# عسب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عسب

العَسْبُ: طَرْقُ الفَحْلِ أَي ضِرابُه.
يقال: عَسَبَ الفَحلُ الناقةَ يَعْسِـبُها، ويقال: إِنه لشديد العَسْب، وقد يُسْتَعار للناس؛ قال زهير في عبدٍ له يُدْعَى يَساراً؛ أَسَرَه قومٌ، فهَجَاهم:
ولولا عَسْبُه لرَدَدْتُموه، *  وشَرُّ مَنِـيحةٍ أَيْرٌ مُعارُ(2) (2 قوله «لرددتموه» كذا في المحكم ورواه في التهذيب لتركتموه.) وقيل: العَسْبُ ماء الفَحْلِ، فرساً كان، أَو بعيراً، ولا يَتَصَرَّفُ منه فِعْلٌ. وقَطَعَ اللّهُ عَسْبَه وعُسْبَه أَي ماءَه ونَسْلَه. ويقال للوَلد: عَسْبٌ؛ قال كُثَيِّرٌ يصف خَيْلاً، أَزْلَقَتْ ما في بُطُونِها مِن أَولادها، من التَّعَب:
يُغادِرْنَ عَسْبَ الوالِقِـيِّ وناصِحٍ، *  تَخُصُّ به أُمُّ الطَّرِيقِ عِـيالَها العَسْبُ: الوَلَدُ، أَو ماءُ الفَحْل. يعني: أَن هذه الخيلَ تَرْمي بأَجِنَّتِها من هذين الفَحْلين، فتأْكلُها الطير والسباعُ. وأُمُّ الطريق، هنا: الضَّبُعُ. وأُمُّ الطريق أَيضاً: مُعْظَمُه. وأَعْسَبَهُ جَمَلَه: أَعارَه إِياه؛ عن اللحياني. واسْتَعْسَبه إِياه: اسْتَعاره منه؛ قال أَبو زُبَيْدٍ:
أَقْبَلَ يَردي مُغارَ ذِي الـحِصانِ إِلى *  مُسْتَعْسِبٍ، أَرِبٍ منه بتَمْهِـينِ والعَسْبُ: الكِراء الذي يُؤْخَذ على ضَرْبِ الفَحْل. وعَسَبَ الرجلَ يَعْسِـبُه عَسْباً: أَعطاه الكِراءَ على الضِّرابِ. وفي الحديث: نَهَى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، عن عَسْبِ الفَحْل. تقول: عَسَبَ فَحْلَه يَعْسِـبُه أَي أَكراه. عَسْبُ الفَحْل: ماؤُه، فرساً كان أَو بعيراً، أَو غيرهما. وعَسْبُه: ضِرابُه، ولم يَنْهَ عَن واحدٍ منهما، وإِنما أَراد النَّهْيَ عن الكراء الذي يُؤْخَذ عليه، فإِن إِعارة الفحل مندوب إِليها. وقد جاءَ في الحديث: ومِن حَقِّها إِطْراقُ فَحْلِها. ووَجْهُ الحديث: أَنه نهى عن كراء عَسْبِ الفَحْل، فحُذِفَ المضافُ، وهو كثير في الكلام. وقيل: يقال لكراء الفحل عَسْبٌ، وإِنما نَهَى عنه للجَهالة التي فيه، ولا بُدَّ في الإِجارة من تَعْيينِ العمل، ومَعْرِفةِ مِقْدارِه. وفي حديث أَبي معاذ: كنتُ تَيَّاساً، فقال لي البَراءُ بنُ عازب: لا يَحِلُّ لك عَسْبُ الفَحْل. وقال أَبو عبيد: معنى العَسْبِ في \<ص:599>
 الحديث الكِراءُ. والأَصل فيه الضِّرابُ، والعَرَبُ تُسَمِّي الشيءَ باسم غيره إِذا كان معه أَو من سَببه، كما قالوا للـمَزادة راوِية، وإِنما الرَّاوية البعيرُ الذي يُسْتَقَى عليه. والكَلْبُ يَعْسِبُ أَي يَطْرُدُ الكلابَ للسِّفادِ. واسْتَعْسَبَتِ الفرسُ إِذا اسْتَوْدَقَتْ. والعرب تقول: اسْتَعْسَبَ فلانٌ اسْتِعْسابَ الكَلْب، وذلك إِذا ما هَاجَ واغْتَلَم؛ وكلب مُسْتَعْسِبٌ. والعَسِـيبُ والعَسِـيبةُ: عَظْمُ الذَّنَب، وقيل: مُسْتَدَقُّهُ، وقيل: مَنْبِتُ الشَّعَرِ منه، وقيل: عَسِـيبُ الذَّنَبِ مَنْبِتُه مِنَ الجِلْدِ والعظم.