# عسج (ع-س-ج) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%AC

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - س - ج
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 8 sözlük

## Sözlükler (8)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الجيم والسين معهما
)ع ج س، ع س ج، ج ع س، س ج ع مستعملات. س ع ج، ج س ع مهملان( عجس: العجس: شدّة القبض على الشّيء. ومَعْجِس القوس: مَقْبِضْها، قال:
انْتَضُوا مَعَجِس القِسِيّ وأبْرَق		نا كما توعد الفحُول الفحولا
وقيل: عَجْسُ القوس عجُزُها. وعَجْسُ القوم: اخرهم وعَجُزُهم.
وعَجَاساءُ الليلة: ظُلْمَتُها. قال العجاج: "منها عجاساءُ إذا ما التَجَّتِ" والعَجاساءُ الْمَسَانُّ من الإبل. قال:
وإن بَرَكَتْ منها عجاساءُ جِلَّةٌ		بمَحْنِيَة أشلى العِفاسَ وبَرْوُعا
عسج: العَسَجُ: مدّ العُنُق في المشي. والعَوْسَجُ: شجر كبير الشوك، وهو ضروب شتّى، وقال في العسج:
والعيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا
وقال:
عسجن بأعناق الظباء وأعْيُن ال		جاذر وارتجَّت لهنّ الروادف
جعس: الجَعْسُ: العَذِرة. جَعَسَ يَجْعَسُ جَعْسا. والجُعْسوس: اللئيم القبيح الخلقة والخُلُق، والجمع: الجعاسيس. قال العجاج:
ليس بجُعْسوسٍ ولا بجُعشُمِ
سجع: سَجَعَ الرجلُ إذا نطق بكلام له فواصل كقوافي الشعر من غير وزن كما قيل: لِصُّها بَطَلٌ، وتمرها دَقَلٌ، إن كثُر الجيش بها جاعوا، وإن قلّوا ضاعوا. يَسْجَعْ سَجْعا فهو ساجع وسجّاع وسجّاعة.
والحمامةُ تَسْجَعُ سَجْعا إذا دعت، وهي سَجُوع ساجعة، وحمام سُجَّع سواجعُ.
قال:
إذا سَجَعْتَ حمامةُ بطنِ وجّ
وقال:
وإن سجعت هاجت لك الشوق سجعُها		وإن قرقرت هاج الهوى قرقريرها
أي : قرقرتها .

##### Türkçe

باب **العين** و **الجيم** و**السين** معهما
(**ع ج س**، **ع س ج**، **ج ع س**، **س ج ع** kullanımdadır. **س ع ج**، **ج س ع** ihmaldir.)

(**عجس**: **العجس**: bir şeye sıkıca tutunmanın şiddeti. Ve **مَعْجِس** yayın: onun kabzası; dedi ki:
انْتَضُوا مَعَجِس القِسِيّ وأبْرَق		نا كما توعد الفحُول الفحولا
Ve denildi: **عَجْسُ** yayın, onun **عجُزُ**’udur. Ve **عَجْسُ** kavmin: onların sonları ve onların **عَجُزُ**’larıdır.
Ve **عَجَاساءُ** gecenin: onun karanlığıdır. **العجاج** dedi: "منها عجاساءُ إذا ما التَجَّتِ" Ve **العَجاساءُ**: develerden yaşlı olanlar. Dedi ki:
وإن بَرَكَتْ منها عجاساءُ جِلَّةٌ		بمَحْنِيَة أشلى العِفاسَ وبَرْوُعا)

**عسج**: **العَسَجُ**: yürüyüşte boynu uzatmak. Ve **العَوْسَجُ**: büyük dikenli bir ağaçtır; o, türlü türlerdir. Ve **العسج** hakkında dedi ki:
والعيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا
Ve dedi ki:
عسجن بأعناق الظباء وأعْيُن ال		جاذر وارتجَّت لهنّ الروادف

**جعس**: **الجَعْسُ**: dışkıdır. **جَعَسَ** **يَجْعَسُ** **جَعْسا**. Ve **الجُعْسوس**: yaratılışça ve huyca çirkin alçak (kimse); çoğulu: **الجعاسيس**. **العجاج** dedi:
ليس بجُعْسوسٍ ولا بجُعشُمِ

**سجع**: **سَجَعَ** adam, şiir kafiyeleri gibi fasılları olan, vezinsiz bir sözle konuştuğu zaman (böyledir); denildiği gibi: لِصُّها بَطَلٌ، وتمرها دَقَلٌ، إن كثُر الجيش بها جاعوا، وإن قلّوا ضاعوا. **يَسْجَعْ** **سَجْعا**; o hâlde o, **ساجع** ve **سجّاع** ve **سجّاعة**’dır.
Ve güvercin **تَسْجَعُ** **سَجْعا** çağırdığı zaman; o, **سَجُوع** **ساجعة**’dır; ve **حمام** **سُجَّع** **سواجعُ**.
Dedi ki:
إذا سَجَعْتَ حمامةُ بطنِ وجّ
Ve dedi ki:
وإن سجعت هاجت لك الشوق سجعُها		وإن قرقرت هاج الهوى قرقريرها
Yani: onun **قرقرتها**’sı.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العسْج: مَدُّ العُنُق في المَشي. وبعيرٌ مِعْساجٌ.

##### Türkçe

**العسْج**: yürüyüşte boynu uzatmak. Ve **بعيرٌ مِعْساجٌ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والجيم مع السين
عجس ، عسج ، سجع ، جعس : مستعملات
عجس : أبو عبيدٍ عن الفراء : عجسته عن حاجتِه : حبسته . وقال أبو عبيدة : عَجسني
عَجَاساءُ الأمور عنك . وقال : مامنعك فهو العَجَاساء .
أبو عمرو : العَجاساءُ من الإبل : الثقيلة العظيمة الحوساء ، الواحدة عَجَاساء والجميع عَجَاساء . قال : ولا يقال جَمَلٌ عَجاساء . قال : والعَجاساء يمدُّ ويُقصَر . وأنشد :
وطافَ بالحوضِ عَجَاساً حُوسُ
قال أبو الهيثم : لا نعرف العَجاسا مقصورة . وقال شمر : عَجَاساء الليل : ظُلمتُه المتراكبة ؛ ومن الإبل : الضخام ، يقال للواحد والجميع عَجاساء . وأنشد قول الراعي :
وإن بركَتْ منها عَجَاساءُ جِلَّةٌ
بمَحْنِيَةٍ أشلَى العِفاسَ وبَرْوَعا
يقول : إذا استأخرتْ من هذه الإبل عَجاساءُ دعا هاتين الناقتين فتبعتْهما الإبل .
أبو العباس أحمد بن يحيى : العُجوس : آخر ساعةٍ من الليل ؛ والعُجوس أيضاً : مشيُ العاجساء ، وهي النّاقة السمينة تتأخّر عن النُّوق لثقل قَتَالها ، وقَتالها : لحمها وشحمها . وقال ابن الأعرابي : العُجْسَة : السَّاعة من الليل ، وهي الهُتْكة والطَّبِيق .
أبو عبيد عن الأصمعي : المعجِس والعِجْس : مَقبض الرامي من القوس . وقال الكسائي : العَجْس والعَجْس والعِجْس واحد .
وقال الليث : العَجْس : شدَّة القبض على الشيء .
أبو عبيد عن الأحمر : لا آتيك سَجيسَ عُجَيسٍ ، ومعناه الدَّهر . وأنشد :
فأقسمت لا آتي ابنَ ضَمرةَ طائعاً
سَجِيسَ عُجَيسٍ ما أبانَ لساني
أي لا آتيك أبداً . وهو مثل قولهم : ( لا آتيك الأزلَمَ الجذَع ) ، وهو الدَّهر .
وقال غيره : تعجّسَت بيَ الراحلةُ وعَجَستْ بي ، إذا تنكَّبَتْ به عن الطريق من نشاطها . وأنشد لذي الرمة :
إذا قال حادينا أيا عجَسَتْ بنا
صُهابيّةُ الأعراف عُوجُ السَّوالِفِ
ويروى : ( عجَّستْ بنا ) بالتشديد .
أبو زيد : يقال هذه أرضٌ مضبوطة ، أي قد عمَّها المطر . وقد تعجَّستْها غيوث ، أي أصابتها غيوث بعد غيوث فتثاقلت عليها .
وفي ( نوادر الأعراب ) : تعجَّسَه عِرقُ سَوء وتعقَّله وتثقَّلَه ، إذا قصَّر به عن المكارم .
وروى ابن شميل في حديث ( يتعجَّسكم عِندَ أهل مكة ) ، قال النضر : معناه يضعِّف رأيَكم عندهم .
وقال الليث : عَجْزُ القوس وعَجْسُه .
عسج : أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَسْج : ضربٌ من سير الإبل . ومنه قول ذي الرمة :
والعِيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا
وقال الليث : العَسْج : مدُّ العُنق في السَّير . وأنشد :
عَسجْنَ بأعناق الظباء وأعين ال
جآذرِ وارتجَّت لهنَّ الروادفُ
وقال غيره : العوسج : شجر كثير الشوك
معروف ، وهي ضروبٌ منها ما يثمر ثمراً أحمرَ يقال له المُصَع .
وقال أبو عمرو : في بلاد باهلة معدِنٌ من مَعادن الفِضَّة يقال له عوسَجة . وعَوسَجةٌ من أسماء الرجال . والعواسج : قبيلة معروفة .
سجع : تقول العرب : سجعت الحمامة تَسجَع سجعاً ، إذا دعَتْ وطرَّبتْ في صوتها ، فهي سَجوعٌ وساجعة ، وحمامٌ سواجع .
وقال الليث : سجع الرجلُ ، إذا نطقَ بكلامٍ له فواصل . وصاحبُه سَجّاعةٌ .
قلت : ولمّا قضى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) في جَنين امرأةٍ ضربتها أخرى فسقطَ ميّتاً بغُرَّةٍ على عاقلة الضَّاربة قال رجلٌ منهم : ( كيف نَدِي مَنْ لا شرِبَ ولا أكَل ، ولا صاحَ فاستهلّ ، ومثل دمه يُطَلُّ ) قال ( صلى الله عليه وسلم ) ( إياكم وسجعَ الكُهَّان ) . ورُوي عنه ج أنه نَهَى عن السَّجْع في الكلام والدُّعاء ، لمشاكلة كلام الكهنَة وسجعهم فيما يتكهَّنون . فأمّا فواصل الكلام المنظوم الذي لا يشاكل المسجَّع فهو مباحٌ في الخطب والرسائل . والله أعلم .
وقال أبو عبيد : بينهم أُسجوعة من السَّجع ، وجمعها الأساجيع والساجع : القاصد في سيره . وكل قَصدٍ سجْع . قال ذو الرمة :
قطعتُ بها أرضاً ترى وجهَ ركبِها
إذا علَوها مُكفأ غير ساجعِ
أراد أنّ السَّمومَ قابل هُبوبها وجوهَ الرّكْب فأكفئوها عن مهبِّها اتِّقاء لحرِّها .
وقال أبو عمرو : ناقة ساجع : طويلة .
قلت : ولم أسمع هذا لغيره .
ويقال ناقة ساجع ، إذا طرَّبت في حنينها .
جعس : قال الليث وغيره : الجَعْس العَذِرة . وقد جَعَس يَجعَس جَعْساً . قال : والجُعسُوس : اللئيم الخِلقة والخُلقُ . وهم الجعاسيس . وقد مر تفسيره في باب جعش .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الجيم** ile **السين**

