# عسف (ع-س-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - س - ف
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و السين والفاء معهما
ع س ف- ع ف س- س ع ف- س ف ع-مستعملات ف ع س- ف س ع مهملان.
عسف:
العَسْفُ: السّيُر على غير هُدى، وركوب الأمر من غير تدبير، وركوب مفازة بغير قصد، ومنه التعسف. قال:
قد أَعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ		في ظلّ أخضر يدعو هامَهُ البومُ
والعسيف: الأجير. قال:
كالعسيف المربوع شل جمالا		ماله دون منزلٍ من بـيات
وعَسَفَ البعيرُ يَعْسِفُ عَسْفا وعُسوفا إذا كان في حشرجة الموت، وهو مثل النزع للإنسان وهو أهون من كرير الحشرجة.
وعُسْفان: موضع بالحجاز.
عفس:
العَفْسُ: شدة سوق الإبل. قال:
يَعْفِسُها السّواقُ كلَّ مَعْفِسِ
والرجل يَعْفِسُ المرأة برجله إذا ضربها على عجيزتها، يعافسها وتعافسه.
قال غيره: المعافسة: المعاركة في جدّ أو لعب، وأصله اللعب.
والعِفاسُ: اسم ناقة. قال:
أشلى العِفاسَ وبَرْوَعا
والعَفْسُ. أن تُردَّ رأس الدابّة إلى صدرها.
سعف:
السَّعَفُ: أغصان النخلة. الواحدة: سَعَفَةٌ. وأكثر ما يقال ذلك إذا يبست، فإذا كانت رطبة فهي شطبة.
وشبه امرؤ القيس ناصية الفرس بسَعَفِ النّخل حيث يقول:
وأركب في الرّوعِ خيفانةً		كسا وجْهَها سَعَفٌ منتشرْ
والسَّعْفَةُ قروحٌ تخرُجُ على رأس الصبيّ في وجهه، سُعِفَ الصبيُّ إذا ظهر به ذلك فهو معسوف.
والإسعافُ: قضاء الحاجة.
والمساعَفَةُ: المواتاة على الأمر في حسن معاونة. قال:
وإذْ أُمُّ عمّارٍ صديقٌ مساعفُ
سفع:
السُّفْعُ: أُثْفِيَةٌ من حديد يوضع عليها القدر. الواحدة سفعاء بوزن حمراء. وسُمَي سفعا لسواده وشَبهِت الشعراء به. فسمَّوْا ثلاثة أحجار يُنْصَب عليها القدرُ سُفعاً.
والسَّفَعُ: سفعة سوداء في خدّي المرأة الشاحبة.
وكلّ صقر أسفع، وكل ثور وحشي أسفع. وكل من النعام أسفع، وكل سُوذانِقٍ أسفع. وحمامة سفعاء صارت سُفْعَتُها في عنقها دوين الرأس في موضع العِلاطَيْنِ.
قال حميد:
من الوُرقِ سَفْعاء العِلاطَيْنِ باكرتْ		فُروعَ أَشاءٍ مَطْلَعَ الشّمسِ أسحما
والنارُ تَسْفَعُ الشيء إذا لفحته لفحاً يسيراً فغيّرت لون بشرته سَفْعاً.
وسَفَعَتْه السَّموم. والسَّوافعُ لوافعُ السَّموم.
والسُّفْعَةُ ما في دمنة الدّار من زِبْلٍ أو رماد أو قُمام متلبّد فتراه مخالفا للون الأرض في مواضع. ولا تكون السُّفْعَةُ في اللون إلا سوادا مُشْرَبا حمرة. قال:
..... سُــفَـــعـــاً		كما تُنَشَّرُ بعدَ الطَّيَّةِ الكُتُبُ

وسَفَعَ الطائر لطيمتَه، أي: لطمَهُ. وسَفَعْتُ وجهَ فلانٍ بيدي، وسفَعْت رأسَهُ بالعصا. وسفعتُ بناصيته إذا قبضت عليها فاجتذبتها. وكان عبيد الله بن الحسن قاضي البصرة مولعاً بأن يقول: اسْفَعَا بيده، أي: خذا بيده فأقيماه.
وفي الحديث: "أن ابن عمر نظر إلى رجل فقال: به سَفْعَةٌ من الشيطان" يريد به الأخذَ بالناصية.
وقال: "لَنَسْفَعاً بالناصية"، أي: لَنأخُذَنَّ بها ولَنُقيمنّه.

##### Türkçe

باب العين و السين والفاء معهما
ع س ف- ع ف س- س ع ف- س ف ع-مستعملات ف ع س- ف س ع مهملان.

**عسف**:
**العَسْفُ**: hidayetsiz olarak yürüyüş; işi tedbirsiz olarak üstleniş; bir çölü kasıtsız olarak biniş; bundan **التعسف**. Dedi ki:
قد **أَعْسِفُ** النّازحَ المجهولَ **مَعْسِفُهُ**		في ظلّ أخضر يدعو هامَهُ البومُ

Ve **العسيف**: ücretli işçi. Dedi ki:
كالعسيف المربوع شل جمالا		ماله دون منزلٍ من بـيات

Ve deve **عَسَفَ** **يَعْسِفُ** **عَسْفا** ve **عُسوفا**; ölüm hırıltısında olduğu zaman; bu, insan için can çekişmeye benzer; ve bu, hırıltının tekrarlı sesinden daha hafiftir.

Ve **عُسْفان**: Hicaz’da bir yer.

**عفس**:
**العَفْسُ**: develeri sürmenin şiddeti. Dedi ki:
يَعْفِسُها السّواقُ كلَّ **مَعْفِسِ**

Ve adam, kadını ayağıyla **يَعْفِسُ**; onu kalçasına vurduğu zaman; **يعافسها** ve **تعافسه**.

Başkası dedi ki: **المعافسة**: ciddî veya oyun olarak boğuşma; aslı oyundur.

Ve **العِفاسُ**: bir dişi devenin adı. Dedi ki:
أشلى **العِفاسَ** وبَرْوَعا

Ve **العَفْسُ**: binek hayvanının başını göğsüne doğru geri çevirmendir.

**سعف**:
**السَّعَفُ**: hurma ağacının dalları. Tekili: **سَعَفَةٌ**. En çok bu, kuruduğu zaman söylenir; yaş olduğu zaman ise o **شطبة**’dir.

Ve İmru’ul-Kays, atın perçemini hurmanın **سَعَفِ**’ine benzetti; şöyle dediği yerde:
وأركب في الرّوعِ خيفانةً		كسا وجْهَها **سَعَفٌ** منتشرْ

Ve **السَّعْفَةُ**: çocuğun başında, yüzünde çıkan yaralardır; çocuk **سُعِفَ**; bu onda göründüğü zaman; o hâlde o **معسوف**’tur.

Ve **الإسعافُ**: ihtiyacı giderme.

Ve **المساعَفَةُ**: güzel bir yardımlaşmada iş üzerinde uyuşma. Dedi ki:
وإذْ أُمُّ عمّارٍ صديقٌ مساعفُ

**سفع**:
**السُّفْعُ**: üzerine tencerenin konulduğu demirden bir ayak. Tekili **سفعاء**; **حمراء** vezninde. Karalığından dolayı **سفعا** diye adlandırıldı; şairler onu ona benzettiler. Böylece tencerenin üzerine dikildiği üç taşı **سُفعاً** diye adlandırdılar.

Ve **السَّفَعُ**: solgun kadının iki yanağında siyah bir leke.

Ve her doğan kuşu **أسفع**’dır; ve her yaban öküzü **أسفع**’dır. Ve devekuşundan her biri **أسفع**’dır; ve her **سُوذانِقٍ** **أسفع**’dır. Ve **حمامة سفعاء**: onun **سُفْعَتُها** boynunda, başın biraz aşağısında, **العِلاطَيْنِ** yerinde olmuştur.

Humeyd dedi ki:
من الوُرقِ سَفْعاء العِلاطَيْنِ باكرتْ		فُروعَ أَشاءٍ مَطْلَعَ الشّمسِ أسحما

Ve ateş, bir şeyi **تَسْفَعُ**; onu hafif bir yakışla yaladığı zaman; böylece derisinin rengini **سَفْعاً** olarak değiştirdi.

Ve onu **السَّموم** **سَفَعَتْ**. Ve **السَّوافعُ**: **لوافعُ السَّموم**’dur.

Ve **السُّفْعَةُ**: evin gübreliğinde gübreden veya külden veya yapışıp topaklanmış çöpten olan şeydir; onu yerin rengine aykırı olarak yer yer görürsün. Ve **السُّفْعَةُ** renkte ancak kızıllıkla karışık bir siyahlık olur. Dedi ki:
..... سُــفَـــعـــاً		كما تُنَشَّرُ بعدَ الطَّيَّةِ الكُتُبُ

Ve kuş, avını **سَفَعَ**; yani: onu tokatladı. Ve ben, elimle falanın yüzünü **سَفَعْتُ**; ve sopayla onun başını **سفَعْتُ**. Ve perçeminden **سفعتُ**; onu tuttuğum zaman, sonra onu çekip kopardım. Ve Ubeydullah b. el-Hasen, Basra kadısı, “**اسْفَعَا** بيده” demeye düşkündü; yani: onun elinden tutun da onu kaldırın.

Ve hadiste: “أن ابن عمر نظر إلى رجل فقال: به **سَفْعَةٌ** من الشيطان” yani bununla perçemden tutmayı kasteder.

Ve dedi ki: “**لَنَسْفَعاً بالناصية**”، yani: elbette onunla tutacağız ve elbette onu kaldıracağız.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَسْفُ: الأخذُ على غير الطريق، وكذلك التَعَسُّفُ والاعتِسافُ. والعَسْفُ أيضاً: القَدَحُ الضخمُ. والعَسوفُ: الظلومُ. قال أبو يوسف: ناقةٌ عاسِفٌ، إذا أشرفت على الموت من الغدّة وجعلت تتنفَّس. قال الأصمعيّ: قلت لرجل من أهل البادية: ما العُسافُ? قال: حين تَقْمُصُ حَنجرته، أي ترجف من النَفَس. قال عامر بن الطفيل في قُرْزِلٍ يومَ الرَقَمِ:
ونِعْم أخو الصعلوكِ أمْسِ تركتُه		بتَضْرُعَ يَمْري باليدين ويَعْسِفُ
والعَسيفُ: الأجيرُ، والجمع عُسَفاءُ.