وعَسِـيبُ القَدَم: ظاهرُها طُولاً، وعَسِـيبُ الرِّيشةِ: ظاهرُها طُولاً أَيضاً، والعَسِـيبُ: جَرِيدَةٌ من النخل مستقيمة، دقيقة يُكْشَطُ خُوصُها؛ أَنشد أَبو حنيفة: وقَلَّ لها مِنِّي، على بُعْدِ دارِها، *  قَنا النَّخْلِ أَو يُهْدَى إِليكِ عسِـيبُ قال: إِنما اسْتَهْدَتْهُ عَسِـيباً، وهو القَنا، لتَتَّخِذ منه نِـيرةً وحَفَّة؛ والجمع أَعْسِبَةٌ وعُسُبٌ وعُسُوبٌ، عن أَبي حنيفة، وعِسْبانٌ وعُسْبانٌ، وهي العَسِـيبة أَيضاً. وفي التهذيب: العَسِـيب جريد النخل، إِذا نُحِّيَ عنه خُوصه. والعَسِـيبُ من السَّعَفِ: فُوَيْقَ الكَرَبِ، لم ينبت عليه الخوصُ؛ وما نَبَت عليه الخُوصُ، فهو السَّعَفُ. وفي الحديث: أَنه خرج وفي يده عَسِـيبٌ؛ قال ابن الأَثير: أَي جريدَةٌ من النخل، وهي السَّعَفَة، مما لا يَنْبُتُ عليه الخُوصُ. ومنه حديث قَيْلة: وبيده عُسَيِّبُ نخلةٍ، مَقْشُوٌّ؛ كذا يروى مصغراً، وجمعه: عُسُبٌ، بضمتين. ومنه حديث زيد بن ثابت: فَجَعَلْتُ أَتَتَبَّعُ القرآنَ من العُسُبِ واللِّخَافِ. ومنه حديث الزهري: قُبِضَ رسولُ اللّه، صلى اللّه عليه وسلم، والقرآنُ في العُسُبِ والقُضُم؛ وقوله أَنشده ثعلب: على مَثاني عُسُبٍ مُسَاطِ
فسره، فقال: عَنَى قَوائمه. والعَسْبَةُ والعَسِـبَةُ والعَسِـيبُ: شَقٌّ يكون في الجَبل. قال الـمُسَيَّب بن عَلَسٍ، وذكر العاسِلَ، وأَنه صَبَّ العَسلَ في طَرَفِ هذا العَسِـيبِ، إِلى صاحب له دونه، فتَقَبَّله منه: فهَراقَ في طَرَفِ العَسِـيبِ إِلى *  مُتَقَبِّلٍ لنَواطِفٍ صُفْرِ وعَسِـيبُ: اسمُ جَبَل. وقال الأَزهري: هو جَبَل، بعالِـيةِ نَجْدٍ، معروف. يقال: لا أَفْعَلُ كذا ما أَقَامَ عَسِـيبٌ؛ قال امرؤ القيس: أَجارَتَنا ! إِنَّ الخُطُوبَ تَنُوبُ، *  وإِنِّي مُقيمٌ ما أَقامَ عَسِـيبُ واليَعْسُوب: أَمير النَّحْلِ وذكَرُها، ثم كَثُر ذلك حتى سَمَّوْا كل رَئيسٍ يَعْسُوباً. ومنه حديثُ الدَّجَّالِ: فتَتْبَعُه كُنُوزُها كيَعاسِـيبِ النَّحْل، جمع يَعْسُوبٍ، أَي تَظْهَر له وتجتمع عنده، كما تجتمع النحلُ على يَعاسِـيبها. وفي حديث عليّ يصف أَبا بكر، رضي اللّه عنهما: كنتَ للدِّينِ يَعْسُوباً أَوَّلاً حين نَفَر الناسُ عنه. اليَعْسُوب: السَّيِّدُ والرئيسُ والـمُقَدَّمُ، وأَصله فَحْلُ النَّحْلِ. وفي حديث علي، رضي اللّه عنه، أَنه ذَكرَ فتنةً فقال: إِذا كان ذلك، ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّين بذَنَبِه، فيَجْتَمِعُونَ إِليه كما يجتمع قَزَعُ الخَريفِ؛ قال الأَصمعي: أَراد بقوله يَعْسُوبُ الدين، أَنه سَيِّدُ الناسِ في الدِّين يومئذٍ. وقيل: ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدِّين بذنبه أَي فارَقَ الفتنةَ وأَهلَها، وضرَبَ في \<ص:600>