**عجس** ، **عسج** ، **سجع** ، **جعس** : kullanımdadırlar.

**عجس** : Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: “Onu ihtiyacından **عجسته**: onu hapsettim.” Ebû Ubeyde dedi: “Beni **عَجسني**; işler(in) **عَجَاساءُ**’u senden (uzaklaştırdı).” Ve dedi: “Seni meneden şey, o **العَجَاساء**’dır.”

Ebû Amr: develerden **العَجاساءُ**: ağır, büyük, **الحوساء** olan(lar)dır; teki **عَجَاساء**’dır ve hepsi **عَجَاساء**’dır. Dedi: “**جَمَلٌ عَجاساء** denilmez.” Dedi: “Ve **العَجاساء** uzatılır ve kısaltılır.” Ve inşâd etti:
وطافَ بالحوضِ عَجَاساً حُوسُ

Ebû’l-Heysem dedi: **العَجاسا**’yı kısaltılmış olarak tanımıyoruz. Şemmer dedi: “**عَجَاساءُ الليل**: üst üste binmiş karanlığıdır; develerden (olanı): iri olanlar; tekine ve hepsine **عَجاساء** denir.” Ve çobanın sözünü inşâd etti:
وإن بركَتْ منها عَجَاساءُ جِلَّةٌ
بمَحْنِيَةٍ أشلَى العِفاسَ وبَرْوَعا

Der ki: “Bu develerden bir **عَجاساء** geri kaldığında, bu iki dişi deveyi çağırdı; develer de onları izledi.”

Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ: **العُجوس**: gecenin son saatidir; **العُجوس** ayrıca: **العاجساء**’ın yürüyüşüdür; o, semiz dişi devedir; **قَتَال**’ının ağırlığından dolayı dişi develerden geri kalır; **قَتال**’ı: eti ve yağıdır. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العُجْسَة**: geceden bir saattir; o, **الهُتْكة** ve **الطَّبِيق**’tir.

Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **المعجِس** ve **العِجْس**: okçunun yaydan tuttuğu kabzadır. el-Kisâî dedi: **العَجْس** ve **العَجْس** ve **العِجْس** birdir.

el-Leys dedi: **العَجْس**: bir şeye sıkıca tutmanın şiddetidir.

Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: “Sana **سَجيسَ عُجَيسٍ** gelmem”; manası: dehrdir. Ve inşâd etti:
فأقسمت لا آتي ابنَ ضَمرةَ طائعاً
سَجِيسَ عُجَيسٍ ما أبانَ لساني

Yani: sana asla gelmem. Ve bu, onların “( **لا آتيك الأزلَمَ الجذَع** )” sözünün benzeridir; o da dehrdir.

Başkası dedi: “Binek beni **تعجّسَت** ve beni **عَجَستْ**”; yani, canlılığından dolayı onunla yoldan saptı. Zü’r-Rumme’ye ait olarak inşâd etti:
إذا قال حادينا أيا عجَسَتْ بنا
صُهابيّةُ الأعراف عُوجُ السَّوالِفِ

Ve “( **عجَّستْ بنا** )” şeddeli olarak rivayet edilir.

Ebû Zeyd: “Bu, **أرضٌ مضبوطة**” denir; yani yağmur onu kaplamıştır. Ve “Onu **تعجَّستْها غيوث**”; yani ona sağanaklar, sağanaklardan sonra isabet etti de ona ağır geldi.

Ve (**نوادر الأعراب**)’da: “Ona kötü bir damar **تعجَّسَه** ve onu **تعقَّله** ve onu **تثقَّلَه**”; yani onu, yüce ahlâklardan geri bıraktı.

İbn Şümeyl, “(**يتعجَّسكم عِندَ أهل مكة**)” hadisi içinde rivayet etti; en-Nadr dedi: manası, onların yanında görüşünüzü zayıflatır.

el-Leys dedi: yayın **عَجْزُ**’ü ve onun **عَجْسُ**’u.

**عسج** : Ebû Ubeyd, el-Asma‘î’den: **العَسْج**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Zü’r-Rumme’nin sözü de bundandır:
والعِيسُ من عاسجٍ أو واسجٍ خببا

el-Leys dedi: **العَسْج**: yürüyüşte boynu uzatmaktır. Ve inşâd etti:
عَسجْنَ بأعناق الظباء وأعين ال
جآذرِ وارتجَّت لهنَّ الروادفُ

Başkası dedi: **العوسج**: çok dikenli bir ağaçtır; bilinen(dir); onun türleridir; onlardan bir kısmı kırmızı bir meyve verir; ona **المُصَع** denir.

Ebû Amr dedi: Bâhile beldelerinde gümüş madenlerinden bir maden vardır; ona **عوسَجة** denir. Ve **عَوسَجةٌ** erkek adlarındandır. Ve **العواسج**: bilinen bir kabiledir.

**سجع** : Araplar der ki: güvercin **سجعت** **تَسجَع** **سجعاً**; yani çağırdı ve sesinde nağmelendi; o, **سَجوعٌ** ve **ساجعة**’dır; ve güvercinler **سواجع**’dır.

el-Leys dedi: adam **سجع**; yani fasılaları olan bir sözle konuştu. Ve onun sahibi **سَجّاعةٌ**’dır.

Dedim: Nebî ( صلى الله عليه وسلم ), Cenin’de bir kadının diğerini vurup da (çocuk) ölü olarak düştüğü (hükmünde), vuranın âkılesi üzerine bir **غُرَّة** ile hükmettiğinde, onlardan bir adam dedi ki: “( Nasıl diyet öderiz; ne içti ne yedi, ne bağırdı da ses verdi; ve onun kanı gibi (bir kan) boşa mı bırakılır )”; ( صلى الله عليه وسلم ) dedi ki: “( Size kâhinlerin **سجع**’ından sakının )”. Ondan, sözde ve duada **السَّجْع**’dan nehyettiği rivayet edilmiştir; kâhinlerin sözüne ve onların, kehanet ettikleri şeylerdeki secilerine benzemesinden dolayı. Ama seciliye benzemeyen, manzum sözün fasılaları ise hutbelerde ve mektuplarda mubahtır. Allah daha iyi bilir.

Ebû Ubeyd dedi: Aralarında, seciden bir **أُسجوعة** vardır; onun çoğulu **الأساجيع**’dir. Ve **الساجع**: yürüyüşünde kasdeden kimsedir. Her kasd, **سجْع**’dır. Zü’r-Rumme dedi:
قطعتُ بها أرضاً ترى وجهَ ركبِها
إذا علَوها مُكفأ غير ساجعِ

İstedi ki: **السَّموم** esişi, bineklerin yüzlerine karşılık geldi de onları, sıcağından sakınmak için, esiş yönünden çevirdi.

Ebû Amr dedi: **ناقة ساجع**: uzundur.

Dedim: Bunu ondan başkası için işitmedim.

Ve “**ناقة ساجع**” denir; hırıltısında nağmelendiği zaman.

