# عسب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عسب

العسب: ضراب الفحل وطرقه. ويقال: إنه لشديد العسب، وقد يستعار للناس. قال زهير في عبد له يدعى يسارا أسره قوم فهجاهم:
  ولولا عسبه لرددتموه                      وشر منيحة أير يعار أو العسب: ماؤه أي الفحل فرسا كان أو بعيرا، ولا يتصرف منه فعل، أو نسله. يقال قطع الله عسبه أي ماءه ونسله، يقال العسب: الولد، قال بعضهم: مجازا. قال كثير يصف خيلا أزلقت ما في بطنها من أولادها من التعب:
  يغادرن عسب الوالقي وناصح                      تخص به أم الطريق عيالها يعني أن هذه الخيل ترمي بأجنتها من هذين الفحلين فتأكلها الطير والسباع. وأم الطريق هنا الضبع. العسب: إعطاء الكراء على الضراب، وهو أيضا اسم للكراء الذي يؤخذ على ضرب الفحل والفعل منهما كضرب. يقال: عسب الفحل الناقة يعسبها عسبا، إذا طرقها، وعسب فحله يعسبه إذا أكراه. وهو منهي عنه في الحديث. وأما إعارته فمندوب إليه، أو أن الذي في الحديث بحذف مضاف تقديره نهى عن كراء عسب الفحل، وهو كثير. وإنما نهى عن الجهالة التي فيه، ولا بد في الإجارة من تعيين العمل ومعرفة مقداره. وفي حديث أبي معاذ: كنت تياسا، فقال لي البراء بن عازب: لا يحل لك عسب الفحل. وقال أبو عبيد: معنى العسب في الحديث الكراء. والأصل فيه الضراب. والعرب تسمي الشيء باسم غيره إذا كان معه أو من سببه، كما قالوا للمزادة راوية، وإنما الروية البعير الذي يستقى عليه. والعسيب :عظم الذنب، كالعسيبة، وقيل: مستدقه، أو منبت الشعر منه أي من الذنب، وقيل: عسيب الذنب: منبته من الجلد والعظم. العسيب: ظاهر القدم. العسيب: الريش ظاهره طولا فيهما. العسيب: جريدة من النخل مستقيمة دقيقة يكشط خوصها. أنشد أبو حنيفة:
  وقل لها مني على بعد دارهـا                      قنا النخل أو يهدى إليك عسيب قال: إنما استهدته عسيبا، وهو القنا لتتخذ منه نيرة وحفة. جمعه أعسبة وعسب، بضمتين، وعسوب، عن أبي حنيفة، وعسبان وعسبان، بالضم والكسر. وفي التهذيب: العسيب: جريد النخل إذا نحي عنه خوصه. العسيب: فويق الكرب الذي لم ينبت عليه الخوص من السعف، وما نبت عليه الخوص فهو السعف. وفي الحديث أنه خرج وبيده عسيب. قال ابن الأثير أي جريده من النخل، وهي السعفة مما لا ينبت عليه الخوص. ومنه حديث قيلة: وبيده عسيب نخلة كذا يروى مصغرا، وجمعه عسب، بضمتين. ومنه حديث زيد بن ثابت فجعلت أتتبع القرآن من العسب واللخاف ومنه حديث الزهري: قبض رسول الله صلى الله عليه وسلم والقرآن في العسب والقضم. العسيب: شق في الجبل، كالعسبة، بفتح فسكون. قال المسيب بن علس وذكر العاسل، وأنه صب العسل في طرف هذا العسيب إلى صاحب له دونه فتقبله منه:
  فهراق من طرف العسيب إلى                      متقبل لنـواطـف صـفـر عسيب: جبل بعالية نجد معروف. قاله الأزهري: يقال: لا أفعل كذا ما أقام عسيب. قال امرؤ القيس:
  أجارتنا إن الخطوب تنوب                      وإني مقيم ما أقام عسيب

