# عسط — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B7/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D8%B7/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B7.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عسط

باب العين والسين والطاء معهما
ع ط س - س ع ط - س ط ع - ط س ع - مستعملات ط ع س - ع س ط مهملان عطس: المَعْطِسُ:الأنف من يَعْطُسُ، والمعطِسُ من يَعْطِسُ. قال:
يا قومُ ما الحيلةُ في العَرَنْدَسِ
المخلفِ الوعدِ المطولِ المفلسِ
وهو على ذاك كريمُ المعطِس
أي: كريم الأنف. أخبر أنه حميّ الأنف منيع. وهذا رجل كان له عليه دين فجحد إياه.
يقال: عَطَسَ يَعْطُسُ عُطاساً وعَطِسَ يَعْطَسْ عَطَساً.
ويقال: كان سبب عطسة آدم عليه السلام أن الرّوح جرى في جسده، فتنفّس فخرج من خياشيمه فصارت عَطْسَة فقال: الحمد لله إلهاماً من الله فقال له ربّه: يرحمك الله، فسبقت رحمته غضبه، فصارت سنّة التّسميت للعاطس.
وعَطَسَ الصبح: انفلق، ولذلك سّمي الصبح عُطاساً. قال أبو ليلى: هو قبل أن ينتبه أحد فيعطس، وذلك بليل. قال امرؤ القيس:
وقد أغتدي قبل العُطاس بسابح		أقبّ كيعفور الفلاة محنّـب
وقال عرّام السُّلَميّ: لأن الإنسانَ يعطُسِ قرب الصباح، والعطاس للإنسان مثل الكُداس للبهائم.
سعط: أَسْعَطْتُهُ دواءً فاسْتَعَطَهُ. والسَّعُوطُ: اسمُ ذلك الدواء.
وطعنته فأسْعَطْته الرّمح، أي: جعلته في أنفه.
والمُسْعُط: الذي يجعل فيه الدّواء، على مُفْعُل، لأنّه أداة. والمَسْعَطُ أصل بنائه، وقال غيره بالكسر وليس بشيء.
أسعطته سعطة واحدة وإسعاطة واحدة، فهو مُسْعَطٌ وسَعيطٌ.
سطع: كل شيء ينتشر فينبسط نحو البرق والغبار والريح الطّيبة يقال: سَطَعَ سُطُوعا.
قال:
مشمولةٍ غُلِثَتْ بنابتِ عَرْفَج		كدُخانِ نارٍ ساطعٍ أَسْنامُها
وسَطَع الظليم، أي: رفع رأسَهُ، ومدّ عُنُقَّه. وظليم أسْطَعُ: طويل العنق، وقياس فعله: سَطَع سَطَعاً، والأنثى: سطعاء مثل حمراء هذا من النعت.
ومن رفع العنق فقد سَطَع يَسْطَعُ سَطْعاً.
وسِطاعُ الخباء: خشبة تنصب في وسطه ووسط الرواق ونحوهما.
وثلاثة أَسْطِعة وجمعه لأكثر العدد سُطُع. قال:
أليسوا بالأُلَى قسطوا قـديمـاً		على النُّعمان وابتدروا السِطاعا
وذلك أنّهم دخلوا عليه قبّته.
والسَّطْعُ أن تَسْطَعَ شيئاً براحتك أو أصابعك ضرباً. وتقول: سمعت لوقعه سَطَعاً شديداً، تعني صوت ضربة أو رمية، وإنما ثقلت سَطَعاً، لأنه حكاية، وليس بنعت ولا مصدر.
وتقول: أسطعته إسطاعة. قال عرّام: إذا قويت عليه، والاستطاعة تجري مجرى القدرة.
طسع: الطسع: الرجل الذي لا غيرة له. طسع طسعاً، أي: ذهبت غيرته. وطزع لغة.

### Türkçe

باب العين والسين والطاء معهما
ع ط س - س ع ط - س ط ع - ط س ع - مستعملات ط ع س - ع س ط مهملان **عطس**: **المَعْطِسُ**: **الأنف** (yani: aksıranın burnu); ve **المعطِسُ**: aksıran kimse. Dedi ki:
يا قومُ ما الحيلةُ في العَرَنْدَسِ
المخلفِ الوعدِ المطولِ المفلسِ
وهو على ذاك كريمُ المعطِس
Yani: burnu kerîm (olan). Onun, burnu hamiyy (kızgın/öfkeli) ve menî‘ (ulaşılamaz/korunaklı) olduğunu haber verdi. Bu, kendisinin üzerinde alacağı bulunan bir adam idi; sonra onu inkâr etti.