**جعس** : el-Leys ve başkaları dedi: **الجَعْس**: dışkıdır. Ve **جَعَس** **يَجعَس** **جَعْساً**. Dedi: ve **الجُعسُوس**: yaratılış ve huyca alçak olandır. Onlar **الجعاسيس**’tir. Onun tefsiri **جعش** babında geçti.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(عسف) العين والسين والفاء كلماتٌ تتقارب ليست تدلُّ على خير إنما هي كالحَيْرة وقلّة البصيرة.
قال الخليل: العَسْف: ركوب الأمر من غير تدبير، وركوبُ مفازةٍ بغير قَصْد. ومنه التعسُّف. قال ذو الرّمّة:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
والعَسِيفُ: الأجير؛ وما يبعدُ أن يكون من هذا القياس؛ لأنَّ ركوبَه في الأمور فيما يعانيه مخالفٌ لصاحب الأمور. وقال أبو دُوَاد:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
وقد أومأ إلى المعنى، وأرى أنَّ البيتَ ليس بالصحيح. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل العُسَفاء، وهم الأُجَراء. وحديث آخر: "إنَّ ابني كانَ عسيفاً على هذا([2]) ". ويقال: إنَّ البعير العاسِفَ هو الذي بالموت، وهو كالنّزْع في الإنسان. ومما دلَّ على ما قُلناه في أمر العسيف قولُ الأصمعيّ: العَسيف: المملوك المُسْتَهان به الذي اعْتُسِف ليَخْدُمَ، أي قُهِر. وأنشد:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
وعُسْفان: موضع بالحجاز يقول فيه عنترة:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(عسق) العين والسين والقاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لُصوق الشيء بالشيء.
قال الخليل: العَسَق: لُصوق الشيء بالشيء. يقال: عَسِق به عَسَقاً. وعَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل، أي أرَبَّت به. قال رؤبة:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
ومن الباب: في خُلُقه عَسَقٌ، أي التواء وضِيقُ خلق. ويقال: "عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ".
(عسك) العين والسين والكاف قريبٌ من الذي قبله. قال الخليل عَسِك به، إذا لزمَه، مثل سَدِك به. وأنشد الأصمعي:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(عسل) العين والسين واللام، الصحيح في هذا الباب أصلان، وبعدهما كلماتٌ إن صحّت. فالأول [من] الأصلين دالٌّ على الاضطراب، والثاني طعامٌ حُلْو، ويُشتقُّ منه. فالطَّعام العَسَل، معروف. والعَسَّالة: التي يتّخذ فيها النَّحْل العسلَ. والعاسل: صاحب العَسَل الذي يَشتاره من مَوضعِه يستخرجُه. وقال:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
وعَسَّل النَّحْلُ تعسيلاً. وفي تأنيث العسل قال:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
ومِمّا حُمل على هذا العُسيْلة. وفي الحديث: "حَتَّى يَذُوق عُسَيلَتَها وتذوقَ عُسيلتَه" إنما يُرَاد به الجِماع. ويقال خَلِيَّة عاسلة، وجنحٌ عاسل، أي كثير العسل. والجِنْح: شِقٌّ في الجبل. وقال الهذليّ([9]) :
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
ويقال للذي يَشْتارُه: عاسل. وفي الحديث: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً عَسَلَه([10])"، وهو من هذا، ومعناه طيَّبَ ذِكرَه وحلاَّهُ في قلوب النّاس بالصَّالح من العمل. من قولك عَسَلْتُ الطَّعامَ، أي جعلتُ فيه عَسلاً. وفلانٌ معسول الخُلُق، أي طيِّبه. وعَسَلْتُ فلاناً: جَعلتُ زادَه العسل. والعرب تقول: "فلان ما يُعرَف له مَضْرِب عَسَلة"، أي لا يُعرَفُ له أصل. ومثله "لا يُعرَفُ له مَنْبِض عَسَلَة".
والأصل الثاني: العَسَلانُ، وهو شِدّةُ اهتزازِ الرُّمح إذا هززتَه. يقال: عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً، كما يُعْسِلُ الذّئبُ، إذا مَضى مُسرِعاً. والذِّئب عاسل، والجمعُ عُسَّل وعَواسل. ويقال رمحٌ عَسَّالٌ. وقال:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
وقال في الذِّئبِ:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
وعَسَل الماء، إذا ضَربته الرِّيح فاضطَرب. وأنشد:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
والدَّليل يَعْسِل في المفازة، إذا أسرع. وقال في ذلك:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
وقال أبو عبيدة: يقال فرسٌ عاسل، إذا اضطربت مَعرفَتُهُ في سيره، وخفق رأسُه واطَّرد متنُه. هذا هو الصحيح غير المشكوكِ فيه، ومما قاله وما ندري كيف صحّتُه، بل إلى البُطلان* أقرب: العَسِيل: قضيبُ الفِيل. وزَعموا أن العَسِيل مِكنسة العَطّار يكسَح بها الطِّيب. وينشدون:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(عسم) العين والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواء ويُبْسٍ في عُضوٍ أو غيره. قال الخليل وغيرُه: العَسَمُ: يُبْسٌ في المِرْفَق تعَوجّ منه اليَدُ. يقال: عسِمَ الرَّجلُ فهو أعْسَم، والمرأة عَسْماء. قال الأصمعيُّ: في الكفِّ والقَدم العسَم، وهو أن يَيْبَس مَفصِل الرُّسغ حتَّى تعوجّ الكفُّ أو القَدَم. قال:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
قال الكلابيّ: العَسْماء التي فيها انقلابٌ ويُبْس. ويقولون: العُسُوم: كِسَر: الخُبْز. وهذا قد رُوِي عن الخليل، ونُراه غلطاً. وهذا في باب الشِّين أصحّ، وقد ذُكِر.
ومن الباب: عَسَمَ، إذا طَمِع في الشَّيء. والقياس صحيح، لأنَّ الطَّامعَ في الشَّيء يَميل إليه ويشتدُّ طلبُه لـه. ويقال عَسَمَ يَعْسِم، وهو من الكلمة التي قبلها، لأنّه لا يَكسِبه إلاّ بعد المَيْل إليه. قال الخليل: والرَّجُل يَعسِم في جماعةِ النّاس في الحرب: يركبُ رأسَه ويَرمي بنفسِه غيرَ مكترِثٍ. تقول: عَسَم بنَفْسِه، أي اقتَحَم.
(عسن) العين والسين والنون أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على سِمَن وما قاربَه وأشبهه.
قال الخليل: العَسن: نُجوع العَلَف والرَّعي في الدَّوابّ: يقال: عَسَنَتِ الإبلُ عَسْناً. وناس يقولون: عَسِنَت عَسَناً. ويقال إنَّ العُسُنَ: الشَّحم القديم. وقال الفرّاء: إذا بقيَتْ من شحم الدّابّة بقيَّةٌ فذلك العُسُن. ويقال: بعيرٌ حَسَن الإعسان. وأعْسَنَتِ الإبل على شحمٍ متقدِّمٍ كانَ بها. قال النَّمِر:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
وأمّا قولُهم: تَعَسَّنَ أباه، فهذا من باب الإبدال، والأصل فيه الهمز، وقد ذكر. ويقال: فلانٌ عِسْنُ مالٍ، إذا كان حسنَ القيام عليه، وهذا من الإبدال، كأنّ الأصل عسل، وقد ذُكِر.
(عسو/ي) العين والسين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ واشتدادٍ في الشَّيء. يقال: عَسَا الشّيءُ يعسو، إذا اشتدّ. قال:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
فالكلمات الثلاثُ في البيت متقاربةُ المعنى في الشِّدّة والقُوّة.
ومن الباب: شيخٌ عاسٍ، [عَسَا] يعسو وعَسِيَ يَعْسَى. وذلك أنّه يكثُف منه ما كان من بشرَته لطيفاً. وربَّما اتَّسعوا في هذا حتى يقولوا: عَسَا الليل، إذا اشتدَّت ظُلمته، وهو بالغين أشْهر، أعنِي في اللّيل. ويقال: عَسَا النَّبات، إذا غلُظ واشتدّ. وقال في صفة الشيخ:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
فأمَّا عَسى فكلمةُ ترجٍّ، تقول: عسى يكون كذا. وهي تدلُّ على قُربٍ وإمكان. وأهلُ العِلم يقولون: عَسَى من الله تعالى واجبٌ، في مثل قولِه تعالى: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(عسب) العين والسين والباء كلماتٌ ثلاثٌ متفرِّدة بمعناها، لا يكاد يتفرَّع منها شيء. فالأولى: طَرْق الفَرَسِ وغيرِه، والثانية عَسِيب الذَّنَب، والثالثة نوعٌ من الأشياء التي تطير.
فالأوَّل العَسْب، قالوا: هو طَرْق الفَرَسِ وغيرِه. ثمَّ حُمِل على ذلك حتَّى سُمِّي الكِراء الذي يؤخَذ على العَسْب. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وآله وسلم نَهَى عن عَسْب الفَحْل. فالعَسْب: الكِراء الذي يُؤخَذ على العَسْبِ، سمِّي باسمِه للمجاوَرَة. وقال زُهير:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
ومنه قول كثَيِّر:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
يصف خيلاً وأنّها أزْلَقت ما في بطونها من أولادها تعباً.
والآخر عَسِيب الذَّنَب، وهو العَظم فيه مَنْبِت الشَّعْر. وشُبِّه [بِه] عسيبُ النَّخْلة. وهي الجريدةُ المستقيمةُ. تَشَابَهَا من طريقة الامتداد والاستقامة. يقال عَسِيبٌ وأعْسِبَةٌ وعُسُب([18]) . قال:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
وعَسِيب الرِّيشَة مشبَّه بعَسِيب النخلة([20]) .
والكلمة الثّالثة: اليَعْسوب، يَعْسوب النَّحل ملكُها. قال أبو ذُؤيب:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
والجمع يعاسيب. قال:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
وزعموا أنَّ اليَعسوبَ: ضربٌ من الحَجَل أيضاً، وضربٌ من الجراد. وممَّا ليس من هذا الباب عَسِيبٌ: اسمُ جبلٍ، يقول فيه امرؤُ القيس:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(عسج) العين والسين والجيم. كلمة صحيحة يقال إن العَسْج مدّ العُنُق في المشْي. قال جميل:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
وقال ذو الرُّمَّة:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(عسد) العين والسين والدال ليس فيه ما يُعوَّل على صحَّته، إلاّ أَنَّهم يقولون: عَسَدَ، إذا جامَعَ. ويقولون العِسْوَدّة: دويْبَّة. وليس بشيء.
(عسر) العين والسين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على صُعوبةٍ وشِدّة. فالعُسْر: نقيض اليُسْر. والإقلال أيْضاً عُسْرةٌ، لأنَّ الأمر ضيِّق عليه شديد. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. والعَسَر: الخلاف والالتواء. ويقال: أمرٌ عَسِرٌ وعَسير. ويومٌ عَسير. وربَّما قالوا: رجُلٌ عَسِر. قال جرير:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
ويقولون: عَسُرَ الأمْرُ عُسْراً وعَسَراً أيضاً. وقالوا: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". وأعسَرَ الرّجُل، إذا صارَ من مَيْسرة إلى عُسْرة. وعسَرْتُه أنا أعْسِرُه، إذا طالبتَه بدَينكَ وهو مُعْسِرٌ ولم تُنْظِرْه إلى مَيسرتِه. ويقال: عَسَّرْتُ عليه تعسيراً، إذا خالفْتَه. والعُسْرى: خلاف اليُسْرَى، وتعسَّر الأمر: التوى. ويقال لِلغَزْل إذا التَبَس فلم يُقدَر على تخليصه: قد تعَسَّر. وسمعت ابنَ أبي خالدٍ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تعسَّر الأمرُ بالعين، وتَغَسَّر الغَزْل بالغين معجمة. ويقال: أعْسَرَتِ المرأةُ، إذا عسُرَ عليها وِلادُها. ويُدْعَى عليها فيقال: أعْسَرْتِ وآنَثْتِ. ويُدْعَى لها: أَيْسَرتِ وأذْكَرْت. ويقال: العَسير: النَّاقة إلى اعتاطَتْ واعتاصتْ فلم تحمِلْ عامَها. قال الأعشى:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
ويقال للنّاقة التي تُركَب قبل أن تُراضَ: عَوْسرانيَّة. وهذا ممّا قلنا إنّ زيادةَ حروفِه يدلُّ على الزِّيادة في المعنى.
ويقال للذي يَعمل بِشِماله: أعْسَر. والعُسْرى، هي الشِّمال([28]) ، وإِنَّما سمِّيت عُسْرى لأنّه يتعسَّر عليها ما يتيسَّر على اليُمْنى. فأمَّا تسميتهم إيّاها يُسْرى فيُرى أنّه على طريقة التَّفاؤُل، كما يقال للبَيْداء مفازة، وكما يقال للّديغ سَلِيم. والعاسِر من النُّوق إذا عَدَتْ رفعَتْ ذَنبَها. ولا أحسب ذلك يكون إلاَّ من عَسَرٍ في خُلُقها؛ والجمع عَواسِر. قال:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *
---------------------
([1]) سبق إنشاده وتخريجه في (بوم، ظل).
([2]) الحديث برواية أخرى في اللسان.
([3]) البيت لنبيه بن الحجاج، كما في اللسان (عسف).
([4]) ديوان عنترة 164.
([5]) ديوان رؤبة 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111.
([6]) في الأصل: "بحية".
([7]) البيت للبيد في ديوانه 29 طبع 1881 واللسان (عسل، دبر)، ونسب مرة في اللسان (دبر) إلى زيد الخيل. وشاره النحل، أراد شاره من النحل، فعدى بحذف الوسيط، كما في قوله تعالى: ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلاً﴾ [الأعراف 155]. وصدر البيت: * بأشهب من أبكار مزن سحابة *
([8]) للشماخ في ديوانه 29 وإصلاح المنطق 398 واللسان (عسل) والمخصص (5: 14/17: 19). وصدره: * كأن عيون الناظرين يشوقها *
([9]) هو أبو ذؤيب الهذلي، ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (عسل، نمى).
([10]) في اللسان: "عسله في الناس".
([11]) البيت للبيد، كما في اللسان (عسل، نسل). ويروى للنابغة الجعدي.
([12]) أنشده في اللسان (عسل) والمخصص (4: 93). وقبله:
* قد صبحت والظل غض ما زحل *
([13]) فصل بين المتضايقين بالظرف. وصدره في اللسان (عسل):
* فرشني بخير لا أكون ومدحتي *
([14]) البيت لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 192) واللسان (وهن).
([15]) أنشده في اللسان (عسا) كما هنا. وفي (صلخم): "عن صائك". وقبله في (عسا): * يهوون عن أركان عز أدرما *
([16]) ديوان زهير 301 واللسان (عسب).
([17]) اللسان (عسب، ولق). والوالقي وناصح: اسما فرسين.
([18]) وعسوب أيضاً، وعُسبان وعِسبان، بضم العين وكسرها، كما في اللسان.
([19]) الأشاء، كسحاب: صغار النخل، واحدته أشاءة وفي الأصل: "بين الأشياء".
([20]) عسيب الريشة: ظاهرها طولا.
([21]) سبق البيت وتخريجه في (عسل).
([22]) في الأصل: "أطرافها" تحريف. والبيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 121)، وهو ساقط من ديوانه المطبوع في بيروت.
([23]) البيت لم يروه الوزير أبو بكر في ديوانه. وهو في اللسان (عسب) ومعجم البلدان (عسيب)، وشروح سقط الزند 1741 برواية:
* أجارتنا إن الخطوب تنوب *
([24]) نسب في اللسان (عسج) إلى جرير، وليس في ديوانه.
([25]) ديوان ذي الرمة 8 واللسان (عسج، وسج، نحز) برواية: "من جانبيها".
([26]) ديوان جرير 301 واللسان (عسر).
([27]) ديوان الأعشى 6 واللسان (عسر، حدر).
([28]) في الأصل: "الشملى".

