# عسف — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%81/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عسف

عسف عن الطريق يعسف عسفا: مال وعدل وسار بغير هداية ولا توخى صوب، كاعتسف وتعسف يقال: اعتسف الطريق اعتسافا، وتعسفه: إذا قطعه دون صوب توخاه فأصابه. أو عسفه: خبطه في ابتغاء حاجة على غير هداية قال ابن دريد: هذا هو الأصل، ومنه قول ذي الرمة:
  قد أعسف النازح المجهول معسفهفي ظل أغضف يدعو هامه البوم ثم كثر حتى قيل: عسف السلطان: إذا ظلم. وقال ابن الأثير: العسف في الأصل: أن يأخذ المسافر على غير طريق ولا جادة ولا علم، فنقل إلى الظلم والجور. وعسف فلانا: استخدمه، كاعتسفه: اتخذه عسيفا، يقال: كم أعسف لك? أي: كم أعمل لك: أي أسعى عليك عاملا لك، مترددا عليك، كعاسف الليل. وعسف ضيعتهم: رعاها، وكفاهم أمرها وتردد فيما يصلحها. وعسف عليه، وله: أي عمل له. وعسف البعير يعسف عسفا وعسوفا، فهو عاسف: أشراف على الموت من الغدة، فجعل يتنفس فترجف حنجرته. وناقة عاسف بلا هاء، نقله الجوهري عن ابن السكيت وبها عسفات محركة وعساف، كغراب قال الأصمعي: قلت لرجل من أهل البادية: ما العساف? قال: حين تقمص حنجرته: أي ترجف النفس. والعسف: نفس الموت قالوا: العساف للإبل كالنزاع للإنسان، قال عامر بن الطفيل في قرزل يوم الرقم:
  ونعم أخو الصعلوك أمس تركته                      بتضرع يكبو لليدين ويعسـف والعسف: القدح الضخم نقله الجوهري، والجمع العسوف، وكذلك العس، وقد تقدم. والعسف: الاعتساف بالليل يبغي طلبة نقله الصاغاني، ومنه قول الشاعر:
  إذا أراد عسفه تعسفا والعسيف: الأجير نقله الجوهري، وأنشد الليث وابن فارس في المقاييس لأبي دواد الإيادي: كالعسيف المربوع شل جمالا ما له دون منزل من مبيت وكلاهما روى المربوع والرواية:
  كالعسيف المرعوب شل قلاصا                      ما له دون منهل من مـبـات وقبله:
  لا توقى الدهاس من حدم اليو                      م ولا المنتضى من الخبرات وقيل: العسيف: العبد المستعان به هكذا في سائر النسخ، وصوابه، والمستهان به، كما هو نص العباب واللسان، وقال نبيه بن الحجاج:
  أطعت النفس في الشهوات حتى                      أعادتني عسيفا عـبـد عـبـد

  وهو فعيل بمعنى فاعل كعليم، من عسف له: إذ عمل له أو فعيل بمعنى مفعول كأسير من عسفه: إذا استخدمه كما تقدم، وجمعه على فعلاء، على القياس في الوجهين، نحو قولهم: علماء وأسراء، وفي الحديث:  لا تقتلوا عسيفا ولا أسيفا  والأسيف: العبد، وقيل: هو الشيخ الفاني، وقيل: كل خادم عسيف، وفي الحديث:  أنه بعث سرية، فنهى عن قتل العسفاء والوصفاء  . وعسفان، كعثمان: ع، على مرحلتين من مكة حرسها الله تعالى لمن قصد المدينة على ساكنها السلام، قال عنترة:
  كأنها حين صدت مـا تـكـلـمـنـا                      ظبي بعسفان ساجي الطرف مطروف وقال ابن الأثير: هي قرية جامعة بين مكة والمدينة، وقيل: هي منهلة من مناهل الطريق بين الجحفة ومكة، قال الشاعر:
  يا خليلي أربعا واس                      تخبرا رسما بعسفان وأعسف الرجل: أخذ بعيره نفس الموت عن ابن الأعرابي. قال: وأعسف أيضا: إذا أخذ غلامه بعمل شديد: قال: وأعسف: إذا سار بالليل خبط عشواء. قال: وأعسف: إذا لزم الشرب في القدح الكبير كل ذلك نقله ابن الأعرابي. وعسفه: أي بعيره تعسيفا: أتعبه بالسير. وتعسفه: ظلمه أو ركبه بالظلم، ولم ينصفه. وانعسف: انعطف، ومنه قول أبي وجزة:
  واستيقنت أن الصليف منعسف الصليف: عرض العنق. والعسوف: الظلوم ومنه الحديث:  لا تبلغ شفاعتي إماما عسوفا  أي، جائرا ظلوما.
 ومما يستدرك عليه: عسف المفازة عسفا: قطعها على غير هداية. وناقة عسوف: تركب رأسها في السير، ولا يثنيها شيء. والتعسيف: السير على غير علم ولا أثر. والعسف: ركوب الأمر بلا تدبر ولا روية، وكذلك التعسف، والاعتساف. واعتسفه: ركبه بالظلم. ويجمع العسيف أيضا على عسفة، بكسر ففتح، على غير قياس. والعسوف: إشراف البعير على الموت، وسموا عسافا، وكشداد. ويقال: أخذوا في معاسف البيد وسلطان عساف: جائر. وعسف فلانة: غصبها نفسها، وامرأة معسوفة. ويقال: وقع عليه السيف فتعسفه: أي أصاب الصميم دون المفصل. والدمع يعسف الجفون: إذا كثر فجرى في غير مجاريه، كما في الأساس.