الأَرض ذاهِـباً في أَهْلِ دِينِه؛ وذَنَبُه: أَتْباعُه الذين يتبعونه على رَأْيه، ويَجْتَنِـبُونَ اجْتِنابَهُ من اعْتزالِ الفِتَنِ. ومعنى قوله: ضَرَبَ أَي ذَهَبَ في الأَرض؛ يقال: ضَرَب في الأَرض مُسافِراً، أَو مُجاهِداً. وضَرَبَ فلانٌ الغائطَ إِذا أَبْعَدَ فيها للتَّغَوُّطِ. وقوله: بذنبه أَي في ذَنَبِه وأَتباعِه، أَقامَ الباءَ مقام في، أَو مُقامَ مع، وكل ذلك من كلام العرب. وقال الزمخشري: الضَّرْبُ بالذَّنَب، ههنا، مَثَلٌ للإِقامة والثَّباتِ؛ يعني أَنه يَثْبُتُ هو ومن تَبِعَه على الدِّينِ. وقال أَبو سعيد: أَراد بقوله ضَرَبَ يَعْسُوبُ الدين بذَنَبه: أَراد بيَعْسُوب الدين ضعيفَه، ومُحْتَقَره، وذليلَه، فيومئذ يَعْظُم شأْنُه، حتى يصير عَيْنَ اليَعْسُوب. قال: وضَرْبُه بذَنَبِه، أَن يَغْرِزَه في الأَرضِ إِذا باضَ كما تَسْرَأُ الجراد؛ فمعناه: أَن القائم يومئذ يَثْبُتُ، حتى يَثُوبَ الناسُ إِليه، وحتى يظهر الدينُ ويَفْشُوَ. ويقال للسَّيِّد: يَعْسُوبُ قومه. وفي حديث عليٍّ: أَنا يَعْسُوبُ المؤمنين، والمالُ يَعْسُوبُ الكفار؛ وفي رواية المنافقين أَي يَلُوذُ بي المؤمِنونَ، ويَلُوذ بالمالِ الكفارُ أَو المنافقون، كما يَلُوذُ النَّحْلُ بيَعْسُوبِها، وهو مُقَدَّمُها وسيدُها، والباء زائدة. وفي حديث عليّ، رضي اللّه عنه، أَنه مَرَّ بعبدالرحمن ابن عَتَّابِ بنِ أُسَيْدٍ مَقْتُولاً، يوم الجَمل، فقال: لَهْفِـي عليك، يَعْسُوبَ قُرَيْشٍ، جَدَعْتُ أَنْفي، وشَفَيْتُ نَفْسِـي؛ يَعْسُوبُ قريش: سَيِّدُها. شَبَّهه في قُرَيش بالفَحْلِ في النَّحْلِ. قال أَبو سعيد: وقوله في عبدالرحمن بن أُسَيْدٍ على التَّحْقِـير له، والوَضْعِ من قَدْرِه، لا على التفخيم لأَمره. قال الأَزهري: وليس هذا القولُ بشيء؛ وأَمـَّا ما أَنشده الـمُفَضَّلُ: وما خَيْرُ عَيْشٍ، لا يَزالُ كأَنه *  مَحِلَّةُ يَعْسُوبٍ برأْسِ سِنَانِ فإِن معناه: أَن الرئيس إِذا قُتِلَ، جُعِلَ رأسُه على سِنانٍ؛ يعني أَن العَيْشَ إِذا كان هكذا، فهو الموتُ. وسَمَّى، في حديث آخر، الذَّهَبَ يَعْسُوباً، على الـمَثَل، لِقوامِ الأُمُورِ به. واليَعْسُوبُ: طائر أَصْغَرُ من الجَرادة، عن أَبي عبيد. وقيل: أَعظمُ من الجرادة، طويلُ الذَّنَب، لا يَضُمُّ جناحيه إِذا وَقَع، تُشَبَّه به الخَيْلُ في الضُّمْرِ؛ قال بِشْر: أَبُو صِـبْيةٍ شُعْثٍ، يُطِـيفُ بشَخْصِه *  كَوالِـحُ، أَمثالُ اليعاسِـيبِ، ضُمَّرُ والياء فيه زائدة، لأَنه ليس في الكلام فَعْلُول، غير صَعْقُوقٍ. وفي حديث مِعْضَدٍ: لولا ظَمَـأُ الـهَواجر، ما باليْتُ أَن أَكونَ يَعْسُوباً؛ قال ابن الأَثير: هو، ههنا، فَراشَةٌ مُخْضَرَّةٌ تطِـيرُ في الربيع؛ وقيل: إِنه طائر أَعظمُ من الجَرادِ. قال: ولو قيل إِنه النَّحْلةُ، لَجاز.واليَعْسُوبُ: غُرَّةٌ، في وجْهِ الفرس، مُسْتَطيلَةٌ، تنقطع قبل أَن تُساوِيَ أَعْلى الـمُنْخُرَيْنِ، وإِن ارتفع أَيضاً على قَصَبة الأَنف، وعَرُضَ واعْتَدلَ، حتى يبلغ أَسفلَ الخُلَيْقَاءِ، فهو يَعْسُوب أَيضاً، قلَّ أَو كَثُر، ما لم يَبْلُغِ العَيْنَيْنِ. واليَعْسُوبُ: دائرةٌ في مَرْكَضِ الفارِسِ، حيث يَرْكُضُ برجله من جَنْبِ الفرس؛ قال الأَزهري: هذا غلط. اليَعْسُوب، عند أَبي عبيدة وغيره: خَطٌّ من بَياضِ الغُرَّةِ، يَنْحَدِرُ حتى يَمَسَّ خَطْمَ الدابة، ثم ينقطعُ. واليَعْسُوب: اسم فرس سيدنا رسول اللّه، صلى اللّه عليه وسلم. \<ص:601>
واليَعْسُوبُ أَيضاً: اسم فرس الزُّبير بن العوامّ، رضي اللّه تعالى عنه.