  واليعسوب: أمير النحل وذكرها، استعمل بعد ذلك في الرئيس الكبير والسيد والمقدم، وأصله فحل النحل، كالعسوب كصبور، وهذه عن الصاغاني، والياء زائدة؛ لأنه ليس في الكلام فعلول غير صعفوق. جمعه عاسيب. وفي حديث علي: أنا يعسوب المؤمنين، والمال يعسوب الكفار. وفي رواية المنافقين. أي يلوذ بي المؤمنون ويلوذ بالمال الكفار أو المنافقون كما يلوذ النحل بيعسوبها وهو مقدمها وسيدها. واليعسوب: الذهب، على المثل، كما مر في الحديث، لقوام الأمر به. وفي حديث علي رضي الله عنه أنه ذكر فتنة فقال: إذا كان ذلك، ضرب يعسوب الدين بذنبه فيجتمعون إليه كما يجتمع قزع الخريف. قال الأصمعي: أراد سيد الناس في الدين يومئذ. وقيل: ضرب يعسوب الدين بذنبه، أي فارق الفتنة وأهلها وضرب في الأرض ذاهبا في أهل دينه. وذنبه: أتباعه. وضرب، أي ذهب في الأرض مسافرا أو مجاهدا. وقال الزمخشري: الضرب بالذنب هنا مثل للإقامة والثبات، يعني أنه يثبت هو ومن يتبعه على الدين. وقال أبو سعيد: وضربه بذنبه: أن يغرزه في الأرض إذا باض كما تسرأ الجراد، فمعناه أن القائم يومئذ يثبت حتى يثوب الناس إليه وحتى يظهر الدين ويفشو. اليعسوب: ضرب، أي نوع من الحجلان بالكسر جمع حجل، للطائر المعروف. وطائر أصغر من الجرادة، عن أبي عبيد. ونقله ياقوت عن الأصمعي أو أعظم منها، طويل الذنب لا يضم جناحيه إذا وقع، تشبه به الخيل في الضمر. قال بشر:
  أبو صبية شعث يطيف بشخصه                      كوالح أمثال اليعاسيب ضمـر وفي حديث معضد لولا ظمأ الهواجر ما باليت أن أكون يعسوبا قال ابن الأثير: هو هنا فراشة مخضرة تطير في الربيع، وقيل إنه طائر أعظم من الجراد، قال: ولو قيل: إنه النحلة لجاز. اليعسوب: غرة في وجه الفرس مستطيلة تنقطع قبل أن تساوي أعلى المنخرين، وإن ارتفع أيضا على قصبة الأنف وعرض واعتدل حتى يبلغ أسفل الخليفاء فهو يعسوب أيضا، قل أو كثر، م لم يبلغ العينين. اليعسوب: دائرة في مركضها حيث يركضها الفارس برجله من جنبها، قاله الليث. قال الأزهري: هذا غلط. اليعسوب عند أبي عبيد وغيره: خط من بياض الغرة ينحدر حتى يمس خطم الدابة ثم ينقطع. يعسوب: فرس للنبي صلى الله عليه وسلم، وأخرى للزبير بن العوام رضي الله عنه، وأخرى لآخر وهو أبو طارق الأحمسي كما نص عليه الصاغاني. يعسوب: جبل. قال: حتى إذا كنا فويق يعسوب واستعسب منه: كرهه. وأعسبه جمله: أعاره إياه، عن اللحياني. واستعسبه إياه: استعاره منه. وأعسب الذئب: عدا وفر، نقله الصاغاني. واستعسبت الفرس إذا استودقت. والعرب تقول: استعسب فلان استعساب الكلب، وذلك إذا ما هاج واغتلم، وكلب مستعسب بالكسر. ورأس عسب، ككتف، وضبطه الصاغاني كأمير: بعيد العهد بالترجيل، أي استعمال المشط والدهن. عساب ككتاب: ع قرب مكة حرسها الله تعالى. والكلب يعسب أي يطرد الكلاب للسفاد. وأبو عسيب كأمير اسمه أحمر صحابي.

### Türkçe

**العسب**: aygırın çiftleşmesi ve (dişiyi) aşmasıdır. Ve denilir: “O, şiddetli **العسب** sahibidir”; ve bazen insanlar için ödünç alınır. Züheyr, Yüsâr denilen bir kölesi hakkında—bir kavim onu esir almıştı da onları hicvetti—dedi:
  “Eğer onun **عسب**’i olmasaydı onu size geri verirdiniz;
                      ve en kötü **منيحة**: ödünç verilen bir **أير** yahut **العسب**.”

Veya **العسب**: onun suyu; yani aygırın suyu—ister at olsun ister deve—; ondan fiil çekimi yapılmaz; yahut onun nesli. Denilir: “Allah onun **عسب**’ini kessin”; yani suyunu ve neslini. Denilir: **العسب**: çocuk. Bazıları dedi ki: mecazen. Kesîr, yorgunluktan karnında olan yavrularını düşürmüş atları vasfederek dedi:
  “**الوالقي**’nin ve **ناصح**’ın **عسب**’ini geride bırakırlar;
                      onunla **أم الطريق** kendi yavrularını besler.”

Yani bu atlar bu iki aygırdan olan ceninlerini atar; kuşlar ve yırtıcılar onları yer. Ve burada **أم الطريق**: sırtlandır.