##### Türkçe

**العَسْفُ**: yolun dışında alma; yine bunun gibi **التَعَسُّفُ** ve **الاعتِسافُ**. Ve **العَسْفُ** ayrıca: iri **القَدَحُ**. Ve **العَسوفُ**: zulmedici. Ebû Yûsuf dedi: **ناقةٌ عاسِفٌ**, eğer **الغدّة** sebebiyle ölüme yaklaşmış ve nefes alıp vermeye başlamışsa. el-Asmaʿî dedi: Bedevî halkından bir adama dedim: **العُسافُ** nedir? Dedi: **حنجرته**’si **تَقْمُصُ** ettiği vakit; yani nefesten titrer. ʿÂmir b. et-Tufeyl, **قُرْزِلٍ** hakkında **يومَ الرَقَمِ**’de dedi:
ونِعْم أخو الصعلوكِ أمْسِ تركتُه		بتَضْرُعَ يَمْري باليدين ويَعْسِفُ
Ve **العَسيفُ**: ücretli işçi; çoğulu **عُسَفاءُ**.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والسين مع الفاء
عسف ، عفس ، سعف ، سفع ، فعس : مستعملات .
عسف : رُوِي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه بعث سَرِيَّة فَنَهى عن قتل العُسَفاء والوُصَفاء . وفي حديث أبي هريرة أن رجلاً جاء إلى النبي ( صلى الله عليه وسلم ) فقال : إن ابني كان عَسيفاً على رجل كان معه ، وإنه زنى بامرأته . قال أبو عبيد : قال أبو عمرو وغيره : العُسَفاء : الأُجراء ، والواحد عَسِيف . وقوله : إن ابني كان عَسِيفاً على هذا أي كان أجيراً . وقال ابن السكيت في العَسِيف مثلَه . وقال غيرهم : العَسْف : ركوب الأمر بغير رَوِيَّة وركوبُ الفلاة وقطعها على غير توخّي صَوْب ولا طريق مسلوك . يقال : اعتسف الطريق اعتسافاً إذا قطعه دون صَوْب توخّاه فأصابه . وقال شمر : العَسْف : السَّيْر على غير عَلَم ولا أثَر . ومنه قيل : رجل عَسُوف إذا لم يَقْصِد قَصْد الحقّ . وعَسَف المفازة : قطعها بلا هداية ولا قصد . وتعسَّف فلان فلاناً إذا ركبه بالظلم ولم يُنْصِفه . ورجل عَسُوف إذا كان ظلوماً . أبو عبيد عن الأصمعي قال : إذا أشرف البعير على الموت من الغُدّة قيل : عَسَف يَعسِف ، هو بعير عاسف وناقة عاسف بغير هاء . والعَسْف : أن يتنفّس حتى تَقْمُصَ حَنْجرته أي تنتفخ . وقال ابن الأعرابي : أعسَف الرجل إذا أخذ بعيرَه العَسْفُ وهو نَفَس الموت . قال : وأعسف الرجل إذا لزِم الشرب في العَسْف وهو القَدَح الكبير . وأعسف إذا أخذ غلامه بعمل شديد ، وأعسف إذا سار بالليل خبط عشواء . وأما قول أبي وَجْزة السعديّ :
واستيقَنَت أن الصليفَ منعَسفْ
هو من عسف الحنجرة إذا قمصت للموت . وعُسفان : مَنْهَلَة من مناهل الطريق بين الجُحْفة ومَكّة .
عفس : أبو عبيد : عفست الرجل عَفْساً : إذا سجنته . وقال الرياشي فيما أفادني المنذري له : العَفْس : الكَدّ والإتعاب . وقال شمر : العَفْس الإذالة والاستعمال . وقال العجّاج :
كأنه من طول جَذْع العَفْس
يُنحَت من أقطاره بفأس
وقال الليث : العَفْس : شدّة سَوْق الإبل . وأنشد :
يَعفِسها السوَّاقُ كل مَعْفَس
قال : الإنسان يَعفِسُ المرأةَ برجله إذا ضربها على عَجِيزتها يعافسها وتعافسه . وقال غيره : المعافسة : الممارسة : فلان يعافس الأمور أي يمارسها ويعالجها . والعِفَاس : العِلاج . والعِفَاس : اسم ناقة ذكرها الراعي في شعره فقال :
بمَحْنِية أشلى العِفَاس وبَرْوعا
وقال ابن الأعرابي : العِفَاس والمعافسة : المعالجة . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي : يقال : عَفَسته وعكسته وعَتْرسته إذا جذبته إلى الأرض فضغطته إلى الأرض ضغطاً شديداً . قال : وقيل لأعرابيّ : إنك لا تحسن أكل الرأس ، فقال : أما والله إني لأعفس أذنيه ، وأفكّ لَحْييه وأسْحَى خدَّيه وأرمي بالمخّ إلى من هو أحوج مني إليه . قلت : أجاز ابن الأعرابي الصاد والسين في هذا الحرف . العِيَفْس : الغليظ . قال حُمَيد الأرقط :
وصار ترجيم الظنون الحَدْس
وتَيَهان التائه العِيَفْس
وثوب معفَّس : صبور على البِذْلة ، ومعفوس : خَلَق . وقال رؤبة :
بَدَّل ثوبَ الجِدَّة الملبوسا
والحُسْن منه خَلَقاً معفوسا
والمَعْفِس : المفصِل . وقال الحميريّ :
فلم يبق إلا مَعْفِس وعِجَانها
وشُنْتُرَة منها وإحدى الذوائب
سفع : قال الله جل وعز : ( ء (ِيَنتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ ) ( العلق : 15 ، 16 ) قال الفراء : ناصيته : مقدّم رأسه أي لَنَهصِرنَّها ولنأخذنَّ بها أي لنُقْمِئنَّه ولَنذِلَّنه . ويقال : لنأخذَنَّ بالناصية إلى النار كما قال : ( بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِى ) ( الرحمن : 41 ) قال : ويقال : معنى ) لنسفعا : لنسوّدنْ وجهه ، فكفت الناصية لأنها في مقدَّم الوجه قلت : أما من قال : لنسفعاً بالناصية أي لنأخذنه بها إلى النار فحجَّته قوله :
قوم إذا فَزِعُوا الصريخ رأيتهم
من بين ملجم مُهره أو سافع
أراد : وآخذٍ بناصيته . ومن قال : لنسفعاً أي لنسوّدَنْ وجهه فمعناه : لنسِمَنّ موضع الناصية بالسواد ، اكتفَى بها من سائر الوجه لأنها في مقدم الوجه . والحُجَّة له قوله :
وكنتُ إذا نَفْسُ الغَوِيّ نزتَ به
سفعت على العِرنين منه بمِيسم
أراد : وسمته على عِرْنينه ، وهو مثل قوله : ( الاَوَّلِينَ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ ) ( القلم : 16 ) . وفي الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أُتي بصبيّ فرأى به سَفْعة من الشيطان فقال : ( اسْتَرْقُوا له ) . قوله : سَفْعة أي ضربة منه ، يقال : سفعته أي لطمته ، والمسافعة : المضاربة . ومنه قوله الأعشى :
يسافع وَرْقاء جُونّية
ليدركها في حمام تُكَنْ
أي يضارب . وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال : السُّفْعة والشُّفعة بالسين والشين : الجنون ، ورجل مسفوع ومشفوع أي مجنون . ورَوَى أبو عبيد عن الأمويّ أنه قال : المسفوعة من النساء : التي أصابتها سَفْعة وهي العين . ففي الحديث على هذا التفسير أنه رأى بالصبيّ عَيْناً أصابته من الشيطان فأمر النبي ( صلى الله عليه وسلم ) بالاسترقاء له . وأحسبه أراد أن يُقرأ عليه المعوِّذتان ويُنفَث فيه . فهذه ثلاثة أوجه في قوله : رأى به سَفْعة . وأحسنها ما قاله الأمويّ ، والله أعلم . وفي حديث آخر : ( أنا وسفعاء الخدَّين الحانيةُ على ولدها يوم القيامة كهاتين ) وضمّ إصبعيه ، أراد بسفعاء الخدّين امرأة سوداء عاطفة على ولدها . وأراد بالسواد أنها ليست بكريمة ولا شريفة . وإذا قالت العرب : امرأة بيضاء فهي الشريفة الكريمة . وقال أبو حاتم : قال الأصمعيّ : الأسفع : الثور الوحشيّ الذي في خدّيه سواد يقرب إلى الحمرة قليلاً . قال : ويقال للأسفع : مُسَفَّع . وقال غيره : يقال للحمامة المطوَّقة : سفعاء لسواد عِلاَطها في عنقها . ومنه قوله :
من الوُرق سفعاء العِلاَطين باكرت
فروعَ أشَاءٍ مطلع الشمس أسحما
وقال الآخر يصف ثوراً وحشياً شبَّه ناقته في السرعة به :
كأنها أسفع ذو حِدَّة
يمسُده البقلُ وليل سَدِي
كأنما ينظر من برقع
من تحت رَوْق سَلِب مِذْوَد
شبَّه السُّفْعة في وجه الثور ببرقع أسود ولا تكون السفعة إلا سواداً مشرباً وُرْقة . ومنه قول ذي الرمَّة :
أو دِمْنة نسفت عنها الصَّبَا سُفَعا
كما تُنَشَّر بعد الطِيَّة الكُتُب
أراد : سواد الدِمَن أن الريح هبَّت به فنسفته وألبسته بياضَ الرمل ، وهو قوله :
بجانب الرزق أغشته معارفها
ويقال للأثافي التي أوقد بينها النار : سُفْع ؛ لأن النار سوَّدت صفاحها التي تلي النار . وقال زهير :
أثافيَّ سُفْعاً في معرَّس مِرْجل
وأمَّا قول الطرمَّاح :
كما بَلَّ مَتْنَيْ طُفْية نَضْحُ عائط
يُزيِّنها كِنٌّ لها وسُفُوعُ
فإنه أراد بالعائط : جارية لم تحمل ، وسُفُوعها : ثيابها ؛ يقال : استفعت المرأة ثيابها إذا لبِستها . وأكثر ما يقال ذلك في الثياب المصبوغة . ويقال : سفعته النار تسفَعه سَفْعاً إذا لَفَحته لَفْحاً يسيراً فسوَّدت بَشَرته ، وسفعته السَّمُوم إذا لوَّحت بَشَرة الوجه . والسوافع : لوافح السَّموم .
سعف : أبو العباس عن ابن الأعرابي : السُّعُوف : جِهاز العَروس ، والعُسُوف : الأقداح الكبار وأخبرني المنذريّ عن الخرَّاز عن ابن الأعرابي أنه قال : كل شيء جاد وبَلَغ من عِلْق أو مملوك أو دار ملكْتها فهو سَعَف . يقال للغلام : هذا سَعَف سَوْءٍ . وقال ابن الأعرابي : والسُّعُوف : طبائع الناس من الكَرَم وغيره
يقال : هو طيّب السُّعُوف أي الطبائع ، لا واحد لها . وفلان مسعوف بحاجته أي مُسْعَف . قال الغنويِّ :
فلا أنا مسعوف بما أنا طالب
والسُّعَاف : شُقَاق في أسفل الظُّفُر . وتسعف أطراف أصابعه أي تشقّقت وقال أبو عمرو : يقال للضرائب : سُعُوف . قال : ولم أسمع لها بواحد من لفظها . قال : والسَّعَف محرّك : جِهاز العروس . الحرَّاني عن ابن السكيت : السَّعَف : داء في أفواه الإبل كالجَرَب ، بعير أسعف ، والسَّعَف : وَرَق جَرِيد النخل الذي يسَفَّ منه الزُبْلان والجِلال والمراوح وما أشبهها . ويجوز السعف . والواحدة سَعَفة . وقال الليث : أكثر ما يقال له السَّعَف إذا يبس ، وإذا كانت رَطْبة فهي الشَّطْبة . قلت : ويقال للجَرِيد نفسه سَعَف أيضاً ، وواحدة الجريد جَرِيدة . وتجمع السَّعَفة سَعَفاً وسَعَفات . الحرَّاني عن ابن السكيت : يقال : في رأسه سَعْفة ساكنة العين وهو داء يأخذ الرأس . وقال أبو حاتم : السَعْفة يقال لها : داء الثعلب ، تورِث القَرَع ، والثعالب يصيبها هذا الداء ، فلذلك نُسب إليها . أبو عبيد عن الكسائي : سَعُفت يدُه وسَعِفت وهو التشعّث حول الأظفار والشُّقَاق . قال : وقال أبو زيد : ناقة سَعْفاء وقد سَعِفت سَعَفاً ، وهو داءٌ يتمعَّط منه خُرطومها ويسقط منه شعر العين قال : وهو في النوق خاصَّة دون الذكور . قال : ومثله في الغنم الغَرَب . وقال أبو عبيدة في كتاب ( الخيل ) : من شيات نواصي الخيل ناصية سعفاء وفرس أسعف إذا شابت ناصيته . قال : وذلك ما دام فيها لون مخالف البياض . فإذا خلصت بياضاً كلها فهي صبغاء .
وقال ابن شميل : التسعيف في المِسْك : أن يروِّح بأفاويه الطيب ويُخلط بالأدهان الطيّبة . يقال : سعِّف لي دُهْني . ويقال : أسعفتْ داره إسعافاً إذا دَنَت : وكل شيء دنا فقد أسعف . ومنه قول الراعي :
وكائنْ ترى من مُسْعِف بمنيَّة
ومكان مساعِف ومنزل مساعف أي قريب . وقال الليث : الإسعاف قضاء الحاجة . والمساعفة : المواتاة على الأمر في حسن مصافاة ومعاونة . وأنشد :
إذ الناس ناس والزمانُ بِغِرَّة
وإذ أُمُّ عمَّار صديق مساعِفُ
فعس : أهمل الليث هذا الحرف . وأخبرني المنذري عن أبي العباس أن ابن الأعرابي أنشده :
بالموت ما عَيَّرتِ يا لَمِيس
قد يَهْلِك الأرقم والفاعوس
والأسد المذرَّع النَّهوسُ
والبَطَل المستلئم الجَئُوس
واللَّعْلع المهتَبِل العَسوس
والفِيل لا يبقى ولا الهِرميس
قال : الجئوس : القتَّال . والفاعوس الأفعى . والمذرَّع : على ذراعه دم فرائسه .
وقال ابن الأعرابي : يقال للداهية من الرجال : فاعوس ، قال : والهِرْمس : الكَرْكَدَنّ واللعلع : الذئب . والفاعوسة :
فرج المرأة لأنها تتفاعس أي تنفرج . قال حُمَيد الأرقط يصف الكمرة :
كأنما ذُرَّ عليها الخَرْدَل
تبيت فاعوستها تَأكَّلُ
والفاعوس : الكمرة ، والفُعُس : الحيَّات . والفاعوس : الوَعِل والكَرَّاز والفَدْم والمُلاعِب .

##### Türkçe

باب **العين** ve **السين** ile **الفاء**

**عسف** ، **عفس** ، **سعف** ، **سفع** ، **فعس** : kullanımdadır.

**عسف** : Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet olundu ki bir **سَرِيَّة** gönderdi de **العُسَفاء** ve **الوُصَفاء**’nın öldürülmesini yasakladı. Ebû Hureyre hadîsinde: bir adam Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) geldi de dedi: Şüphesiz oğlum, yanında bulunan bir adamın yanında **عَسيفاً** idi ve onun karısıyla zina etti. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Amr ve başkaları dedi: **العُسَفاء**: ücretliler; tekili **عَسِيف**. Ve onun sözü: “Şüphesiz oğlum bunun yanında **عَسِيفاً** idi” yani ücretli idi. İbnü’s-Sikkît **العَسِيف** hakkında bunun benzerini söyledi. Başkaları dedi: **العَسْف**: işi düşüncesizce üstlenmek ve çölü sürmek ve onu, isabeti gözetmeksizin ve gidilen bir yol olmaksızın katetmektir. Denir: **اعتسف الطريق اعتسافاً**; eğer onu, gözettiği bir isabet olmaksızın katederse de ona rastlarsa. Şemmer dedi: **العَسْف**: bir işaret ve iz olmaksızın yürüyüştür. Bundan dolayı denildi: **رجل عَسُوف**; eğer hakkın kastını kastetmezse. Ve **عَسَف المفازة**: onu, hidayet ve kasıt olmaksızın kesti. Ve **تعسَّف فلان فلاناً**; eğer ona zulümle biner ve onu insaf etmezse. Ve **رجل عَسُوف**; eğer zalim olursa. Ebû Ubeyd, el-Asmaî’den: dedi ki: Deve, **الغُدّة**’den ölüm üzerine yükselince denir: **عَسَف يَعسِف**; o **بعير عاسف** ve **ناقة عاسف** (هاء olmaksızın). Ve **العَسْف**: nefes almasıdır; ta ki **حَنْجرته** **تَقْمُصَ** etsin; yani şişsin. İbnü’l-A‘râbî dedi: **أعسَف الرجل**; eğer adamın devesini **العَسْف** alırsa; o, ölüm nefesidir. Dedi: Ve **أعسف الرجل**; eğer **العَسْف** içinde içmeye devam ederse; o da büyük kadehtir. Ve **أعسف**; eğer oğlanını şiddetli bir işle tutarsa. Ve **أعسف**; eğer geceleyin körlemesine yürürse. Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözüne gelince:
واستيقَنَت أن الصليفَ منعَسفْ
o, ölüm için **قمصت** ettiğinde **عسف الحنجرة**’dendir. Ve **عُسفان**: **الجُحْفة** ile **مَكّة** arasındaki yol menzillerinden bir **مَنْهَلَة**’dir.

**عفس** : Ebû Ubeyd: **عفست الرجل عَفْساً**: eğer onu hapsettiysen. er-Riyâşî, el-Münzirî’nin bana fayda verdiği şeyde ondan: **العَفْس**: yorma ve bitap düşürmedir. Şemmer dedi: **العَفْس** giderme ve kullanmadır. el-‘Accâc dedi:
كأنه من طول جَذْع العَفْس
يُنحَت من أقطاره بفأس
el-Leys dedi: **العَفْس**: develeri sürmenin şiddetidir. Şu beyit okundu:
يَعفِسها السوَّاقُ كل مَعْفَس
Dedi: İnsan, kadını ayağıyla **يَعفِسُ** eder; eğer onu kalçasına vurursa; **يعافسها** ve **تعافسه**. Başkası dedi: **المعافسة**: **الممارسة**’dir; falan **يعافس الأمور** yani onları uygular ve işler. Ve **العِفَاس**: tedavidir. Ve **العِفَاس**: çobanın şiirinde andığı bir devenin adıdır; şöyle dedi:
بمَحْنِية أشلى العِفَاس وبَرْوعا
İbnü’l-A‘râbî dedi: **العِفَاس** ve **المعافسة**: muameledir. el-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: **عَفَسته** ve **عكسته** ve **عَتْرسته**; eğer onu yere çekip yere şiddetli bir sıkıştırmayla sıkıştırdıysan. Dedi: Ve bir bedevîye denildi: Sen baş yemeyi iyi yapmıyorsun; dedi ki: Hayır, vallahi ben onun iki kulağını **لأعفس** ederim, iki çenesini ayırırım, iki yanağını sıyırırım ve iliği, benden ona daha muhtaç olana atarım. Dedim: İbnü’l-A‘râbî bu harfte **الصاد** ve **السين**’i câiz gördü. **العِيَفْس**: kalın olandır. Humeyd el-Arkat dedi:
وصار ترجيم الظنون الحَدْس
وتَيَهان التائه العِيَفْس
Ve **ثوب معفَّس**: yıpranmaya sabırlı; ve **معفوس**: eskimiş. Ru’be dedi:
بَدَّل ثوبَ الجِدَّة الملبوسا
والحُسْن منه خَلَقاً معفوسا
Ve **المَعْفِس**: eklemdir. el-Himyerî dedi:
فلم يبق إلا مَعْفِس وعِجَانها
وشُنْتُرَة منها وإحدى الذوائب

**سفع** : Allah جل وعز dedi: ( ء (ِيَنتَهِ لَنَسْفَعاً بِالنَّاصِيَةِ نَاصِيَةٍ كَاذِبَةٍ خَاطِئَةٍ ) ( العلق : 15 ، 16 ) el-Ferrâ dedi: **ناصيته**: başının önü; yani onu mutlaka çekeceğiz ve onunla mutlaka tutacağız; yani onu mutlaka yere çalacağız ve onu mutlaka zelil kılacağız. Ve denir: **بالناصية**’den ateşe mutlaka alacağız; şu sözünde dediği gibi: ( بِسِيمَاهُمْ فَيُؤْخَذُ بِالنَّوَاصِى ) ( الرحمن : 41 ) Dedi: Ve denir: ) **لنسفعا**’nın manası: onun yüzünü mutlaka karartacağız; böylece **الناصية** yeterli görüldü; çünkü o yüzün ön tarafındadır. Dedim: **لنسفعاً بالناصية** yani onu onunla ateşe götürmek üzere tutacağız diyen kimseye gelince, onun delili şu sözdür:
قوم إذا فَزِعُوا الصريخ رأيتهم
من بين ملجم مُهره أو سافع
İstedi: ve onun perçeminden tutan. Ve **لنسفعاً** yani onun yüzünü mutlaka karartacağız diyen kimseye gelince, manası: perçem yerini siyahlıkla mutlaka damgalayacağız; yüzün geri kalanından onunla yetindi; çünkü o yüzün önündedir. Bunun delili şu sözdür:
وكنتُ إذا نَفْسُ الغَوِيّ نزتَ به
سفعت على العِرنين منه بمِيسم
İstedi: onu **عِرْنينه** üzerinde damgaladım; bu, şu sözü gibidir: ( الاَوَّلِينَ سَنَسِمُهُ عَلَى الْخُرْطُومِ ) ( القلم : 16 ) . Hadîste: Nebî’ye ( صلى الله عليه وسلم ) bir çocuk getirildi; onda şeytandan bir **سَفْعة** gördü de dedi: ( **اسْتَرْقُوا له** ) . Onun sözü: **سَفْعة** yani ondan bir darbe; denir: **سفعته** yani ona tokat attım; ve **المسافعة**: dövüşmedir. Bundan, el-A‘şâ’nın sözü:
يسافع وَرْقاء جُونّية
ليدركها في حمام تُكَنْ
yani dövüşür. Ebû’l-‘Abbâs, Amr’dan, babasından rivayet etti: **السُّفْعة** ve **الشُّفعة** ( **السين** ve **الشين** ile): deliliktir; ve **رجل مسفوع ومشفوع** yani deli. Ebû Ubeyd, el-Umevî’den rivayet etti: dedi ki: kadınlardan **المسفوعة**: kendisine **سَفْعة** isabet eden; o da göz değmesidir. Bu tefsire göre hadîste: çocuğa şeytandan isabet eden bir göz gördü de Nebî ( صلى الله عليه وسلم ) ona **الاسترقاء**’yı emretti. Ve sanırım istedi ki ona **المعوِّذتان** okunsun ve ona üflensin. İşte onun sözü: “onda **سَفْعة** gördü” hakkında üç vecih. Ve onların en güzeli el-Umevî’nin söylediğidir; Allah daha iyi bilir. Başka bir hadîste: ( أنا وسفعاء الخدَّين الحانيةُ على ولدها يوم القيامة كهاتين ) ve iki parmağını birleştirdi; **سفعاء الخدّين** ile, çocuğuna şefkatli siyah bir kadın istedi. Ve siyahlıkla istedi ki o, soylu ve şerefli değildir. Araplar “**امرأة بيضاء**” dediğinde, o soylu ve kerimedir. Ebû Hâtim dedi: el-Asmaî dedi: **الأسفع**: iki yanağında azıcık kırmızılığa yaklaşan bir siyahlık bulunan yaban öküzüdür. Dedi: ve **الأسفع** için denir: **مُسَفَّع**. Başkası dedi: boyununda **عِلاَط**’ının siyahlığından dolayı, boyunluğu olan güvercine **سفعاء** denir. Bundan şu söz:
من الوُرق سفعاء العِلاَطين باكرت
فروعَ أشَاءٍ مطلع الشمس أسحما
Başka biri, süratte devesini ona benzeterek bir yaban öküzünü vasfeder:
كأنها أسفع ذو حِدَّة
يمسُده البقلُ وليل سَدِي
كأنما ينظر من برقع
من تحت رَوْق سَلِب مِذْوَد
Öküzün yüzündeki **السُّفْعة**’yı siyah bir **برقع**’a benzetti; ve **السفعة** ancak, **وُرْقة** ile karışık bir siyahlık olur. Bundan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
أو دِمْنة نسفت عنها الصَّبَا سُفَعا
كما تُنَشَّر بعد الطِيَّة الكُتُب
İstedi: rüzgâr onunla esti de onu savurdu ve ona kumun beyazlığını giydirdi; o, şu sözüdür:
بجانب الرزق أغشته معارفها
Ve aralarında ateş yakılan **الأثافي** için **سُفْع** denir; çünkü ateş, ateşe bakan yüzlerini kararttı. Züheyr dedi:
أثافيَّ سُفْعاً في معرَّس مِرْجل
Ve et-Tırimmâh’ın sözüne gelince:
كما بَلَّ مَتْنَيْ طُفْية نَضْحُ عائط
يُزيِّنها كِنٌّ لها وسُفُوعُ
o, **العائط** ile: hamile kalmamış bir cariye istedi; ve onun **سُفُوعُ**’u: elbiseleridir; denir: **استفعت المرأة ثيابها**; eğer onları giydiyse. Bunun çoğu, boyalı elbiselerde söylenir. Ve denir: **سفعته النار تسفَعه سَفْعاً**; eğer onu hafif bir yakışla yalayıp da derisini kararttıysa. Ve **سفعته السَّمُوم**; eğer yüz derisini kavurduysa. Ve **السوافع**: **السَّموم**’un kavurucu esintileridir.

