# عسر — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%B1/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B1.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عسر

باب العين و السين والراء معهما

)ع س ر، ع ر س، س ع ر، س ر ع، ر س ع مستعملات، ر ع س مهمل( عسر: العُسْرُ: قلّة ذات اليد. والعُسْرُ نقيض اليُسْر، والعُسْرُ خلافٌ والتواءٌ.
أمرٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ويومٌ عسيرٌ وعَسِرٌ، ولم أسمع: رجلٌ عَسِرٌ.
وعسُر الأمر يَعْسُر عُسْراً، ويجوز عَسارة، ونعته عسير. وعَسِرَ الأمر يَعْسَرُ علينا عَسْراً، وهو شاذ، لاختلاف تصريفه في الفعل والنعت. قال:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
ورجلٌ أَعْسَرُ بينُ العَسَرِ. وأَعْسَرُ يَسَرٌ وامرأةٌ يسراء عسرة إذا كان يعمل بيديه معاً فإذا عمل بيده الشُّمْلَى وكانت غالبة على اليُمْنَى فهو أَعْسَرُ.
وأَعْسَرَ الرجلُ إذا صار من مَيْسَرَةٍ إلى عُسْرة. وعَسَرْتُه أعْسُرُه عُسْراً إذا لم تَرْفُقْ به إلى ميسرة.
والمعسورُ: المضّيَّق عليه. وبلغت معسوره إذا لم تَرْفُقْ به، وعَسَّرْتُ عليه تعسيراً، أو عَسَرْتُ عليه عُسْراً إذا خالفته.
ومن العرب من يقول: عَسُرَ الأمر وعَسِرَ الرّجل فرقا بينهما.
والعُسْرَى ذَهابُ اليُسْرَى.
ويقال: يَسَّرَهُ الله للعُسْرَى، لا وّفقه لليُسْرَى وما كان أعسر ولقد كان عمل بعسارة.
واستعسرته: طلبت معسوره.
واستعسر الأمر وتعسَّر، أي: التوى.
وتغسّر الغزل بالغين المعجمة إذا التبس فلا يقدر على تخليصه، ولا يقال بالعين المهملة إلاّ تجشماً.
وأَعْسَرَتِ المرأةُ: عَسُر عليها وِلادُها. وقيل: أَعْسَرت وأنّثت إذا دُعيَ عليها، وأيسرت وأذكَرتْ إذا دُعي لها.
والعَسِيرُ: الناقةُ التي اعتاصت فلم تحملْ سَنَتها. قال:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
ويقال: عَسِرَ الناقةُ، وناقةٌ عاسرةٌ تَعْسِرُ إذا عَدَتْ، أي: ترفع ذنبها.
قال:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
وناقَةٌ عَوْسَرانيّة، وهي التي تُرْكَبُ من قبل أن تُراضَ. والذَّكَرُ عَيْسرانّي كالمنسوب، وإن شئت طرحت الياء، وضممت السّين كما تضمّ الخيُزران، فتقول: عَيْسُران، وتفتح السين أيضاً كما تفتح الغَيْدَقان، فتقول عَيْسَران.
عرس:
العِرْسُ: امرأة الرّجل.
ولبوءة الأسد عِرْسُه.
والعَروس نعتٌ للرجل والمرأة، استويا فيه ما داما في تعريسهما إذا عَرَّس أحدهما بالآخر.
وأحسن ذلك أن يقال للرجل: مُعْرِسٌ، لأنّه أَعْرَسَ أي: اتخذ عِرْساً.
والعُرْسُ: اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعّروس. والعرب تؤنث العُرْس. قال:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
هذا هو الذي يُعْرِسُ العُرْس، وهو اسم الطعام الذي يُعْرَسُ للعَروس.
قال عرّام: عَرِسَ الرجلُ يَعْرَسُ عَرَساً، أي: بَطِرَ. ويقال: عَرِسَ به، أي: لزمه، واعترسوا عنه، أي: تفرَّقوا.
والعِرْسِيّ: ضربٌ من الصّبغ يشبه لون ابن عرس.
والعِرِيّسُ: مأوى السد في خيسٍ من الشجر والغياض في أشدها التفافاً. وقول جرير:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
يعني: منبت أصله في قومه.
والتَّعريس: نزول القوم في السّفر من آخر الليل، ثم يقعون وقعة ثم يرتحلون. قال زهير:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك
ابن عرس: دويبّة دون السّنَّوْر أَشْتَرُ أَصَكُّ، وربّما أَلِفَ البيت فَرجَنَ فيه. وجمعه: بناتُ عرسٍ، هكذا يجمع ذكراً كان أم أنثى.
سعر:
السّعْرُ: سعر السوق الذي تقوم عليه بالثمن. تقول: أسعر أهل السّوق إسعاراً، وسّعروا تسعيراً إذا اتفقوا على سِعْر.
وقيل للنبيّ صلى الله عليه وآله: سَعِّرْ لنا. فقال: المُسَعّرُ الله.
والسِّعر: وَقود النار والحرب. قال:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
وسعّرت النار في الحطب والحرب، وسعّرت القوم شراً، ويجوز بالتّخفيف. واستعرت النار في الحطب، واستعرت الحرب والشرّ.
ورجل مِسْعَر حربٍ، أي: وقَاد لها. قال الضرير: موقد لها والسّاعور: كهيئة تنّور يحفر في الأرض.
والسعير: النار. والسُّعار حرّها، وهو السُّعر أيضاً وسُعِرَ الرجل فهو مسعور إذا ضربه السّموم والعطش. قال:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

