# عسق (ع-س-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Ayn Sin Kaf

- Harfler: ع - س - ق
- Kur'an'da: 1 geçiş · 1 ayet · 1 sîga
- 7 sözlük

_Bu bir edat; komşulukları genel ve zayıf anlam taşır._

## Sîgalar (1)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/siga/%D8%B9%D8%B3%D9%82.md) | عسق | Ayn Sin Kaf | 1 | 1 | [42:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/ayet/42:2.md) |

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عسق |
| Yapı | Hurûf-ı mukattaa |
| Özel Durum | Sure başı bağımsız hecelenen harf grubu |
| Bağlamsal Yakın Kökler | حم, [كهيعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%8A%D8%B9%D8%B5.md), [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) |
| Zıt Kök | [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Şûrâ Suresi başında bağımsız ses birimleri olarak teker teker okunan üç harfli ilahi vahiy şifresi |
| Çekirdek Özet 2 | İlahi kelamın beşeri harflerle vahyedilmesine rağmen taklit edilemezliğini gösteren aşkın i'câz üslubu |
| Çekirdek Özet 3 | İnsan aklını vahiy karşısında dikkat, acz ve tefekküre sevk eden metafizik bilgi ve tenzil sembolü |
| Kritik Hata Riski | Harfleri çekimli bir fiil veya türemiş isim sayarak yapay sözlük anlamları yüklemek ya da asılsız ezoterik kehanetlere indirgemek |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عس | Gece dolaşmak, karanlığın çökmesi veya iz sürerek teftiş etmek anlamını taşıyan kök çekirdeği ([عسعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D8%B9%D8%B3.md), [عسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%81.md)) | ق | Hurûf-ı mukattaa yapısında türetimsel morfoloji işletilmediği için harf birleşimi kelime düzeyinde bir anlam daralması oluşturmaz; sözlük anlamı yerine tevkifî harf hecelemesi esastır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | İlahi ilmin, gayb kaynaklı bilginin ve basiretin tecellisi |
| س | Diken, destek; tutunma, dayanma, koruma | Vahyin sarsılmaz dayanağı, sağlam koruması ve ilahi hitabın nüfuz edişi |
| ق | Ufuktaki güneş, iğne deliği; dönme, toplanma, sınır | Vahyin ulaştığı nihai sınır, toplayıcı kudret ve hakikatin kesin çerçevesi |
| عسق | İlahi ilim ve basiret kaynağından çıkan vahiy mesajının, sarsılmaz bir koruma ve nüfuz ile nihai hedefe ve hakikat sınırına ulaştırılması |  |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Hurûf-ı mukattaa olması sebebiyle bedensel veya somut nesnel bir ilk fiziksel anlamı tespit edilmemiştir; klasik lügat geleneğinde müstakil bir kök olarak vazedilmediği kaydedilir |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Veri bulunamadı |
| Erken Arapça kullanım | Klasik Arap dilinde harflerin bu dizilimde müstakil bir kelime olarak kullanımı tespit edilmemiş olup erken kullanım Kur'an vahyiyle sabit olan kıraat tevkifine dayanır |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Tehzîbü’l-Luğa, Lisânü’l-Arab.

### Sami etimolojik katman

Arap dili ve Sami dil ailesinde عسق dizilimi, ortak leksikal bir kök olarak değil, alfabenin bağımsız fonemlerinin art arda sıralanması şeklinde tecelli eder. Sami kök matrisinde ع (ayin), س (sameh/sin) ve ق (kof) sesleri asli ünsüzler arasında yer almakla birlikte, bu üç harfin birleşimiyle oluşmuş ortak bir Sami fiil kökü mevcut değildir. Kur'an-ı Kerim'de yer alan hurûf-ı mukattaa harfleri, Sami yazı geleneklerindeki epigrafik harf adlandırmalarıyla doğrudan örtüşür; nitekim okunuşları harflerin fonetik değerleriyle değil, alfabe sistemindeki müstakil isimleriyle («Ayn», «Sîn», «Kâf») gerçekleşir. Bu durum, ifadenin tarihsel kökeninin türetilmiş bir kelimeye değil, ses ve yazı birimlerinin aşkın bir ihtar ve tenbih amacıyla bağımsız olarak telaffuz edilmesine dayandığını göstermektedir.

Güven: Kesin

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Payne Smith.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Müstakil kök türetimi bulunmayan hece harfleri | Harflerin tek tek adlarıyla telaffuz edildiği tevkifî fonetik yapı | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Sami alfabe dizgesindeki harf isimleri | Ayin, sameh ve kof harflerinin kadim Sami alfabelerindeki adlarıyla uyumu | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Fonetik alfabe şifrelemesi dışında dil aileleri arası semantik aktarım tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Kitâbü’l-ʿAyn, Lisânü’l-Arab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عسق | Anlamlı | Hurûf-ı mukattaa | Şûrâ Suresi başında bağımsız hecelenen vahiy harfleri | Kur'an'da geçer |
| [عقس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%B3.md) | Anlamlı | Bükülmek, kıvrılmak | İpin veya boynuzun bükülmesi, tabiatta cimrilik ve sertlik bulunması | Kur'an'da geçmez |
| سعق | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bağımsız kök olarak kaydedilmemiştir | Kur'an'da geçmez |
| [سقع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B9.md) | Anlamlı | Çarpmak, vurmak, haykırmak | Başa darbe indirmek, horozun ötmesi veya soğuğun şiddeti | Kur'an'da geçmez |
| [قعس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B9%D8%B3.md) | Anlamlı | Göğsü öne çıkmak, sırtı çökmek | Sağlam duruş, boyun eğmeme veya göğsün öne doğru belirginleşmesi | Kur'an'da geçmez |
| [قسع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B3%D8%B9.md) | Anlamlı | Çabuk içmek, ezmek | Suyu bir dikişte bitirmek veya kabuğu kırmak | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عسق | Merkez | Vahyin fonetik açılışı | Heceleme yoluyla dikkat çeken üç harfli mukattaa şifresi | Kur'an'ın ilahi ses mimarisini doğrudan temsil eder |
| حم | Komşu | Vahiy girişi | Şûrâ Suresi'nin ilk ayetinde عسق harflerinden hemen önce gelen iki harfli mukattaa | Genellikle tenzilin azametini ve ilahi sıfatları haber verir |
| [كهيعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%87%D9%8A%D8%B9%D8%B5.md) | Komşu | Çok harfli mukattaa | Meryem Suresi başında beş harfli bağımsız vahiy şifresi | Kıssaların girişinde gaybî bilgiye zemin hazırlar |
| [طسم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B3%D9%85.md) | Komşu | Üç harfli mukattaa | Şuara ve Kasas sureleri başında peygamber kıssalarını önceleyen terkip | İlahi vahyin mucizevi mahiyetine dikkat çeker |
| [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) | Zıt | Açık ve sarîh beyan | Manası ilk işitilişte açıkça anlaşılan, gizemi bulunmayan muhkem lafızlar | عسق lafzının kapalı ve tefekküre sevk eden mahiyetinin zıddıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عسق | Hurûf-ı mukattaa | Tek tek telaffuz edilen sure başı harfleri | Kesin |
| Latince | Litterae disjunctae / Sigla sacra | Ayrık harfler / Kutsal harf işaretleri | Metin başındaki bağımsız harfleri karşılar ancak vahiy i'câzı boyutunu taşımaz | Muhtemel |
| İngilizce | Disjoined letters / Mysterious letters | Bağımsız harfler / Gizemli sure başı harfleri | Harflerin ayrık telaffuzunu açıklar, lisanî meydan okuma işlevini kısmen dışarıda bırakır | Güçlü |
| Almanca | Geheimnisvolle Buchstaben / Einzelbuchstaben | Ayrık harfler / Sure başlarındaki bağımsız işaretler | Fonetik ayrılığı ve anlam kapalılığını ifade eder | Güçlü |
| Fransızca | Lettres isolées / Lettres mystérieuses | Yalıtılmış harfler / Esrarlı harfler | Sure başındaki bağımsız heceleme karakterini sembolize eder | Güçlü |

