# عسب — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عسب

باب العين و السين والباء معهما
ع س ب- ع ب س-س ب ع- مستعملات س ع ب- ب ع س- ب س ع مهملات
عسب:
العسب: طرق الفرس، وربما استعمله الشاعر في الناس. قال زهير:
فلولا عَسْبُه لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
قال أبو ليلى: العسب: ماء الفحل فرساً كان أو بعيراً. يقال: قطع الله عَسْبَه، أي: ماءو وولده. وقال يصف نجائب قد رمت بأولادها من التعب:
يغادرن عسب الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
أمّ الطريق: معظمه. يقول: هذه الإبل ترمي بأجنّتها فتأكلها الطير والسباع.
وعسيب الذَّنَبِ: عظمه الذي فيه منابت الشعر.
والعسيب من النخل: جريدة مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. وجمعه عِسبان، وثلاثة أعسبة. واليعسوب: أمير النحل وفحلها، ويقال: هي دَبْرة عظيمة مطاعة فيها إذا أقبلت أقبلت، وإذا أدبرت أدبرت.
واليعسوب: ضرب من الحِجلان من أعظمها. قال أبو ليلى: هو اليَعقوب من الحجلان لا اليعسوب.
واليعسوب: دائرة عند مركض الفرس حيث يصيب رجل الفارس.
واليعسوب أيضا طائر يشبه به الخيل والكلاب لِضُمْرها.
عبس:
عَبَسَ يَعْبِسُ عبوساً فهو عابس الوجه غضبان.
فإن أبدى عن أسنانه في عبوسه قلت كلح.
وإن أهتم لذلك وفكر فيه، قلت: بَسَرَ، وهكذا قول الله عز وجل "عبس وبسر".
وبلغنا أن النبي صلى الله عليه وآله وسلم كان مقبلا على رجل يعرض عليه الإسلام فأتاه ابن أم مكتوم، فسأله عن بعض ما كان يسأل فشغله عن ذلك الرجل فعبس رسول الله صلى الله عليه وآله وجهه، وليس من التهاون به، ولكن لما كان يرجو من إسلام ذلك الرجل، فأنزل الله: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى" وإن رأيته مع ذلك مغضبا قلت: بسل.
وإن رأيته مع ذلك وقد زوى بين عينيه قلت: قطب وقطب أيضا فهو عابس وقاطب. والعَبَسُ: ما يبس على هُلْب الذّنب من البعر والبول، وهو من الإبل كالوَذَحِ من الشاء الذي يتعلّق بأذنابها وأَلْياتها وخصاها، ويكون ذلك من السِّمَن.
وفي الحديث: "مر رسول الله بإبل قد عبست في أبوالها فتقنع بثوبه".
وقد عبست فهي عبسة. قال:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من عَبَس الصّيف قرونَ الأيّل
ويوم عَبُوس: شديد.
سبع:
السَّبُع: واحد السّباع. والأنثي سَبُعة.
وسبعت فلانا عند فلان إذا وقعت فيه وقيعة مضرّة.
وعبد مسبع في لغة هذيل عبدٌ مترف. ويقال: ترك حتى صار كالسَّبُع لجرأته على الناس. وهو في لغة الدّعيّ. قال العجاج:
إنّ تميما لم يُراضِعْ مُسْبَعا
ولم تلده أمّه مقنّعا
أي: لم يكن ملفّفا خوف الفضيحة، أي: لم يولد زنا.
قال أبو ليلى: والمُسْبَعُ: الراعي الذي أغارت السباع على غنمه فهو يصيح بالسباع وبكلابه. قال:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
وقال أبو ليلى وعرّام: المسبع ولد الزنا. قال أبو ذؤيب:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة مُسْبَعُ
إلا أنّ عراماً ذكر أنه سمعه من أبي ذؤيب: مُسْبع، ويقال هو الذي ينسب إلى سبعة آباء في العُبُودة أو في اللؤم.
وقالوا: المسبعُ أيضا: الذي ولد لسبعة أشهر، فلم تنضجه الشّهور في الرّحِمِ ولم تُتَمَّم.
وأسبعت المرأة فهي مُسْبعٌ إذا ولدت لسبعة أشهر.
والأسبوع: تمام سبعة أيام، يُسَمَّى ذلك كلّه أسبوعاً واحداً وجمعه: أسابيع، كذلك الأسبوع من الطوف ونحوه، ويجمع على أسبوعات.
شربت الدّواء أسبوعين وثلاثة أسابيع وأسبوعات كثيرة.
وسَبَعْتُ القوم: صرت سابعهم. وأسبعت الشيء إذا كان ستة فتممته سبعة.
وسبعته تسبيعا أيضا.
والسِّبْعُ من أظماء الإبل، ولا تكون موارد الإبل.
سقينا الإبل سبعا، أي في اليوم السابع من يوم شربت، فإن جمع فأسبع. والسَّبيعُ: جزء من السبعة كالعَشيِر من العَشَرة.
ويقولون: عَشَرَةُ دراهم وزن سبعة، لأنهم جعلوا عشرة دراهم وزن سبعة مثاقيل. وقولهم: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل سَبْعَة يعني المبالغة وبلوغ الغاية في الشرّ. يقال: اراد به عمل سَبْعَةِ رجال.
ويقال: أراد بالسَّبْعة اللَّبُؤة فخفّف الباء. ومن أراد معَنى سَبْعة رجال، نصب الباء وثقّل في بعض اللغات، وهو في الأصل جزم، كقول الله عز وجل "سبعة وثامنهم كلبهم" وأرض مَسْبَعَة ومُسْبِعَة، ويقال: مسبوعةٌ وسَبِعةٌ، كما يقال مذؤوبةٌ وَذِئَبةٌ، أي: ذات سباع وذئاب. قال:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً مَسْبَعه
وفلواتٍ بعد ذاك مَضْبَعَه
أي: كثيرة الضباع.