### Türkçe

**العَسْبُ**: aygırın aşması; yani onun çiftleşmesi.

Denilir: aygır dişi deveyi aşdı, onu aşar; ve denilir: o, **العَسْب** bakımından şiddetlidir.

Ve insanlar için de mecazen kullanılabilir; Züheyr, **يَساراً** diye çağrılan kendisine ait bir köle hakkında söylemiştir; onu bir kavim esir aldı da onları hicvetti:

ولولا **عَسْبُه** لرَدَدْتُموه، *  وشَرُّ مَنِـيحةٍ أَيْرٌ مُعارُ(2)

(2 “**لرددتموه**” sözü: **المحكم**’de böyle; **التهذيب**’de “**لتركتموه**” diye rivayet etmiştir.)

Ve denildi: **العَسْبُ** aygırın suyudur; at olsun, yahut deve olsun; ve ondan bir fiil çekimi yapılmaz.

Ve Allah onun **عَسْبَه**’ini ve **عُسْبَه**’ini kesti; yani suyunu ve neslini.

Ve çocuğa **عَسْبٌ** denilir; Küseyyir, yorgunluktan karınlarındakini, yavrularını düşüren atları vasfederken dedi:

يُغادِرْنَ **عَسْبَ** الوالِقِـيِّ وناصِحٍ، *  تَخُصُّ به أُمُّ الطَّرِيقِ عِـيالَها

**العَسْبُ**: çocuk; yahut aygırın suyu. Yani: bu atlar, bu iki aygırdan olan ceninlerini atar; sonra kuşlar ve yırtıcılar onları yer. Ve **أُمُّ الطريق** burada: sırtlan. Ve **أُمُّ الطريق** ayrıca: onun en büyük kısmı.