Kaynak: Lane’s Lexicon, Oxford Arabic Dictionary.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عسق | Vahyin menşeine ve beşeri acziyete dikkat çeken tevkifî harf kümesi | Şûrâ Suresi'nin ikinci ayeti olarak, önceki ayetteki حم terkibini tamamlayan ve ardından gelen vahiy olgusuna (يوحي إليك) hazırlık yapan teheccî makamı (Şûrâ [42:2](https://lisan.digital/tr/ayet/42:2.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Kelamullahın mahiyeti ve i'câz | Kur'an'ın insanların bildiği harflerden teşekkül etmesine rağmen benzerinin getirilemeyişi ve müteşabihat meselesi | Vahyin beşer üstü ilahi bir kelam olduğunun tescili |
| Fıkıh | Tilavet ve ibadet hükümleri | Sure başındaki harflerin namazda okunması, müstakil ayet sayılıp sayılmaması ve mushaf yazım kuralları | Tevkifî kıraat ve tertil esası |
| Tefsir | Müteşabih ayetlerin tevili | Harflerin Allah'ın isimlerine, peygamberin sıfatlarına veya kıyamet alametlerine işaret edip etmediği tartışması | Sembolik anlamlar ile ilahi sırrı teslimiyetle kabul etme arasındaki denge |
| Hadis | Tilavet fazileti rivayetleri | Her bir harfin müstakil bir sevap kaynağı olduğuna dair genel mukattaa rivayetleri | Harflerin bizzat ses değerlerinin manevi üstünlüğü |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve nübüvvet | İlahi hitabın tenbih nidası | İdraki vahye hazırlama | Beşeri bilginin sınırını ilan ederek insanı teslimiyet ve dikkate sevk eder | Güçlü |
| İlmi | Epistemoloji ve dil felsefesi | Aşkın bilgi sembolü | Algı sınırını belirleme | Dilin yapı taşları olan seslerin, beşeri bilginin ötesindeki bir kaynağı temsil edebileceğini gösterir | Muhtemel |
| Siyasi | Otorite ve meşruiyet | Mutlak egemenlik mührü | Meşruiyetin kaynağını sabitleme | Hüküm ve vahyin yalnızca her şeye gücü yeten Allah'a ait olduğunu hatırlatır | Muhtemel |
| İktisadi | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Hurûf-ı mukattaa niteliği sebebiyle iktisadi bir işlev tespit edilmemiştir | Veri bulunamadı |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Kriptografik anahtar veya aksiyomatik sembol | Bir bilgi sistemini başlatan, kuralları önceden tanımlanmış ancak içeriği yalnızca sistemin kurucusu tarafından çözülebilen temel aksiyom | Muhtemel |
| Beşeri bilimler | Dikkat yoğunlaştırıcı sembolik işaret | İletişim teorisinde alıcıyı bir sonraki yüksek yoğunluklu mesaja tam odaklanmaya zorlayan ön uyarıcı kod | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Harfleri harfçilik (hurufilik), ebced veya cifr hesaplarıyla geleceğe dair siyasi ya da kozmik tarihler çıkaran bir kehanet aracına indirgemek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | İnsanların konuştuğu dilin ses birimleriyle konuşup onları aciz bırakan, vahyin kaynağının aşkınlığını gösteren edebî ve itikadî meydan okuma |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Sure başındaki harfleri yapay zorlamalarla bağlamından koparmak ve ardından gelen vahiy ve nübüvvet mesajını gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Vahyin insan diliyle gelmesine rağmen beşer kaynaklı olmadığını, dilin yapı taşları üzerinden i'câz ortaya koyarak muhatabı ilahi kelama teslim olmaya çağırdığını gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sure başlarında tenzil, vahiy, hikmet ve tevhid vurgusu yapan mukattaa ayetleri grubunda belirleyicidir |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Kur'an harflerinin tesadüfi dizilimler olduğu veya ezoterik hesaplarla kehanet üretmek için vahyedildiği yönündeki bâtıl yaklaşımları düzeltir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Arap alfabesinin teker teker telaffuz edilen üç bağımsız ses birimi (ع, س, ق).
- Soyut anlam: İlahi bilginin aşkınlığını, beşeri aklın idrak sınırını ve vahyin taklit edilemez fonetik otoritesini simgeleyen ilahi nida.
- Sistematik karşılık: Vahiy sisteminde muhatabın zihnini arındıran, dikkati en üst düzeye çıkaran ve mesajın ilahi menşeini tescil eden aşkın başlangıç kodu.
- LaTeX modeli: $$M = \{ \phi_1, \phi_2, \phi_3 \} \implies \Psi \xrightarrow{\delta} \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Modelde $\phi_1, \phi_2, \phi_3$ bağımsız fonemleri ($M$ kümesi olarak Ayn, Sîn ve Kâf harflerini); $\Psi$ vahiy öncesi tenbih ve dikkat durumunu; $\delta$ ilahi tevkif ile gerçekleşen i'câz geçişini; $\Omega$ ise muhatapta uyanan acziyet, tefekkür ve teslimiyet alanını temsil eder.

## Geçtiği ayetler (1 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%82/occurrences?meal=IK

### [Şura 42:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/ayet/42:2.md) — عسق

عسق

Meal (IK): Ayn, Sin, Kaf.

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والسين
)ع س ق، ق س ع، س ق ع مستعملات( عسق: العَسَقُ: لُزُقُ الشيء بالشيء. عَسِقَ بها عَسَقاً. وعَسِقْت النَّاقةُ بالفَحْلِ: أرَبَّتْ به ولازمتْهُ، قال رؤبة:
فَعَفَّ عن اسِرارَها بَعْدَ العَسَق
ويقال: في خُلُقه عُسْرٌ وعَسَقٌ أي التِواء يَصِفُه بسوء الخُلُقِ وسُوء المُعامَلِة. والعَسَق العُرْجُونُ الرَّديء "أَزْديَّةٌ" قعس:

القَعَسُ: نَقيض الحَدَبِ. قَعِسَ قَعَساً فهو أقعَسُ، والأنثى قَعْسَاءُ، وجَمعُه قعسٌ.
والقَعْسَاءُ من النَّمْلِ: الرَّافِعَةُ صَدْرَهَا وذنبها، ويجمعُ قُعْساً، وقَعْسَاوات على غلبةِ الصِّفَةِ.
القُعاسُ: التواءٌ يأخُذُ في العُنُقِ من ريحِ كأنما يَكْسِرُه إلى الوراء. ورجلٌ أقعَسُ: أي مَنيعٌ.
وعِزٌ أَقْعَسُ: ثابِتٌ مُمْتِنعٌ، قال العجاج:
والعِزَّةُ القَعْساء للأَعَزِّ
وقال:
تَقَاعَسَ العِزُّ بِنا فاقْعَنْسَا
والاقعِناس: التَّقَعُّسُ، شّبَّع السين بالسينِ للتوكيد. وتَقَاعَسَ فُلانٌ: إذا لم يَنفْذ ولم يَمضِ لما كُلِّفَ. والقَوْعَس: الغليظُ العُنُق الشديد الظَّهر من كُل شَيْء.
سقع: السُّقْعُ مُستْعَمْلَ في الصُّقْعِ في بابه.