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الباء** onlarla birlikte
ع س ب- ع ب س-س ب ع- kullanılmışlar **س ع ب**- ب ع س- ب س ع ihmal edilmişler

**عسب**:
**العسب**: atın aşımı; ve belki şair onu insanlar hakkında kullanmıştır. Züheyr dedi:
فلولا **عَسْبُه** لردَدْتُموهُ		وشَرُّ مَنيحَةٍ أيرٌ معارُ
Ebû Leylâ dedi: **العسب**: aygırın suyu; ister at olsun ister deve. Denir: قطع الله **عَسْبَه**, yani: suyu ve çocuğu. Ve yorgunluktan yavrularını atmış seçkin develeri vasfederken dedi:
يغادرن **عسب** الوالقيّ وناصِحٍ		تخصّ به أمّ الطريق عيالَها
**أمّ الطريق**: onun çoğu. Diyor ki: bu develer ceninlerini atar; kuşlar ve yırtıcılar onları yer.
Ve **عسيب الذَّنَبِ**: onda kılların bitiş yerleri bulunan kemiği.
Ve hurmadan **العسيب**: yaprakçıkları soyulan, düzgün ince bir dal. Çoğulu **عِسبان**; ve üçü: **أعسبة**. Ve **اليعسوب**: arıların emiri ve erkeği; ve denir: o, içinde itaat edilen büyük bir **دَبْرة**’dir; geldiğinde gelir, döndüğünde döner.
Ve **اليعسوب**: **الحِجلان**’dan bir tür; onların en büyüğündendir. Ebû Leylâ dedi: o, **الحجلان**’dan **اليَعقوب**’dur; **اليعسوب** değil.
Ve **اليعسوب**: atın koşu yerinde, binicinin ayağının isabet ettiği yerde bir daire.
Ve **اليعسوب** ayrıca: zayıflıklarından dolayı atların ve köpeklerin kendisine benzetildiği bir kuştur.

**عبس**:
**عَبَسَ** **يَعْبِسُ** **عبوساً**; o hâlde o, yüzü asık, öfkeli yüzlüdür.
Eğer asıklığında dişlerini gösterirse, **كلح** dersin.
Ve eğer bunun için kaygılanır ve onda düşünürse, **بَسَرَ** dersin; ve işte böylece Aziz ve Celil Allah’ın sözü: "عبس وبسر".
Ve bize ulaştı ki Peygamber صلى الله عليه وآله وسلم, kendisine İslâmı arz eden bir adama yönelmişti; derken İbn Ümm Mektûm ona geldi; ona, sorduğu şeylerden bir kısmını sordu; böylece onu o adamdan meşgul etti; bunun üzerine Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم yüzünü astı; ona karşı hafife alma sebebiyle değil, fakat o adamın İslâmından umduğu şey sebebiyle; bunun üzerine Allah indirdi: "عَبَسَ وتولَّى أَنْ جاءَه الأعْمى". Ve onu bununla birlikte öfkeli görürsen **بسل** dersin.
Ve onu bununla birlikte iki gözünün arasını büzmüş görürsen **قطب** dersin; ve **قطب** da; o hâlde o, **عابس** ve **قاطب**’tır. Ve **العَبَسُ**: kuyruğun kılları üzerinde dışkı ve idrardan kuruyup kalan şeydir; ve o, develerde, koyunlardan olan **الوَذَحِ** gibidir; o, onların kuyruklarına, sağrılarına ve testislerine yapışır; ve bu, semizlikten olur.
Ve hadiste: "Resûlullah, idrarlarında **عبست** olmuş develere uğradı; elbisesiyle örtündü."
Ve **عبست** olmuştur; o hâlde o, **عبسة**’dir. Dedi:
كأنّ في أذنابهنّ الشُّوَّلِ
من **عَبَس** الصّيف قرونَ الأيّل
Ve **يوم عَبُوس**: şiddetli.