**العسب**: çiftleşme karşılığında kira vermektir; ve o, aygırın aşması karşılığında alınan kiranın da adıdır; ve fiil ikisinden de **ضرب** gibi gelir. Denilir: **عسب** aygır dişi deveyi, onu **عسبا** ile **يعسبها**; onu aştığı zaman. Ve **عسب** kendi aygırını, onu **يعسبه**; onu kiraya verdiği zaman. Ve bu, hadiste yasaklanmıştır. Ama onu ödünç vermek ise teşvik edilmiştir; yahut hadiste olan, muzafın hazfi iledir; takdiri: “Aygırın **عسب**’inin kirasını yasakladı”; ve bu çoktur. Ancak onda bulunan cehaletten dolayı yasakladı; ve icârede işin tayini ve miktarının bilinmesi zorunludur.

Ebû Muâz hadîsinde: “Ben bir teke çobanı idim; Berâ b. Âzib bana dedi ki: ‘Sana aygırın **عسب**’i helâl değildir.’” Ebû Ubeyd dedi ki: Hadiste **العسب**’in manası kiradır. Aslı ise çiftleşmedir. Araplar, onunla birlikte olduğu yahut sebebinden olduğu zaman bir şeyi başkasının adıyla adlandırırlar; nitekim **المزادة**’ye **راوية** dediler; hâlbuki **الروية** ancak üzerinde su çekilen devedir.

**العسيب**: kuyruğun kemiğidir; **العسيبة** gibi. Ve denildi: onun inceliği; yahut ondan—yani kuyruktan—kılın bittiği yer. Ve denildi: **عسيب الذنب**: deriden ve kemikten olan bitiş yeridir.

**العسيب**: ayağın dış tarafıdır.

**العسيب**: iki kanatta boyuna olan, dış yüzündeki tüylerdir.

**العسيب**: hurmadan düz, ince bir dal; yaprakçıkları soyulur. Ebû Hanîfe inşâd etti:
  “Ona, evinin uzaklığına rağmen, benden de ki:
                      hurma mızrakları; yahut sana bir **عسيب** hediye edilsin.”

Dedi ki: Ona ancak bir **عسيب** istemiştir; o da mızraktır; ondan bir kandil askısı ve bir sepet kenarı yapsın diye. Çoğulu: **أعسبة** ve **عسب** (iki damme ile) ve **عسوب**; Ebû Hanîfe’den. Ve **عسبان** ve **عسبان** (damme ve kesre ile). **التهذيب**’de: **العسيب**: yaprakçıkları ondan uzaklaştırıldığı zaman hurma dalıdır.

**العسيب**: **الكرب**’ın üst tarafı; üzerinde yaprakçık bitmemiş olan (kısım); ve üzerinde yaprakçık biten ise **السعف**’tır. Hadiste: “Çıktı ve elinde bir **عسيب** vardı.” İbnü’l-Esîr dedi ki: yani hurmadan bir dal; o, üzerinde yaprakçık bitmeyen **السعفة**’dir. Ondan, Kîle hadîsi: “Ve elinde bir hurma **عسيب**’i vardı”; böyle küçültme ile rivayet olunur; çoğulu **عسب**’tır (iki damme ile). Ondan, Zeyd b. Sâbit hadîsi: “Kur’ân’ı **العسب** ve **اللخاف**’tan iz sürerek toplamaya başladım.” Ondan, Zührî hadîsi: “Resûlullah صلى الله عليه وسلم vefat etti; Kur’ân **العسب** ve **القضم** içindeydi.”

**العسيب**: dağda bir yarık; **العسبة** gibi; fetha sonra sükûn ile. Müseyyeb b. Ales dedi—**العاسل**’i zikrederek—: onun, bu **العسيب**’in ucunda balı, kendisiyle arasında bulunan bir arkadaşına döktüğünü; o da ondan kabul ettiğini:
  “**العسيب**’in ucundan,
                      sarı damlaları kabul edene doğru döktü.”

**عسيب**: Necd’in yüksek tarafında bilinen bir dağdır. Ezhârî söyledi: Denilir: “**عسيب** ayakta durdukça ben şunu yapmam.” İmruü’l-Kays dedi:
  “Ey komşumuz, musibetler gelip çatarsa;
                      ben, **عسيب** ayakta durdukça ikamet ediciyim.”

**اليعسوب**: arıların emiri ve erkeği; sonra büyük reis, efendi ve önder hakkında kullanıldı. Aslı: arıların erkeği; **العسوب** gibi, **صبور** vezninde. Bu, Sâgânî’dendir. Ve **الياء** ziyadedir; çünkü الكلام’da **صعفوق**’tan başka **فعلول** yoktur. Çoğulu **عاسيب**’dir. Ali hadîsinde: “Ben müminlerin **يعسوب**’uyum; mal da kâfirlerin **يعسوب**’udur.” Bir rivayette: münafıkların. Yani müminler bana sığınır; kâfirler yahut münafıklar mala sığınır; arıların kendi **يعسوب**’larına—o onların önderi ve efendisidir—sığındığı gibi.