##### Türkçe

باب العين و القاف والسين
(**ع س ق**، **ق س ع**، **س ق ع** kullanımlı olanlardır) **عسق**: **العَسَقُ**: şeyin şeyle yapışması. **عَسِقَ** onunla **عَسَقاً** (yapıştı). Ve **عَسِقْت** deve **بالفَحْلِ**: onunla üredi ve ona bitişik kaldı, Rü’be dedi ki:
فَعَفَّ عن اسِرارَها بَعْدَ العَسَق
Ve denilir: onun huyunda **عُسْرٌ** ve **عَسَقٌ** vardır; yani bir bükülme; onu kötü huy ve kötü muamele ile vasfeder. Ve **العَسَق** kötü **العُرْجُونُ**dur. “**أَزْديَّةٌ**” **قعس**:

**القَعَسُ**: kamburluğun zıddı. **قَعِسَ** **قَعَساً**; o hâlde o **أقعَسُ**tur; dişisi **قَعْسَاءُ**dır; çoğulu **قعسٌ**tur.
Ve karıncadan **القَعْسَاءُ**: göğsünü ve kuyruğunu kaldıran; **قُعْساً** ve sıfatın galebesi üzere **قَعْسَاوات** diye çoğul yapılır.
**القُعاسُ**: rüzgârdan boyunda meydana gelen bir bükülmedir; sanki onu arkaya doğru kırar. Ve **أقعَسُ** bir adam: yani sağlam/dirençli.
Ve **عِزٌ أَقْعَسُ**: sabit, imtina eden; el-‘Accâc dedi ki:
والعِزَّةُ القَعْساء للأَعَزِّ
Ve dedi ki:
تَقَاعَسَ العِزُّ بِنا فاقْعَنْسَا
Ve **الاقعِناس**: **التَّقَعُّسُ**tur; te’kîd için **السين**i **السين** ile şeddeli kıldı. Ve **تَقَاعَسَ** falan: kendisine yüklenen şeyi yerine getirmediği ve ilerlemediği zaman. Ve **القَوْعَس**: her şeyden boynu kalın, sırtı şiddetli olan.
**سقع**: **السُّقْعُ** kendi babında **الصُّقْعِ**de kullanılmıştır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَسِقَ به بالكسر، أي أُولِعَ به. ويقال لزمه ولزق به. وأنشد لرؤبة:
فَعَفَّ عن إسرارها بعدَ العَسَقْ
وكذلك تَعَسَّقَ به. قال رؤبة:
ألْفاً وحُبًّا طالَما تَعَسَّقا
وعَسَّقَت الناقةُ بالفحل، إذا أرَبَّتْ.

##### Türkçe

**عَسِقَ** onunla, kesre ile; yani ona tutuldu. Ve “ona yapıştı ve ona yapışıp kaldı” denir. Rü’be’den şu şiir okunmuştur:
فَعَفَّ عن إسرارها بعدَ **العَسَقْ**
Ve yine **تَعَسَّقَ** onunla (denir). Rü’be dedi:
ألْفاً وحُبًّا طالَما **تَعَسَّقا**
Ve dişi deve, erkek deveyle **عَسَّقَت**; **أرَبَّتْ** olduğu zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع السين
عسق ، عقس ، قعس ، سقع : مستعملة
عسق : أبو عبيد عن أبي عمرو : عَسِق به الشيءُ يَعسَق عَسَقاً ، إذا لصِق به .
ثعلبٌ عن ابن الأعرابي : عَسِقَ به وعَكِس به بمعنى واحد . قال : والعُسُق : المتشدِّدُون على غرمائهم في التقاضي . قال : والعُسُق : اللقَّاحون . والعُسُق : عراجين النَّخل ، واحدها عَسَق .
وقال الليث وابن دريد : هو العَسَق للعُرجون الرديّ . والعرب تقول : عَسِق بي جُعَلُ فلانٍ ، إذا ألحَّ عليه في شيء يطالبه به .
عقس : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الأعقَس من الرجال : الشديد السّكّة في شرائه وبيعه . قال : وليس هذا مذموماً لأنّه يخاف الغَبْن ومنه قول عمر في بعضهم : ( عَقِسٌ لَقِسٌ ) .
وقال أبو زيد : العَوقس : ضربٌ من النبت . وقد ذكره ابن دريد في ( كتابه ) وقال : هو العَسَق .
وقال الليث : في خُلُقه عَقَسٌ ، أي التواء .
قعس : أبو عبيد عن الأصمعيّ : عزّة قعساء : ثابتة قال : وقال أبو عمرو : الأقعَس : الذي في عُنقه انكبابٌ إلى ظهره . وقال ابن الأعرابيّ : الأقعس : الذي في ظهره انكبابٌ وفي عنقه ارتداد . وقال في موضع آخر : الأقعس الذي قد خرجتْ عَجيزتُه . وقال غيره : هو المنكبُّ على صدره . قال أبو العباس : والقول قول صاحبنا . وأنشد :
أقعس أبْزى في استه استئخار
أبو زيد : بعيرٌ أقعَس : في رجليه قِصَر وفي حاركه انصِباب .
وقال الأصمعيّ : ليل أقعَس : شديد . وتقاعسَ الليلُ ، إذا طال .
وقال أبو عبيدة : الأقعسان هما أقعَس ومُقاعِس ابنا ضَمرة ، من بني مُجاشع .
وقال أبو عبيد : المُقْعنسس : الشديد . قال : وهو المتأخِّر أيضاً .
وقال اللِّحياني : اقعنسس البعير وغيرُه ، إذا امتنع فلم يتبع . وكلُّ ممتنع فهو مقعنسس .
وقال الليث : القعَس : نقيض الحدَب . قال : والقعساء من النَّمل : الرّافعةُ صدرها وذنبَها . قال والقُعاس : التواءٌ يأخذ في العنق من ريح كأنها تهصره إلى ما وراءه . قال : والقَوعس : الغليظ العنق الشديد الظهر من كلِّ شيء . قال : والقَعْوَس : الشيخ الكبير .
وتقعْوَسَ البيت إذا تهدَّم . وتقعوسَ الشيخ ، إذا كبِر . ذكر ذلك أبو عبيدٍ عن الفراء .
سقع : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ قال : الأسقع : المتباعِد من الأعداء والحسَدة . وقال الخليل : كلُّ صادٍ تجيء قبل القاف وكل سينٍ تجيء قبل القاف فللعرب فيه لغتان : منهم من يجعلها سيناً ومنهم من يجعلها صاداً ، لا يبالون أمتصلة كانت بالقاف أو منفصلة ، بعد أن تكونا في كلمةٍ واحدة ، إلاّ أن الصاد في بعضٍ أحسنُ والسينَ في بعضها أحسن .
قال : والسُّقع : ما تحت الركية وجُولُها من نواحيها ، والجميع الأسقاع ، وكلُّ ناحيةٍ سُقْع وصُقْع ، والسين أحسن .
والعُقاب أسقع وأصقع . والأسقع : اسم طويئرٍ كأنّه عصفور في ريشه خضرةٌ ورأسه أبيض ، يكون بقُرب الماء . والجميع الأساقع . وإن أردت بالأسقَع نعتاً فالجميع السُّقْع .
قال : والسَّوقعة من العمامة والرداء والخِمار : الموضع الذي يلي الرأس ، وهو أسرعه وسَخاً ، بالسين أحسن . قال : ووَقْبة الثَّريد سَوقعة ، بالسين أحسن .
وقال أبو تراب : قال النضر : هو صُقْع الركيّة وأصقاعها ، لنواحيها . قال : ويقال سُقْع . والديك يسقَع ويَصقَع .
ثعلب عن ابن الأعرابي ، قال : ضاف رجلٌ من العرب رجلاً فقدَّم إليه ثريدةً وقال له المُضيف : لا تَصقَعها ولا تَقعَرْهَا ولا تَشرِمْها . قال : فقال له الضيف : فمن أين آكل ؟ قال : لا أدري . فانصرف جائعاً .
قلت : قوله لا تَصقَعْها ، أي لا تأكلها من أعلاها . وقوله لا تَقعَرها ، أي لا تبتدىء في أكلها من أسفلها . وقوله لا تشرِمْها ، أي تأكلها من حروفها وجوانبها . فلمَّا قال له المضيفُ ذلك لم يجد سبيلاً إلى أكلها .