يعني طويلاً.
والسَّعْرَةُ في الانسان لون يضرب إلى سواد فُوَيْقَ الأدَمَة. والسُّعرة في الأشياء على ما وصفنا.
ومساعرُ البعيرِ: مشافِرُهُ. قال أبو ليلى: آباطُه وأرفاعُه. الواحد: مَسْعَرٌ، وهو أيضاً أصل ذنب البعير حيث دقّ وَبَرُهُ. ويقال لها: المشاعر، لأنّ في تلك المواضع من جسده شعراً، وسائر جسده وَبَر.
والسّعْراوةُ التي تتردد في الضوء الساقط في البيت من الشمس من الهباء المنبتّ.
سرع:
السَّرعُ: من السّرعة في جري الماء وانهيار المطر ونحوه. وقال:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
والسّريع: نقيض البطيء ما كان سريعاً ولقد سَرُع سُرْعة.
وأما قولك: قد أسرع فإنه فعل مجاوز يقع معناه مضمراًعلى مفعول به، أي: أسرع المشيَ وغيره، لمعرفته عند المخاطبين، استغني عن إظهاره فأضمر. ومثله: أفْصَح فلان، أي أفصح القول، وفُصح الرّجل فصاحةً أي: صار فصيحاً.
والسَّرْعُ: قضيب سنة من قضبان الكرم، وجمعه: سُرُوع.
وهي تَسْرُعُ سُرُوعاً. فهي سارعة. والجميع سوارع ما دامت غرّتها تقودها.
والسَّرْع اسم للقضيب خاصّةً، ويقال لكلّ قضيب ما دام غضّاً رطباً: سَرَعْرَع. وإن أنثها قلت: سرعرعة. قال يصف الشباب:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
وسَرَعانُ الناس: اوائلهم الذين يسبقون إلى أمر.
ويقال: لسُرعان ما صنعت كذا، ولوُ شكان ما خرجت، في معنَى ما أسرعَ ما صنع، وهنّ ثلاث كلمات ثلاث:سرعان، ووشكان، وعجلان، وحرّك عرّام سَرَعان ووَشَكان. قال بشر:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
واليَسْرُوع والأسروع: دودٌ تكون على الشوك والحشيش. الواحد: يسروعة وأسروعة. والجمع: الأساريع. قال امرؤ القيس:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
نسب الدّود إلى رملٍ يُسمَّى ظبياً. وقال أبو الدقيش، نسبها إلى الظّبي، لأن الظباء تأكل هذا الضرب من الدّود كما تأكل النمل. وضمّ الياء لغةً وجمعهُ يساريع. قال: ونحن نسمي تلك الدود السُّرْفَةَ، ويجمع على سُرَفٍ.
رسع:
رسعتَ عين الرجل، أي فَسَدَتْ وتغيّرت. رجُلٌ مُرَسِعٌ ومُرَسِعّةٌ. وقد رَسَعَ ورَسَّعَ، لغتان. قال:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا

### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ve **الراء** onlarla birlikte

(**ع س ر**، **ع ر س**، **س ع ر**، **س ر ع**، **ر س ع** kullanılanlardır; **ر ع س** ihmaldir.) **عسر**: **العُسْرُ**: elin varlığının azlığı. Ve **العُسْرُ** **اليُسْر**’ün zıddıdır; ve **العُسْرُ** bir muhalefet ve bir bükülmedir.
Bir iş: **عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**; ve bir gün: **عسيرٌ** ve **عَسِرٌ**. Ve işitmedim: bir adam: **عَسِرٌ**.
Ve iş zor oldu: **عسُر** **الأمر** **يَعْسُر** **عُسْراً**; ve **عَسارة** caiz olur; ve onun sıfatı **عسير**’dir. Ve iş bize zor geldi: **عَسِرَ** **الأمر** **يَعْسَرُ** علينا **عَسْراً**; ve o şâzdır; fiilde ve sıfatta tasrîfinin farklılığından dolayı. Dedi ki:
عليك بالميسور واترك ما عسر
وإن أداروك لشربٍ فاستدر
Ve bir adam **أَعْسَرُ**; **العَسَرِ**’i apaçık olan. Ve **أَعْسَرُ**: **يَسَرٌ**; ve bir kadın **يسراء** **عسرة**: iki eliyle birlikte çalışır ise; eğer **الشُّمْلَى** eliyle çalışır ve o **اليُمْنَى**’ya galip olursa, o **أَعْسَرُ**’dur.
Ve adam **أَعْسَرَ** oldu: **مَيْسَرَةٍ**’den **عُسْرة**’ye döndüğü zaman. Ve ben ona sert davrandım: **عَسَرْتُه** **أعْسُرُه** **عُسْراً**: ona **ميسرة**’ye kadar yumuşak davranmadığın zaman.
Ve **المعسورُ**: kendisine daraltılan. Ve onun **معسور**’una ulaştım: ona yumuşak davranmadığın zaman; ve ona zorlaştırdım: **عَسَّرْتُ** عليه **تعسيراً**; yahut ona muhalefet ettiğin zaman: **عَسَرْتُ** عليه **عُسْراً**.
Araplardan kimi: **عَسُرَ** **الأمر** ve **عَسِرَ** **الرّجل** der; ikisi arasında fark yapmak için.
Ve **العُسْرَى**: **اليُسْرَى**’nın gitmesidir.
Ve denilir: Allah onu **للعُسْرَى** kolaylaştırdı; yani onu **لليُسْرَى** muvaffak kılmadı. Ve ne kadar **أعسر** idi; ve gerçekten **بعسارة** ile amel etmişti.
Ve onu **استعسرته**: onun **معسور**unu talep ettim.
Ve iş **استعسر** oldu ve **تعسَّر** oldu; yani: büküldü.
Ve iplik **تغسّر** oldu; **الغين المعجمة** ile: karıştığı zaman, onu ayıklamaya güç yetiremez; ve **العين المهملة** ile ancak bir yükleniş olarak söylenir.
Ve kadın **أَعْسَرَتِ**: doğumu ona zor geldi. Ve denildi: kendisine beddua edildiği zaman **أَعْسَرت** ve dişil yaptı; ve kendisine dua edildiği zaman **أيسرت** ve eril yaptı.
Ve **العَسِيرُ**: yılı içinde gebe kalmayıp inat eden dişi deve. Dedi ki:
وعسيرٍ أدماءَ حادرةِ العي		نِ خنوفٍ عَيْرانةٍ شِملالِ
Ve denilir: dişi deve **عَسِرَ**; ve koştuğu zaman, yani kuyruğunu kaldırdığı zaman: **ناقةٌ عاسرةٌ** **تَعْسِرُ**.
Dedi ki:
تراني إذا ما الرّكبُ جدّوا تنوفةً		تُكَسّرُ أذناب القلاص العواسِرِ
Ve **ناقةٌ عَوْسَرانيّة**: o, terbiye edilmeden önce binilen dişi devedir. Ve erkek: nisbetli gibi **عَيْسرانّي**’dir; ve istersen yâ’yı atar, **السين**’i, **الخيُزران**’ı dammelediğin gibi dammelersin; böylece **عَيْسُران** dersin; ve **السين**’i, **الغَيْدَقان**’ı fetha ettiğin gibi fetha edersin; böylece **عَيْسَران** dersin.