**سعف** : Ebû’l-‘Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **السُّعُوف**: gelin donanımıdır; ve **العُسُوف**: büyük kadehlerdir. el-Münzirî bana haber verdi; el-Harrâz’dan, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi ki: bir **عِلْق**’tan yahut bir köleden yahut mülk edindiğin bir evden her ne iyi olur ve ulaşırsa o **سَعَف**’tır. Oğlan için denir: bu, **سَعَف سَوْءٍ**’dür. İbnü’l-A‘râbî dedi: ve **السُّعُوف**: insanların cömertlik ve başkası gibi tabiatlarıdır. Denir: o, **طيّب السُّعُوف**’tur; yani tabiatlar; onun tekili yoktur. Ve falan, ihtiyacıyla **مسعوف**’tur; yani **مُسْعَف**. el-Ganevî dedi:
فلا أنا مسعوف بما أنا طالب
Ve **السُّعَاف**: tırnağın alt kısmında çatlamadır. Ve parmaklarının uçları **تسعف** etti; yani çatladı. Ebû Amr dedi: vergilere **سُعُوف** denir. Dedi: onun lafzından bir tekil işitmedim. Dedi: ve **السَّعَف** (harekeli): gelin donanımıdır. el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **السَّعَف**: develerin ağızlarında uyuz gibi bir hastalıktır; **بعير أسعف**. Ve **السَّعَف**: hurma dalının **جَرِيد** yaprağıdır; ondan **الزُبْلان** ve **الجِلال** ve yelpazeler ve benzerleri örülür. Ve **السعف** de câizdir. Tekili **سَعَفة**. el-Leys dedi: en çok, kuruduğunda ona **السَّعَف** denir; yaş olduğunda ise o **الشَّطْبة**’dir. Dedim: **الجَرِيد**’in kendisine de **سَعَف** denir; ve **الجريد**’in tekili **جَرِيدة**’dir. Ve **السَّعَفة** **سَعَفاً** ve **سَعَفات** olarak toplanır. el-Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: denir: başında **سَعْفة** ( **العين** sakin) vardır; o, başı tutan bir hastalıktır. Ebû Hâtim dedi: **السَعْفة**’ye denir: **داء الثعلب**; kellik verir; tilkiler bu hastalığa yakalanır; bu yüzden ona nispet edildi. Ebû Ubeyd, el-Kisâî’den: **سَعُفت يدُه** ve **سَعِفت**; o, tırnakların çevresindeki dağınıklık ve çatlamadır. Dedi: Ebû Zeyd dedi: **ناقة سَعْفاء**; ve **سَعِفت سَعَفاً**; o, burnunun derisinin soyulduğu ve göz kıllarının döküldüğü bir hastalıktır. Dedi: o, erkekler değil, özellikle dişi develerdedir. Dedi: bunun benzeri koyunda **الغَرَب**’dır. Ebû Ubeyde, ( **الخيل** ) kitabında dedi: atların alınlarındaki alâmetlerden: **ناصية سعفاء**; ve **فرس أسعف**; eğer onun perçemi ağardıysa. Dedi: bu, onda beyazlığa aykırı bir renk bulunduğu sürece böyledir. Eğer bütünüyle beyazlığa arınırsa o **صبغاء**’dır.

İbn Şümeyl dedi: **التسعيف** **المِسْك**’te: onun ağızlarını güzel kokuyla ferahlatmak ve güzel yağlarla karıştırmaktır. Denir: **سعِّف لي دُهْني**. Ve denir: **أسعفتْ داره إسعافاً**; eğer yaklaştıysa; ve her şey yaklaştıysa **أسعف** etmiştir. Bundan, çobanın sözü:
وكائنْ ترى من مُسْعِف بمنيَّة
Ve **مكان مساعِف** ve **منزل مساعف** yani yakın. el-Leys dedi: **الإسعاف** ihtiyacı gidermektir. Ve **المساعفة**: güzel bir safâ ve yardımlaşma içinde iş üzerinde uyuşmadır. Şu beyit okundu:
إذ الناس ناس والزمانُ بِغِرَّة
وإذ أُمُّ عمَّار صديق مساعِفُ

**فعس** : el-Leys bu harfi ihmal etti. el-Münzirî bana haber verdi; Ebû’l-‘Abbâs’tan: İbnü’l-A‘râbî ona şu beyiti okudu:
بالموت ما عَيَّرتِ يا لَمِيس
قد يَهْلِك الأرقم والفاعوس
والأسد المذرَّع النَّهوسُ
والبَطَل المستلئم الجَئُوس
واللَّعْلع المهتَبِل العَسوس
والفِيل لا يبقى ولا الهِرميس
Dedi: **الجئوس**: çok öldüren. Ve **الفاعوس**: engerek. Ve **المذرَّع**: kolu üzerinde avlarının kanı olan.

İbnü’l-A‘râbî dedi: erkeklerden belâ için **فاعوس** denir. Dedi: ve **الهِرْمس**: gergedan; ve **اللعلع**: kurt. Ve **الفاعوسة**: kadının ferci; çünkü o **تتفاعس** eder; yani açılır. Humeyd el-Arkat, **الكمرة**’yi vasfederek dedi:
كأنما ذُرَّ عليها الخَرْدَل
تبيت فاعوستها تَأكَّلُ
Ve **الفاعوس**: **الكمرة**’dir; ve **الفُعُس**: yılanlardır. Ve **الفاعوس**: dağ keçisi ve **الكَرَّاز** ve **الفَدْم** ve **المُلاعِب**’dir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(عسف) العين والسين والفاء كلماتٌ تتقارب ليست تدلُّ على خير إنما هي كالحَيْرة وقلّة البصيرة.
قال الخليل: العَسْف: ركوب الأمر من غير تدبير، وركوبُ مفازةٍ بغير قَصْد. ومنه التعسُّف. قال ذو الرّمّة:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
والعَسِيفُ: الأجير؛ وما يبعدُ أن يكون من هذا القياس؛ لأنَّ ركوبَه في الأمور فيما يعانيه مخالفٌ لصاحب الأمور. وقال أبو دُوَاد:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
وقد أومأ إلى المعنى، وأرى أنَّ البيتَ ليس بالصحيح. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل العُسَفاء، وهم الأُجَراء. وحديث آخر: "إنَّ ابني كانَ عسيفاً على هذا([2]) ". ويقال: إنَّ البعير العاسِفَ هو الذي بالموت، وهو كالنّزْع في الإنسان. ومما دلَّ على ما قُلناه في أمر العسيف قولُ الأصمعيّ: العَسيف: المملوك المُسْتَهان به الذي اعْتُسِف ليَخْدُمَ، أي قُهِر. وأنشد:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
وعُسْفان: موضع بالحجاز يقول فيه عنترة:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(عسق) العين والسين والقاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لُصوق الشيء بالشيء.
قال الخليل: العَسَق: لُصوق الشيء بالشيء. يقال: عَسِق به عَسَقاً. وعَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل، أي أرَبَّت به. قال رؤبة:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
ومن الباب: في خُلُقه عَسَقٌ، أي التواء وضِيقُ خلق. ويقال: "عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ".
(عسك) العين والسين والكاف قريبٌ من الذي قبله. قال الخليل عَسِك به، إذا لزمَه، مثل سَدِك به. وأنشد الأصمعي:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(عسل) العين والسين واللام، الصحيح في هذا الباب أصلان، وبعدهما كلماتٌ إن صحّت. فالأول [من] الأصلين دالٌّ على الاضطراب، والثاني طعامٌ حُلْو، ويُشتقُّ منه. فالطَّعام العَسَل، معروف. والعَسَّالة: التي يتّخذ فيها النَّحْل العسلَ. والعاسل: صاحب العَسَل الذي يَشتاره من مَوضعِه يستخرجُه. وقال:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
وعَسَّل النَّحْلُ تعسيلاً. وفي تأنيث العسل قال:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
ومِمّا حُمل على هذا العُسيْلة. وفي الحديث: "حَتَّى يَذُوق عُسَيلَتَها وتذوقَ عُسيلتَه" إنما يُرَاد به الجِماع. ويقال خَلِيَّة عاسلة، وجنحٌ عاسل، أي كثير العسل. والجِنْح: شِقٌّ في الجبل. وقال الهذليّ([9]) :
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
ويقال للذي يَشْتارُه: عاسل. وفي الحديث: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً عَسَلَه([10])"، وهو من هذا، ومعناه طيَّبَ ذِكرَه وحلاَّهُ في قلوب النّاس بالصَّالح من العمل. من قولك عَسَلْتُ الطَّعامَ، أي جعلتُ فيه عَسلاً. وفلانٌ معسول الخُلُق، أي طيِّبه. وعَسَلْتُ فلاناً: جَعلتُ زادَه العسل. والعرب تقول: "فلان ما يُعرَف له مَضْرِب عَسَلة"، أي لا يُعرَفُ له أصل. ومثله "لا يُعرَفُ له مَنْبِض عَسَلَة".
والأصل الثاني: العَسَلانُ، وهو شِدّةُ اهتزازِ الرُّمح إذا هززتَه. يقال: عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً، كما يُعْسِلُ الذّئبُ، إذا مَضى مُسرِعاً. والذِّئب عاسل، والجمعُ عُسَّل وعَواسل. ويقال رمحٌ عَسَّالٌ. وقال:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
وقال في الذِّئبِ:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
وعَسَل الماء، إذا ضَربته الرِّيح فاضطَرب. وأنشد:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
والدَّليل يَعْسِل في المفازة، إذا أسرع. وقال في ذلك:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
وقال أبو عبيدة: يقال فرسٌ عاسل، إذا اضطربت مَعرفَتُهُ في سيره، وخفق رأسُه واطَّرد متنُه. هذا هو الصحيح غير المشكوكِ فيه، ومما قاله وما ندري كيف صحّتُه، بل إلى البُطلان* أقرب: العَسِيل: قضيبُ الفِيل. وزَعموا أن العَسِيل مِكنسة العَطّار يكسَح بها الطِّيب. وينشدون:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(عسم) العين والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواء ويُبْسٍ في عُضوٍ أو غيره. قال الخليل وغيرُه: العَسَمُ: يُبْسٌ في المِرْفَق تعَوجّ منه اليَدُ. يقال: عسِمَ الرَّجلُ فهو أعْسَم، والمرأة عَسْماء. قال الأصمعيُّ: في الكفِّ والقَدم العسَم، وهو أن يَيْبَس مَفصِل الرُّسغ حتَّى تعوجّ الكفُّ أو القَدَم. قال:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
قال الكلابيّ: العَسْماء التي فيها انقلابٌ ويُبْس. ويقولون: العُسُوم: كِسَر: الخُبْز. وهذا قد رُوِي عن الخليل، ونُراه غلطاً. وهذا في باب الشِّين أصحّ، وقد ذُكِر.
ومن الباب: عَسَمَ، إذا طَمِع في الشَّيء. والقياس صحيح، لأنَّ الطَّامعَ في الشَّيء يَميل إليه ويشتدُّ طلبُه لـه. ويقال عَسَمَ يَعْسِم، وهو من الكلمة التي قبلها، لأنّه لا يَكسِبه إلاّ بعد المَيْل إليه. قال الخليل: والرَّجُل يَعسِم في جماعةِ النّاس في الحرب: يركبُ رأسَه ويَرمي بنفسِه غيرَ مكترِثٍ. تقول: عَسَم بنَفْسِه، أي اقتَحَم.
(عسن) العين والسين والنون أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على سِمَن وما قاربَه وأشبهه.
قال الخليل: العَسن: نُجوع العَلَف والرَّعي في الدَّوابّ: يقال: عَسَنَتِ الإبلُ عَسْناً. وناس يقولون: عَسِنَت عَسَناً. ويقال إنَّ العُسُنَ: الشَّحم القديم. وقال الفرّاء: إذا بقيَتْ من شحم الدّابّة بقيَّةٌ فذلك العُسُن. ويقال: بعيرٌ حَسَن الإعسان. وأعْسَنَتِ الإبل على شحمٍ متقدِّمٍ كانَ بها. قال النَّمِر:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
وأمّا قولُهم: تَعَسَّنَ أباه، فهذا من باب الإبدال، والأصل فيه الهمز، وقد ذكر. ويقال: فلانٌ عِسْنُ مالٍ، إذا كان حسنَ القيام عليه، وهذا من الإبدال، كأنّ الأصل عسل، وقد ذُكِر.
(عسو/ي) العين والسين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ واشتدادٍ في الشَّيء. يقال: عَسَا الشّيءُ يعسو، إذا اشتدّ. قال:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
فالكلمات الثلاثُ في البيت متقاربةُ المعنى في الشِّدّة والقُوّة.
ومن الباب: شيخٌ عاسٍ، [عَسَا] يعسو وعَسِيَ يَعْسَى. وذلك أنّه يكثُف منه ما كان من بشرَته لطيفاً. وربَّما اتَّسعوا في هذا حتى يقولوا: عَسَا الليل، إذا اشتدَّت ظُلمته، وهو بالغين أشْهر، أعنِي في اللّيل. ويقال: عَسَا النَّبات، إذا غلُظ واشتدّ. وقال في صفة الشيخ:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
فأمَّا عَسى فكلمةُ ترجٍّ، تقول: عسى يكون كذا. وهي تدلُّ على قُربٍ وإمكان. وأهلُ العِلم يقولون: عَسَى من الله تعالى واجبٌ، في مثل قولِه تعالى: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(عسب) العين والسين والباء كلماتٌ ثلاثٌ متفرِّدة بمعناها، لا يكاد يتفرَّع منها شيء. فالأولى: طَرْق الفَرَسِ وغيرِه، والثانية عَسِيب الذَّنَب، والثالثة نوعٌ من الأشياء التي تطير.
فالأوَّل العَسْب، قالوا: هو طَرْق الفَرَسِ وغيرِه. ثمَّ حُمِل على ذلك حتَّى سُمِّي الكِراء الذي يؤخَذ على العَسْب. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وآله وسلم نَهَى عن عَسْب الفَحْل. فالعَسْب: الكِراء الذي يُؤخَذ على العَسْبِ، سمِّي باسمِه للمجاوَرَة. وقال زُهير:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
ومنه قول كثَيِّر:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
يصف خيلاً وأنّها أزْلَقت ما في بطونها من أولادها تعباً.
والآخر عَسِيب الذَّنَب، وهو العَظم فيه مَنْبِت الشَّعْر. وشُبِّه [بِه] عسيبُ النَّخْلة. وهي الجريدةُ المستقيمةُ. تَشَابَهَا من طريقة الامتداد والاستقامة. يقال عَسِيبٌ وأعْسِبَةٌ وعُسُب([18]) . قال:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
وعَسِيب الرِّيشَة مشبَّه بعَسِيب النخلة([20]) .
والكلمة الثّالثة: اليَعْسوب، يَعْسوب النَّحل ملكُها. قال أبو ذُؤيب:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
والجمع يعاسيب. قال:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
وزعموا أنَّ اليَعسوبَ: ضربٌ من الحَجَل أيضاً، وضربٌ من الجراد. وممَّا ليس من هذا الباب عَسِيبٌ: اسمُ جبلٍ، يقول فيه امرؤُ القيس:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(عسج) العين والسين والجيم. كلمة صحيحة يقال إن العَسْج مدّ العُنُق في المشْي. قال جميل:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
وقال ذو الرُّمَّة:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(عسد) العين والسين والدال ليس فيه ما يُعوَّل على صحَّته، إلاّ أَنَّهم يقولون: عَسَدَ، إذا جامَعَ. ويقولون العِسْوَدّة: دويْبَّة. وليس بشيء.
(عسر) العين والسين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على صُعوبةٍ وشِدّة. فالعُسْر: نقيض اليُسْر. والإقلال أيْضاً عُسْرةٌ، لأنَّ الأمر ضيِّق عليه شديد. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. والعَسَر: الخلاف والالتواء. ويقال: أمرٌ عَسِرٌ وعَسير. ويومٌ عَسير. وربَّما قالوا: رجُلٌ عَسِر. قال جرير:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
ويقولون: عَسُرَ الأمْرُ عُسْراً وعَسَراً أيضاً. وقالوا: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". وأعسَرَ الرّجُل، إذا صارَ من مَيْسرة إلى عُسْرة. وعسَرْتُه أنا أعْسِرُه، إذا طالبتَه بدَينكَ وهو مُعْسِرٌ ولم تُنْظِرْه إلى مَيسرتِه. ويقال: عَسَّرْتُ عليه تعسيراً، إذا خالفْتَه. والعُسْرى: خلاف اليُسْرَى، وتعسَّر الأمر: التوى. ويقال لِلغَزْل إذا التَبَس فلم يُقدَر على تخليصه: قد تعَسَّر. وسمعت ابنَ أبي خالدٍ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تعسَّر الأمرُ بالعين، وتَغَسَّر الغَزْل بالغين معجمة. ويقال: أعْسَرَتِ المرأةُ، إذا عسُرَ عليها وِلادُها. ويُدْعَى عليها فيقال: أعْسَرْتِ وآنَثْتِ. ويُدْعَى لها: أَيْسَرتِ وأذْكَرْت. ويقال: العَسير: النَّاقة إلى اعتاطَتْ واعتاصتْ فلم تحمِلْ عامَها. قال الأعشى:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
ويقال للنّاقة التي تُركَب قبل أن تُراضَ: عَوْسرانيَّة. وهذا ممّا قلنا إنّ زيادةَ حروفِه يدلُّ على الزِّيادة في المعنى.
ويقال للذي يَعمل بِشِماله: أعْسَر. والعُسْرى، هي الشِّمال([28]) ، وإِنَّما سمِّيت عُسْرى لأنّه يتعسَّر عليها ما يتيسَّر على اليُمْنى. فأمَّا تسميتهم إيّاها يُسْرى فيُرى أنّه على طريقة التَّفاؤُل، كما يقال للبَيْداء مفازة، وكما يقال للّديغ سَلِيم. والعاسِر من النُّوق إذا عَدَتْ رفعَتْ ذَنبَها. ولا أحسب ذلك يكون إلاَّ من عَسَرٍ في خُلُقها؛ والجمع عَواسِر. قال:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *
---------------------
([1]) سبق إنشاده وتخريجه في (بوم، ظل).
([2]) الحديث برواية أخرى في اللسان.
([3]) البيت لنبيه بن الحجاج، كما في اللسان (عسف).
([4]) ديوان عنترة 164.
([5]) ديوان رؤبة 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111.
([6]) في الأصل: "بحية".
([7]) البيت للبيد في ديوانه 29 طبع 1881 واللسان (عسل، دبر)، ونسب مرة في اللسان (دبر) إلى زيد الخيل. وشاره النحل، أراد شاره من النحل، فعدى بحذف الوسيط، كما في قوله تعالى: ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلاً﴾ [الأعراف 155]. وصدر البيت: * بأشهب من أبكار مزن سحابة *
([8]) للشماخ في ديوانه 29 وإصلاح المنطق 398 واللسان (عسل) والمخصص (5: 14/17: 19). وصدره: * كأن عيون الناظرين يشوقها *
([9]) هو أبو ذؤيب الهذلي، ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (عسل، نمى).
([10]) في اللسان: "عسله في الناس".
([11]) البيت للبيد، كما في اللسان (عسل، نسل). ويروى للنابغة الجعدي.
([12]) أنشده في اللسان (عسل) والمخصص (4: 93). وقبله:
* قد صبحت والظل غض ما زحل *
([13]) فصل بين المتضايقين بالظرف. وصدره في اللسان (عسل):
* فرشني بخير لا أكون ومدحتي *
([14]) البيت لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 192) واللسان (وهن).
([15]) أنشده في اللسان (عسا) كما هنا. وفي (صلخم): "عن صائك". وقبله في (عسا): * يهوون عن أركان عز أدرما *
([16]) ديوان زهير 301 واللسان (عسب).
([17]) اللسان (عسب، ولق). والوالقي وناصح: اسما فرسين.
([18]) وعسوب أيضاً، وعُسبان وعِسبان، بضم العين وكسرها، كما في اللسان.
([19]) الأشاء، كسحاب: صغار النخل، واحدته أشاءة وفي الأصل: "بين الأشياء".
([20]) عسيب الريشة: ظاهرها طولا.
([21]) سبق البيت وتخريجه في (عسل).
([22]) في الأصل: "أطرافها" تحريف. والبيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 121)، وهو ساقط من ديوانه المطبوع في بيروت.
([23]) البيت لم يروه الوزير أبو بكر في ديوانه. وهو في اللسان (عسب) ومعجم البلدان (عسيب)، وشروح سقط الزند 1741 برواية:
* أجارتنا إن الخطوب تنوب *
([24]) نسب في اللسان (عسج) إلى جرير، وليس في ديوانه.
([25]) ديوان ذي الرمة 8 واللسان (عسج، وسج، نحز) برواية: "من جانبيها".
([26]) ديوان جرير 301 واللسان (عسر).
([27]) ديوان الأعشى 6 واللسان (عسر، حدر).
([28]) في الأصل: "الشملى".