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **السين**

**عسق** ، **عقس** ، **قعس** ، **سقع** : kullanımdadır

**عسق** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **عَسِق** onunla şey **يَعسَق** **عَسَقاً**; ona yapıştığı zaman.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **عَسِقَ** onunla ve **عَكِس** onunla, tek bir mânâdadır. Dedi ki: ve **العُسُق**: alacaklılarına karşı tahsilde sıkı davrananlar. Dedi ki: ve **العُسُق**: dölleyiciler. Ve **العُسُق**: hurma salkımı saplarıdır; onun teki **عَسَق**’tır.

Leys ve İbn Düreyd dedi: o, kötü (kalitesiz) salkım sapı için **العَسَق**’tır. Ve Araplar der: **عَسِق** bana falanın **جُعَلُ**’u; bir şeyde ona ısrar ettiği, kendisinden onu talep ettiği zaman.

**عقس** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: erkeklerden **الأعقَس**: alışında ve satışında pazarlığı şiddetli olan. Dedi: bu yerilmiş değildir; çünkü aldanmaktan korkar. Ve ondan, Ömer’in bazılarında sözü: ( **عَقِسٌ لَقِسٌ** ).

Ebû Zeyd dedi: **العَوقس**: bitkiden bir türdür. İbn Düreyd onu (kitabında) zikretti ve dedi: o, **العَسَق**’tır.

Leys dedi: onun huyunda **عَقَسٌ** vardır; yani bükülme.

**قعس** : Ebû Ubeyd, Asma‘î’den: **عزّة قعساء**: sabit. Dedi: Ebû Amr dedi: **الأقعَس**: boynunda sırtına doğru eğilme olan. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الأقعس**: sırtında eğilme ve boynunda geri çekilme olan. Başka bir yerde dedi: **الأقعس**: sağrısı çıkmış olan. Başkası dedi: o, göğsüne doğru eğilmiş olandır. Ebû’l-Abbâs dedi: söz, bizim sahibimizin sözüdür. Ve inşad etti:
أقعس أبْزى في استه استئخار

Ebû Zeyd: **بعيرٌ أقعَس**: bacaklarında kısalık ve hörgücünde aşağı doğru akma vardır.

Asma‘î dedi: **ليل أقعَس**: şiddetli. Ve **تقاعسَ** gece; uzadığı zaman.

Ebû Ubeyde dedi: **الأقعسان** ikisi, **أقعَس** ve **مُقاعِس**; Benî Mücâşi‘’den Damra’nın iki oğludur.

Ebû Ubeyd dedi: **المُقْعنسس**: şiddetli. Dedi: ve o, geri kalan (geride duran)dır da.

Lihyânî dedi: **اقعنسس** deve ve başkası; engel olup uymadığı zaman. Ve her engel olan, o **مقعنسس**’tir.

Leys dedi: **القعَس**: kamburluğun zıddıdır. Dedi: ve karıncadan **القعساء**: göğsünü ve kuyruğunu kaldıran. Dedi: ve **القُعاس**: rüzgârdan boyunda meydana gelen bir bükülmedir; sanki onu arkasına doğru büker. Dedi: ve **القَوعس**: her şeyden kalın boyunlu, güçlü sırtlı olan. Dedi: ve **القَعْوَس**: çok yaşlı ihtiyar.

Ve **تقعْوَسَ** ev; yıkıldığı zaman. Ve **تقعوسَ** ihtiyar; yaşlandığı zaman. Bunu Ebû Ubeyd, Ferrâ’dan zikretti.

**سقع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الأسقع**: düşmanlardan ve hasetçilerden uzak duran. Halîl dedi: her **صاد** ki **القاف**’tan önce gelir ve her **سين** ki **القاف**’tan önce gelir; Arapların onda iki lehçesi vardır: onlardan kimi onu **سين** yapar, kimi onu **صاد** yapar; **القاف** ile bitişik mi idi yoksa ayrı mı idi aldırmazlar; ikisi tek bir kelimede olduktan sonra; ancak **الصاد** bazısında daha güzeldir, **السين** de bazısında daha güzeldir.

Dedi: ve **السُّقع**: kuyunun altı ve çevresinin yan taraflarıdır; hepsi **الأسقاع**’dır. Ve her bir taraf **سُقْع** ve **صُقْع**’tır; **السين** daha güzeldir.

Ve **العُقاب** **أسقع** ve **أصقع**’dır. Ve **الأسقع**: tüylerinde yeşillik, başı beyaz; sanki serçe gibi olan küçük bir kuşun adıdır; suya yakın olur. Hepsi **الأساقع**’dır. Eğer **الأسقَع** ile bir sıfat murad edersen, hepsi **السُّقْع**’dır.

Dedi: ve sarık, ridâ ve başörtüsünden **السَّوقعة**: başa bitişik olan yerdir; o, en çabuk kirlenenidir; **السين** ile daha güzeldir. Dedi: ve tirid’in **وَقْبة**’si **سَوقعة**’dır; **السين** ile daha güzeldir.

Ebû Turâb dedi: Nadr dedi: o, kuyunun **صُقْع**’ıdır ve onun **أصقاع**’ıdır; yan tarafları için. Dedi: ve **سُقْع** denir. Ve horoz **يسقَع** ve **يَصقَع**.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: Araplardan bir adam bir adama misafir oldu; ona bir tirid sundu. Ev sahibi ona dedi: onu **لا تَصقَعها** ve onu **لا تَقعَرْهَا** ve onu **لا تَشرِمْها**. Dedi: misafir ona dedi: öyleyse nereden yerim? Dedi: bilmiyorum. Aç olarak dönüp gitti.