Ve “**أَعْسَبَهُ** devesi”: onu ona ödünç verdi; Lihyânî’den. Ve “**اسْتَعْسَبه** onu”: onu ondan ödünç istedi; Ebû Zübeyd dedi:

أَقْبَلَ يَردي مُغارَ ذِي الـحِصانِ إِلى *  مُسْتَعْسِبٍ، أَرِبٍ منه بتَمْهِـينِ

Ve **العَسْبُ**: aygırın aşması üzerine alınan kira.

Ve “adamı **عَسَبَ** eder, onu **يَعْسِـبُ** eder, **عَسْباً**”: ona çiftleşme karşılığında kirayı verdi.

Ve hadiste: Peygamber, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, **عَسْبِ الفَحْل**’den nehyetti.

Dersin: aygırını **عَسَبَ** eder, onu **يَعْسِـبُ** eder; yani onu kiraya verdi.

**عَسْبُ الفَحْل**: onun suyu; at olsun yahut deve olsun yahut başkaları.

Ve onun **عَسْبُه**’i: onun çiftleşmesidir. Ve bunlardan birinden nehyetmedi; ancak onun üzerine alınan kiradan nehyetmeyi kastetti; çünkü aygırı ödünç vermek teşvik edilmiştir.

Ve hadiste gelmiştir: “Ve onun hakkındandır: aygırının aşması.”

Hadisin yönü: aygırın **عَسْب**’inin kirasından nehyetti; izafetli kelime hazfedildi; bu sözde çoktur.

Ve denildi: aygırın kirasına **عَسْبٌ** denilir; ve ancak içindeki cehalet sebebiyle ondan nehyetti; ve icârede işin tayin edilmesi ve miktarının bilinmesi mutlaka gerekir.

Ebû Muâz hadisi içinde: “Ben **تَيَّاساً** idim; Berâ b. Âzib bana dedi: ‘Sana aygırın **عَسْبُ**’u helâl olmaz.’”

Ebû Ubeyd dedi: hadiste **العَسْب**’in manası kiradır. Aslı onda çiftleşmedir; Araplar, bir şey onunla beraber olduğunda yahut onun sebebinden olduğunda, bir şeyi başkasının adıyla adlandırır; nitekim **المَزادة**’ye **راوِية** dediler; hâlbuki **الرَّاوية** ancak onunla su çekilen devedir.

Ve köpek **يَعْسِبُ**: yani çiftleşme için köpekleri kovar.

Ve kısrak **اسْتَعْسَبَتْ**: kızgınlaştığında.

Ve Araplar der: falan, köpeğin **اسْتِعْسابَ**’ı gibi **اسْتَعْسَبَ**; bu, azıp şehvetlendiği zamandır; ve **كلب مُسْتَعْسِبٌ**.

Ve **العَسِـيبُ** ve **العَسِـيبةُ**: kuyruğun kemiği; ve denildi: onun incelen kısmı; ve denildi: ondan kılın bittiği yer; ve denildi: **عَسِـيبُ الذَّنَبِ** onun deriden ve kemikten bitiş yeridir.

Ve **عَسِـيبُ القَدَم**: onun uzunlamasına dış yüzü.

Ve **عَسِـيبُ الرِّيشةِ**: onun uzunlamasına dış yüzü de.

Ve **العَسِـيبُ**: hurmadan düz, ince bir dal; yaprakçıkları soyulur; Ebû Hanîfe şu beyti okudu:

وقَلَّ لها مِنِّي، على بُعْدِ دارِها، *  قَنا النَّخْلِ أَو يُهْدَى إِليكِ **عسِـيبُ**

Dedi: onu, **عَسِـيباً** olarak hediye istemiştir; o ise **القَنا**’dır; ondan bir **نِـيرةً** ve bir **حَفَّة** edinmek için. Çoğulu: **أَعْسِبَةٌ** ve **عُسُبٌ** ve **عُسُوبٌ**; Ebû Hanîfe’den. Ve **عِسْبانٌ** ve **عُسْبانٌ**; o da **العَسِـيبة**’dir.

Ve **التهذيب**’de: **العَسِـيب** hurma dalıdır; yaprakçıkları ondan uzaklaştırıldığında.

Ve **العَسِـيبُ** **السَّعَفِ**’ten: **الكَرَب**’in üst tarafıdır; üzerinde yaprakçık bitmemiştir; üzerinde yaprakçık biten ise **السَّعَفُ**’tır.