Denir: **عَطَسَ** **يَعْطُسُ** **عُطاساً** ve **عَطِسَ** **يَعْطَسْ** **عَطَساً**.

Ve denir: Âdem عليه السلام’ın aksırmasının sebebi, ruhun onun bedeninde akması idi; böylece nefes aldı; sonra (nefes) onun **خياشيمه**’inden çıktı; böylece bir **عَطْسَة** oldu; Allah’tan bir ilham olarak “**الحمد لله**” dedi; bunun üzerine Rabbi ona: “**يرحمك الله**” dedi; böylece O’nun rahmeti gazabını geçti; böylece aksırana **التّسميت** sünnet oldu.

Ve **عَطَسَ الصبح**: yarıldı (çatlayıp açıldı); bu yüzden sabaha **عُطاساً** adı verildi. Ebû Leylâ dedi: O, birinin uyanıp da aksırmasından öncedir; bu ise gecededir. İmru’ul-Kays dedi ki:
وقد أغتدي قبل العُطاس بسابح		أقبّ كيعفور الفلاة محنّـب
Ve Arrâm es-Sülemî dedi: Çünkü insan sabaha yakın aksırır; ve **العطاس** insan için, **الكُداس**ın (yani: hayvanların çıkardığı sesin) hayvanlar için olduğu gibidir.

**سعط**: Ona bir ilaç **أَسْعَطْتُهُ**; o da onu **فاسْتَعَطَهُ** (burnuna çekti). Ve **السَّعُوطُ**: o ilacın adıdır.

Ve onu mızrakla dürttüm de mızrak onu **فأسْعَطْته**; yani: onu onun burnuna koydum.

Ve **المُسْعُط**: içine ilacın konulduğu şeydir; **مُفْعُل** vezni üzerinedir; çünkü o bir alettir. Ve **المَسْعَطُ** onun bina (yapı) asl(ıdır). Başkası kesre ile (okunacağını) söyledi; fakat bu bir şey değildir.

Ona bir tek **سعطة** ve bir tek **إسعاطة** **أسعطته**; böylece o **مُسْعَطٌ** ve **سَعيطٌ**dur.

**سطع**: Şimşek, toz ve hoş rüzgâr gibi yayılıp da genişleyen her şey için denir: **سَطَعَ** **سُطُوعا**.

Dedi ki:
مشمولةٍ غُلِثَتْ بنابتِ عَرْفَج		كدُخانِ نارٍ ساطعٍ أَسْنامُها
Ve **سَطَع الظليم**: yani başını kaldırdı ve boynunu uzattı. Ve **ظليم أسْطَعُ**: uzun boyunlu (demektir). Fiilinin kıyası: **سَطَع** **سَطَعاً**dır. Dişisi: **سطعاء**; (tıpkı) **حمراء** gibi; bu, sıfatlandırmadandır.

Ve boynu kaldıran kimse, **سَطَع** **يَسْطَعُ** **سَطْعاً** (yapmış) olur.

Ve **سِطاعُ الخباء**: onun ortasına ve revakın ortasına ve benzerlerine dikilen bir ağaç (direk)tir.

Ve üç **أَسْطِعة**; ve daha çok sayı için cem‘i **سُطُع**dur. Dedi ki:
أليسوا بالأُلَى قسطوا قـديمـاً		على النُّعمان وابتدروا السِطاعا
Bu da şundandır: Onlar onun kubbesine onun yanına girdiler.

Ve **السَّطْعُ**: avucunla yahut parmaklarınla bir şeyi vurarak **تَسْطَعَ** etmendir. Ve dersin ki: Onun düşüşünün/çarpışının işitilmesine şiddetli bir **سَطَعاً** işittim; bir darbenin yahut bir atışın sesini kastedersin. Ancak **سَطَعاً** ağırlaştırıldı; çünkü o bir hikâyedir (yansıma/onomatopoetik); ve o ne bir sıfattır ne de bir mastardır.

Ve dersin: Onu bir **إسطاعة** ile **أسطعته**. Arrâm dedi: Ona karşı kuvvetli olduğun zaman; ve **الاستطاعة** kudretin yürüdüğü yol üzere yürür.

**طسع**: **الطسع**: kıskançlığı olmayan adamdır. **طسع** **طسعاً**; yani kıskançlığı gitti. Ve **طزع** bir lehçedir.