Dedim: onun sözü **لا تَصقَعْها**: yani onu üstünden yeme. Ve onun sözü **لا تَقعَرها**: yani onu yemeye altından başlamayasın. Ve onun sözü **لا تشرِمْها**: yani onu kenarlarından ve yanlarından yersin. Ev sahibi ona bunu söyleyince, onu yemeye bir yol bulamadı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(عسف) العين والسين والفاء كلماتٌ تتقارب ليست تدلُّ على خير إنما هي كالحَيْرة وقلّة البصيرة.
قال الخليل: العَسْف: ركوب الأمر من غير تدبير، وركوبُ مفازةٍ بغير قَصْد. ومنه التعسُّف. قال ذو الرّمّة:
*قد أعْسِفُ النّازحَ المجهولَ مَعْسِفُهُ  *** في ظلِّ أخضَرَ يدعو هامَه البومُ([1])
والعَسِيفُ: الأجير؛ وما يبعدُ أن يكون من هذا القياس؛ لأنَّ ركوبَه في الأمور فيما يعانيه مخالفٌ لصاحب الأمور. وقال أبو دُوَاد:
كالعَسيفِ المربوعِ شَلَّ جمالاً  *** ما لـه دونَ منزلٍ من مَبيتِ
وقد أومأ إلى المعنى، وأرى أنَّ البيتَ ليس بالصحيح. ونهى رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم عن قتل العُسَفاء، وهم الأُجَراء. وحديث آخر: "إنَّ ابني كانَ عسيفاً على هذا([2]) ". ويقال: إنَّ البعير العاسِفَ هو الذي بالموت، وهو كالنّزْع في الإنسان. ومما دلَّ على ما قُلناه في أمر العسيف قولُ الأصمعيّ: العَسيف: المملوك المُسْتَهان به الذي اعْتُسِف ليَخْدُمَ، أي قُهِر. وأنشد:
أطعْتُ النَّفْسَ في الشَّهوات حَتى  *** أعادتْنِي عسيفاً عبدَ عبْدِ([3])
وعُسْفان: موضع بالحجاز يقول فيه عنترة:
كأنّها حِينَ صدَّت ما تكلِّمنا  *** ظبيٌ بعُسْفانَ سَاجِي الطَّرْف مطروفُ([4])
(عسق) العين والسين والقاف أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على لُصوق الشيء بالشيء.
قال الخليل: العَسَق: لُصوق الشيء بالشيء. يقال: عَسِق به عَسَقاً. وعَسِقَتِ الناقةُ بالفَحْل، أي أرَبَّت به. قال رؤبة:
فعفَّ عن أسرارها بعدَ العَسَقْ  *** ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([5])
ومن الباب: في خُلُقه عَسَقٌ، أي التواء وضِيقُ خلق. ويقال: "عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ".
(عسك) العين والسين والكاف قريبٌ من الذي قبله. قال الخليل عَسِك به، إذا لزمَه، مثل سَدِك به. وأنشد الأصمعي:
إذا شرَكُ الطريق تجشَّمَتْهُ  *** عَسِكْنَ بجنبِهِ حذَر الإكامِ([6])