Ve hadiste: onun elinde **عَسِـيبٌ** olduğu hâlde çıktı; İbnü’l-Esîr dedi: yani hurmadan bir dal; o **السَّعَفَة**’dir; üzerinde yaprakçık bitmeyen şeydendir.

Ve ondan, Kayle hadisi: “Ve elinde, soyulmuş bir hurma **عُسَيِّبُ**’i vardı”; böyle, küçültme ile rivayet edilir; çoğulu: iki ötre ile **عُسُبٌ**.

Ve ondan, Zeyd b. Sâbit hadisi: “Kur’ân’ı **العُسُبِ** ve **اللِّخَافِ**’tan takip eder oldum.”

Ve ondan, Zührî hadisi: “Resûlullah, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, vefat etti; Kur’ân **العُسُبِ** ve **القُضُم** içindeydi.”

Ve onun sözü; Sa‘leb okudu:

على مَثاني **عُسُبٍ** مُسَاطِ

Onu açıkladı ve dedi: onunla ayaklarını kastetti.

Ve **العَسْبَةُ** ve **العَسِـبَةُ** ve **العَسِـيبُ**: dağda bulunan bir yarık.

Müseyyeb b. ‘Ales dedi; **العاسِلَ**’i andı; ve onun, bu **العَسِـيب**’in ucuna balı döküp, kendisiyle arasında bulunan bir arkadaşına gönderdiğini; o da ondan kabul etti:

فهَراقَ في طَرَفِ **العَسِـيبِ** إِلى *  مُتَقَبِّلٍ لنَواطِفٍ صُفْرِ

Ve **عَسِـيبُ**: bir dağın adıdır.

Ve Ezherî dedi: o, Necd’in yüksek tarafında, bilinen bir dağdır.

Denilir: “**عَسِـيبٌ** durdukça ben şunu yapmam”; İmruü’l-Kays dedi:

أَجارَتَنا ! إِنَّ الخُطُوبَ تَنُوبُ، *  وإِنِّي مُقيمٌ ما أَقامَ **عَسِـيبُ**

Ve **اليَعْسُوب**: arının emiri ve erkeği; sonra bu çoğaldı da her reise **يَعْسُوباً** adını verdiler.

Ve ondan, Deccâl hadisi: “Hazineleri, arıların **يَعاسِـيبِ**’i gibi onu takip eder”; **يَعْسُوبٍ**’un çoğuludur; yani ona görünür ve onun yanında toplanır; nitekim arılar **يَعاسِـيب**’lerinin üzerinde toplanır.

Ve Ali hadisi, Ebû Bekir’i, Allah ikisinden de razı olsun, vasfederken: “Sen, insanlar ondan kaçtığında, din için önce **يَعْسُوباً** idin.”

**اليَعْسُوب**: efendi, reis ve öne geçirilen; aslı arının erkeğidir.

Ve Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: bir fitneyi zikretti de dedi: “Bu olduğunda, dinin **يَعْسُوبُ**’u kuyruğuyla vurur; onlar da sonbahar bulut parçalarının toplandığı gibi ona toplanırlar.” Asma‘î dedi: “**يَعْسُوبُ الدين**” sözüyle, o gün dinde insanların efendisini kastetti.

Ve denildi: “Dinin **يَعْسُوبُ**’u kuyruğuyla vurdu” yani fitneden ve ehlinden ayrıldı; ve yeryüzünde, din ehline doğru gitti. Ve onun **ذَنَبُه**’i: onun görüşü üzere onu izleyen ve fitnelerden uzak duruşunu uzak duruş gibi uzak duran tâbileridir.

Ve “**ضَرَبَ**” sözünün manası: yeryüzünde gitti; denilir: “yeryüzünde **ضَرَبَ**” yolculuk ederek yahut cihad ederek.

Ve “falan, dışkı yerine **ضَرَبَ**” yani dışkılamak için orada uzaklaştı.

Ve “kuyruğuyla” sözü: yani kuyruğunda ve tâbilerinde; **الباء**’yı **في** yerine, yahut **مع** makamına ikame etti; bunların hepsi Arap sözündendir.

Zemahşerî dedi: burada kuyrukla vurmak, ikamet ve sebat için bir misaldir; yani o ve ona uyanlar din üzerinde sabit kalır.

Ebû Saîd dedi: “Dinin **يَعْسُوبُ**’u kuyruğuyla vurdu” sözüyle, dinin **يَعْسُوب**’u ile onun zayıfını, hor görülenini ve zelilini kastetti; o gün onun şanı büyür; ta ki **اليَعْسُوب**’un aynısı olur.