ـ

##### Türkçe

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(عسف) **العين** ve **السين** ve **الفاء** birbirine yaklaşan kelimelerdir; hayra delâlet etmez; ancak şaşkınlık ve basîret azlığı gibidir.
**الخليل** dedi: **العَسْف**: işi tedbirsizce üstlenmek ve bir çölü kasıtsız binmek. Ondan **التعسُّف**. **ذو الرّمّة** dedi:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
Ve **العَسِيفُ**: ücretli işçi; ve uzak değildir ki bu kıyastan olsun; çünkü onun işlerde binişi, uğraştığı şeyde, işlerin sahibine aykırıdır. **أبو دُوَاد** dedi:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
Manaya işaret etti; ve ben görüyorum ki beyit sahih değildir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **العُسَفاء**’ın öldürülmesini yasakladı; onlar ücretli işçilerdir. Ve başka bir hadis: "إنَّ ابني كانَ عسيفاً على هذا([2]) ". Ve denir: **البعير العاسِف** ölüme yakın olan devedir; ve o, insandaki can çekişme gibidir. **العسيف** işinde söylediğimize delâlet eden şeylerdendir **الأصمعيّ**’nin sözü: **العَسيف**: hor görülen köle; hizmet etsin diye **اعْتُسِف** edilen, yani zorlanan. Ve inşad etti:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
Ve **عُسْفان**: Hicaz’da bir yerdir; **عنترة** onda der:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(عسق) **العين** ve **السين** ve **القاف** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye yapışmasına delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسَق**: bir şeyin bir şeye yapışması. Denir: **عَسِق** به **عَسَقاً**. Ve **عَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل**: yani ona meyletti. **رؤبة** dedi:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
Ve babdandır: onun huyunda **عَسَقٌ** vardır; yani eğrilik ve huy darlığı. Ve denir: "عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ".
(عسك) **العين** ve **السين** ve **الكاف** bir öncekine yakındır. **الخليل** dedi: **عَسِك** به, ona yapıştıysa; **سَدِك** به gibi. Ve **الأصمعي** inşad etti:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(عسل) **العين** ve **السين** ve **اللام**; bu babda sahih olan iki asıldır; onlardan sonra, sahih olursa, kelimeler vardır. İki asıldan birincisi çalkantıya delâlet eder; ikincisi tatlı bir yiyecektir ve ondan türetilir. Yiyecek **العَسَل**’dir; mâlûmdur. Ve **العَسَّالة**: arının balı yaptığı şey. Ve **العاسل**: balın sahibi; onu yerinden **يَشتاره** eder, onu çıkarır. Ve dedi:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
Ve arı **عَسَّل** etti, **تعسيلاً**. Ve balın müennesliğinde dedi:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
Ve bundan buna hamledilen şeylerdendir **العُسيْلة**. Hadiste: "حَتَّى يَذُوق عُسَيلَتَها وتذوقَ عُسيلتَه" bununla ancak cinsel birleşme kastedilir. Ve denir: **خَلِيَّة عاسلة** ve **جنحٌ عاسل**; yani balı çok. Ve **الجِنْح**: dağda bir yarıktır. Ve **الهذليّ**([9]) dedi:
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
Ve onu **يَشْتارُ** edene: **عاسل** denir. Ve hadiste: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً عَسَلَه([10])"، bu da bundandır; manası: amel-i sâlihten olanla onun zikrini hoş kıldı ve insanların kalplerinde onu tatlandırdı. Senin "عَسَلْتُ الطَّعامَ" sözünden; yani içine bal koydum. Ve falan **معسول الخُلُق**tur; yani huyu hoş. Ve "عَسَلْتُ فلاناً": onun azığını bal yaptım. Ve Araplar der: "فلان ما يُعرَف له مَضْرِب عَسَلة"، yani onun bir aslı bilinmez. Bunun benzeri: "لا يُعرَفُ له مَنْبِض عَسَلَة".
İkinci asıl: **العَسَلانُ**; o, mızrağı salladığında onun şiddetli titremesidir. Denir: **عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً**; kurtun **يُعْسِلُ** etmesi gibi; hızlı gidince. Ve kurt **عاسل**dir; cem‘i **عُسَّل** ve **عَواسل**. Ve denir: **رمحٌ عَسَّالٌ**. Ve dedi:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
Ve kurt hakkında dedi:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
Ve **عَسَل الماء**: rüzgâr ona vurduğunda çalkalandı. Ve inşad etti:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
Ve kılavuz, çölde **يَعْسِل** eder; hızlı giderse. Ve bunun hakkında dedi:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
Ve **أبو عبيدة** dedi: **فرسٌ عاسل** denir; yürüyüşünde yelesi çalkalanırsa, başı sallanırsa ve sırtı düzgünce uzayıp giderse. Bu, şüphesiz sahih olandır. Onun söylediği ve sıhhati nasıl oldu bilmediğimiz, bilakis bâtıla daha yakın olan şeylerdendir: **العَسِيل**: filin kamışı. Ve zannettiler ki **العَسِيل** attarın süpürgesidir; onunla kokuyu süpürür. Ve inşad ederler:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(عسم) **العين** ve **السين** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir uzuvda veya başkasında eğrilik ve kuruluğa delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: **العَسَمُ**: dirsekte bir kuruluk; ondan el eğrilir. Denir: adam **عسِمَ**; o **أعْسَم**dır; kadın **عَسْماء**. **الأصمعيّ** dedi: avuçta ve ayakta **العسَم** vardır; o, bilek ekleminin kurumasıdır; ta ki avuç veya ayak eğrilsin. Dedi:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
**الكلابيّ** dedi: **العَسْماء**: onda dönüklük ve kuruluk olan. Ve derler: **العُسُوم**: ekmek kırıntılarıdır. Bu, **الخليل**’den rivayet edilmiştir; ve biz onu hata görürüz. Bu, **الشِّين** babında daha sahih olup zikredilmiştir.
Ve babdandır: **عَسَمَ**, bir şeye tamah ettiğinde. Kıyas sahihdir; çünkü bir şeye tamah eden ona meyleder ve onu istemesi şiddetlenir. Ve denir: **عَسَمَ يَعْسِم**; ve o, önceki kelimedendir; çünkü ona ancak ona meyilden sonra erişir. **الخليل** dedi: adam savaşta insanların topluluğu içinde **يَعسِم** eder: başını diker ve aldırmaksızın kendini atar. Dersin: **عَسَم** بنفسه; yani atıldı.
(عسن) **العين** ve **السين** ve **النون** sahih bir asıldır; semizliğe ve ona yakın ve ona benzer olana delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسن**: yem ve otlamanın hayvanlarda fayda vermesi; denir: develer **عَسَنَت** **عَسْناً**. Ve bir topluluk der: **عَسِنَت** **عَسَناً**. Ve denir: **العُسُنَ**: eski yağdır. **الفرّاء** dedi: hayvanın yağından bir kalıntı kalırsa, işte o **العُسُن**dur. Ve denir: deve **حَسَن الإعسان**dır. Ve develer, kendilerinde bulunan önceki bir yağ üzerine **أعْسَنَت**. **النَّمِر** dedi:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
Onların "تَعَسَّنَ أباه" sözüne gelince: bu ibdâl babındandır; aslı hemzedir; zikredilmiştir. Ve denir: falan **عِسْنُ مالٍ**dır; eğer ona iyi bakıyorsa. Bu da ibdâldendir; sanki asıl **عسل**dir; zikredilmiştir.
(عسو/ي) **العين** ve **السين** ve illetli harf sahih bir asıldır; şeyde kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder. Denir: şey **عَسَا** eder, **يعسو**; şiddetlenirse. Dedi:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