**عرس**:
**العِرْسُ**: adamın karısı.
Ve aslanın dişisinin **عِرْسُه**’u.
Ve **العَروس** erkek ve kadın için bir sıfattır; ikisi onda eşit oldular; ikisi de birbirine **عَرَّس** ettiği müddetçe, kendi **تعريس**lerinde.
Ve bunun en güzeli, erkeğe **مُعْرِسٌ** denilmesidir; çünkü o **أَعْرَسَ**; yani bir **عِرْساً** edindi.
Ve **العُرْسُ**: gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır. Ve Araplar **العُرْس**’ü dişil yaparlar. Dedi ki:
يمشي إذا أخذ الولـيد بـرأسـه		مشيا كما يمشي الهجين المُعْرِسُ
Bu, **العُرْس**’ü **يُعْرِسُ** edendir; ve o, gelin için **يُعْرَسُ** edilen yemeğin adıdır.
**عرّام** dedi: adam **عَرِسَ** olur: **يَعْرَسُ** **عَرَساً**; yani: azdı. Ve denilir: ona **عَرِسَ**; yani: ona yapıştı. Ve ondan **اعترسوا**; yani: dağıldılar.
Ve **العِرْسِيّ**: sansar oğlunun rengine benzeyen bir boya türü.
Ve **العِرِيّسُ**: ağaç ve sık çalılıklardan, en çok dolaşık olanında, setin bir oyuk içindeki barınağı. Ve Cerîr’in sözü:
أَجَمي فيهِمْ وعِرّيسي
yani: kökünün bitiş yeri kendi kavmi içinde.
Ve **التَّعريس**: gecenin sonundan, yolculukta kavmin konaklamasıdır; sonra bir uyku uyurlar, sonra göçerler. Züheyr dedi ki:
وعرّسوا ساعةً في كُثْبِ أَسْنُمَةٍ		ومنهم بالقَسُوميّات مُعْـتَـرك

**ابن عرس**: **السّنَّوْر**’dan küçük bir küçük hayvancık; **أَشْتَرُ** **أَصَكُّ**; ve bazen evi alışır da orada **فَرجَنَ** eder. Ve onun çoğulu: **بناتُ عرسٍ**; erkek olsun dişi olsun böyle çoğul yapılır.

**سعر**:
**السّعْرُ**: fiyatla ayakta duran pazar fiyatı. Dersin ki: pazar ehli **أسعر** etti: **إسعاراً**; ve bir **سِعْر** üzerinde anlaştıkları zaman **سّعروا**: **تسعيراً**.
Ve Peygamber’e (Allah’ın salâtı onun üzerine ve âli üzerine olsun) denildi: bize **سَعِّرْ** et. O dedi: **المُسَعّرُ** Allah’tır.
Ve **السِّعر**: ateşin ve savaşın yakıtı. Dedi ki:
شددت لها أزري وكنت بسعرها		سعيداً وغير الموقديها سعيدها
Ve odun ve savaşta ateşi **وسعّرت**; ve kavmi şerre **وسعّرت**; ve hafifletmeyle de caiz olur. Ve odun içinde ateş **استعرت**; ve savaş ve şer **استعرت**.
Ve bir adam: **مِسْعَر حربٍ**; yani: ona yakıcı. **الضرير** dedi: ona yakıcıdır. Ve **السّاعور**: yere kazılan, tandır gibi bir şey.
Ve **السعير**: ateş. Ve **السُّعار**: onun harareti; ve o **السُّعر** da olur. Ve adam **سُعِرَ** olur; böylece o **مسعور**dur: ona **السّموم** ve susuzluk vurduğu zaman. Dedi ki:
أَسْعَرَ ضَرْباً أو طُوْالاً هِجْرَعا