ـ

##### Türkçe

(عين ve **السين** ve ikisini üçleyen şeyler babı)
(**عسف**) **العين** ve **السين** ve **الفاء**; birbirine yaklaşan kelimelerdir; hayra delâlet etmez; ancak şaşkınlık ve basîret azlığı gibidir.
**الخليل** dedi: **العَسْف**: tedbirsizce işe binmek ve kast olmaksızın bir çölü katetmek. Ondan **التعسُّف**. **ذو الرّمّة** dedi:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
Ve **العَسِيفُ**: ücretli işçi; bundan olması uzak değildir; çünkü onun, uğraştığı işlerde binmesi, işlerin sahibine muhaliftir. **أبو دُوَاد** dedi:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
Mânaya işaret etti; ve ben görüyorum ki beyit sahih değildir. Ve Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم **العُسَفاء**’ın öldürülmesini yasakladı; onlar ücretli işçilerdir. Başka bir hadis: "إنَّ ابني كانَ **عسيفاً** على هذا([2]) ". Ve denir ki: **البعير العاسِفَ** ölüm hâlinde olan devedir; o, insandaki can çekişme gibidir. **العسيف** hakkında söylediğimize delâlet eden şeylerdendir **الأصمعيّ**’nin sözü: **العَسيف**: hizmet etsin diye **اعْتُسِف** edilen, yani zorlanan; hor görülen köle. Ve inşad etti:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
Ve **عُسْفان**: Hicaz’da bir yerdir; **عنترة** onun hakkında şöyle der:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])

(**عسق**) **العين** ve **السين** ve **القاف**; sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye yapışmasına delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسَق**: bir şeyin bir şeye yapışması. Denir: **عَسِق** به **عَسَقاً**. Ve **عَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل**; yani ona meyletti. **رؤبة** dedi:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
Babtandır: **في خُلُقه عَسَقٌ**; yani kıvrılma ve huy darlığı. Ve denir: "**عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ**".

(**عسك**) **العين** ve **السين** ve **الكاف**; bir öncekine yakındır. **الخليل** dedi: **عَسِك به**; ona yapıştıysa; **سَدِك به** gibi. **الأصمعي** inşad etti:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(**عسل**) **العين** ve **السين** ve **اللام**; bu babta sahih olan iki asıldır; onlardan sonra, sahih olursa, kelimeler vardır. İki asıldan birincisi çalkantıya delâlet eder; ikincisi tatlı bir yiyecektir; ondan türetilir. Yiyecek olan **العَسَل** mâlûmdur. Ve **العَسَّالة**: arının balı yaptığı şey. Ve **العاسل**: balın sahibi; onu yerinden **يَشتاره** eder, çıkarır. Ve dedi:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
Ve **عَسَّل النَّحْلُ** **تعسيلاً**. Balın müennesliği hakkında dedi:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
Ve buna hamledilen şeylerdendir **العُسيْلة**. Hadiste: "حَتَّى يَذُوق **عُسَيلَتَها** وتذوقَ **عُسيلتَه**" bununla ancak cima kastedilir. Ve denir: **خَلِيَّة عاسلة** ve **جنحٌ عاسل**; yani balı çok. Ve **الجِنْح**: dağda bir yarıktır. **الهذليّ** dedi([9]) :
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
Ve onu **يَشْتارُ** eden kimseye: **عاسل** denir. Hadiste: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً **عَسَلَه**([10])"; bu da bundandır; mânası: amel-i sâlihten olanla zikrini hoş kıldı ve insanların kalplerinde onu tatlandırdı. Senin "**عَسَلْتُ الطَّعامَ**" sözünden; yani içine bal koydum. Ve falan **معسول الخُلُق**; yani huyu hoş. Ve "**عَسَلْتُ فلاناً**": azığını bal yaptım. Ve Araplar der: "فلان ما يُعرَف له **مَضْرِب عَسَلة**"; yani ona bir asıl bilinmez. Benzeri: "لا يُعرَفُ له **مَنْبِض عَسَلَة**".
İkinci asıl: **العَسَلانُ**; o, mızrağı salladığında onun şiddetli titremesidir. Denir: **عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً**; kurtun **يُعْسِلُ** etmesi gibi; yani hızlıca gidince. Ve kurt **عاسل**dir; cem‘i **عُسَّل** ve **عَواسل**. Ve denir: **رمحٌ عَسَّالٌ**. Ve dedi:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
Ve kurt hakkında dedi:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
Ve **عَسَل الماء**: rüzgâr ona vurduğunda çalkalandı. Ve inşad etti:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
Ve kılavuz, çölde **يَعْسِل** eder; yani hızlanır. Bunun hakkında dedi:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
Ve **أبو عبيدة** dedi: **فرسٌ عاسل** denir; yürüyüşünde yelesi çalkalanırsa, başı sallanırsa ve sırtı düzgünce uzayıp giderse. Bu, şüphesiz sahih olandır. Onun söylediği ve sıhhatini bilmediğimiz, bilakis bâtıla daha yakın olan şeylerdendir: **العَسِيل**: filin kamışı. Ve zannettiler ki **العَسِيل**: attarın süpürgesidir; onunla kokuyu süpürür. Ve inşad ederler:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *

(**عسم**) **العين** ve **السين** ve **الميم**; sahih bir asıldır; bir uzuvda veya başkasında kıvrılma ve kuruluğa delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: **العَسَمُ**: dirsekte bir kuruluk; ondan el eğrilir. Denir: **عسِمَ** الرجل فهو **أعْسَم**; kadın **عَسْماء**. **الأصمعيّ** dedi: elde ve ayakta **العسَم** vardır; o, bilek ekleminin kurumasıdır; ta ki el veya ayak eğrilsin. Dedi:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
**الكلابيّ** dedi: **العَسْماء**; onda dönme ve kuruluk olan. Ve derler: **العُسُوم**: ekmek kırıntıları. Bu, **الخليل**’den rivayet edilmiştir; biz onu hata görüyoruz. Bu, **الشِّين** babında daha sahihtir; zikredilmiştir.
Babtandır: **عَسَمَ**; bir şeye tamah ettiğinde. Kıyas sahihtir; çünkü bir şeye tamah eden ona meyleder ve onu istemesi şiddetlenir. Ve denir: **عَسَمَ يَعْسِم**; bu, önceki kelimedendir; çünkü ona ancak ona meylettikten sonra erişir. **الخليل** dedi: ve adam, savaşta insanların topluluğu içinde **يَعسِم** eder: başını diker ve aldırmaksızın kendini atar. Dersin: **عَسَم بنَفْسِه**; yani atıldı.

(**عسن**) **العين** ve **السين** ve **النون**; sahih bir asıldır; semizliğe ve ona yakın ve benzer olana delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسن**: yem ve otlamanın binek hayvanlarında fayda vermesi; denir: **عَسَنَتِ الإبلُ عَسْناً**. Ve bir topluluk der: **عَسِنَت** **عَسَناً**. Ve denir ki **العُسُنَ**: eski yağdır. **الفرّاء** dedi: hayvanın yağından bir kalıntı kalırsa, işte o **العُسُن**dur. Ve denir: **بعيرٌ حَسَن الإعسان**. Ve develer, kendilerinde bulunan önceki bir yağ üzerine **أعْسَنَت**. **النَّمِر** dedi:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
Ama onların "**تَعَسَّنَ أباه**" sözü; bu, ibdâl babındandır; aslı hemzedir; zikredilmiştir. Ve denir: falan **عِسْنُ مالٍ**; eğer onun üzerinde güzelce duruyorsa. Bu da ibdâldendir; sanki asıl **عسل**dir; zikredilmiştir.

(**عسو/ي**) **العين** ve **السين** ve illetli harf; sahih bir asıldır; bir şeyde kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder. Denir: **عَسَا الشّيءُ يعسو**; eğer şiddetlendi ise. Dedi:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
Beyitteki üç kelime, şiddet ve kuvvette birbirine yakındır.
Babtandır: **شيخٌ عاسٍ**; **عَسَا** يعسو ve **عَسِيَ يَعْسَى**. Bu, onun derisinden latif olan şeyin kalınlaşması sebebiyledir. Bazen bunda genişlerler; ta ki " **عَسَا الليل** " derler; eğer karanlığı şiddetlendi ise; bu, gece hakkında, yani **الغين** ile daha meşhurdur. Ve denir: **عَسَا النَّبات**; eğer kalınlaşıp şiddetlendi ise. Şeyhin sıfatında dedi:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
أما **عَسى** ise, temennî kelimesidir; dersin: **عسى** يكون كذا. O, yakınlığa ve imkâna delâlet eder. Ve ilim ehli der: Allah تعالى’dan **عَسَى** vaciptir; Allah تعالى’nın şu sözü gibi: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].

(**عسب**) **العين** ve **السين** ve **الباء**; mânasıyla tekil üç kelimedir; onlardan neredeyse hiçbir şey dallanmaz. Birincisi: atın ve başkasının aşımı; ikincisi: **عَسِيب الذَّنَب**; üçüncüsü: uçan şeylerden bir tür.
Birincisi **العَسْب**: dediler ki o, atın ve başkasının aşımıdır. Sonra buna hamledildi; ta ki **العَسْب** üzerine alınan kira, onunla adlandırıldı. Hadiste, onun صلى الله عليه وآله وسلم **عَسْب الفَحْل**’den nehyettiği vardır. Öyleyse **العَسْب**: **العَسْب** üzerine alınan kiradır; komşuluk sebebiyle onun adıyla adlandırıldı. **زُهير** dedi:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
Ve ondan **كثَيِّر**’in sözü:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
Atları vasfeder; ve onların, yorgunluktan karınlarındaki yavruları düşürdüklerini.
Diğeri **عَسِيب الذَّنَب**: onda kılın bittiği kemiktir. Ve onunla **عسيبُ النَّخْلة** benzetildi. O, düz olan yapraktır. Uzama ve doğruluk yolunda birbirine benzediler. Denir: **عَسِيبٌ** ve **أعْسِبَةٌ** ve **عُسُب**([18]) . Dedi:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
Ve **عَسِيب الرِّيشَة**; **عَسِيب النخلة**ye benzetilmiştir([20]) .
Üçüncü kelime: **اليَعْسوب**; **يَعْسوب النَّحل** onun melikidir. **أبو ذُؤيب** dedi:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
Cem‘i **يعاسيب**. Dedi:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
Ve zannettiler ki **اليَعسوبَ**: **الحَجَل**’den de bir türdür; ve çekirgeden bir türdür. Bu babtan olmayan şeylerdendir: **عَسِيبٌ**: bir dağın adıdır; **امرؤُ القيس** onun hakkında der:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])

(**عسج**) **العين** ve **السين** ve **الجيم**. Sahih bir kelimedir; denir ki **العَسْج** yürüyüşte boynu uzatmaktır. **جميل** dedi:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
Ve **ذو الرُّمَّة** dedi:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])

(**عسد**) **العين** ve **السين** ve **الدال**; sıhhatine dayanılacak bir şey yoktur; ancak onlar **عَسَدَ** derler; eğer cima ettiyse. Ve **العِسْوَدّة** derler: küçük bir hayvancık. Bir şey değildir.