(عسل) العين والسين واللام، الصحيح في هذا الباب أصلان، وبعدهما كلماتٌ إن صحّت. فالأول [من] الأصلين دالٌّ على الاضطراب، والثاني طعامٌ حُلْو، ويُشتقُّ منه. فالطَّعام العَسَل، معروف. والعَسَّالة: التي يتّخذ فيها النَّحْل العسلَ. والعاسل: صاحب العَسَل الذي يَشتاره من مَوضعِه يستخرجُه. وقال:
* وأرْيِ دُبُورٍ شارَهُ النَّحْلَ عاسِلُ([7]) *
وعَسَّل النَّحْلُ تعسيلاً. وفي تأنيث العسل قال:
* بها عسلٌ طابت يَدَا من يَشُورُها([8]) *
ومِمّا حُمل على هذا العُسيْلة. وفي الحديث: "حَتَّى يَذُوق عُسَيلَتَها وتذوقَ عُسيلتَه" إنما يُرَاد به الجِماع. ويقال خَلِيَّة عاسلة، وجنحٌ عاسل، أي كثير العسل. والجِنْح: شِقٌّ في الجبل. وقال الهذليّ([9]) :
تَنَمَّى بها اليَعسوبُ حتى أقرَّها  *** إلى مألَفٍ رَحْبِ المَبَاءةِ عاسِلِ
ويقال للذي يَشْتارُه: عاسل. وفي الحديث: "إذا أراد الله بعبدٍ خيراً عَسَلَه([10])"، وهو من هذا، ومعناه طيَّبَ ذِكرَه وحلاَّهُ في قلوب النّاس بالصَّالح من العمل. من قولك عَسَلْتُ الطَّعامَ، أي جعلتُ فيه عَسلاً. وفلانٌ معسول الخُلُق، أي طيِّبه. وعَسَلْتُ فلاناً: جَعلتُ زادَه العسل. والعرب تقول: "فلان ما يُعرَف له مَضْرِب عَسَلة"، أي لا يُعرَفُ له أصل. ومثله "لا يُعرَفُ له مَنْبِض عَسَلَة".
والأصل الثاني: العَسَلانُ، وهو شِدّةُ اهتزازِ الرُّمح إذا هززتَه. يقال: عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً، كما يُعْسِلُ الذّئبُ، إذا مَضى مُسرِعاً. والذِّئب عاسل، والجمعُ عُسَّل وعَواسل. ويقال رمحٌ عَسَّالٌ. وقال:
* كلّ عَسّالٍ إذا هُزَّ عَسَلْ *
وقال في الذِّئبِ:
عَسَلاَنَ الذِّئبِ أمسى قارباً  *** بَرَدَ اللّيلُ عليه فنَسَل([11])
وعَسَل الماء، إذا ضَربته الرِّيح فاضطَرب. وأنشد:
* حَوْضاً كأنَّ ماءه إذا عَسَلْ([12]) *
والدَّليل يَعْسِل في المفازة، إذا أسرع. وقال في ذلك:
عَسَلْتُ بُعَيْدَ النَّوم حتى تقطَّعَتْ  *** نفانِفُها واللّيلُ بالقومِ مُسْدِفُ
وقال أبو عبيدة: يقال فرسٌ عاسل، إذا اضطربت مَعرفَتُهُ في سيره، وخفق رأسُه واطَّرد متنُه. هذا هو الصحيح غير المشكوكِ فيه، ومما قاله وما ندري كيف صحّتُه، بل إلى البُطلان* أقرب: العَسِيل: قضيبُ الفِيل. وزَعموا أن العَسِيل مِكنسة العَطّار يكسَح بها الطِّيب. وينشدون:
* كنَاحِتِ يوماً صخرةٍ بعَسيلِ([13]) *
(عسم) العين والسين والميم أصلٌ صحيح يدلُّ على التواء ويُبْسٍ في عُضوٍ أو غيره. قال الخليل وغيرُه: العَسَمُ: يُبْسٌ في المِرْفَق تعَوجّ منه اليَدُ. يقال: عسِمَ الرَّجلُ فهو أعْسَم، والمرأة عَسْماء. قال الأصمعيُّ: في الكفِّ والقَدم العسَم، وهو أن يَيْبَس مَفصِل الرُّسغ حتَّى تعوجّ الكفُّ أو القَدَم. قال:
في مَنكِبَيه وفي الأصلاب واهنَةٌ  *** وفي مَفاصله غمْزٌ من العَسَمِ([14])
قال الكلابيّ: العَسْماء التي فيها انقلابٌ ويُبْس. ويقولون: العُسُوم: كِسَر: الخُبْز. وهذا قد رُوِي عن الخليل، ونُراه غلطاً. وهذا في باب الشِّين أصحّ، وقد ذُكِر.
ومن الباب: عَسَمَ، إذا طَمِع في الشَّيء. والقياس صحيح، لأنَّ الطَّامعَ في الشَّيء يَميل إليه ويشتدُّ طلبُه لـه. ويقال عَسَمَ يَعْسِم، وهو من الكلمة التي قبلها، لأنّه لا يَكسِبه إلاّ بعد المَيْل إليه. قال الخليل: والرَّجُل يَعسِم في جماعةِ النّاس في الحرب: يركبُ رأسَه ويَرمي بنفسِه غيرَ مكترِثٍ. تقول: عَسَم بنَفْسِه، أي اقتَحَم.
(عسن) العين والسين والنون أُصَيلٌ صحيح يدلُّ على سِمَن وما قاربَه وأشبهه.
قال الخليل: العَسن: نُجوع العَلَف والرَّعي في الدَّوابّ: يقال: عَسَنَتِ الإبلُ عَسْناً. وناس يقولون: عَسِنَت عَسَناً. ويقال إنَّ العُسُنَ: الشَّحم القديم. وقال الفرّاء: إذا بقيَتْ من شحم الدّابّة بقيَّةٌ فذلك العُسُن. ويقال: بعيرٌ حَسَن الإعسان. وأعْسَنَتِ الإبل على شحمٍ متقدِّمٍ كانَ بها. قال النَّمِر:
ومُدَفَّع ذي فَرْوَتينِ هنَأْتُه  *** إذ لا ترى في المعْسِنات صِرَارا
وأمّا قولُهم: تَعَسَّنَ أباه، فهذا من باب الإبدال، والأصل فيه الهمز، وقد ذكر. ويقال: فلانٌ عِسْنُ مالٍ، إذا كان حسنَ القيام عليه، وهذا من الإبدال، كأنّ الأصل عسل، وقد ذُكِر.
(عسو/ي) العين والسين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على قوّةٍ واشتدادٍ في الشَّيء. يقال: عَسَا الشّيءُ يعسو، إذا اشتدّ. قال:
* عَن صاملٍ عاسٍ إذا ما اصلَخْمَمَا([15]) *
فالكلمات الثلاثُ في البيت متقاربةُ المعنى في الشِّدّة والقُوّة.
ومن الباب: شيخٌ عاسٍ، [عَسَا] يعسو وعَسِيَ يَعْسَى. وذلك أنّه يكثُف منه ما كان من بشرَته لطيفاً. وربَّما اتَّسعوا في هذا حتى يقولوا: عَسَا الليل، إذا اشتدَّت ظُلمته، وهو بالغين أشْهر، أعنِي في اللّيل. ويقال: عَسَا النَّبات، إذا غلُظ واشتدّ. وقال في صفة الشيخ:
* أشْعَث ضرب قد عسا أو قوَّسا *
فأمَّا عَسى فكلمةُ ترجٍّ، تقول: عسى يكون كذا. وهي تدلُّ على قُربٍ وإمكان. وأهلُ العِلم يقولون: عَسَى من الله تعالى واجبٌ، في مثل قولِه تعالى: ﴿عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً﴾ [الممتحنة 7].
(عسب) العين والسين والباء كلماتٌ ثلاثٌ متفرِّدة بمعناها، لا يكاد يتفرَّع منها شيء. فالأولى: طَرْق الفَرَسِ وغيرِه، والثانية عَسِيب الذَّنَب، والثالثة نوعٌ من الأشياء التي تطير.
فالأوَّل العَسْب، قالوا: هو طَرْق الفَرَسِ وغيرِه. ثمَّ حُمِل على ذلك حتَّى سُمِّي الكِراء الذي يؤخَذ على العَسْب. وفي الحديث أنَّه صلى الله عليه وآله وسلم نَهَى عن عَسْب الفَحْل. فالعَسْب: الكِراء الذي يُؤخَذ على العَسْبِ، سمِّي باسمِه للمجاوَرَة. وقال زُهير:
ولولا عَسْبُهُ لرَدَدْتُموه  *** وشرُّ مَنيحةٍ فَحلٌ مُعارُ([16])
ومنه قول كثَيِّر:
يُغادِرنَ عَسْب الوالقيِّ وناصحٍ  *** تخصُّ به أمُّ الطّريقِ عِيالَها([17])
يصف خيلاً وأنّها أزْلَقت ما في بطونها من أولادها تعباً.
والآخر عَسِيب الذَّنَب، وهو العَظم فيه مَنْبِت الشَّعْر. وشُبِّه [بِه] عسيبُ النَّخْلة. وهي الجريدةُ المستقيمةُ. تَشَابَهَا من طريقة الامتداد والاستقامة. يقال عَسِيبٌ وأعْسِبَةٌ وعُسُب([18]) . قال:
يستلُّها جدولٌ كالسَّيف منصلِتٌ  *** بين الأَشَاءِ تسامَى* حَولَه العُسبُ([19])
وعَسِيب الرِّيشَة مشبَّه بعَسِيب النخلة([20]) .
والكلمة الثّالثة: اليَعْسوب، يَعْسوب النَّحل ملكُها. قال أبو ذُؤيب:
تَنَمَّى بها اليعسوبُ حتَّى أقرَّها ***  إلى مألَفٍ رَحْبِ المباءةِ عاسلِ([21])
والجمع يعاسيب. قال:
زُرْقاً أسنّتُها حمراً مُثَقّفةً  *** أطرافُهنَّ مَقِيلٌ لليعاسيبِ([22])
وزعموا أنَّ اليَعسوبَ: ضربٌ من الحَجَل أيضاً، وضربٌ من الجراد. وممَّا ليس من هذا الباب عَسِيبٌ: اسمُ جبلٍ، يقول فيه امرؤُ القيس:
أجارتَنا إنّ المزارَ قريبُ  *** وإنِّي مقيمٌ ما أقامَ عسيبُ([23])
(عسج) العين والسين والجيم. كلمة صحيحة يقال إن العَسْج مدّ العُنُق في المشْي. قال جميل:
عَسَجْنَ بأعْناق الظباء وأعيُنِ الـ  *** جآذر وارتجّت لهنَّ الروادفُ([24])
وقال ذو الرُّمَّة:
والعِيسُ مِن عاسجٍ أو واسجٍ خَبَباً  *** يُنْحَزْنَ في جانِبَيْها وهي تنسلبُ([25])
(عسد) العين والسين والدال ليس فيه ما يُعوَّل على صحَّته، إلاّ أَنَّهم يقولون: عَسَدَ، إذا جامَعَ. ويقولون العِسْوَدّة: دويْبَّة. وليس بشيء.
(عسر) العين والسين والراء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على صُعوبةٍ وشِدّة. فالعُسْر: نقيض اليُسْر. والإقلال أيْضاً عُسْرةٌ، لأنَّ الأمر ضيِّق عليه شديد. قال الله تعالى: ﴿وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ﴾ [البقرة 280]. والعَسَر: الخلاف والالتواء. ويقال: أمرٌ عَسِرٌ وعَسير. ويومٌ عَسير. وربَّما قالوا: رجُلٌ عَسِر. قال جرير:
بِشْرٌ أبو مروانَ إنْ عاسرتَهُ  *** عَسِرٌ وعند يَساره ميسورُ([26])
ويقولون: عَسُرَ الأمْرُ عُسْراً وعَسَراً أيضاً. وقالوا: "عليك بالمَيْسُور وأترُكْ ما عَسر". وأعسَرَ الرّجُل، إذا صارَ من مَيْسرة إلى عُسْرة. وعسَرْتُه أنا أعْسِرُه، إذا طالبتَه بدَينكَ وهو مُعْسِرٌ ولم تُنْظِرْه إلى مَيسرتِه. ويقال: عَسَّرْتُ عليه تعسيراً، إذا خالفْتَه. والعُسْرى: خلاف اليُسْرَى، وتعسَّر الأمر: التوى. ويقال لِلغَزْل إذا التَبَس فلم يُقدَر على تخليصه: قد تعَسَّر. وسمعت ابنَ أبي خالدٍ يقول: سمعت ثعلباً يقول: تعسَّر الأمرُ بالعين، وتَغَسَّر الغَزْل بالغين معجمة. ويقال: أعْسَرَتِ المرأةُ، إذا عسُرَ عليها وِلادُها. ويُدْعَى عليها فيقال: أعْسَرْتِ وآنَثْتِ. ويُدْعَى لها: أَيْسَرتِ وأذْكَرْت. ويقال: العَسير: النَّاقة إلى اعتاطَتْ واعتاصتْ فلم تحمِلْ عامَها. قال الأعشى:
وعَسيرٍ أدماءَ حادِرة العيْـ  *** نِ خَنُوفٍ عَيرانةٍ شِملالِ([27])
ويقال للنّاقة التي تُركَب قبل أن تُراضَ: عَوْسرانيَّة. وهذا ممّا قلنا إنّ زيادةَ حروفِه يدلُّ على الزِّيادة في المعنى.
ويقال للذي يَعمل بِشِماله: أعْسَر. والعُسْرى، هي الشِّمال([28]) ، وإِنَّما سمِّيت عُسْرى لأنّه يتعسَّر عليها ما يتيسَّر على اليُمْنى. فأمَّا تسميتهم إيّاها يُسْرى فيُرى أنّه على طريقة التَّفاؤُل، كما يقال للبَيْداء مفازة، وكما يقال للّديغ سَلِيم. والعاسِر من النُّوق إذا عَدَتْ رفعَتْ ذَنبَها. ولا أحسب ذلك يكون إلاَّ من عَسَرٍ في خُلُقها؛ والجمع عَواسِر. قال:
* تكسّر أذناب القِلاصِ العَواسِرِ *
---------------------
([1]) سبق إنشاده وتخريجه في (بوم، ظل).
([2]) الحديث برواية أخرى في اللسان.
([3]) البيت لنبيه بن الحجاج، كما في اللسان (عسف).
([4]) ديوان عنترة 164.
([5]) ديوان رؤبة 104 واللسان (سرر، عسق، عشق، فرك) وإصلاح المنطق 9، 24، 111.
([6]) في الأصل: "بحية".
([7]) البيت للبيد في ديوانه 29 طبع 1881 واللسان (عسل، دبر)، ونسب مرة في اللسان (دبر) إلى زيد الخيل. وشاره النحل، أراد شاره من النحل، فعدى بحذف الوسيط، كما في قوله تعالى: ﴿واختار موسى قومه سبعين رجلاً﴾ [الأعراف 155]. وصدر البيت: * بأشهب من أبكار مزن سحابة *
([8]) للشماخ في ديوانه 29 وإصلاح المنطق 398 واللسان (عسل) والمخصص (5: 14/17: 19). وصدره: * كأن عيون الناظرين يشوقها *
([9]) هو أبو ذؤيب الهذلي، ديوان الهذليين (1: 142) واللسان (عسل، نمى).
([10]) في اللسان: "عسله في الناس".
([11]) البيت للبيد، كما في اللسان (عسل، نسل). ويروى للنابغة الجعدي.
([12]) أنشده في اللسان (عسل) والمخصص (4: 93). وقبله:
* قد صبحت والظل غض ما زحل *
([13]) فصل بين المتضايقين بالظرف. وصدره في اللسان (عسل):
* فرشني بخير لا أكون ومدحتي *
([14]) البيت لساعدة بن جؤية الهذلي في ديوان الهذليين (1: 192) واللسان (وهن).
([15]) أنشده في اللسان (عسا) كما هنا. وفي (صلخم): "عن صائك". وقبله في (عسا): * يهوون عن أركان عز أدرما *
([16]) ديوان زهير 301 واللسان (عسب).
([17]) اللسان (عسب، ولق). والوالقي وناصح: اسما فرسين.
([18]) وعسوب أيضاً، وعُسبان وعِسبان، بضم العين وكسرها، كما في اللسان.
([19]) الأشاء، كسحاب: صغار النخل، واحدته أشاءة وفي الأصل: "بين الأشياء".
([20]) عسيب الريشة: ظاهرها طولا.
([21]) سبق البيت وتخريجه في (عسل).
([22]) في الأصل: "أطرافها" تحريف. والبيت لسلامة بن جندل في المفضليات (1: 121)، وهو ساقط من ديوانه المطبوع في بيروت.
([23]) البيت لم يروه الوزير أبو بكر في ديوانه. وهو في اللسان (عسب) ومعجم البلدان (عسيب)، وشروح سقط الزند 1741 برواية:
* أجارتنا إن الخطوب تنوب *
([24]) نسب في اللسان (عسج) إلى جرير، وليس في ديوانه.
([25]) ديوان ذي الرمة 8 واللسان (عسج، وسج، نحز) برواية: "من جانبيها".
([26]) ديوان جرير 301 واللسان (عسر).
([27]) ديوان الأعشى 6 واللسان (عسر، حدر).
([28]) في الأصل: "الشملى".