### Türkçe

**عسف** yoldan sapar, **يعسف** **عسفا**: meyletti ve saptı; hidayetsiz yürüdü ve doğruluğu gözetmedi; **اعتسف** ve **تعسف** gibi. Denilir: **اعتسف الطريق اعتسافا** ve **تعسفه**: onu, gözettiği bir doğruluk olmaksızın kestiği zaman; sonra ona isabet eder. Yahut **عسفه**: bir ihtiyacı aramada, hidayetsiz olarak onu rastgele vurdu. İbn Düreyd dedi: bu asıldır; ve ondan, Zü’r-Rumme’nin sözü:
  “Uzağa giden, bilinmeyen, onu **معسفه** ile **أعسف** etti;
  Sarkan bir gölgede; baykuş onun başını çağırır.”
Sonra çoğaldı; nihayet denildi: **عسف السلطان**: zulmettiği zaman. İbnü’l-Esîr dedi: **العسف** asılda: yolcunun, yol olmayan, cadde olmayan ve bilgi olmayan bir şey üzere almasıdır; sonra zulme ve haksızlığa nakledildi. Ve **عسف فلانا**: onu çalıştırdı; **اعتسفه** gibi: onu **عسيفا** edindi. Denilir: **كم أعسف لك?** yani: senin için ne kadar çalışırım; yani: senin üzerine, senin için çalışan olarak koşarım; sana gidip gelerek; **عاسف الليل** gibi. Ve **عسف ضيعتهم**: onu güttü; onun işini onlara kâfi kıldı ve onu ıslah eden şeyde gidip geldi. Ve **عسف عليه، وله**: yani onun için çalıştı. Ve **عسف البعير يعسف عسفا وعسوفا**; o halde o **عاسف**tir: bezeden dolayı ölüme yaklaşmıştır; derken nefes alır, boğazı titrer. Ve **ناقة عاسف** (ه olmaksızın); Cevherî bunu İbnü’s-Sikkît’ten nakletti; ve onda, harekeli olarak **عسفات** ve **عساف** vardır; **غراب** gibi. Asmaî dedi: Bedevîlerden bir adama dedim: **العساف** nedir? Dedi: boğazı sıçradığı zaman; yani nefes titrer. Ve **العسف**: ölüm nefesidir. Dediler: develer için **العساف**, insan için **النزاع** gibidir. Âmir b. et-Tufeyl’in, Yevmü’r-Rakm’da Kurzul hakkında sözü:
  “Evet, dün bıraktığım serserinin kardeşi;
  İki ele kapanarak yalvarışla düşer ve **يعسـف** eder.”
Ve **العسف**: büyük kadeh; Cevherî nakletti; çoğulu **العسوف**tur; ve aynı şekilde **العس**; ve daha önce geçti. Ve **العسف**: geceleyin **الاعتساف**; bir talep arar; Sâgânî nakletti; ve ondan şairin sözü:
  “Onun **عسفه**sini istediği zaman, **تعسفا** eder.”
Ve **العسيف**: ücretli işçi; Cevherî nakletti. Leys ve İbn Fâris, **المقاييس**’te Ebû Duvâd el-İyâdî’den şu beyti okudular:
“Dörtte bir paylı **العسيف** gibi; develerini sürükledi;
Onun için bir geceleme menzilinden başka yoktur.”
İkisi de **المربوع** rivayet etti; rivayet ise:
  “Korkutulmuş **العسيف** gibi; dişi develeri sürükledi;
  Onun için bir su başından başka bir geceleme yoktur.”
Ve ondan önce:
  “Bugünün sertliğinden **الدهاس** korunmaz;
  Ve tecrübelerden seçilmiş olan da korunmaz.”
Ve denildi: **العسيف**: kendisiyle yardım istenen köle; işte böyle, diğer nüshalarda. Doğrusu ise: hor görülen; **العباب** ve **اللسان**’ın nassı olduğu üzere. Nebîh b. el-Haccâc dedi:
  “Nefse şehvetlerde itaat ettim; nihayet
  Beni **عسيفا** yaptı: kölenin kölesi.”