**اليعسوب**: altındır; mesel üzere; hadiste geçtiği gibi; işin ayakta durması onunladır. Ali رضي الله عنه hadîsinde: bir fitneyi zikretti de dedi ki: “Bu olduğu zaman, dinin **يعسوب**’u kuyruğuyla vurur; sonbahar bulut parçalarının toplandığı gibi ona toplanırlar.” Asmaî dedi ki: O gün dinde insanların efendisini kastetti. Ve denildi: “Dinin **يعسوب**’u kuyruğuyla vurdu”; yani fitneden ve ehlinden ayrıldı; yeryüzünde, din ehline doğru giderek vurdu (yola koyuldu). Ve onun “kuyruğu”: tâbileridir. Ve “vurdu”: yani yeryüzünde yolculuk ederek yahut cihad ederek gitti. Zemahşerî dedi ki: Burada kuyrukla vurmak, ikamet ve sebat için bir meseldir; yani o ve ona tâbi olanlar din üzere sebat eder. Ebû Saîd dedi ki: “Kuyruğuyla vurması”: yumurtladığı zaman onu yere saplamasıdır; çekirgelerin yumurtlaması gibi. Manası: O gün kıyam eden sabit kalır; insanlar ona dönünceye kadar ve din ortaya çıkıp yayılıncaya kadar.

**اليعسوب**: **ضرب**; yani **الحجلان**’dan bir tür; kesre ile; **حجل**’in çoğulu; bilinen kuş için. Ebû Ubeyd’den: çekirgelerden daha küçük bir kuştur. Yâkût, Asmaî’den nakletti: yahut ondan daha büyüktür; uzun kuyrukludur; konduğu zaman kanatlarını toplamaz; atlar zayıflıkta ona benzetilir. Bişr dedi:
  “Dağınık saçlı bir oğlan babası, şahsıyla dolaşır;
                      zayıf **اليعاسيب** misali dişi devekuşları gibi.”

Mu‘dad hadîsinde: “Eğer öğle sıcağının susuzluğu olmasaydı, bir **يعسوب** olmama aldırmazdım.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Burada o, ilkbaharda uçan yeşilimsi bir kelebektir. Ve denildi: çekirgelerden daha büyük bir kuştur. Dedi ki: “Eğer arı denilseydi caiz olurdu.”

**اليعسوب**: atın yüzünde uzun bir aklıktır; burun deliklerinin üst kısmına eşit olmadan önce kesilir. Eğer burun kemiği üzerinde de yükselir, genişler ve düzgünleşir de **الخليفاء**’nın altına ulaşırsa o da **يعسوب**’dur; az olsun çok olsun; gözlere ulaşmadıkça.

**اليعسوب**: atın, binicinin ayağıyla yanından koşturduğu yerdeki koşu dairesidir; Leys söyledi. Ezhârî dedi ki: Bu yanlıştır. Ebû Ubeyd ve başkalarına göre **اليعسوب**: aklığın beyazlığından bir çizgidir; hayvanın burnuna kadar iner, sonra kesilir.

**يعسوب**: Peygamber صلى الله عليه وسلم’in bir atıdır; Zübeyr b. Avvâm رضي الله عنه’nun bir atıdır; ve bir başkasının da atıdır—o da Ebû Târık el-Ahmesî’dir—Sâgânî’nin açıkça belirttiği üzere.

**يعسوب**: bir dağdır. Dedi ki: “Nihayet biz **يعسوب**’un biraz üstünde iken...”

Ve ondan **استعسب** etti: onu kerih gördü. Ve onun devesini **أعسبه**: onu kendisine ödünç verdi; Lihyânî’den. Ve onu kendisinden **استعسبه**: onu ondan ödünç aldı.

Ve **أعسب** kurt: koştu ve kaçtı; Sâgânî nakletti.

Ve kısrak **استعسبت**: kızgınlaştığı zaman.

Araplar der: “Falan, köpeğin **استعساب**’ı gibi **استعسب** etti”; bu, azıp şehvetlendiği zaman olur. Ve kesre ile **مستعسب** köpek.

Ve **رأس عسب**; **كتف** gibi. Sâgânî onu **أمير** gibi ضبط etti: taramaya—yani tarak ve yağ kullanmaya—uzun zaman olmuş.

**عساب**; **كتاب** gibi: Mekke yakınında bir yer; Allah Teâlâ onu korusun.

Ve köpek **يعسب**: çiftleşme için köpekleri kovar.

Ve **أبو عسيب**; **أمير** gibi: adı Ahmer olan bir sahâbîdir.