ـ

##### Türkçe

(باب العين والسين وما يثلثهما)
(**عسف**) **العين** ve **السين** ve **الفاء** birbirine yakın kelimelerdir; hayra delâlet etmez; ancak şaşkınlık ve basîret azlığı gibidir.
**الخليل** dedi: **العَسْف**: işi tedbirsizce üstlenmek ve maksatsız olarak bir çölü katetmektir. Ondan **التعسُّف** gelir. **ذو الرّمّة** dedi:
*Uzağa gitmiş, bilinmeyen (yolu) onu zorlayan (kimseyi) zorlayabilirim  *** yeşil bir gölgenin içinde; baykuş onun başını çağırır*([1])
Ve **العَسِيفُ**: ücretli işçi; bunun bu kıyastan olması uzak değildir; çünkü onun işlerde girişmesi, uğraştığı şeyde işlerin sahibine aykırıdır. **أبو دُوَاد** dedi:
*dört yaşında bir **العَسيف** gibi; develeri gevşetti  *** onun için bir konaktan başka geceleme yoktur*
Mânaya işaret etti; ve ben görüyorum ki beyit sahih değildir. **رسولُ الله صلى الله عليه وآله وسلم** **العُسَفاء**’ın öldürülmesini yasakladı; onlar ücretli işçilerdir. Başka bir hadis: "Şüphesiz oğlum şu (kimse) üzerinde **عسيفاً** idi([2])". Ve denir ki: **البعير العاسِفَ** ölüm hâlinde olan (deve)dir; o, insandaki can çekişme gibidir. **العسيف** hakkında söylediğimize delâlet eden şeylerdendir: **الأصمعيّ**’nin sözü: **العَسيف**: hizmet etsin diye **اعْتُسِف** edilen, yani zorlanan; hor görülen köledir. Ve inşad etti:
*Nefse şehvetlerde itaat ettim; tâ ki  *** beni bir kölenin kölesi, **عسيفاً** olarak geri döndürdü*([3])
Ve **عُسْفان**: Hicaz’da bir yerdir; **عنترة** onun hakkında der:
*Sanki o, yüz çevirdiği vakit bize konuşmazken  *** **عُسْفان**’da bakışı sakin, gözleri sürmeli bir ceylandır*([4])

(**عسق**) **العين** ve **السين** ve **القاف** sahih bir asıldır; bir şeyin bir şeye yapışmasına delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسَق**: bir şeyin bir şeye yapışmasıdır. Denir: ona **عَسِق** etti, **عَسَقاً**. Ve dişi deve erkeğe **عَسِقَت**; yani ona meyletti. **رؤبة** dedi:
*Sonra **العَسَقْ**’tan sonra onun sırlarından uzak durdu  *** onu **فِرْكٍ** ile **عَشَقْ** arasında zayi etmedi*([5])
Babtandır: onun huyunda **عَسَقٌ** vardır; yani bükülme ve huy darlığı. Ve denir: "**عَسِق بامرئٍ جُعَلُهُ**".