O, **فعيل**dir; **عليم** gibi **فاعل** mânasında; **عسف له**’dan: onun için çalıştığı zaman. Yahut **فعيل** mânasında **مفعول**; **أسير** gibi; **عسفه**’den: onu çalıştırdığı zaman; daha önce geçtiği üzere. Çoğulu, iki vecihte de kıyas üzere **فعلاء** üzerine gelir; onların “**علماء** ve **أسراء**” demeleri gibi. Hadiste: “**لا تقتلوا عسيفا ولا أسيفا**”. Ve **الأسيف**: köledir. Ve denildi: o, tükenmiş ihtiyardır. Ve denildi: her hizmetçi **عسيف**tir. Ve hadiste: “O, bir seriyye gönderdi; sonra **العسفاء** ve **الوصفاء**’ın öldürülmesini yasakladı.” **عسفان**, **عثمان** gibi: Mekke’den iki merhale uzaklıkta bir yer; Allah Teâlâ onu, Medine’yi kasteden için korusun; onun sakinlerine selâm olsun. Antere dedi:
  “Sanki o, yüz çevirdiği vakit bizimle konuşmazken,
  **بعسفان**’da, bakışı sakin, gözleri sürmeli bir ceylan.”
İbnü’l-Esîr dedi: o, Mekke ile Medine arasında toplayıcı bir köydür. Ve denildi: o, Cuhfe ile Mekke arasındaki yol menzillerinden bir menheldir. Şair dedi:
  “Ey iki dostum, durun ve
  **بعسفان**’da bir izi haber alın.”
Ve **أعسف الرجل**: devesini ölüm nefesi aldı; İbnü’l-A‘râbî’den. Dedi: ve **أعسف** ayrıca: oğlanını şiddetli bir işle tuttuğu zaman. Dedi: ve **أعسف**: geceleyin körlemesine rastgele yürüdüğü zaman. Dedi: ve **أعسف**: büyük kadehte içmeye devam ettiği zaman. Bunların hepsini İbnü’l-A‘râbî nakletti. Ve **عسفه**: yani devesini, **تعسيفا**: yürüyüşle onu yordu. Ve **تعسفه**: ona zulmetti yahut ona zulümle bindi; ona insaf etmedi. Ve **انعسف**: kıvrıldı; Ebû Vecze’nin sözü ondan:
  “Ve yakînen bildim ki **الصليف** **منعسف**tir.”
**الصليف**: boynun yanıdır. Ve **العسوف**: çok zulmeden; ve ondan hadis: “Şefaatim, **إماما عسوفا**ya ulaşmaz”; yani haksız, zulmeden.

Ve kendisine istidrâk edilenlerdendir: **عسف المفازة عسفا**: onu hidayetsiz olarak kesti. Ve **ناقة عسوف**: yürüyüşte başını diker; hiçbir şey onu döndürmez. Ve **التعسيف**: ilim ve iz olmaksızın yürüyüştür. Ve **العسف**: işi, tedebbür ve reviyye olmaksızın üstlenmektir; ve aynı şekilde **التعسف** ve **الاعتساف**. Ve **اعتسفه**: ona zulümle bindi. Ve **العسيف** ayrıca **عسفة** üzerine de cem‘ edilir; kesre sonra fetha ile; kıyas dışı. Ve **العسوف**: devenin ölüme yaklaşmasıdır; ve onu **عسافا** diye adlandırdılar; **شداد** gibi. Ve denilir: **معاسف البيد**e girdiler. Ve **سلطان عساف**: haksız. Ve **عسف فلانة**: onu kendisine zorla aldı; ve **امرأة معسوفة**. Ve denilir: kılıç onun üzerine düştü de onu **تعسفه** etti; yani eklem yerinin değil, tam ortanın isabet etti. Ve gözyaşı **يعسف الجفون**: çoğaldığı zaman, sonra kendi mecraları dışında aktığı zaman; **الأساس**’ta olduğu gibi.