(**عسر**) **العين** ve **السين** ve **الراء**; tek sahih bir asıldır; zorluğa ve şiddete delâlet eder. Öyleyse **العُسْر**: **اليُسْر**’ün zıddıdır. Ve azaltma da **عُسْرة**dir; çünkü iş ona dardır, şiddetlidir. Allah تعالى dedi: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. Ve **العَسَر**: muhalefet ve kıvrılmadır. Ve denir: **أمرٌ عَسِرٌ** ve **عَسير**. Ve **يومٌ عَسير**. Bazen derler: **رجُلٌ عَسِر**. **جرير** dedi:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
Ve derler: **عَسُرَ الأمْرُ** **عُسْراً** ve **عَسَراً** da. Ve dediler: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". Ve adam **أعسَرَ**; eğer **مَيْسرة**den **عُسْرة**ye geçtiyse. Ve ben onu **عسَرْتُه** **أعْسِرُه**; eğer o **مُعْسِرٌ** iken borcunu talep ettin ve onu **مَيسرتِه**ne kadar ertelemediysen. Ve denir: **عَسَّرْتُ عليه** **تعسيراً**; eğer ona muhalefet ettiysen. Ve **العُسْرى**: **اليُسْرَى**’nın zıddıdır; ve iş **تعسَّر** etti: kıvrıldı. Ve eğirmeye, karışıp da çözülmesine güç yetirilemediğinde: **قد تعَسَّر** denir. Ve **ابنَ أبي خالد**’i işittim; dedi: **ثعلب**’i işittim; dedi: iş **تعسَّر** eder **بالعين** ile; ve iplik **تَغَسَّر** eder, noktalı **الغين** ile. Ve denir: kadın **أعْسَرَت**; eğer doğumu ona zor olduysa. Ona beddua edilir; denir: **أعْسَرْتِ وآنَثْتِ**. Ona dua edilir: **أَيْسَرتِ وأذْكَرْت**. Ve denir: **العَسير**: yılı içinde gebe kalmayıp zorlanan ve güçleşen deve. **الأعشى** dedi:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
Ve terbiye edilmeden önce binilen deveye: **عَوْسرانيَّة** denir. Bu, dediğimizdendir: harflerinin artması, mânada artmaya delâlet eder.
Ve sol eliyle iş yapan kimseye: **أعْسَر** denir. Ve **العُسْرى**: o, sol eldir([28]); ancak ona **عُسْرى** adı verildi; çünkü onun üzerinde, sağ elde kolay olan şey zorlaşır. Ama ona **يُسْرى** adını vermeleri; bunun, uğur sayma yoluyla olduğu görülür; nasıl ki çorak yere **مفازة** denir; ve nasıl ki sokulana **سَلِيم** denir. Ve develerden **العاسِر**: koştuğunda kuyruğunu kaldırandır. Ben bunun, ancak huyunda bir **عَسَر**den olacağını sanırım; cem‘i **عَواسِر**. Dedi:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *
---------------------
([1]) Daha önce (بوم، ظل) içinde inşad edilmesi ve tahrici geçti.
([2]) Hadis, başka bir rivayetle Lisân’da.
([3]) Beyit, Lisân’da (عسف)da olduğu üzere Nebîh b. el-Haccâc’ındır.
([4]) Dîvânu Antara 164.
([5]) Dîvânu Ru’be 104 ve Lisân (سرر، عسق، عشق، فرك) ve Islahu’l-Mantık 9, 24, 111.
([6]) Asılda: "بحية".
([7]) Beyit, Dîvânında 29 (1881 baskı) Lebîd’indir ve Lisân (عسل، دبر); Lisân’da (دبر) bir defa Zeydü’l-Hayl’e nisbet edildi. **وشاره النحل**; arıdan **شاره**yi kastetti; aracı hazfederek geçişli kıldı; Allah تعالى’nın şu sözü gibi: ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلاً﴾ [الأعراف 155]. Beytin صدر’ı: * بأشهب من أبكار مزن سحابة *
([8]) Şemmâh’ındır; Dîvânında 29 ve Islahu’l-Mantık 398 ve Lisân (عسل) ve el-Muhassas (5: 14/17: 19). صدر’ı: * كأن عيون الناظرين يشوقها *
([9]) O, Ebû Züeyb el-Hüzelî’dir; Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (1: 142) ve Lisân (عسل، نمى).
([10]) Lisân’da: "عسله في الناس".
([11]) Beyit, Lisân’da (عسل، نسل)da olduğu üzere Lebîd’indir. Nâbiga el-Ca‘dî’ye de rivayet edilir.
([12]) Lisân’da (عسل) ve el-Muhassas’ta (4: 93) inşad etti. Ondan önce:
* قد صبحت والظل غض ما زحل *
([13]) Zarf ile, sıkışık olanların arasını ayırdı. Lisân’da (عسل)da صدر’ı:
* فرشني بخير لا أكون ومدحتي *
([14]) Beyit, Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (1: 192) ve Lisân (وهن)da olduğu üzere Sâ‘ide b. Cüeyye el-Hüzelî’nindir.
([15]) Lisân’da (عسا)da burada olduğu gibi inşad etti. Ve (صلخم)da: "عن صائك". (عسا)da ondan önce: * يهوون عن أركان عز أدرما *
([16]) Dîvânu Zuheyr 301 ve Lisân (عسب).
([17]) Lisân (عسب، ولق). **الوالقي** ve **ناصح**: iki atın adıdır.
([18]) Ve ayrıca **عسوب**; ve **عُسبان** ve **عِسبان**; **العين**’in zammı ve kesriyle; Lisân’da olduğu üzere.
([19]) **الأشاء**; bulut gibi: küçük hurmalar; tekili **أشاءة**. Asılda: "بين الأشياء".
([20]) **عسيب الريشة**: onun dış yüzü boyuna.
([21]) Beyit ve tahrici (عسل) içinde geçti.
([22]) Asılda: "أطرافها" tahriftir. Beyit, el-Mufaddaliyyât’ta (1: 121) Selâme b. Cendel’indir; Beyrut’ta basılı divanından düşmüştür.
([23]) Beyti vezir Ebû Bekir divanında rivayet etmedi. Lisân (عسب) ve Mu‘cemu’l-Buldân (عسيب) ve Şurûhu Sıktı’z-Zend 1741’de şu rivayetle vardır:
* أجارتنا إن الخطوب تنوب *
([24]) Lisân’da (عسج) Cerîr’e nisbet edildi; divanında yoktur.
([25]) Dîvânu Zî’r-Rumme 8 ve Lisân (عسج، وسج، نحز) "من جانبيها" rivayetiyle.
([26]) Dîvânu Cerîr 301 ve Lisân (عسر).
([27]) Dîvânu’l-A‘şâ 6 ve Lisân (عسر، حدر).
([28]) Asılda: "الشملى".

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع س ف
الرّكاب يعسفن الطريق ويعتسفنه ويتعسفنه أي يخبطنه على غير هداية‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ قد أعسف النازح المجهول معسفه في ظل أغضف يدعو هامه البوم وأخذوا في معاسف البيد ومعاميها‏.‏
وأخذه على عسف‏.‏
وسلطان عسوف وعسّاف‏.‏
وعسف فلانة‏:‏ غصبها نفسها‏.‏
وامرأة معسوفة‏.‏
ووقع عليه السيف فتعسفه إذا أصاب الصمم دون المفصل‏.‏
وهذا كلام فيه تعسف‏.‏
والدمع يعسف الجفون إذا كثر فجرى في غير مجاريه‏.‏
قال الطرماح‏:‏ عواسف أوساط الجفون يسقنها بمكتمن من لاعج الحزن واتنِ وبات فلان يعسف الليل عسفاً إذا خبطه في ابتغاء طلبته ومنه قولهم‏:‏ كم أعسف عليك أي كم أسعى عليك عاملاً لك متردداً في أشغالك كعاسف الليل‏.‏
ومازلت أعسف ضيعتكم أي أتردد في أشغالكم وما يصلحكم ومنه‏:‏ العسيف‏.‏
وأنشد يعقوب‏:‏ أطعت النفس في الشّهوات حتى أعادتني عسيفاً عبد عبد وسوف نعينك بوصفائنا وعسفائنا‏.‏

##### Türkçe

ع س ف
Binekler **يعسفن** yolu ve onu **يعتسفنه** ve onu **يتعسفنه**; yani onu, bir hidayet üzere olmaksızın döverek (yolunu şaşırarak) giderler.
Zü’r-Rumme dedi ki:
“قد أعسف النازح المجهول معسفه
في ظل أغضف يدعو هامه البوم”
Ve çölün **معاسف**lerine ve onun **معامي**lerine koyuldular.
Ve onu bir **عسف** üzere aldı.
Ve **عسوف** ve **عسّاف** bir sultan.
Ve **عسف** falancayı: onun nefsini zorla aldı.
Ve **معسوفة** bir kadın.
Ve kılıç onun üzerine düştü de onu **تعسفه** etti; eklem yerinin aşağısında, katı kemiğe isabet ettiği zaman.
Ve bu, içinde **تعسف** bulunan bir sözdür.
Ve gözyaşı, çoğaldığı zaman gözkapaklarını **يعسف** eder; böylece kendi akış yollarının dışında akar.
Et-Tırmâh dedi ki:
“عواسف أوساط الجفون يسقنها
بمكتمن من لاعج الحزن واتنِ”
Ve falanca, talebini arama isteğinde onu döverek (şaşırarak) geçtiği zaman, geceyi **يعسف** eder; **عسفاً**. Ve ondandır onların sözü: **كم أعسف عليك**; yani senin üzerine ne kadar koşuştururum; senin için çalışarak, işlerinde gidip gelerek; gecenin **عاسف**i gibi.
Ve sizin zayi‘atınızı **أعسف** etmeyi sürdürdüm; yani işlerinizde ve sizi ıslah eden şeyde gidip gelirim. Ve ondandır: **العسيف**.
Ya‘kūb inşad etti:
“أطعت النفس في الشّهوات حتى
أعادتني عسيفاً عبد عبد”
Ve seni, bizim **وصفائنا**mız ve bizim **عسفائنا**mız ile destekleyeceğiz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَسْفُ: السَّير بغير هداية والأخْذُ على غير الطريق، وكذلك التَّعَسُّفُ والاعْتِسافُ، والعَسْف: رُكوب المَفازَةِ وقطْعُها بغير قَصْد ولا هِداية ولا تَوَخِّي صَوْب ولا طَريق مَسْلوك. يقال: اعْتسف الطريقَ اعتِسافاً إذا قَطَعَه دون صوْب تَوَخّاه فأَصابه. والتعسِيفُ: السَّيْرُ على غير عَلَم ولا أَثرٍ. وعَسَفَ المَفازةَ: قَطَعَها كذلك ؛ ومنه قيل: رجل عَسوفٌ إذا لم يَقْصِد الحقِّ؛ وقول كثيِّر:
عَسُوق بأَجْواز الفَلا حِمْيَريّة
العَسُوف: التي تمرّ على غير هداية فتركب رأْسها في السير ولا يَثْنيها شيء. والعَسْفُ: ركوب الأَمر بلا تدبير ولا رَويّة، عسَفَه يَعْسِفُه عَسْفاً وتَعَسَّفَه واعْتَسَفه؛ قال ذو الرمة:
قد أَعْسِفُ النَّازِحَ المَجْهُولَ مَعْسِفُه
في ظِلِّ أَغْضَفَ، يَدْعُو هامَه البُومُ
ويروى: في ظل أَخْضَر، وأَنشد ابن الأَعرابي:
وعَسَفَتْ مَعاطِناً لم تَدْثُر
مدح إبلاً فقال: إذا ثبتت ثَفناتُها في الأَرض بَقِيَت آثارُها فيها ظاهرة لم تدْثُر، قال: وقيل ترد الظِّمء الثاني، وأَثَرُ ثفناتها الأَوَّل في الأَرض ومَعاطِنُها لم تدْثُر؛ وقال ذو الرمة:
ورَدْتُ اعْتِسافاً، والثُّرَيّا كأَنها،
على هامةِ الرأْس، ابن ماءٍ مُحَلِّقُ
وقال أَيضاً:
يَعْتَسِفانِ الليلَ ذا الحُيودِ
أَمّاً بكلِّ كوْكَبٍ حَريدِ
(* قوله «الحيود» كذا في الأصل هنا، وتقدم للمؤلف في مادة حرد: السدود.) وعسَف فلان فلاناً عَسْفاً: ظلَمه. وعسَف السلطانُ يَعْسِفُ واعْتَسَف وتعَسَّفَ: ظلَم، وهو من ذلك. وفي الحديث: لا تبلُغ شفاعتي إماماً عَسُوفاً أَي جائراً ظلُوماً. والعَسْف في الأَصل: أَن يأْخذ المسافر على غير طريق ولا جادّة ولا عَلَم فنقل إلى الظُّلم والجَوْر. وتعسَّف فلام فلاناً إذا ركبه بالظلم ولم يُنْصِفه. ورجل عَسُوف إذا كان ظلوماً. والعَسِيفُ: الأَجيرُ المُسْتهانُ به. وفي حديث أَبي هريرة، رضي اللّه عنه: أَن رجلاً جاء إلى النبي، صلى اللّه عليه وسلم، فقال: إنَّ ابْني كان عَسِيفاً على رجل كان معه وإنه زنى بامرأَته، أَي كان أَجيراً. والعُسَفاء: الأُجَراء، وقيل: العَسِيفُ الممْلوك المُسْتهان به؛ قال نبيه بن الحجّاج:أَطَعْتُ النفْسَ في الشَّهَواتِ حتى
أَعادَتْني عَسِيفاً، عَبدَ عَبْدِ
ويروى: أَطعت العِرْس، وهو فَعِيل بمعنى مفعول كأَسير أَو بمعنى فاعل كعليم من العَسْف الجَوْر والكفاية. يقال: هو يَعْسِفُهم أَي يَكْفِيهم. وكم أَعْسِفُ عليك أَي كم أَعْمَل لك، وقيل: كل خادم عَسِيف. وفي الحديث: لا تقتلوا عَسِيفاً ولا أَسيفاً. والأَسِيفُ: العَبْدُ، وقيل: الشيخ الفاني، وقيل: هو الذي تشتريه بمالِه، والجمع عُسَفاء على القياس، وعِسَفةٌ على غير القياس. وفي الحديث: أَنه بَعث سَرِيّة فنَهى عن قتل العُسَفاء والوُصَفاء، ويروى الأُسَفاء. واعْتَسَفَه: اتّخَذه عَسِيفاً. وعسَف البعيرُ يَعْسِفُ عَسْفاً وعُسوفاً: أَشرف على الموت من الغُدّة، فهو عاسِف، وقيل: العَسْف أَن يَتَنَفّس حتى تَقْمُصَ حَنْجَرتُه أَي تَنْتفخ؛ وأَما قول أَبي وجْزة السعْديّ:
واسْتَيْقَنَت أَنّ الصَّلِيفَ مُنْعَسِفْ
فهو من عَسْفِ الحَنْجرة إذا قَمَصَت للموت. وأَعْسَف الرجلُ إذا أَخذ بعيرَه العَسْفُ، وهو نفَسُ الموت؛ وناقة عاسِفٌ، بغير هاء: أَصابها ذلك. والعُساف للإبل: كالنِّزاع للإنسان. قال الأَصمعي: قلت لرجل من أهل البادية: ما العُساف؟ قال: حين تَقمُص حَنجرتُه أَي ترجف من النفَس؛ قال عامر بن الطفيل في قُرْزُل يوم الرَّقَم:
ونِعْم أَخُو الصُّعْلُوكِ أَمْسِ تَرَكْتُه
بتَضْرُعَ، يَمْري باليدينِ ويَعْسِف
وأَعسَف الرجلُ إذا أَخذ غلامَه بعمَل شديد، وأَعْسفَ إذا سار بالليل خَبطَ عَشْواء. والعَسْفُ: القَدَحُ الضخْم. والعُسوفُ: الأقْداح الكِبار.وعُسْفانُ: موضع وقد ذكر في الحديث؛ قال ابن الأَثير: هي قَرْية جامعة بين مكة والمدينة، وقيل: هي مَنْهلة من مَناهِل الطريق بين الجُحفة ومكة؛ قال الشاعر:
يا خَلِيلَيَّ ارْبَعا واسْـ
ـتَخْبِرا رَسْماً بعُسفانْ
والعَسّاف: اسم رجل.