**سبع**:
**السَّبُع**: yırtıcıların bir teki. Dişisi **سَبُعة**.
Ve **سبعت** falanı falanın yanında: ona zarar verici bir çekiştirme ile düştüğünde.
Ve Hüzeyl dilinde **عبد مسبع**: refah içinde bir köle. Ve denir: insanlara karşı cüreti sebebiyle **السَّبُع** gibi oluncaya kadar bırakıldı. Ve o, **الدّعيّ** dilindedir. el-Accâc dedi:
إنّ تميما لم يُراضِعْ **مُسْبَعا**
ولم تلده أمّه مقنّعا
Yani: rezillik korkusuyla sarılıp sarmalanmış değildi; yani: zina olarak doğmadı.
Ebû Leylâ dedi: ve **المُسْبَعُ**: yırtıcıların koyunlarına baskın yaptığı çoban; o da yırtıcılara ve köpeklerine bağırır. Dedi:
قد أُسْبَع الرّاعي وضَوْضَى أَكْلُبُهْ
واندفع الذئب وشاه يسحبه
Ebû Leylâ ve Arrâm dedi: **المسبع** zina çocuğudur. Ebû Züeyb dedi:
....... كـــأنــــه		عبد لآل أبي ربيعة **مُسْبَعُ**
Ancak Arrâm, onu Ebû Züeyb’den şöyle işittiğini zikretti: **مُسْبع**; ve denir: o, kullukta yahut alçaklıkta yedi babaya nisbet edilendir.
Ve dediler: **المسبع** ayrıca: yedi ay için doğurulandır; böylece aylar onu rahimde olgunlaştırmadı ve tamamlanmadı.
Ve kadın **أسبعت**; o hâlde o, **مُسْبعٌ**’dır; yedi ay için doğurduğunda.
Ve **الأسبوع**: yedi günün tamamı; bunun hepsine bir **أسبوع** denir; çoğulu: **أسابيع**. Yine **الأسبوع**, **الطوف** ve benzeri için de böyledir; ve **أسبوعات** üzerine çoğul yapılır.
İlacı iki **أسبوع** ve üç **أسابيع** ve çok **أسبوعات** içtim.
Ve **سَبَعْتُ** kavmi: onların yedincisi oldum. Ve **أسبعت** şeyi: altı iken onu yediye tamamladığında.
Ve onu **تسبيعا** olarak da **سبعته**.
Ve **السِّبْعُ**: develerin susuzluk paylarından bir paydır; ve develerin su varışları olmaz.
Develeri **سبعا** suladık; yani içtiği günden yedinci günde; eğer toplarsa, **فأسبع**. Ve **السَّبيعُ**: yediden bir parça; tıpkı ondan **العَشيِر** gibi.
Ve derler: yedi ağırlığında on dirhem; çünkü on dirhemi yedi miskal ağırlığı yaptılar. Ve onların sözü: لأَعْلَمَنّ بفلان عمل **سَبْعَة**; yani şerde mübalağa ve nihayete ulaşma. Denir: onunla yedi adamın işi kastedildi.
Ve denir: **السَّبْعة** ile dişi aslanı kastetti; böylece **الباء**’yı hafifletti. Ve yedi adam manasını isteyen, **الباء**’yı nasb etti ve bazı dillerde ağırlaştırdı; ve o, aslında cezmdir; Aziz ve Celil Allah’ın sözü gibi: "سبعة وثامنهم كلبهم". Ve **أرض مَسْبَعَة** ve **مُسْبِعَة**; ve denir: **مسبوعةٌ** ve **سَبِعةٌ**; tıpkı **مذؤوبةٌ** ve **وَذِئَبةٌ** denildiği gibi; yani: yırtıcılar ve kurtlar sahibi. Dedi:
يا معطي الخير الكثير من سعه
إليك جاوزنا بلاداً **مَسْبَعه**
وفلواتٍ بعد ذاك **مَضْبَعَه**
Yani: sırtlanları çok.