Beyitteki üç kelime, şiddet ve kuvvette manaca birbirine yakındır.
Ve babdandır: **شيخٌ عاسٍ**; **عَسَا** **يعسو** ve **عَسِيَ يَعْسَى**. Bu, derisinden latif olan şeyin ondan kalınlaşması sebebiyledir. Ve bazen bunda genişlerler; ta ki "عَسَا الليل" derler; karanlığı şiddetlenince; ve bu, gece hakkında, yani **الغين** ile daha meşhurdur. Ve denir: **عَسَا النَّبات**; kalınlaşıp şiddetlenince. Ve şeyhin vasfında dedi:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
أما **عَسى** ise, temennî kelimesidir; dersin: "عسى يكون كذا". O, yakınlığa ve imkâna delâlet eder. Ve ilim ehli der: Allah تعالى’dan **عَسَى** vaciptir; Allah تعالى’nın şu sözü gibi: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(عسب) **العين** ve **السين** ve **الباء** manalarıyla müstakil üç kelimedir; onlardan bir şey neredeyse dallanmaz. Birincisi: atın ve başkasının aşımı; ikincisi: **عَسِيب الذَّنَب**; üçüncüsü: uçan şeylerden bir tür.
Birincisi **العَسْب**’dır; dediler: o, atın ve başkasının aşımıdır. Sonra buna hamledildi; ta ki **العَسْب** üzerine alınan kira da böyle adlandırıldı. Hadiste, onun صلى الله عليه وآله وسلم **عَسْب الفَحْل**’ı yasakladığı vardır. O hâlde **العَسْب**: **العَسْب** üzerine alınan kiradır; komşuluk sebebiyle onun adıyla adlandırıldı. **زُهير** dedi:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
Ve ondan **كثَيِّر**’in sözü:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
Atları vasfeder; ve onların, yorgunluktan karınlarındaki yavruları düşürdüklerini.
Diğeri **عَسِيب الذَّنَب**’dır; o, onda kılın bittiği kemiktir. Ve onunla **عسيبُ النَّخْلة** benzetildi; o, düz jerededir. Uzama ve doğruluk tarzından benzeştiler. Denir: **عَسِيبٌ** ve **أعْسِبَةٌ** ve **عُسُب**([18]) . Dedi:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
Ve **عَسِيب الرِّيشَة** **عَسِيب النخلة**ye benzetilmiştir([20]) .
Üçüncü kelime: **اليَعْسوب**; arının **يَعْسوب**u onun melikidir. **أبو ذُؤيب** dedi:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
Cem‘i **يعاسيب**. Dedi:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
Ve zannettiler ki **اليَعسوب**: **الحَجَل**’den de bir türdür; ve çekirgelerden bir türdür. Bu babdan olmayan şeylerdendir: **عَسِيبٌ**: bir dağın adıdır; **امرؤُ القيس** onda der:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(عسج) **العين** ve **السين** ve **الجيم**. Sahih bir kelimedir; denir ki **العَسْج** yürüyüşte boynu uzatmaktır. **جميل** dedi:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
Ve **ذو الرُّمَّة** dedi:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(عسد) **العين** ve **السين** ve **الدال**; onda sıhhatine dayanılacak bir şey yoktur; ancak onların "عَسَدَ" dedikleri vardır; cinsel birleşmede bulununca. Ve derler: **العِسْوَدّة**: küçük bir hayvancıktır. Bir şey değildir.
(عسر) **العين** ve **السين** ve **الراء** sahih tek bir asıldır; zorluğa ve şiddete delâlet eder. **العُسْر**: **اليُسْر**’ün zıddıdır. Ve azlık da **عُسْرة**dir; çünkü iş ona dar ve şiddetlidir. Allah تعالى dedi: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. Ve **العَسَر**: muhalefet ve bükülmedir. Ve denir: iş **عَسِرٌ** ve **عَسير**. Ve gün **عَسير**. Ve bazen derler: adam **عَسِر**. **جرير** dedi:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
Ve derler: iş **عَسُرَ** eder; **عُسْراً** ve **عَسَراً** da. Ve dediler: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". Ve adam **أعسَرَ** etti; eğer kolaylıktan darlığa geçtiyse. Ve ben onu **عسَرْتُه** **أعْسِرُه**; eğer onu borcunla talep ettin de o **مُعْسِرٌ** iken ona kolaylığa kadar mühlet vermediysen. Ve denir: ona **عَسَّرْتُ** **تعسيراً**; eğer ona muhalefet ettiysen. Ve **العُسْرى**: **اليُسْرَى**’nın zıddıdır; ve iş **تعسَّر** etti: büküldü. Ve iplik için, karışıp da çözülmesine güç yetirilemeyince: **قد تعَسَّر** denir. Ve **ابنَ أبي خالدٍ**’i işittim; dedi: **ثعلب**’i işittim; dedi: iş **تعسَّر** eder **بالعين** ile; iplik **تَغَسَّر** eder **بالغين معجمة** ile. Ve denir: kadın **أعْسَرَت**; eğer doğumu ona zor olduysa. Ona beddua edilir de denir: **أعْسَرْتِ وآنَثْتِ**. Ona dua edilir: **أَيْسَرتِ وأذْكَرْت**. Ve denir: **العَسير**: yılını taşımayıp gebe kalmayan deve; **اعتاطَتْ** ve **اعتاصتْ** edince. **الأعشى** dedi:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
Ve terbiye edilmeden önce binilen deveye: **عَوْسرانيَّة** denir. Bu, harflerinin artmasının manada artışa delâlet ettiğini söylediğimizdendir.
Ve sol eliyle iş yapana: **أعْسَر** denir. Ve **العُسْرى**: o, sol taraftır([28]); ancak ona **عُسْرى** adı verildi; çünkü onun üzerinde, sağ elde kolay olan şey zorlaşır. Ama onların ona **يُسْرى** adını vermeleri, tefe’ül yoluyla görülür; nasıl ki çorak yere **مفازة** denir ve nasıl ki yılan sokana **سَلِيم** denir. Ve develerden **العاسِر**, koştuğunda kuyruğunu kaldırandır. Ben bunun, ancak onun huyunda bir **عَسَر**’den olacağını sanırım; cem‘i **عَواسِر**. Dedi:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَسَج يَعْسِجُ عَسْجاً وعَسَجاناً وعَسِيجاً: مَدَّ عُنُقه في المَشيِ، وهو العسِيج؛ قال جرير:
عَسَجْنَ بأَعناق الظِّباء وأَعْيُن الـ
ـجآذرِ، وارتَجَّتْ لَهُنَّ الرَّوَادِفُ
وعَسِجَ الدابَّةُ يَعْسَجُ عَسَجاناً: ظَلَعَ.
والعَوْسَجُ، شجر من شجر الشَّوْك، وله ثمر أَحمر مُدَوَّرٌ كأَنه خرز العقيق؛ قال الأَزهري: هو شجر كثير الشوك، وهو ضُرُوب: منه ما يثمر ثمراً أَحمر يقال له المُقَنّع، فيه حُموضة؛ وقال ابن سيده: والعَوْسَجُ المَحْضُ يقصُر أُنْبُوبه، ويصغُر ورقه، ويصلُب عُوده، ولا يعظم شجره، فذلك قلب العَوْسَج وهو أَعتقُه؛ قال: وهذا قول أَبي حنيفة؛ وقيل: العَوْسَج شجر شاكٍ نجديّ، له جَناة حمراء؛ قال الشماخ:
مُنَعَّمَة لم تَدْرِ ما عَيْشُ شَِقْوَةٍ،
ولم تَغْتَزِلْ يَوْماً على عُود عَوْسَج
واحدته عَوْسَجَة، ومنه سُمِّي الرجل؛ قال أَعرابي، وأَراد الأَسدُ أَن يأْكله فلاذَ بعَوْسَجَة:
يَعْسِجُني بالخَوْتَلَهْ،
يُبْصِرُني لا أَحْسَبُه
أَراد يَخْتِلُني بالعَوْسَجَة، يحسَبني لا أُبصره؛ قال الشاعر: يا رُبَّ بَكْرٍ بالرُّدافى وَاسجِ،
اضْطَرَّه الليل إِلى عَواسِجِ،
عَواسجٍ كالعُجُزِ النَّواسِجِ
وإِنما حَمَلْنا هذا على أَنه جَمْع عَوْسَجَة، لأَن جمع الجمع قليل البتَّة إِذا أَضَفْتَه إِلى جَمْع الواحد، وقد التزم هذا الراجز في هذه الشطور ما لا يلزمه، وهو اعتزامه على أَن يجعل السين دخيلاً في الأَبيات الثلاثة.
والعَسَجُ: ضرْب من سير الإِبل؛ قال ذو الرمة يصف ناقته:
والعِيسُ من عاسِجٍ أَو واسِجٍ خَبَبا،
يُنْحَزْنَ مِن جانِبَيْها، وهي تَنْسلِبُ
يقول: الإِبل مُسرِعات يُضْرَبْنَ بالأَرجُل في سيرهنَّ ولا يَلحقن ناقتي؛ وبعير مِعْساج.
وقال أَبو عمرو: في بلاد باهلة مَعْدِن من معادن الفضَّة يقال له عَوْسَجَة؛ وعَوْسَجَة: من أَسماء العرب.
والعَوَاسِجُ: قبيلة معروفة.
وذُو عَوْسَج: موضع؛ قال أَبو الرُّبَيْسِ التَّغْلَبِي:
أُحِبُّ تُراب الأَرض إِن تَنْزِلي به،
وذا عَوْسَج، والجِزْعَ جِزْعَ الخَلائِقِ