Dedi: onun kuyruğuyla vurması: yumurtladığında, çekirgenin yumurtlaması gibi, onu yere saplamasıdır; manası: o gün ayakta duran sabit kalır; ta ki insanlar ona dönsün; ve ta ki din ortaya çıksın ve yayılsın.

Ve efendiye: kavminin **يَعْسُوبُ** denilir.

Ve Ali hadisi: “Ben müminlerin **يَعْسُوبُ**’uyum; mal da kâfirlerin **يَعْسُوبُ**’udur”; bir rivayette “münafıkların”; yani müminler bana sığınır; kâfirler yahut münafıklar mala sığınır; nitekim arılar, önderi ve efendisi olan **يَعْسُوبِها**’ya sığınır; ve **الباء** ziyadedir.

Ve Ali hadisi, Allah ondan razı olsun: Cemel günü, öldürülmüş olarak Abdurrahman b. ‘Attâb b. Useyd’in yanından geçti de dedi: “Ah sana, Kureyş’in **يَعْسُوبُ**’u! Burnumu kestim ve nefsimi ferahlattım.” **يَعْسُوبُ قريش**: onun efendisi. Onu, Kureyş içinde, arı içindeki aygıra benzetti.

Ebû Saîd dedi: Abdurrahman b. Useyd hakkında söylediği söz, onu yüceltmek için değil; onu küçültmek ve değerini düşürmek içindir.

Ezherî dedi: bu söz bir şey değildir.

Mufaddal’ın okuduğu şu beyte gelince:

وما خَيْرُ عَيْشٍ، لا يَزالُ كأَنه *  مَحِلَّةُ **يَعْسُوبٍ** برأْسِ سِنَانِ

Manası: reis öldürüldüğünde, başı bir mızrak ucuna konur; yani hayat böyle olursa, o ölümün kendisidir.

Ve başka bir hadiste altına, misal olarak, **يَعْسُوباً** adını verdi; işlerin onunla ayakta durması sebebiyle.

Ve **اليَعْسُوبُ**: çekirgeden daha küçük bir kuş; Ebû Ubeyd’den.

Ve denildi: çekirgeden daha büyüktür; uzun kuyrukludur; konduğunda iki kanadını birleştirmez; atlar, zayıflıkta ona benzetilir; Bişr dedi:

أَبُو صِـبْيةٍ شُعْثٍ، يُطِـيفُ بشَخْصِه *  كَوالِـحُ، أَمثالُ **اليعاسِـيبِ**، ضُمَّرُ

Ve ondaki **الياء** ziyadedir; çünkü sözde **فَعْلُول** yoktur; **صَعْقُوقٍ** dışında.

Ve Mi‘dad hadisi: “Öğle sıcağının susuzluğu olmasaydı, bir **يَعْسُوباً** olmama aldırmazdım.” İbnü’l-Esîr dedi: burada o, baharda uçan yeşilimsi bir kelebektir; ve denildi: çekirgeden daha büyük bir kuştur. Dedi: “Arı denseydi, caiz olurdu.”

Ve **اليَعْسُوبُ**: atın yüzünde, uzunlamasına bir **غُرَّةٌ**; iki burun deliğinin üst tarafına eşit olmadan önce kesilir; eğer burun kemiği üzerinde de yükselir, genişler ve düzgünleşir de **الخُلَيْقَاءِ**’nın altına ulaşırsa, o da **يَعْسُوب**’dur; az olsun çok olsun; iki göze ulaşmadıkça.

Ve **اليَعْسُوبُ**: binicinin koşu yerinde, atın yanından ayağıyla vurduğu yerde bir dairedir; Ezherî dedi: bu yanlıştır. **اليَعْسُوب**, Ebû Ubeyde ve başkalarına göre: **الغُرَّة**’nin beyazlığından bir çizgidir; aşağı iner, binek hayvanının burnuna değinceye kadar; sonra kesilir.

Ve **اليَعْسُوب**: Efendimiz Resûlullah’ın, Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun, atının adıdır.

Ve **اليَعْسُوبُ** ayrıca: Zübeyr b. Avvâm’ın, Allah Teâlâ ondan razı olsun, atının adıdır.
