّ الطَّرِيقِ عِيَالَهَا
[ElWâlikee ve Nâsih’in yavrularını geride bırakırlar: sırtlan onları, geçim için, bakmakla yükümlü olduklarına tahsis eder]: (O, TA:) **الوالقىّ** ve **ناصح** iki attı; (O;) iki aygırdı; ve **امّ الطريق** sırtlandır. (TA.) ― -b2- Ayrıca: aşma ücreti; **كِرَآءُ عَسْبٍ** yerine; (Mgh, Msb, TA;) aygırın aşması için alınan ücret: (S, O, TA:) bir rivayette böyledir; onda **عَسْبُ الفَحْلِ**’in haram kılındığı söylenir. (S, Mgh, O, Msb, TA.)

**رَأْسٌ عَسِبٌ**
**رَأْسٌ عَسِبٌ** ذ Uzun süre taranmadan ve yağlanmadan kalmış bir baş. (O, * K, * TA.)

**عَسْبَةٌ**
**عَسْبَةٌ** ذ: **عَسِيبٌ**’e bak, son cümle.

**عَسُوبٌ**
**عَسُوبٌ** ذ: **يَعْسُوبٌ**’a bak.

**عَسِيبٌ**
**عَسِيبٌ** ذ Yaprakları giderilmiş bir hurma dalı: (T, Msb, TA:) yahut yaprakları soyulmuş, düz ve ince bir hurma dalı: ve üzerinde yaprak bitmemiş olan: (K:) yahut hurma dalının, **كَرَب**’ın biraz üstündeki kısmı; üzerinde yaprak bitmemiş olan kısım; üzerinde yaprak bitmiş olan kısım ise **سَعَفٌ** diye adlandırılır: (S, O:) çoğulu [kesret] **عُسُبٌ**, (O, Msb, TA,) iki damme ile, (TA,) ve **عُسْبَانٌ** (Msb, TA) ve **عِسْبَانٌ** ve **عُسُوبٌ** ve [kıllet] **أَعْسِبَةٌ**. (TA.) Peygamber hakkında bir rivayette şöyle denmiştir: **قُبِضَ وَالقُرْآنُ فِى العُسُبِ وَالقُضُمِ وَالكَرَانِيفِ** [O alındı, yani öldü; Kur’ân yalnızca yapraksız hurma dalları, ve deriler yahut beyaz deriler, ve hurma dalı kütükleri üzerine yazılı iken]. (O, TA.*) ― -b2- Ayrıca: kuyruğun kemiği; ve böylesi ↓ **عَسِيبَةٌ**: (K:) yahut onun ince kısmı: (TA:) yahut onun kıllarının bittiği yer, (K, TA,) yani kuyruğun: (TA:) yahut **عَسِيبُ الذَّنَبِ**, kuyruğun derisi ve kemiğinin, kılların bittiği kısmını ifade eder. (S, O, TA.) ― -b3- Ve insan ayağının dış [burada üst demek] kısmı: ve aynı şekilde, bir tüyün, boylamasına [yani kısa tarafı; yahut görünüşe göre bazılarına göre, gövdesi (tüy ile ilgili استعمال edilen **ظَهْرٌ**’e bak)] kısmı. (K.) ― -b4- Ve dağda bir yarık yahut çatlak; bunun gibi ↓ **عَسْبَةٌ**. (K.)