##### Türkçe

**العَسْفُ**: hidayetsiz yürüyüş ve yol olmayan yerden alma; yine **التَّعَسُّفُ** ve **الاعْتِسافُ**. Ve **العَسْف**: maksatsız, hidayetsiz, bir yön gözetmeksizin ve gidilmiş bir yol olmaksızın çölü binmek ve onu katetmektir. Denir ki: **اعْتسف الطريقَ اعتِسافاً**: onu, gözettiği bir yön olmaksızın kestiğinde; sonra ona isabet ettiğinde. Ve **التعسِيفُ**: bir alâmet ve bir iz olmaksızın yürüyüştür. Ve **عَسَفَ المَفازةَ**: onu yine böyle kesti; bundan dolayı denildi: **رجل عَسوفٌ**: hakka kastetmediğinde; ve Kesîr’in sözü:
عَسُوق بأَجْواز الفَلا حِمْيَريّة

**العَسُوف**: hidayetsiz geçip giden; yürüyüşte başını alıp giden ve onu hiçbir şeyin döndüremediği (dişi)dir. Ve **العَسْفُ**: tedbirsiz ve düşüncesiz işi üstlenmektir; **عسَفَه يَعْسِفُه عَسْفاً** ve **تَعَسَّفَه** ve **اعْتَسَفه**; Zû’r-Rumme dedi:
قد أَعْسِفُ النَّازِحَ المَجْهُولَ مَعْسِفُه
في ظِلِّ أَغْضَفَ، يَدْعُو هامَه البُومُ

Ve rivayet olunur: **في ظل أَخْضَر**; ve İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:
وعَسَفَتْ مَعاطِناً لم تَدْثُر

Develeri övdü; dedi ki: dizlerinin nasırları yerde sabitlenince, izleri orada açık kalır, silinmez. Dedi ki: ve “ikinci susuzluğu giderir” denildi; ve diz nasırlarının ilk izi yerde iken ve yatak yerleri silinmemiş iken. Ve Zû’r-Rumme dedi:
ورَدْتُ اعْتِسافاً، والثُّرَيّا كأَنها،
على هامةِ الرأْس، ابن ماءٍ مُحَلِّقُ

Ve yine dedi:
يَعْتَسِفانِ الليلَ ذا الحُيودِ
أَمّاً بكلِّ كوْكَبٍ حَريدِ

(* Onun “**الحيود**” sözü, asılda burada böyledir; ve müellifin **حرد** maddesinde geçti: **السدود**.)

Ve **عسَف فلان فلاناً عَسْفاً**: ona zulmetti. Ve **عسَف السلطانُ يَعْسِفُ** ve **اعْتَسَف** ve **تعَسَّفَ**: zulmetti; ve o, bundandır. Ve hadiste: “Şefaatim, **عَسُوفاً** bir imama ulaşmaz”; yani haksız, çok zulmeden. Ve **العَسْف** aslında: yolcu, bir yol, bir cadde ve bir alâmet olmaksızın yola sapmasıdır; sonra zulme ve haksızlığa nakledildi. Ve **تعسَّف فلام فلاناً**: ona zulümle bindiğinde ve onu insafa getirmediğinde. Ve **رجل عَسُوف**: zalim olduğunda. Ve **العَسِيفُ**: hor görülen ücretli işçi. Ve Ebû Hureyre hadîsinde, Allah ondan razı olsun: bir adam Peygamber’e, Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun, geldi; dedi ki: “Şüphesiz oğlum, yanında bulunduğu bir adamın yanında **عَسِيفاً** idi ve onun karısıyla zina etti”; yani ücretli işçiydi. Ve **العُسَفاء**: ücretli işçiler; ve denildi: **العَسِيفُ** hor görülen memlûk; Nebîh b. el-Haccâc dedi:
أَطَعْتُ النفْسَ في الشَّهَواتِ حتى
أَعادَتْني عَسِيفاً، عَبدَ عَبْدِ

Ve rivayet olunur: **أَطعت العِرْس**. Ve o, mef‘ûl mânasında **فعيل**dir; **أَسير** gibi; yahut fâil mânasında; **عليم** gibi; **العَسْف**ten: zulüm ve kifayet. Denir ki: **هو يَعْسِفُهم**: yani onlara kifayet eder. Ve **وكم أَعْسِفُ عليك**: yani senin için ne kadar iş yaparım; ve denildi: her hizmetçi **عَسِيف**tir. Ve hadiste: “Bir **عَسِيفاً** da bir **أَسيفاً** da öldürmeyin.” Ve **الأَسِيفُ**: köle; ve denildi: fânî ihtiyar; ve denildi: malıyla satın aldığın kimsedir. Ve cem‘i, kıyasa göre **عُسَفاء**, kıyas dışı olarak **عِسَفةٌ**dur. Ve hadiste: onun bir seriyye gönderdiği, sonra **العُسَفاء** ve **الوُصَفاء**nın öldürülmesini yasakladığı; ve **الأُسَفاء** diye rivayet olunur. Ve **اعْتَسَفَه**: onu **عَسِيفاً** edindi. Ve deve **عسَف البعيرُ يَعْسِفُ عَسْفاً وعُسوفاً**: guddeden (şişten) ölümün eşiğine geldi; o hâlde o **عاسِف**tir. Ve denildi: **العَسْف**: nefes almasıdır; ta ki gırtlağı sıçrasın; yani şişsin. Amma Ebû Vecze es-Sa‘dî’nin sözü:
واسْتَيْقَنَت أَنّ الصَّلِيفَ مُنْعَسِفْ

O, ölüm için sıçradığında gırtlağın **عَسْف**ındandır. Ve **أَعْسَف الرجلُ**: devesini **العَسْف** aldığında; ve o, ölüm nefesidir. Ve **ناقة عاسِفٌ** (ه’siz): ona bu isabet etti. Ve develer için **العُساف**: insan için **النِّزاع** gibidir. el-Asma‘î dedi: Bedevîlerden bir adama dedim: “**ما العُساف؟**” Dedi ki: “Gırtlağının sıçradığı vakit”; yani nefesten titrediği. Âmir b. et-Tufeyl’in er-Rakam günü Kurzul hakkında sözü:
ونِعْم أَخُو الصُّعْلُوكِ أَمْسِ تَرَكْتُه
بتَضْرُعَ، يَمْري باليدينِ ويَعْسِف

Ve **أَعسَف الرجلُ**: oğlanını ağır bir işle aldığında. Ve **أَعْسَفَ**: geceleyin, körün rastgele vuruşu gibi yürüdüğünde. Ve **العَسْفُ**: büyük kadeh. Ve **العُسوفُ**: büyük kadehler. Ve **عُسْفانُ**: bir yerdir; ve hadiste zikredilmiştir. İbnü’l-Esîr dedi: O, Mekke ile Medine arasında toplayıcı bir köydür; ve denildi: o, Cuhfe ile Mekke arasındaki yol menzillerinden bir menzildir. Şair dedi:
يا خَلِيلَيَّ ارْبَعا واسْـ
ـتَخْبِرا رَسْماً بعُسفانْ

Ve **العَسّاف**: bir adamın adıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع س ف * * العَسْفُ * الأخذ على غير الطريق وبابه ضرب وكذا * التَّعَسُّفُ * و * الاعْتِسَافُ * و * العَسُوفُ * الظلوم و * العَسِيفُ * الأجير و * عُسْفَانُ * موضع

##### Türkçe

* ع س ف * * **العَسْفُ** * yolun dışında olarak alma; babı **ضرب**’dır; bunun gibi * **التَّعَسُّفُ** * ve * **الاعْتِسَافُ** *; ve * **العَسُوفُ** * zalim; ve * **العَسِيفُ** * ücretli işçi; ve * **عُسْفَانُ** * bir yer.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عسف عن الطريق يعسف عسفا: مال وعدل وسار بغير هداية ولا توخى صوب، كاعتسف وتعسف يقال: اعتسف الطريق اعتسافا، وتعسفه: إذا قطعه دون صوب توخاه فأصابه. أو عسفه: خبطه في ابتغاء حاجة على غير هداية قال ابن دريد: هذا هو الأصل، ومنه قول ذي الرمة:
  قد أعسف النازح المجهول معسفهفي ظل أغضف يدعو هامه البوم ثم كثر حتى قيل: عسف السلطان: إذا ظلم. وقال ابن الأثير: العسف في الأصل: أن يأخذ المسافر على غير طريق ولا جادة ولا علم، فنقل إلى الظلم والجور. وعسف فلانا: استخدمه، كاعتسفه: اتخذه عسيفا، يقال: كم أعسف لك? أي: كم أعمل لك: أي أسعى عليك عاملا لك، مترددا عليك، كعاسف الليل. وعسف ضيعتهم: رعاها، وكفاهم أمرها وتردد فيما يصلحها. وعسف عليه، وله: أي عمل له. وعسف البعير يعسف عسفا وعسوفا، فهو عاسف: أشراف على الموت من الغدة، فجعل يتنفس فترجف حنجرته. وناقة عاسف بلا هاء، نقله الجوهري عن ابن السكيت وبها عسفات محركة وعساف، كغراب قال الأصمعي: قلت لرجل من أهل البادية: ما العساف? قال: حين تقمص حنجرته: أي ترجف النفس. والعسف: نفس الموت قالوا: العساف للإبل كالنزاع للإنسان، قال عامر بن الطفيل في قرزل يوم الرقم:
  ونعم أخو الصعلوك أمس تركته                      بتضرع يكبو لليدين ويعسـف والعسف: القدح الضخم نقله الجوهري، والجمع العسوف، وكذلك العس، وقد تقدم. والعسف: الاعتساف بالليل يبغي طلبة نقله الصاغاني، ومنه قول الشاعر:
  إذا أراد عسفه تعسفا والعسيف: الأجير نقله الجوهري، وأنشد الليث وابن فارس في المقاييس لأبي دواد الإيادي: كالعسيف المربوع شل جمالا ما له دون منزل من مبيت وكلاهما روى المربوع والرواية:
  كالعسيف المرعوب شل قلاصا                      ما له دون منهل من مـبـات وقبله:
  لا توقى الدهاس من حدم اليو                      م ولا المنتضى من الخبرات وقيل: العسيف: العبد المستعان به هكذا في سائر النسخ، وصوابه، والمستهان به، كما هو نص العباب واللسان، وقال نبيه بن الحجاج:
  أطعت النفس في الشهوات حتى                      أعادتني عسيفا عـبـد عـبـد

  وهو فعيل بمعنى فاعل كعليم، من عسف له: إذ عمل له أو فعيل بمعنى مفعول كأسير من عسفه: إذا استخدمه كما تقدم، وجمعه على فعلاء، على القياس في الوجهين، نحو قولهم: علماء وأسراء، وفي الحديث:  لا تقتلوا عسيفا ولا أسيفا  والأسيف: العبد، وقيل: هو الشيخ الفاني، وقيل: كل خادم عسيف، وفي الحديث:  أنه بعث سرية، فنهى عن قتل العسفاء والوصفاء  . وعسفان، كعثمان: ع، على مرحلتين من مكة حرسها الله تعالى لمن قصد المدينة على ساكنها السلام، قال عنترة:
  كأنها حين صدت مـا تـكـلـمـنـا                      ظبي بعسفان ساجي الطرف مطروف وقال ابن الأثير: هي قرية جامعة بين مكة والمدينة، وقيل: هي منهلة من مناهل الطريق بين الجحفة ومكة، قال الشاعر:
  يا خليلي أربعا واس                      تخبرا رسما بعسفان وأعسف الرجل: أخذ بعيره نفس الموت عن ابن الأعرابي. قال: وأعسف أيضا: إذا أخذ غلامه بعمل شديد: قال: وأعسف: إذا سار بالليل خبط عشواء. قال: وأعسف: إذا لزم الشرب في القدح الكبير كل ذلك نقله ابن الأعرابي. وعسفه: أي بعيره تعسيفا: أتعبه بالسير. وتعسفه: ظلمه أو ركبه بالظلم، ولم ينصفه. وانعسف: انعطف، ومنه قول أبي وجزة:
  واستيقنت أن الصليف منعسف الصليف: عرض العنق. والعسوف: الظلوم ومنه الحديث:  لا تبلغ شفاعتي إماما عسوفا  أي، جائرا ظلوما.
 ومما يستدرك عليه: عسف المفازة عسفا: قطعها على غير هداية. وناقة عسوف: تركب رأسها في السير، ولا يثنيها شيء. والتعسيف: السير على غير علم ولا أثر. والعسف: ركوب الأمر بلا تدبر ولا روية، وكذلك التعسف، والاعتساف. واعتسفه: ركبه بالظلم. ويجمع العسيف أيضا على عسفة، بكسر ففتح، على غير قياس. والعسوف: إشراف البعير على الموت، وسموا عسافا، وكشداد. ويقال: أخذوا في معاسف البيد وسلطان عساف: جائر. وعسف فلانة: غصبها نفسها، وامرأة معسوفة. ويقال: وقع عليه السيف فتعسفه: أي أصاب الصميم دون المفصل. والدمع يعسف الجفون: إذا كثر فجرى في غير مجاريه، كما في الأساس.

##### Türkçe

**عسف** yoldan sapar, **يعسف** **عسفا**: meyletti ve saptı; hidayetsiz yürüdü ve doğruluğu gözetmedi; **اعتسف** ve **تعسف** gibi. Denilir: **اعتسف الطريق اعتسافا** ve **تعسفه**: onu, gözettiği bir doğruluk olmaksızın kestiği zaman; sonra ona isabet eder. Yahut **عسفه**: bir ihtiyacı aramada, hidayetsiz olarak onu rastgele vurdu. İbn Düreyd dedi: bu asıldır; ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
  “Uzağa giden, bilinmeyen, onu **معسفه** ile **أعسف** etti;
  Sarkan bir gölgede; baykuş onun başını çağırır.”
Sonra çoğaldı; nihayet denildi: **عسف السلطان**: zulmettiği zaman. İbnü’l-Esîr dedi: **العسف** asılda: yolcunun, yol olmayan, cadde olmayan ve bilgi olmayan bir şey üzere almasıdır; sonra zulme ve haksızlığa nakledildi. Ve **عسف فلانا**: onu çalıştırdı; **اعتسفه** gibi: onu **عسيفا** edindi. Denilir: **كم أعسف لك?** yani: senin için ne kadar çalışırım; yani: senin üzerine, senin için çalışan olarak koşarım; sana gidip gelerek; **عاسف الليل** gibi. Ve **عسف ضيعتهم**: onu güttü; onun işini onlara kâfi kıldı ve onu ıslah eden şeyde gidip geldi. Ve **عسف عليه، وله**: yani onun için çalıştı. Ve **عسف البعير يعسف عسفا وعسوفا**; o halde o **عاسف**tir: bezeden dolayı ölüme yaklaşmıştır; derken nefes alır, boğazı titrer. Ve **ناقة عاسف** (ه olmaksızın); Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti; ve onda, harekeli olarak **عسفات** ve **عساف** vardır; **غراب** gibi. Asmaî dedi: Bedevîlerden bir adama dedim: **العساف** nedir? Dedi: boğazı sıçradığı zaman; yani nefes titrer. Ve **العسف**: ölüm nefesidir. Dediler: develer için **العساف**, insan için **النزاع** gibidir. Âmir b. et-Tufeyl’in, Yevmü’r-Rakm’da Kurzul hakkında sözü:
  “Evet, dün bıraktığım serserinin kardeşi;
  İki ele kapanarak yalvarışla düşer ve **يعسـف** eder.”
Ve **العسف**: büyük kadeh; Cevherî nakletti; çoğulu **العسوف**tur; ve aynı şekilde **العس**; ve daha önce geçti. Ve **العسف**: geceleyin **الاعتساف**; bir talep arar; Sâgânî nakletti; ve ondan şairin sözü:
  “Onun **عسفه**sini istediği zaman, **تعسفا** eder.”
Ve **العسيف**: ücretli işçi; Cevherî nakletti. Leys ve İbn Fâris, **المقاييس**’te Ebû Duvâd el-İyâdî’den şu beyti okudular:
“Dörtte bir paylı **العسيف** gibi; develerini sürükledi;
Onun için bir geceleme menzilinden başka yoktur.”
İkisi de **المربوع** rivayet etti; rivayet ise:
  “Korkutulmuş **العسيف** gibi; dişi develeri sürükledi;
  Onun için bir su başından başka bir geceleme yoktur.”
Ve ondan önce:
  “Bugünün sertliğinden **الدهاس** korunmaz;
  Ve tecrübelerden seçilmiş olan da korunmaz.”
Ve denildi: **العسيف**: kendisiyle yardım istenen köle; işte böyle, diğer nüshalarda. Doğrusu ise: hor görülen; **العباب** ve **اللسان**’ın nassı olduğu üzere. Nebîh b. el-Haccâc dedi:
  “Nefse şehvetlerde itaat ettim; nihayet
  Beni **عسيفا** yaptı: kölenin kölesi.”