##### Türkçe

**عَسَج** **يَعْسِجُ** **عَسْجاً** ve **عَسَجاناً** ve **عَسِيجاً**: yürüyüşte boynunu uzattı; o da **العسِيج**’dir; Cerîr dedi ki:
**عَسَجْنَ بأَعناق الظِّباء وأَعْيُن الـ
ـجآذرِ، وارتَجَّتْ لَهُنَّ الرَّوَادِفُ**

Ve **عَسِجَ** binek hayvanı **يَعْسَجُ** **عَسَجاناً**: topalladı.

Ve **العَوْسَجُ**, diken ağaçlarından bir ağaçtır; onun kırmızı, yuvarlak bir meyvesi vardır; sanki akik boncuğu gibidir. Ezherî dedi ki: O, çok dikenli bir ağaçtır ve o, türlerdir: ondan, kırmızı bir meyve veren vardır; ona **المُقَنّع** denir; onda ekşilik vardır. İbn Sîde dedi ki: Ve **العَوْسَجُ** **المَحْضُ** borusu kısa olur, yaprağı küçük olur, dalı sert olur, ağacı büyümez; işte bu, **العَوْسَج**’in özü ve onun en eskisidir. Dedi ki: Bu, Ebû Hanîfe’nin sözüdür. Ve denildi ki: **العَوْسَج** Necdî, dikenli bir ağaçtır; onun kırmızı bir ürünü vardır. Şemmâh dedi ki:
**مُنَعَّمَة لم تَدْرِ ما عَيْشُ شَِقْوَةٍ،
ولم تَغْتَزِلْ يَوْماً على عُود عَوْسَج**

Onun teki **عَوْسَجَة**’dir; ondan dolayı adama isim verilmiştir. Bir bedevî dedi—ve aslanın onu yemeyi istediğini kastetti—derken bir **عَوْسَجَة**’ye sığındı:
**يَعْسِجُني بالخَوْتَلَهْ،
يُبْصِرُني لا أَحْسَبُه**

**عَوْسَجَة** ile beni aldatmak istiyor; beni görmediğini sanıyor, demek istedi. Şair dedi ki:
**يا رُبَّ بَكْرٍ بالرُّدافى وَاسجِ،
اضْطَرَّه الليل إِلى عَواسِجِ،
عَواسجٍ كالعُجُزِ النَّواسِجِ**

Biz bunu ancak, onun **عَوْسَجَة**’nin çoğulu olması üzerine حمل ettik; çünkü çoğulun çoğulu, tekilin çoğuluna izafe ettiğinde, kesinlikle pek azdır. Ve bu recez söyleyen, bu mısralarda kendisine gerekmeyen şeyi yüklenmiştir; o da, üç beyitte **السين**’i dâhil kılmaya azmetmesidir.

Ve **العَسَجُ**: develerin yürüyüşünden bir türdür. Zû’r-Rumme, dişi devesini vasfederek dedi ki:
**والعِيسُ من عاسِجٍ أَو واسِجٍ خَبَبا،
يُنْحَزْنَ مِن جانِبَيْها، وهي تَنْسلِبُ**

Diyor ki: Develer hızlıdır; yürüyüşlerinde ayaklarla vurulurlar ve benim dişi devecime yetişemezler. Ve **مِعْساج** bir deve.

Ebû Amr dedi ki: Bâhile beldelerinde, gümüş madenlerinden bir maden vardır; ona **عَوْسَجَة** denir. Ve **عَوْسَجَة**: Arapların isimlerindendir.

Ve **العَوَاسِجُ**: bilinen bir kabiledir.

Ve **ذُو عَوْسَج**: bir yerdir. Ebû’r-Rubeys et-Tağlibî dedi ki:
**أُحِبُّ تُراب الأَرض إِن تَنْزِلي به،
وذا عَوْسَج، والجِزْعَ جِزْعَ الخَلائِقِ**

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عسج  يعسج عسجا وعسجانا وعسيجا:  مد العنق في مشيه  ، وهو العسيج، قال جرير:
  عسجن بأعناق الظباء وأعين ال                      جآذر وارتجت لهن الروادف ومن ذلك  بعير معساج  ، أو من العسج، وهو ضرب من سير الإبل.
 قال ذو الرمة يصف ناقته:
  والعيس من عاسج أو واسج خببا                      ينحزن من جانبيها وهي تنسلب يقول: الإبل مسرعات يضربن بالأرجل في سيرهن ولا يلحقن ناقتي، وسيأتي في و س ج.
  والعوسجة: ع باليمن، و  قال أبو عمرو: في بلاد باهلة،  معدن للفضة  ، يقال له: عوسجة.
 والعوسجة:  شوك  . وفي اللسان: شجر من شجر الشوك، وله ثمر أحمر مدور كأنه خرز العقيق. قال الأزهري: هو شجر كثير الشوك، وهو ضروب: منه ما يثمر ثمرا أحمر يقال له المقنع فيه حموضة. قال ابن سيده: والعوسج المحض يقصر أنبوبه  ويصغر ورقه  ويصلب عوده، ولا يعظم شجره، فذلك قلب العوسج، وهو أعتقه. قال؛ وهذا قول أبي حنيفة،  ج  ، أراد الجمع اللغوي،  عوسج  بلا هاء. قال الشماخ:
  منعمة لم تدر ما عيش شـقـوة                      ولم تغتزل يوما على عود عوسج ومنه سمي الرجل. قال أعرابي وأراد الأسد أن يأكله فلاذ بعوسجة:
  يعسجني بالخوتلـه                      يبصرني لا أحسبه أراد. يختلني بالعوسجة يحسبني لا أبصره. ويقال: إن جمع العوسجة عواسج، قال الشاعر:
  يا رب بكر بالردافى عواسج
  اضطرخ الليل إلى عواسج
  عواسج كالعجز النواسج قال ابن منظور: وإنما حملنا هذا على أنه جمع عوسجة  لا جمع عوسج الذي هو جمع عوسجة  لأن جمع الجمع قليل البتة إذا أضفته إلى جمع الواحد.
  وعسج المال كفرح: مرضت  -التأنيث لأن المراد من المال الإبل خاصة-  من رعيتها  ، بالكسر. وأحسن من هذا عبارة المحكم: وعسج الدابة يعسج عسجانا: ظلع.
  وعوسج: فرس طفيل بن شعيث  ، بالثاء المثلثة مصغرا.
  والعواسج: قبيلة م  ، أي معروفة.  واعسج الشيخ اعسجاجا: مضى  في حاله  وتعوج كبرا  .
 وذو عوسج: موضع، قال أبو الربيس الثعلبي.