yani: uzun.
Ve insanda **السَّعْرَةُ**: siyahlığa doğru vuran, esmerliğin biraz üstünde bir renktir. Ve eşyalarda **السُّعرة** bizim vasfettiğimiz üzeredir.
Ve devenin **مساعرُ**’i: dudaklarıdır. Ebû Leylâ dedi: koltuk altları ve omuz başlarıdır. Tekili: **مَسْعَرٌ**. Ve o, devenin kuyruğunun kökü de olur; onun tüyü inceldiği yer. Ve onlara **المشاعر** denilir; çünkü o yerlerde bedeninden kıl vardır; bedeninin geri kalanı ise yündür.
Ve **السّعْراوةُ**: güneşten evin içine düşen ışıkta, havada kopuk duran tozdan, gidip gelen şeydir.

**سرع**:
**السَّرعُ**: suyun akışındaki süratten, yağmurun boşanmasından ve benzerinden. Ve dedi ki:
....................		غربٌ على ناضحٍ في سجله سَرَعُ
Ve **السّريع**: yavaşın zıddıdır; hızlı olan her şey. Ve gerçekten **سَرُع**: **سُرْعة** ile.
Senin “**قد أسرع**” sözün ise, manası bir mef‘ûl üzerine gizlenmiş olarak vâki olan, geçişli bir fiildir; yani: yürüyüşü ve başkasını **أسرع** etti; muhataplar yanında bilinirliğinden dolayı, onu izhar etmekten müstağni kalındı da gizlendi. Bunun benzeri: falan **أفْصَح** etti; yani sözü **أفصح** etti. Ve adam **فُصح** oldu: **فصاحةً**; yani: fasih oldu.
Ve **السَّرْعُ**: asmanın çubuklarından, bir senelik bir çubuktur; çoğulu: **سُرُوع**.
Ve o **تَسْرُعُ**: **سُرُوعاً**. Böylece o **سارعة**’dır. Hepsi, alnı onu sevk ettiği müddetçe **سوارع**dır.
Ve **السَّرْع** çubuğa özellikle bir isimdir. Ve her çubuk için, taze yaş olduğu müddetçe: **سَرَعْرَع** denilir. Eğer onu dişil yaparsan: **سرعرعة** dersin. Gençliği vasfederek dedi ki:
أزمان إذ كنت كنعت الناعتِ
سَرَعْرَعاً خوطاً كغصنٍ نابتِ
Ve insanların **سَرَعانُ**’ı: bir işe öne geçip koşan ilkleridir.
Ve denilir: **لَسُرعان** şu işi yaptım; ve **لوُ شكان** çıktım; “ne çabuk yaptı” manasında. Ve onlar üç kelime, üçtür: **سرعان** ve **وشكان** ve **عجلان**. Ve **عرّام** **سَرَعان** ve **وَشَكان**’ı harekeledi. Bişr dedi ki:
أتخطب فيهم بعد قتل رجالهم		لَسُرْعان هذا والدّماء تَصَيَّبُ
Ve **اليَسْرُوع** ve **الأسروع**: diken ve ottan olan bir kurtçuktur. Tekili: **يسروعة** ve **أسروعة**. Çoğulu: **الأساريع**. İmru’ul-Kays dedi ki:
وتعطو برخْصٍ غيرِ شننٍ كأنّه		أساريعُ ظبيٍ أو مساويكُ إسحل
Kurtçuğu, **ظبياً** diye adlandırılan bir kuma nisbet etti. Ebû’d-Dakîş dedi: onu **الظّبي**’ye nisbet etti; çünkü ceylanlar bu tür kurtçuğu, karıncayı yedikleri gibi yerler. Ve yâ’yı dammelemek bir lehçedir; ve onun çoğulu **يساريع**’dir. Dedi ki: biz o kurtçuklara **السُّرْفَةَ** deriz; ve **سُرَفٍ** üzere çoğul yapılır.

**رسع**:
Sen adamın gözünü **رسعتَ** ettin; yani: bozuldu ve değişti. Bir adam **مُرَسِعٌ** ve **مُرَسِعّةٌ**. Ve gerçekten **رَسَعَ** ve **رَسَّعَ**; iki lehçedir. Dedi ki:
مرسّعة وسط أرباعه		به عَسَمٌ يبتغي أرنبا