O, **فعيل**dir; **عليم** gibi **فاعل** mânasında; **عسف له**’dan: onun için çalıştığı zaman. Yahut **فعيل** mânasında **مفعول**; **أسير** gibi; **عسفه**’den: onu çalıştırdığı zaman; daha önce geçtiği üzere. Çoğulu, iki vecihte de kıyas üzere **فعلاء** üzerine gelir; onların “**علماء** ve **أسراء**” demeleri gibi. Hadiste: “**لا تقتلوا عسيفا ولا أسيفا**”. Ve **الأسيف**: köledir. Ve denildi: o, tükenmiş ihtiyardır. Ve denildi: her hizmetçi **عسيف**tir. Ve hadiste: “O, bir seriyye gönderdi; sonra **العسفاء** ve **الوصفاء**’ın öldürülmesini yasakladı.” **عسفان**, **عثمان** gibi: Mekke’den iki merhale uzaklıkta bir yer; Allah Teâlâ onu, Medine’yi kasteden için korusun; onun sakinlerine selâm olsun. Antere dedi:
  “Sanki o, yüz çevirdiği vakit bizimle konuşmazken,
  **بعسفان**’da, bakışı sakin, gözleri sürmeli bir ceylan.”
İbnü’l-Esîr dedi: o, Mekke ile Medine arasında toplayıcı bir köydür. Ve denildi: o, Cuhfe ile Mekke arasındaki yol menzillerinden bir menheldir. Şair dedi:
  “Ey iki dostum, durun ve
  **بعسفان**’da bir izi haber alın.”
Ve **أعسف الرجل**: devesini ölüm nefesi aldı; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: ve **أعسف** ayrıca: oğlanını şiddetli bir işle tuttuğu zaman. Dedi: ve **أعسف**: geceleyin körlemesine rastgele yürüdüğü zaman. Dedi: ve **أعسف**: büyük kadehte içmeye devam ettiği zaman. Bunların hepsini İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve **عسفه**: yani devesini, **تعسيفا**: yürüyüşle onu yordu. Ve **تعسفه**: ona zulmetti yahut ona zulümle bindi; ona insaf etmedi. Ve **انعسف**: kıvrıldı; Ebû Vecze’nin sözü ondan:
  “Ve yakînen bildim ki **الصليف** **منعسف**tir.”
**الصليف**: boynun yanıdır. Ve **العسوف**: çok zulmeden; ve ondan hadis: “Şefaatim, **إماما عسوفا**ya ulaşmaz”; yani haksız, zulmeden.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **عسف المفازة عسفا**: onu hidayetsiz olarak kesti. Ve **ناقة عسوف**: yürüyüşte başını diker; hiçbir şey onu döndürmez. Ve **التعسيف**: ilim ve iz olmaksızın yürüyüştür. Ve **العسف**: işi, tedebbür ve reviyye olmaksızın üstlenmektir; ve aynı şekilde **التعسف** ve **الاعتساف**. Ve **اعتسفه**: ona zulümle bindi. Ve **العسيف** ayrıca **عسفة** üzerine de cem‘ edilir; kesre sonra fetha ile; kıyas dışı. Ve **العسوف**: devenin ölüme yaklaşmasıdır; ve onu **عسافا** diye adlandırdılar; **شداد** gibi. Ve denilir: **معاسف البيد**e girdiler. Ve **سلطان عساف**: haksız. Ve **عسف فلانة**: onu kendisine zorla aldı; ve **امرأة معسوفة**. Ve denilir: kılıç onun üzerine düştü de onu **تعسفه** etti; yani eklem yerinin değil, tam ortanın isabet etti. Ve gözyaşı **يعسف الجفون**: çoğaldığı zaman, sonra kendi mecraları dışında aktığı zaman; **الأساس**’ta olduğu gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَسَفَ فِى الأَمْرِ
1 عَسَفَ فِى الأَمْرِ ذ , (Msb,) [aor. عَسِفَ ,] inf. n. عَسْفٌ, (TA,) He did the affair [or he acted in it] without consideration; (Msb, TA; *) and ↓ تعسّف and ↓ اعتسف have the like meaning: (Msb, * TA:) whence what next follows. (Msb.) ― -b2- عَسَفَ الطَّرِيقَ He travelled the road not following a right direction: (Msb:) [or you say,] عَسَفَ عَنِ الطَّرِيقِ, (O, K,) aor. عَسِفَ , (K,) inf. n. عَسْفٌ; (TA;) and ↓ اعتسف, and ↓ تعسّف; (O, K;) he declined from the road, (O, K, TA,) and journeyed without direction and without pursuing a right course: (TA:) or عَسَفَ الطَّرِيقَ (K, * TA) he travelled the road, (K, TA,) seeking an object of want, (TA,) without direction: (K, TA:) and ↓ اعتسفهُ, and ↓ تعسّفه, he travelled it without aiming at and hitting upon a right course: (TA:) and عَسَفَ الفَلَاةَ, (Mgh,) or المَفَازَةَ, inf. n. as above, (TA,) he traversed, or crossed, the desert, or waterless desert, without direction, (Mgh, TA,) and without any travelled road; as also ↓ اعتسفها: (Mgh:) or عَسْفٌ signifies the taking a course not along the road, (S, IAth, O, TA,) and without knowledge: (IAth, TA:) this is said by IAth to be the primary meaning: (TA:) or, accord. to IDrd, the primary meaning is the travelling the road without direction: (O:) and ↓ الاِعْتِسَافُ signifies the taking a course at random, without direction and without knowledge. (Ham p. 613.) And one says, بَاتَ يَعْسِفُ اللَّيْلَ, inf. n. as above, He passed the night journeying therein without direction, seeking a thing. (Msb.) And عَسْفٌ [alone] signifies The going round about by night seeking an object of quest, or desire. (O, K.) [See also 2, and 4.] ― -b3- Hence, i. e. from the frequent usage of the verb in its primary sense, عَسَفَ فُلَانٌ فُلَانًا, meaning Such a one treated, or used, such a one wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically; (O;) as also ↓ تعسّفهُ: (O, * K:) and عَسَفَ السُّلْطَانُ (O, K) i. e. [The Sultلn, or ruling power,] acted wrongfully, unjustly, &c.: (K:) inf. n. as above. (IAth, Mgh, TA.) ― -b4- And [hence,] عَسَفَ فُلَانَةَ He violated such a woman. (TA.) ― -b5- And الدَّمْعُ يَعْسِفُ الجُفُونَ (assumed tropical:) The tears are copious so that they flow in other than their [proper] channels. (A, TA.) ― -b6- And عَسَفَهُ, aor. and inf. n. as above, He took him, or it, with strength, or force. (Msb.) ― -b7- And عَسَفَهُ He took him as a servant, (O, K, TA,) or an عَسِيف; (TA;) as also ↓ اعتسفهُ. (O, K, TA.) ― -b8- عَسَفَ عَلَيْهِ and لَهُ He worked, or wrought, for him [as a hired servant]. (K.) One says, كَمْ أَعْسِفُ عَلَيْكَ (O) or لَكَ (TA) i. e. [How long shall I] work for thee, (O, TA,) and earn, or gain, for thee, going repeatedly to and fro for thee like him who goes round about in the night seeking an object of quest, or desire? (TA.) ― -b9- And عَسَفَ ضَيْعَتَهُمْ, (K,) aor. as above, (O,) He kept, minded, or managed, their estate, and ordered its affairs in their stead, (O, K, TA,) and went to and fro occupied in that which should put it [or keep it] in a good, or right, state. (TA.) -A2- عَسْفٌ signifies also The breathing of death, (O, K.) And عَسَفَ, (O, K,) aor. عَسِفَ , inf. n. عَسْفٌ (O, TA) and عُسُوفٌ, (TA,) said of a camel, (O, K,) He was at the point of death, and had [the affection, or disease, termed] عُسَاف: or, as some say, he had the affection, or disease, termed غُدَّة [q.v.]: (O:) or he was at the point of death by reason of the [affection, or disease, termed] غُدَّة, and began to breathe [or pant] so that his حَنْجَرَة [or head of the windpipe] became convulsed. (K.) [See also عَزَفَ.]

تَعْسِيفٌ
2 تَعْسِيفٌ ذ The journeying without any sign of the way and without track; (TA;) and so ↓ تَعَسُّفٌ. (TA in art. سمت: see a verse cited in the first paragraph of that art.) [See also 1, and 4.] -A2- عسّفهُ, inf. n. as above, He fatigued, or jaded, him, (O, K, TA,) namely, his camel, (O, TA,) by journeying. (TA.)

اعسف
4 اعسف ذ He journeyed by night, [going at random, in a headstrong and reckless manner,] like the weak-sighted she-camel that beats the ground with her fore feet as she goes along, not guarding herself from anything. (IAar, O, K, TA.) [See also 1, and 2.] ― -b2- And He punished his young man with hard work. (IAar, O, K.) -A2- Also He (a man, O) had his camel taken with the breathing of death, (IAar, O, K,) termed العَسْف. (IAar, O.) -A3- And He kept to drinking from the large cup or bowl [termed عَسْف]. (IAar, O, K.)

5 تَعَسَّفَ see 1, first quarter, in three places: and see 2. ― -b2- تَعَسُّفٌ in language is from عَسَفَ الفَلَاةَ, [and the like,] expl. above: (Mgh:) it signifies [in its general application The using, or use of, a discommendable license in language: and particularly vague, or vagueness of, expression; or] the making language to accord with [or to hear] a meaning which it does not plainly indicate. (KT.) ― -b3- See also 1, third quarter. ― -b4- [Hence,] one says, وَقَعَ عَلَيْهِ السَّيْفُ فَتَعَسَّفَهُ i. e. [The sword fell upon him, and] hit the bone that was the main stay of the limb, falling short of the joint. (TA.)

انعسف
7 انعسف ذ It bent, or inclined; syn. انعطف. (O, K.) Hence, (TA,) Aboo-Wejzeh says,
↓ وَاسْتَيْقَنَتْ أَنَّ الصَّلِيفَ مُنْعَسِفْ
meaning [And she knew, or became sure, that] the side of the week [was bending, or inclining]. (O, TA.)

8 اـِعْتَسَفَ see 1, in six places.

عَسْفٌ
عَسْفٌ ذ [inf. n. of 1, q. v. passim. -A2- Also] A large drinking-cup or bowl; (S, O, K, TA;) like عُسٌّ: pl. عُسُوفٌ. (TA.)

عَسَفَاتٌ
عَسَفَاتٌ ذ : see what next follows.

عُسَافٌ
عُسَافٌ ذ , in a camel, as expl. by As on the authority of an Arab of the desert, is [The suffering experienced] when the حَنْجَرَة [or bead of the windpipe] is convulsed (تَرْجُفُ, O, or تَقْمُصُ, i. e. تَرْجُفُ, S) by the breathing (S, O) at death: (O) they say that it is to camels like نِزَاعٌ to man. (TA.) One says of a she-camel, بِهَا عُسَافٌ (O, K) and ↓ عَسَفَاتٌ, (K,) meaning In her is the suffering expl. above: (O:) or the [affection, or disease, termed] غُدَّة (O, K) occasioning her to be at the point of death and to breathe [or pant] so that her حَنْجَرَة is convulsed. (K.)

عَسُوفٌ
عَسُوفٌ ذ Travelling without following a right direction; [as also ↓ عَاسِفٌ; and, app., in like manner, ↓ عِسِّيفٌ, but in an intensive sense, occurring in a verse of Esh-Shenfarà, (see Dc Sacy 's Chrest. Ar., see. ed., ii. 359-60,) but not found by me in any of the lexicons:] pl. عُسُفٌ, like as رُسُلٌ is pl. of رَسُولٌ. (Msb.) Applied to a she-camel as meaning That goes along at random, heedlessly, or in a headlong manner, not obeying a guide to the right course, and that is not turned by anything. (TA.) ― -b2- And [hence,] Acting wrongfully, unjustly, injuriously, or tyrannically; syn. جَائِرٌ: (TA:) or one who acts wrongfully, &c., much, or often; syn. ظَلُومٌ: (S, Mgh, O, * K, TA:) and ↓ عَسَّافٌ also has the former [or rather the latter] meaning. (TA.) ― -b3- And One who takes with strength, or force; and so, but in an intensive sense, ↓ عَسَّافٌ. (Msb.)

عَسِيفٌ
عَسِيفٌ ذ A hired man; a hireling: (S, Mgh, O, Msb, K:) or a slave who is held in light, or mean, estimation, or in contempt: (O, L, TA:) in the K, المُسْتَعَانُ بِهِ is erroneously put for المُسْتَهَانُ بِهِ, the reading in the O and L: (TA:) a poet says, (O,) namely, Nubeyh Ibn-El-Hajjلj, (TA,)
أَطَعْتُ النَّفْسَ فِى الشَّهَوَاتِ حَتَّى
أَعَادَتْنِى عَسِيفًا عَبْدَ عَبْدِ
[I obeyed the soul in respect of appetites until it rendered me a despised bondman, a slave of a slave]: (O, TA:) it is of the measure فَعِيلٌ in the sense of the measure فَاعِلٌ, from عَسَفَ لَهُ meaning “ he worked for him; ” or in the sense of the measure مَفْعُولٌ, from عَسَفَهُ meaning “ he took him as a servant: ” (K: [and the like is said in the O:]) pl. عُسَفَآءُ (S, Mgh, O, Msb) and عِسَفَةٌ, which latter is anomalous. (TA.)

عَسَّافٌ
عَسَّافٌ ذ : see عَسُوفٌ, last two sentences.

عِسِّيفٌ
عِسِّيفٌ ذ : see عَسُوفٌ, first sentence.

عَاسِفٌ
عَاسِفٌ ذ : see عَسُوفٌ. -A2- Also, applied to a she-camel, (Aboo-Yoosuf, S, O, K,) without ة, (O,) as well as to a he-camel, (TA,) At the point of death, and having [the affection, or disease, termed] عُسَاف: or, as some say, having the affection, or disease, termed غُدَّة [q. v.]: (O:) or at the point of death by reason of the غُدَّة, and beginning to breathe [or pant] (Aboo-Yoosuf, S, K) so that the حَنْجَرَة [or head of the windpipe] becomes convulsed. (K.)

هُوَ رَاكِبُ التَّعَاسِيفِ
هُوَ رَاكِبُ التَّعَاسِيفِ ذ means He is one who has no known place of aim, or pursuit: (Msb in art. ركب:) the last word is app. pl. of تَعْسَافٌ, which is of a form common to triliteral-radical verbs, in general. (Msb in the present art.)

مَعْسِفٌ
مَعْسِفٌ ذ A place in which one travels without direction: (O, TA:) [in which is no sign of the way nor any track: pl. مَعَاسِفُ:] one says, أَخَذُوا فِى مَعَاسِفِ البِيدِ [They took their way in the tracts of the deserts, or of the waterless deserts, in which one travels without direction]. (TA.)

مَعْسُوفَةٌ
مَعْسُوفَةٌ ذ , applied to a woman, Violated. (TA.)

مُنْعَسِفٌ
مُنْعَسِفٌ ذ part. n. of 7, q. v. (O, TA.)