  أحب تراب الأرض إن تنزلي بـه                      وذا عوسج والجزع جزع الخلائق وعوسجة: اسم شاعر مذكور في الطبقات، وأورد له الميداني في الهاء قوله:
  هذا أحق منـزل] بـتـرك                      الذئب يعوي والغراب يبكي استدركه شيخنا رحمه الله تعالى.

##### Türkçe

**عسج**  **يعسج** **عسجا** ve **عسجانا** ve **عسيجا**: yürüyüşünde boynu uzatmak; o da **العسيج**’dir. Cerîr dedi:
  **عسجن** ceylanların boyunları ve gözleriyle,
  **جآذر**’in; ve onlar için kalçalar sallandı. Ve bundan: **بعير معساج**; yahut **العسج**’den; o da develerin yürüyüşünden bir türdür.
 Zü’r-Rumme dişi devesini vasfederek dedi:
  **والعيس**’ten, **عاسج**’den yahut **واسج**’den, hızlı yürüyüşle,
  onun iki yanından uzaklaşırlar, o ise sıyrılıp gider. Der ki: develer hızlıdırlar; yürüyüşlerinde ayaklarla vururlar ve benim dişi devere yetişemezler; ve **و س ج**’de gelecektir.
  **العوسجة**: Yemen’de bir yer. Ve Ebû Amr dedi: Bâhile beldelerinde, gümüş için bir maden; ona **عوسجة** denir.
 Ve **العوسجة**: diken. Ve Lisân’da: diken ağaçlarından bir ağaç; onun kırmızı, yuvarlak bir meyvesi vardır; sanki akik boncuğu gibidir. Ezherî dedi: o, çok dikenli bir ağaçtır; o, türlerdir: ondan, **المقنع** denilen, içinde ekşilik bulunan kırmızı bir meyve veren vardır. İbn Sîde dedi: ve saf **العوسج**, borucuğunu kısaltır, yaprağını küçültür, dalını sertleştirir; ağacı büyümez; işte bu, **العوسج**’in özü/kalbidir ve o, onun en eskisidir. Dedi ki; bu, Ebû Hanîfe’nin sözüdür; **ج**: lugavî çoğulu kastetti; **عوسج** hâ’sız. Şemmâh dedi:
  Nimet içinde; sıkıntı hayatının ne olduğunu bilmedi,
  ve bir gün **عود عوسج** üzerinde eğirmedi. Ve ondan adam adlandırıldı. Bir bedevî dedi; ve aslan onu yemek istedi de bir **عوسجة**’ye sığındı:
  **يعسجني** onun hilesiyle,
  beni görür; sanmam ki o kastetti. **العوسجة** ile beni aldatır; beni görmediğini sanır. Ve denir ki: **العوسجة**’nin çoğulu **عواسج**’dir. Şair dedi:
  Ey Rabbim, **بالردافى** ile bir genç deve: **عواسج**
  Gece, **عواسج**’e doğru karardı
  **عواسج**; dokuyan kalçalar gibi. İbn Manzûr dedi: bunu, **عوسجة**’nin çoğulu olduğuna hamlettik; **عوسج**’in çoğulu olduğuna değil; ki o, **عوسجة**’nin çoğuludur; çünkü çoğulun çoğulu, tekilin çoğuluna izafe ettiğinde pek azdır.
  Ve **عسج** malı, **كفرح**: hastalandı —dişillik, çünkü maldan murad özellikle develerdir— otlatmasından; kesre ile. Bundan daha güzel olan, **المحكم**’in ibaresidir: ve **عسج** binek hayvanı, **يعسج** **عسجانا**: topalladı.
  Ve **عوسج**: Tufeyl b. Şuayث’in atı; üç noktalı **الثاء** ile, küçültülmüş.
  Ve **العواسج**: bir kabile; **م** yani bilinen. Ve **اعسج** ihtiyar, **اعسجاجا**: hâlinde yürüdü ve yaşlılıkla eğrildi.
 Ve **ذو عوسج**: bir yer; Ebû’r-Rubeys es-Sa‘lebî dedi:

  Yeryüzünün toprağını severim; eğer onunla inersen:
  ve **ذا عوسج**; ve **الجزع**: **جزع الخلائق**. Ve **عوسجة**: طبقات’ta zikredilmiş bir şairin adıdır; ve Meydânî, **الهاء**’da ona ait şu sözü nakletti:
  Bu, daha haklı bir menzildir; terk ile] ile
  kurt ulur ve karga ağlar. Üstadımız—Allah ona rahmet etsin—onu istidrâk etti.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَسَجَ
1 عَسَجَ ذ , (K,) aor. عَسِجَ , (L, TA,) inf. n. عَسْجٌ (L, TA, and so in some copies of the S, in other copies of the S and in the O عَسَج [which is wrong],) and عَسِيجٌ and عَسَجَانٌ, (O, L, TA,) He [a camel] stretched out his neck in going along [quickly: or went a pace quicker than that termed الذَّمِيل, but not so quick as that termed الوَسْجِ: see وَسَجَ]. (S, O, L, K, TA.) ― -b2- And عَسَجَ, aor. عَسِجَ , inf. n. عَسَجَانٌ, He (a beast) limped, halted, or was slightly lame: so in the M. (TA.) -A2- And Arab of the desert said, when the lion was desiring to devour him, and he [the lion] therefore betook himself to a tree [or shrub] of the species termed عَوْسَج,
يُبْصِرُنِى لَا أَحْسَبُهْ
يَعْسِجُنِى بِالخَوْتَلَهْ
meaning يَخْتِلُنِى بِالعَوْسَجَةِ يَحْسَبُنِى لَا أُبْصِرُهُ [He conceals himself, to seize me, by means of the 'owsajeh: thinking that I shall not see him: the transpositions in the verse being app. meant to be understood as occasioned by the terror of the man; for the words of the explanation may be read so as to have the same metre as those of the verse]. (TA.) -A3- عَسِجَ المَالُ, [aor. عَسَجَ ,] The camels became diseased from pasturing upon the [shrubs called] عَوْسَج. (O, K, TA.)

اعسجّ
9 اعسجّ ذ , inf. n. اِعْسِجَاجٌ, He (an old man) went away bent by reason of age. (O, K.)

عَسْجٌ
عَسْجٌ ذ A certain pace, or manner of going, of camels. (TA.) [See 1, first sentence.]

عِسْجَةٌ
عِسْجَةٌ ذ A portion of the night. (O.)

عَاسِجٌ
عَاسِجٌ ذ [part. n. of عَسَجَ]. Dhu-r-Rummeh says, describing his she-camel,
وَالعِيسُ مِنْ عَاسِجٍ أَوْ وَاسِجٍ خَبَبًا
يُنْحَزْنَ مِنْ جَانِبَيْهَا وَهْىَ تَنْسَلِبُ
[And the reddish, or yellowish, or dingy, white camels, of a sort that goes the pace termed عَسْج, or of a sort that goes the pace termed وَسْج, with a quick running, are struck with the feet on their sides, but she outstrips]: he means, the camels go swiftly, struck with the feet in their course, but do not overtake my she-camel. (S, O.)