**عَسِيبَةٌ**
**عَسِيبَةٌ** ذ: bir önceki paragrafa bak.

**يَعْسُوبٌ**
**يَعْسُوبٌ** ذ Arıların kralı: (S, O, K: *) erkek arı. (A, O, * K.) ― -b2- Ve bundan dolayı, (S, O,) (mecaz:) kavminin efendisi yahut reisi: (S, A, O:) yahut büyük bir reis; bunun gibi ↓ **عَسُوبٌ**; (K;) yahut bu, [sadece] **يَعْسُوبٌ** gibi bir efendi yahut reis mânasına gelir: (O:) çoğulu **يَعَاسِيبُ**. (TA.) ‘Alî hakkında bir rivayette denmiştir: Şöyle şöyle şeyler vuku bulduğunda (fırkaları yahut fitneleri zikrederek), **ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّينِ بِذَنَبِهِ**; (A, O, TA;) bunda, As’a göre, **يعسوب الدين** o vakitte din bakımından insanların reisi demektir; (TA;) yahut dinin önderi demektir: (T ve TA, **ضرب** maddesinde:) ve denmiştir ki burada **ضرب بذنبه** mânası: din hususunda yandaşlarıyla birlikte, fırkayı yahut fitneyi ve onun tarafını terk edecektir; **ذنبه** ile onun tâbileri kastedilmiştir; ve **ضرب** ile, din uğrunda yeryüzünde gidip dolaşacaktır, yolculuk edecektir yahut savaşacaktır: yahut, Z’nin dediği gibi, **ضرب بذنبه** (mecaz:) dinî tâbileriyle birlikte kalacak ve sebat edecektir; ve Aboo-Sa‘eed’e göre, çekirge için de, yumurtladığında kuyruğunu yere sokması hakkında, aynı şey söylenir; ve buradaki mânası, (varsayılan mecaz:) insanlar ona dönünceye ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar sebat edecektir. (TA. [**ضَرَبَ** ve **ذَنَبٌ**’e de bak.]) ― -b3- Ayrıca (mecaz:) altın; bir işin onun vasıtasıyla yürütülmesi yahut düzenlenmesi sebebiyle böyle adlandırılmıştır: ve [daha geniş mânada] korunma vb. için kendisine başvurulan şey; ‘Alî’nin bir sözünde olduğu gibi; onda mal, kâfirlerin yahut münafıkların **يعسوب**’u diye adlandırılmıştır. (TA.) ― -b4- Ve çekirgelerden daha küçük bir uçan şey; (As, A‘Obeyd, K;) yahut daha büyük; (K;) ve uzun kuyruklu: (TA:) yahut çekirgelerden daha uzun bir uçan şey; konduğunda kanatlarını kapatmaz; bedeninin inceliği sebebiyle ata benzetilir: (S, O:) yahut yeşilimsi renkte, [mevsim denilen] **رَبِيع**’de uçan, güve türünden yahut benzeri bir şey (**فَرَاشَةٌ**). (IAth, TA.) ― -b5- Ve **حَجَل** türlerinden bir tür. (O, K, TA.) ― -b6- Ve atın yüzünde, (K, TA,) uzun biçimli, burun deliklerinin üst kısımlarına kadar uzanmadan önce biten; yahut burun kemiği boyunca yukarı doğru, geniş ve düz olarak uzanıp, alnın düz kısmının altına ulaşan, az da olsa çok da olsa, gözlere kadar ulaşmadıkça: (TA:) yahut burun ve ağzın ön kısmına değinceye kadar aşağı doğru uzanan bir beyaz çizgi yahut şerit. (En-Nadr, A‘Obeyd, Az, O.) ― -b7- Ve (Lth’e göre, O) atın böğür kısmında, binicinin ayağıyla vurduğu yerde bir **دَائِرَة**: (O, K, TA:) fakat Az bunun bir hata olduğunu, doğrusunun yukarıda A‘Obeyd’den nakledilen mânâ olduğunu söyler. (TA.) ― -b8- **يَعْسُوبٌ**’daki **ى** ziyadedir; çünkü **صَعْفُوقٌ** dışında **فَعْلُولٌ** vezninde Arapça bir kelime yoktur. (S, O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَسَب
عَسَب I ( n. ac. عَسْب 1 ),
a.  Covered ( stallion ).

b.  Hired a stallion.

عَسَّبَ
عَسَّبَ II
a.  [ coll. ], Weeded.

أَعْسَبَ
أَعْسَبَ IV ,
a.  Ran away.

عَسِيْب
عَسِيْب 25 , ( pl. عُسْب 3 ,  عُسُب 10 ,  عُسْبَاْن 35 ),
a.  Tail-bone.

b.  Instep.

c.  Shaft, handle of a pen.

d.  Crevice, fissure.

عَسَّبَ
N. Ag. عَسَّبَ II ,
a.  Weeder, hoer.

يَعْسُوْب
يَعْسُوْب ( pl. يَعَاسِيْب ),
a.  Lord, chief.

b.  Kingbee.

c.  A species of partidge.

d.  Blaze, white spot ( on a horse ).

e.  Gold.

f.  A kind of moth.

عُسْبُر
عُسْبُر
a.  panther.

عِسْبِق
عِسْبِق
a.  A plant.

##### Türkçe

عَسَب
عَسَب I ( i. ac. **عَسْب** 1 ),
a.  Örtüldü (aygır).

b.  Bir aygır kiraladı.

عَسَّبَ
عَسَّبَ II
a.  [ toplu ], Ot ayıkladı.

أَعْسَبَ
أَعْسَبَ IV ,
a.  Kaçtı.

عَسِيْب
عَسِيْب 25 , ( çoğ. **عُسْب** 3 ,  **عُسُب** 10 ,  **عُسْبَاْن** 35 ),
a.  Kuyruk kemiği.

b.  Ayak sırtı.

c.  Bir kalemin gövdesi, sapı.

d.  Yarık, çatlak.

عَسَّبَ
İsm-i fâil. **عَسَّبَ** II ,
a.  Ot ayıklayan, çapa yapan.

يَعْسُوْب
يَعْسُوْب ( çoğ. **يَعَاسِيْب** ),
a.  Efendi, reis.

b.  Ana arı.

c.  Bir keklik türü.

d.  Alın akı, beyaz benek (atta).

e.  Altın.

f.  Bir güve türü.

عُسْبُر
عُسْبُر
a.  Panter.

عِسْبِق
عِسْبِق
a.  Bir bitki.