##### Türkçe

**عَسَفَ فِى الأَمْرِ**
1 **عَسَفَ فِى الأَمْرِ** ذ , (Msb,) [muzârîsi **عَسِفَ** ,] mastar ismi **عَسْفٌ**, (TA,) işi [yahut onda davrandı] düşünmeksizin yaptı; (Msb, TA; *) ve ↓ **تعسّف** ve ↓ **اعتسف** de bunun benzeri mânâdadır: (Msb, * TA:) buradan, aşağıda gelen şey. (Msb.) ― -b2- **عَسَفَ الطَّرِيقَ** yolu doğru bir istikamet izlemeksizin katetti: (Msb:) [yahut dersin ki,] **عَسَفَ عَنِ الطَّرِيقِ**, (O, K,) muzârîsi **عَسِفَ** , (K,) mastar ismi **عَسْفٌ**; (TA;) ve ↓ **اعتسف**, ve ↓ **تعسّف**; (O, K;) yoldan saptı, (O, K, TA,) ve istikametsiz ve doğru bir güzergâhı takip etmeksizin yolculuk etti: (TA:) yahut **عَسَفَ الطَّرِيقَ** (K, * TA) yolu katetti, (K, TA,) bir ihtiyaç nesnesi arayarak, (TA,) istikametsiz: (K, TA:) ve ↓ **اعتسفهُ**, ve ↓ **تعسّفه**, onu doğru bir güzergâhı hedeflemeksizin ve ona rastlayıp isabet ettirmeksizin katetti: (TA:) ve **عَسَفَ الفَلَاةَ**, (Mgh,) yahut **المَفَازَةَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, (TA,) çölü yahut susuz çölü, istikametsiz, (Mgh, TA,) ve hiçbir işlek yol olmaksızın geçti; bunun gibi ↓ **اعتسفها**: (Mgh:) yahut **عَسْفٌ** yol üzerinde olmayan bir güzergâhı tutmayı ifade eder, (S, IAth, O, TA,) ve bilgisizce: (IAth, TA:) IAth bunun aslî mânâ olduğunu söylemiştir: (TA:) yahut, IDrd’ye göre, aslî mânâ yolu istikametsiz katetmektir: (O:) ve ↓ **الاِعْتِسَافُ** rastgele, istikametsiz ve bilgisizce bir güzergâh tutmayı ifade eder. (Ham p. 613.) Ve denir: **بَاتَ يَعْسِفُ اللَّيْلَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, geceyi onun içinde istikametsiz yolculuk ederek, bir şey arayarak geçirdi. (Msb.) Ve **عَسْفٌ** [yalnız başına] geceleyin bir aranan yahut istenen nesneyi arayarak dolanıp durmayı ifade eder. (O, K.) [Bkz. ayrıca 2 ve 4.] ― -b3- Buradan, yani fiilin aslî mânâsında çokça kullanılmasından, **عَسَفَ فُلَانٌ فُلَانًا**, falanca falancaya haksız, zulümkâr, zarar verici yahut zorba bir muamele etti demektir; (O;) bunun gibi ↓ **تعسّفهُ**: (O, * K:) ve **عَسَفَ السُّلْطَانُ** (O, K) yani [sultan yahut hükümran güç] haksız, zulümkâr vb. davrandı: (K:) mastar ismi yukarıdaki gibi. (IAth, Mgh, TA.) ― -b4- Ve [buradan,] **عَسَفَ فُلَانَةَ** falanca kadına tecavüz etti. (TA.) ― -b5- Ve **الدَّمْعُ يَعْسِفُ الجُفُونَ** (farazî mecaz:) gözyaşları çoktur; öyle ki [asıl] mecraları dışında akar. (A, TA.) ― -b6- Ve **عَسَفَهُ**, muzârî ve mastar ismi yukarıdaki gibi, onu yahut onu/onu kuvvetle yahut zorla aldı. (Msb.) ― -b7- Ve **عَسَفَهُ** onu hizmetçi olarak aldı, (O, K, TA,) yahut bir **عَسِيف**; (TA;) bunun gibi ↓ **اعتسفهُ**. (O, K, TA.) ― -b8- **عَسَفَ عَلَيْهِ** ve **لَهُ** onun için [ücretli hizmetçi olarak] çalıştı. (K.) Denir: **كَمْ أَعْسِفُ عَلَيْكَ** (O) yahut **لَكَ** (TA) yani [ne kadar süre] senin için çalışacağım, (O, TA,) ve senin için kazanacağım; geceleyin aranan yahut istenen bir nesneyi arayan kimse gibi senin için tekrar tekrar gidip gelerek? (TA.) ― -b9- Ve **عَسَفَ ضَيْعَتَهُمْ**, (K,) muzârîsi yukarıdaki gibi, (O,) onların mülkünü/çiftliğini gözetti, baktı yahut idare etti ve onun işlerini onların yerine düzenledi, (O, K, TA,) ve onu iyi yahut doğru bir hâle koyacak [yahut onu o hâlde tutacak] şeyle meşgul olarak gidip geldi. (TA.) -A2- **عَسْفٌ** ayrıca ölmenin nefesini ifade eder, (O, K.) Ve **عَسَفَ**, (O, K,) muzârîsi **عَسِفَ** , mastar ismi **عَسْفٌ** (O, TA) ve **عُسُوفٌ**, (TA,) deve hakkında söylenir, (O, K,) ölümün eşiğinde oldu ve [**عُسَاف** denilen] illet/hastalığa yakalandı: yahut, bazılarının dediğine göre, **غُدَّة** [bkz.] denilen illet/hastalığa yakalandı: (O:) yahut **غُدَّة** sebebiyle ölümün eşiğinde oldu ve nefes alıp vermeye [yahut solumaya] başladı; öyle ki onun **حَنْجَرَة**’si [yahut soluk borusunun başı] kasılıp titredi. (K.) [Bkz. ayrıca **عَزَفَ**.]

**تَعْسِيفٌ**
2 **تَعْسِيفٌ** ذ yolun hiçbir alâmeti ve hiçbir iz olmaksızın yolculuk etmek; (TA;) ve bunun gibi ↓ **تَعَسُّفٌ**. (TA, md. **سمت**’te: o maddenin birinci paragrafında zikredilen bir beyte bak.) [Bkz. ayrıca 1 ve 4.] -A2- **عسّفهُ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, onu yordu, bitkin düşürdü, (O, K, TA,) yani onun devesini, (O, TA,) yolculuk ederek. (TA.)

**اعسف**
4 **اعسف** ذ geceleyin yolculuk etti, [rastgele, inatçı ve pervasız bir tarzda,] zayıf görüşlü dişi deve gibi; yürürken ön ayaklarıyla yere vurur, kendisini hiçbir şeyden sakınmaz. (IAar, O, K, TA.) [Bkz. ayrıca 1 ve 2.] ― -b2- Ve genç adamını ağır iş ile cezalandırdı. (IAar, O, K.) -A2- Ayrıca o (bir adam, O) devesinin ölüm nefesiyle, (IAar, O, K,) **العَسْف** denilen şeyle tutulmasına sebep oldu. (IAar, O.) -A3- Ve büyük kadehten yahut çanaktan [**عَسْف** denilen] içmeye devam etti. (IAar, O, K.)

5 **تَعَسَّفَ**: 1’e bak, birinci çeyrekte, üç yerde: ve 2’ye bak. ― -b2- **تَعَسُّفٌ** dilde **عَسَفَ الفَلَاةَ**’dan [ve benzerinden]dir; yukarıda açıklanmıştır: (Mgh:) [genel kullanımında dilde kınanır bir serbestliği kullanmak; ve özellikle ifadenin muğlaklığı yahut muğlaklık; yahut] dili, açıkça delâlet etmediği bir mânâya uydurmak [yahut onu o mânâyı işitir hâle getirmek] demektir. (KT.) ― -b3- Ayrıca 1’e bak, üçüncü çeyrek. ― -b4- [Buradan,] denir: **وَقَعَ عَلَيْهِ السَّيْفُ فَتَعَسَّفَهُ** yani [kılıç onun üzerine düştü ve] ekleme varmadan, eklemin berisinde kalarak, uzvun ana dayanağı olan kemiğe isabet etti. (TA.)

**انعسف**
7 **انعسف** ذ eğildi yahut meyletti; eş anlamlısı **انعطف**. (O, K.) Buradan, (TA,) Aboo-Wejzeh der ki,
↓ **وَاسْتَيْقَنَتْ أَنَّ الصَّلِيفَ مُنْعَسِفْ**
yani [ve o bildi yahut kesin olarak anladı ki] haftanın yanı eğiliyor yahut meylediyor. (O, TA.)

8 **اـِعْتَسَفَ**: 1’e bak, altı yerde.

**عَسْفٌ**
**عَسْفٌ** ذ [1’in mastar ismidir; her yerde bkz. -A2- Ayrıca] büyük bir içme kadehi yahut çanağı; (S, O, K, TA;) **عُسٌّ** gibi: çoğulu **عُسُوفٌ**. (TA.)

**عَسَفَاتٌ**
**عَسَفَاتٌ** ذ : aşağıda gelen şeye bak.

**عُسَافٌ**
**عُسَافٌ** ذ , deve hakkında, As’ın bir çöl Arabı rivayetine dayanarak açıkladığı üzere, ölüm anındaki nefes alma (S, O) sebebiyle **حَنْجَرَة**’nin [yahut soluk borusunun başının] kasılıp titremesi (O’da **تَرْجُفُ**, yahut **تَقْمُصُ**, yani **تَرْجُفُ**, S) sırasında [çekilen ıstırap]tır: (O) derler ki bu, develer için, insana **نِزَاعٌ** gibidir. (TA.) Dişi deve hakkında denir: **بِهَا عُسَافٌ** (O, K) ve ↓ **عَسَفَاتٌ**, (K,) yani onda yukarıda açıklanan ıstırap vardır: (O:) yahut onu ölümün eşiğinde bırakan ve nefes alıp vermesine [yahut solumasına] sebep olan, öyle ki **حَنْجَرَة**’si kasılıp titreyen, [**غُدَّة** denilen] illet/hastalık. (K.)

**عَسُوفٌ**
**عَسُوفٌ** ذ doğru bir istikamet izlemeksizin yolculuk eden; [bunun gibi ↓ **عَاسِفٌ**; ve görünüşe göre aynı şekilde, fakat şiddet mânâsında, Esh-Shenfarà’nın bir beytinde geçen ↓ **عِسِّيفٌ**, (bkz. Dc Sacy’nin Chrest. Ar., 2. baskı, ii. 359-60,) fakat sözlüklerin hiçbirinde bulamadım:] çoğulu **عُسُفٌ**, tıpkı **رُسُلٌ**’ün **رَسُولٌ**’ün çoğulu olması gibi. (Msb.) Dişi deveye, rastgele, aldırışsız yahut atılgan bir tarzda giden; doğru güzergâha kılavuzun sözünü dinlemeyen; ve hiçbir şeyin onu çevirmediği mânâsıyla uygulanır. (TA.) ― -b2- Ve [buradan,] haksız, zulümkâr, zarar verici yahut zorba davranan; eş anlamlısı **جَائِرٌ**: (TA:) yahut haksız vb. çok yahut sık yapan kimse; eş anlamlısı **ظَلُومٌ**: (S, Mgh, O, * K, TA:) ve ↓ **عَسَّافٌ** da önceki [daha doğrusu sonraki] mânâya da sahiptir. (TA.) ― -b3- Ve kuvvetle yahut zorla alan kimse; ve bunun gibi, fakat şiddet mânâsında, ↓ **عَسَّافٌ**. (Msb.)

**عَسِيفٌ**
**عَسِيفٌ** ذ ücretli adam; ücretli işçi: (S, Mgh, O, Msb, K:) yahut değersiz, aşağı görülen yahut hor tutulan köle: (O, L, TA:) K’de **المُسْتَعَانُ بِهِ** yanlışlıkla **المُسْتَهَانُ بِهِ** yerine konmuştur; O ve L’deki okunuş budur: (TA:) bir şair der ki, (O,) yani Nubeyh Ibn-El-Hajjلj, (TA,)
أَطَعْتُ النَّفْسَ فِى الشَّهَوَاتِ حَتَّى
أَعَادَتْنِى **عَسِيفًا** عَبْدَ عَبْدِ
[İştahlar hususunda nefse itaat ettim; nihayet beni hor görülen bir köle, bir kölenin kölesi hâline getirdi]: (O, TA:) **فَعِيلٌ** veznindedir; **فَاعِلٌ** vezni mânâsında, “onun için çalıştı” mânâsındaki **عَسَفَ لَهُ**’dan; yahut **مَفْعُولٌ** vezni mânâsında, “onu hizmetçi olarak aldı” mânâsındaki **عَسَفَهُ**’dan: (K: [ve benzeri O’da da söylenir:]) çoğulu **عُسَفَآءُ** (S, Mgh, O, Msb) ve **عِسَفَةٌ**; bu ikincisi şâzdır. (TA.)

**عَسَّافٌ**
**عَسَّافٌ** ذ : **عَسُوفٌ**’a bak, son iki cümle.

**عِسِّيفٌ**
**عِسِّيفٌ** ذ : **عَسُوفٌ**’a bak, ilk cümle.

**عَاسِفٌ**
**عَاسِفٌ** ذ : **عَسُوفٌ**’a bak. -A2- Ayrıca, dişi deveye uygulanır, (Aboo-Yoosuf, S, O, K,) ة olmaksızın, (O,) erkek deveye de olduğu gibi, (TA,) ölümün eşiğinde olan ve [**عُسَاف** denilen] illet/hastalığa sahip olan: yahut, bazılarının dediğine göre, **غُدَّة** [bkz.] denilen illet/hastalığa sahip olan: (O:) yahut **غُدَّة** sebebiyle ölümün eşiğinde olan ve nefes alıp vermeye [yahut solumaya] başlayan, (Aboo-Yoosuf, S, K) öyle ki **حَنْجَرَة** [yahut soluk borusunun başı] kasılıp titrer. (K.)

**هُوَ رَاكِبُ التَّعَاسِيفِ**
**هُوَ رَاكِبُ التَّعَاسِيفِ** ذ şu demektir: onun bilinen bir hedef yahut takip yeri yoktur: (Msb, md. **ركب**’te:) son kelime görünüşe göre **تَعْسَافٌ**’un çoğuludur; bu ise genel olarak ثلاثي köklü fiillerde yaygın bir kalıptandır. (Msb, bu maddede.)

**مَعْسِفٌ**
**مَعْسِفٌ** ذ istikametsiz yolculuk edilen bir yer: (O, TA:) [içinde yolun hiçbir alâmeti ve hiçbir iz olmayan: çoğulu **مَعَاسِفُ**:] denir: **أَخَذُوا فِى مَعَاسِفِ البِيدِ** [istikametsiz yolculuk edilen çöl yahut susuz çöl kesimlerinde yola koyuldular]. (TA.)

**مَعْسُوفَةٌ**
**مَعْسُوفَةٌ** ذ , kadına uygulanır, tecavüze uğramış. (TA.)

**مُنْعَسِفٌ**
**مُنْعَسِفٌ** ذ 7’nin ism-i fâilidir; bkz. (O, TA.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَسَفَ
عَسَفَ I ( n. ac. عَسْف 1 ,  تَعْسَاْف 62 ),
a.  Was unjust, oppressive, tyrannical.

b.  Took into his service.

c.  Took by force, seized upon.

d.  [ 'Ala or La ], Worked for.

e.  [ acc. or Min ], Swerved, wandered from ( the road ); journeyed at random.

f.  [ Fī ], Acted, spoke at random.

عَسَّفَ
عَسَّفَ II ,
a.  Overworked, tired out.

b.  [ coll. ], Dusted, brushed away the cobwebs.

أَعْسَفَ
أَعْسَفَ IV ,
a.  Oppressed, tyrannized over; overworked.

b.  Lost his way in the darkness.

تَعَسَّفَ
تَعَسَّفَ V ,
a.  see I (e) .

b.  Oppressed, tyrannized over.

اِنْعَسَفَ
اِنْعَسَفَ VII ,
a.  Was bent.

اِعْتَسَفَ
اِعْتَسَفَ VIII ,
a.  see I (b) .

b.  [ acc. ],  see I (e) .

c.  [ acc. &  Bi ], Forced, compelled to.

عَسْف
عَسْف 1 ,
a.  Injustice, oppression; violence.

b.  Death.

عَسِيْف
عَسِيْف 25 , ( pl. عُسَفَآءُ 43 ),
a.  Labourer; hireling; bondsman, serf, thrall.

عَسُوْف
عَسُوْف 26 ,
a.  Unjust, oppressive, tyrannical, cruel; oppressor, tyrant.

عَسَّاْف
عَسَّاْف 28 ,
a.  see 26 .

عَسْفًا
عَسْفًا
a.  Unjustly; forcibly; by violence.

##### Türkçe

**عَسَفَ**
**عَسَفَ** I ( i. is. **عَسْف** 1 , **تَعْسَاْف** 62 ),
a. Zalim oldu, baskıcı oldu, zorba oldu.

b. Onu hizmetine aldı.

c. Zorla aldı, ele geçirdi.

d. [ **'Ala** veya **La** ], İçin çalıştı.

e. [ mef'ûl veya **Min** ], (yoldan) saptı, uzaklaştı; rastgele yolculuk etti.

f. [ **Fī** ], Rastgele davrandı, rastgele konuştu.

**عَسَّفَ**
**عَسَّفَ** II ,
a. Aşırı çalıştırdı, yordu.

b. [ topluluk ], Toz aldı, örümcek ağlarını süpürüp attı.

**أَعْسَفَ**
**أَعْسَفَ** IV ,
a. Zulmetti, zorbalık etti; aşırı çalıştırdı.

b. Karanlıkta yolunu kaybetti.

**تَعَسَّفَ**
**تَعَسَّفَ** V ,
a. I (e)’ye bak.

b. Zulmetti, zorbalık etti.

**اِنْعَسَفَ**
**اِنْعَسَفَ** VII ,
a. Eğildi.

**اِعْتَسَفَ**
**اِعْتَسَفَ** VIII ,
a. I (b)’ye bak.

b. [ mef'ûl ], I (e)’ye bak.

c. [ mef'ûl ve **Bi** ], Zorladı, mecbur etti.

**عَسْف**
**عَسْف** 1 ,
a. Zulüm, baskı; şiddet.

b. Ölüm.

**عَسِيْف**
**عَسِيْف** 25 , ( çoğ. **عُسَفَآءُ** 43 ),
a. İşçi; ücretli işçi; köle, serf, kul, esir.

**عَسُوْف**
**عَسُوْف** 26 ,
a. Zalim, baskıcı, zorba, acımasız; zalim, zorba.

**عَسَّاْف**
**عَسَّاْف** 28 ,
a. 26’ya bak.

**عَسْفًا**
**عَسْفًا**
a. Zalimce; zorla; şiddetle.