عَوْسَجٌ
عَوْسَجٌ ذ [The lycium, or box-thorn; of several species; but now particularly applied to the lycium Europوum of Linn.: accord. to Sprengel (Hist. rei herb. p. 252, as stated by Freytag), applied to the zizyphus spina Christi, which is the rhamnus spina Christi of Linn.; but this is the سِدْر:] a species of thorn: (S, O, K: *) certain trees of the thorn-kind, (L,) having a round red fruit [or berry] like the carnelian-bead, (O, L,) which is sweet, and is eaten: (O:) or a species of thorntrees having a bitter red fruit in which is acidity, called مُصْعٌ: (Msb:) or certain trees having many thorns, and of several species, whereof is one that produces a red fruit, called مُصْعٌ, in which is acidity: (T:) when it grows large, it is called غَرْقَدٌ: (O, Msb:) and because of the softness of its wood, the women of the Arabs of the desert make of it spindles for spinning wool: (O:) the n. un. is with ة: (S, O, Msb: [in the K, عَوْسَجٌ is termed the pl. of عَوْسَجَةٌ:]) and it is said that the pl. of the n. un. is عَوَاسِجُ: (TA:) ISd says, the genuine عَوْسَج is short between the knots, hard in the wood, small in the leaves, and does not grow large, and this is the best sort: thus says AHn: (L:) some say that it is the عليق [i. e. عُلَّيْق, q. v.]: Dioscorides says, it is a tree that grows in tracts that exude water and produce salt, having erect thorny branches, and leaves somewhat long, overspread with a moist viscous substance: and there is another species, whiter than this: and another species, of which the leaves are blacker than those of the former, and wider, inclining a little to redness, and its branches are long, their length being about five cubits, and having more numerous thorns, and weaker, and less sharp, and its fruit is wide and thin, as though it were in sheaths: and the عوسج has a fruit like the توث [or mulberry], which is eaten: it grows mostly in cold, or cool, countries. (Avicenna [Ibn-Seenà], book ii. p. 232. [In this extract from Dioscorides, in the original, are some unimportant words which I have passed over, including two imperfectly printed, and unintelligible: and what is said in it respecting the fruit I think doubtful, as being inapplicable to the fruit of the box-thorn.])

مِعْسَاجٌ
مِعْسَاجٌ ذ an epithet applied to a camel [app. meaning That stretches out his neck much in going along: or that goes the pace termed عَسْج much or well]. (S, O, K.)

##### Türkçe

عَسَجَ
1 **عَسَجَ** ذ , (K,) muzâri‘ı **عَسِجَ** , (L, TA,) mastarı **عَسْجٌ** (L, TA, ve S’nin bazı nüshalarında böyledir; S’nin diğer nüshalarında ve O’da **عَسَج** [ki bu yanlıştır],) ve **عَسِيجٌ** ve **عَسَجَانٌ**, (O, L, TA,) O [bir deve], yürüyüp giderken boynunu uzattı [hızlı: yahut **الذَّمِيل** denilen yürüyüşten bir adım daha hızlı yürüdü; fakat **الوَسْجِ** denilen kadar hızlı değil: bk. **وَسَجَ**]. (S, O, L, K, TA.) ― -b2- Ve **عَسَجَ**, muzâri‘ı **عَسِجَ** , mastarı **عَسَجَانٌ**, O (bir hayvan) topalladı, aksadı, yahut hafifçe topal oldu: M’de böyledir. (TA.) -A2- Ve çöl Araplarından biri, aslan onu yemeyi isterken, ve o [aslan] bu sebeple **عَوْسَج** denilen türden bir ağaca [yahut çalıya] yönelince, dedi ki,
يُبْصِرُنِى لَا أَحْسَبُهْ
يَعْسِجُنِى بِالخَوْتَلَهْ
yani **يَخْتِلُنِى بِالعَوْسَجَةِ يَحْسَبُنِى لَا أُبْصِرُهُ** [O, beni yakalamak için **العَوْسَجَةِ** vasıtasıyla gizleniyor: benim onu görmeyeceğimi sanarak: beyitteki yer değiştirmelerin, adamın korkusundan kaynaklanmış olarak anlaşılmasının kastedildiği açıktır; zira açıklamanın sözleri, beyitin sözleriyle aynı vezinde olacak şekilde okunabilir]. (TA.) -A3- **عَسِجَ المَالُ**, [muzâri‘ı **عَسَجَ** ,] Develer, **عَوْسَج** [denilen çalılar] üzerinde otlamaktan hastalandı. (O, K, TA.)

اعسجّ
9 **اعسجّ** ذ , mastarı **اِعْسِجَاجٌ**, O (yaşlı bir adam) yaşlılık sebebiyle eğilmiş olarak uzaklaştı. (O, K.)

عَسْجٌ
**عَسْجٌ** ذ Develerin belirli bir yürüyüşü, yahut yürüme tarzı. (TA.) [Bk. 1, ilk cümle.]

عِسْجَةٌ
**عِسْجَةٌ** ذ Gecenin bir kısmı. (O.)

عَاسِجٌ
**عَاسِجٌ** ذ [**عَسَجَ**’ın ism-i fâili]. Dhu-r-Rummeh, dişi devesini tasvir ederek der ki,
وَالعِيسُ مِنْ عَاسِجٍ أَوْ وَاسِجٍ خَبَبًا
يُنْحَزْنَ مِنْ جَانِبَيْهَا وَهْىَ تَنْسَلِبُ
[Ve kızılımsı, yahut sarımsı, yahut kirli beyaz develer, **عَسْج** denilen yürüyüşle giden türden, yahut **وَسْج** denilen yürüyüşle giden türden, hızlı bir koşuşla, yanlarına ayaklarla vurularak sürülürler; fakat o (dişi deve) geçip gider]: yani, develer, koşularında ayaklarla vurularak hızlı giderler; fakat benim dişi devecime yetişemezler. (S, O.)

عَوْسَجٌ
**عَوْسَجٌ** ذ [Lycium yahut box-thorn; birkaç türden; fakat şimdi özellikle Linn.’in lycium Europوum’una uygulanır: Sprengel’e göre (Hist. rei herb. s. 252, Freytag’ın belirttiği üzere), Linn.’in rhamnus spina Christi’si olan zizyphus spina Christi’ye uygulanır; fakat bu **سِدْر**’dir:] dikenli bir tür: (S, O, K: *) diken cinsinden bazı ağaçlar, (L,) akik tanesi gibi yuvarlak kırmızı meyvesi [yahut tanesi] olan, (O, L,) ki tatlıdır ve yenir: (O:) yahut içinde ekşilik bulunan, **مُصْعٌ** denilen acı kırmızı meyvesi olan dikenli ağaçların bir türü: (Msb:) yahut birçok dikeni olan ve birkaç türden olan bazı ağaçlar; bunlardan biri, içinde ekşilik bulunan, **مُصْعٌ** denilen kırmızı bir meyve verir: (T:) büyüyüp irileştiğinde, **غَرْقَدٌ** diye adlandırılır: (O, Msb:) ve odununun yumuşaklığından dolayı, çöl Araplarının kadınları, yün eğirmek için ondan iğler yaparlar: (O:) tekili ة iledir: (S, O, Msb: [K’da, **عَوْسَجٌ**, **عَوْسَجَةٌ**’nin çoğulu diye adlandırılmıştır:]) ve tekilin çoğulunun **عَوَاسِجُ** olduğu söylenir: (TA:) ISd der ki, hakiki **عَوْسَج**, boğumlar arasında kısadır, odunu serttir, yaprakları küçüktür, büyüyüp irileşmez; ve bu en iyi türdür: AHn böyle der: (L:) bazıları onun **عليق** [yani **عُلَّيْق**, bk. o] olduğunu söyler: Dioscorides der ki, o, su sızdıran ve tuz üreten yerlerde yetişen bir ağaçtır; dik, dikenli dalları vardır; yaprakları biraz uzuncadır; nemli yapışkan bir maddeyle kaplıdır: ve bundan daha beyaz olan başka bir tür vardır: ve başka bir tür daha vardır; bunun yaprakları ilkininkinden daha siyahtır ve daha geniştir, biraz kızıllığa meyleder; dalları uzundur, uzunluğu yaklaşık beş arşındır; daha çok dikeni vardır; ve (dikenleri) daha zayıf ve daha az sivridir; ve meyvesi geniş ve incedir, sanki kılıflar içindeymiş gibidir: ve **عوسج**’in **توث** [yahut dut] gibi bir meyvesi vardır; yenir: çoğunlukla soğuk yahut serin ülkelerde yetişir. (Avicenna [İbn-Seenà], kitap ii. s. 232. [Dioscorides’ten bu alıntıda, aslında, benim geçtiğim bazı önemsiz kelimeler vardır; eksik basılmış ve anlaşılmaz iki kelime de bunlardandır: ve onda meyve hakkında söylenenin, box-thorn’un meyvesine uygulanamaz oluşu bakımından, şüpheli olduğunu düşünüyorum.])

مِعْسَاجٌ
**مِعْسَاجٌ** ذ bir deveye uygulanan bir sıfat [görünüşe göre, yürüyüp giderken boynunu çok uzatan: yahut **عَسْج** denilen yürüyüşü çok yahut iyi yapan anlamında]. (S, O, K.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%AC/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَسَجَ
عَسَجَ U ( n. ac. عَسْج 1 ),
a.  Walked with outstretched neck.

اِعْسَجَّ
اِعْسَجَّ IX ,
a.  Stooped, was bowed down.

عَوْسَج
عَوْسَج
a.  A kind of bramble, briar.

عَسْجَد
عَسْجَد
a.  Gold.

b.  Precious stones.

عَسْجَدِيّ
عَسْجَدِيّ
a.  Golden.

عَسْجَدِيَّة
عَسْجَدِيَّة
a.  Richly caparisoned steeds.

##### Türkçe

عَسَجَ
**عَسَجَ** U (isim-fiil: **عَسْج** 1),
a. Boynu uzatılmış olarak yürüdü.

اِعْسَجَّ
**اِعْسَجَّ** IX,
a. Eğildi, aşağı doğru büküldü.

عَوْسَج
**عَوْسَج**
a. Bir çeşit dikenli çalı, böğürtlen çalısı.

عَسْجَد
**عَسْجَد**
a. Altın.

b. Kıymetli taşlar.

عَسْجَدِيّ
**عَسْجَدِيّ**
a. Altınî.

عَسْجَدِيَّة
**عَسْجَدِيَّة**
a. Zengin koşumlanmış atlar.