(**عسك**) **العين** ve **السين** ve **الكاف** bir öncekine yakındır. **الخليل** dedi: ona **عَسِك** etti; ona yapıştıysa; **سَدِك** etti gibi. **الأصمعي** inşad etti:
*Yolun tuzağı onu zorlattığında  *** tümseklerden sakınarak onun yanına **عَسِكْنَ** ettiler*([6])

(**عسل**) **العين** ve **السين** ve **اللام**: bu babta sahih olan iki asıldır; onlardan sonra, sahih olursa, kelimeler vardır. İki asıldan birincisi çalkantıya delâlet eder; ikincisi tatlı bir yiyecektir ve ondan türetilir. Yiyecek **العَسَل**’dir; mâlûmdur. Ve **العَسَّالة**: arının balı yaptığı (kap/yer)dir. Ve **العاسل**: balın sahibi; onu yerinden **يَشتاره** eder, çıkarır. Ve dedi:
*Ve bir yaban arısı yuvası; arı onu oydu; (onu) bir **عاسِلُ** oydu*([7]) *
Ve arı **عَسَّل** etti, **تعسيلاً**. Balın müennesliği hakkında dedi:
*Onda bir **عسلٌ** vardır; onu oyanın iki eli hoş oldu*([8]) *
Ve bunun üzerine taşınan şeylerdendir **العُسيْلة**. Hadiste: "Tâ ki onun **عُسَيلَتَها**’sını tatsın ve o da onun **عُسيلتَه**’sini tatsın" bununla ancak cinsel birleşme kastedilir. Ve denir: **خَلِيَّة عاسلة** ve **جنحٌ عاسل**; yani balı çok. Ve **الجِنْح**: dağda bir yarıktır. **الهذليّ**([9]) dedi:
*Orada **اليَعسوبُ** büyüdü; tâ ki onu yerleştirdi  *** geniş barınaklı, balcı bir ülfete*
Ve onu oyan kimseye: **عاسل** denir. Hadiste: "Allah bir kul hakkında hayır dilerse onu **عَسَلَه**([10])" bu da bundandır; mânası: onun zikrini güzel kıldı ve onu, salih amelden olanla, insanların kalplerinde tatlandırdı. Senin "**عَسَلْتُ الطَّعامَ**" sözünden; yani içine bal koydum. Ve falan **معسول الخُلُق**tur; yani huyu tatlıdır. Ve "**عَسَلْتُ فلاناً**": onun azığını bal yaptım. Ve Araplar der: "Falanın **مَضْرِب عَسَلة**’si bilinmez"; yani onun aslı bilinmez. Benzeri: "**مَنْبِض عَسَلَة**’si bilinmez".
İkinci asıl: **العَسَلانُ**; o, mızrağı salladığında onun şiddetli titremesidir. Denir: **عَسَل يَعْسِلُ عَسَلاناً**; kurt hızlı gittiğinde **يُعْسِلُ** ettiği gibi. Ve kurt **عاسل**dir; çoğulu **عُسَّل** ve **عَواسل**. Ve denir: **رمحٌ عَسَّالٌ**. Ve dedi:
*Her **عَسّالٍ**; sallanınca **عَسَلْ***
Ve kurt hakkında dedi:
*Kurdun **عَسَلاَنَ**’ı akşama yakın oldu  *** gece soğudu; onun üzerine (tüy) döktü*([11])
Ve su **عَسَل** eder; rüzgâr onu vurduğunda çalkalanırsa. Ve inşad etti:
*Bir havuz; sanki suyu, **عَسَلْ** edince*([12]) *
Ve kılavuz, çölde **يَعْسِل** eder; hızlı giderse. Bunun hakkında dedi:
*Uykudan biraz sonra **عَسَلْتُ**; tâ ki onun tepeleri parçalandı  *** ve gece kavmin üzerinde karanlık çöktü*
**أبو عبيدة** dedi: **فرسٌ عاسل** denir; yürüyüşünde yelesi çalkalanırsa, başı sallanırsa ve sırtı düzenli giderse. Bu, şüphesiz doğru olandır. Onun söylediği ve biz doğruluğunu bilmediğimiz, bilakis bâtıla daha yakın olan şeylerdendir: **العَسِيل**: filin kamışı (uzvu). Ve zannettiler ki **العَسِيل**: attarın süpürgesidir; onunla güzel kokuyu süpürür. Ve şöyle inşad ederler:
*Bir gün bir kayayı **عَسيلِ** ile yontan gibi*([13]) *

(**عسم**) **العين** ve **السين** ve **الميم** sahih bir asıldır; bir uzuvda veya başkasında bükülme ve kuruluğa delâlet eder. **الخليل** ve başkası dedi: **العَسَمُ**: dirsekte bir kuruluk; ondan el eğrilir. Denir: adam **عسِمَ**; o **أعْسَم**dır; kadın **عَسْماء**dır. **الأصمعيّ** dedi: avuçta ve ayakta **العسَم** vardır; o, bilek ekleminin kurumasıdır; tâ ki avuç veya ayak eğrilir. Dedi:
*İki omzunda ve bel kemiklerinde zayıflık vardır  *** ve eklemlerinde **العَسَمِ**’den bir sıkma vardır*([14])
**الكلابيّ** dedi: **العَسْماء**: onda dönme ve kuruluk olan (kadın)dır. Ve derler: **العُسُوم**: ekmek kırıntılarıdır. Bu, **الخليل**’den rivayet edilmiştir; ve biz onu hata görüyoruz. Bu, **الشِّين** babında daha sahihtir; zikredilmiştir.
Babtandır: **عَسَمَ**; bir şeye tamah ettiyse. Kıyas sahihtir; çünkü bir şeye tamah eden ona meyleder ve onu istemesi şiddetlenir. Ve denir: **عَسَمَ يَعْسِم**; o, bir önceki kelimedendir; çünkü ona ancak ona meylettikten sonra erişir. **الخليل** dedi: adam savaşta insanların topluluğu içinde **يَعسِم** eder: başını diker ve aldırmaksızın kendini atar. Dersin: **عَسَم بنَفْسِه**; yani atıldı.

(**عسن**) **العين** ve **السين** ve **النون** sahih bir asıldır; semizliğe ve ona yakın ve benzer olana delâlet eder.
**الخليل** dedi: **العَسن**: yem ve otlamanın binek hayvanlarında fayda vermesidir; denir: develer **عَسَنَت** **عَسْناً**. Bazı insanlar der: **عَسِنَت** **عَسَناً**. Ve denir ki **العُسُنَ**: eski yağdır. **الفرّاء** dedi: hayvanın yağından bir kalıntı kalırsa, işte o **العُسُن**dur. Ve denir: **بعيرٌ حَسَن الإعسان**. Ve develer, kendilerinde bulunan önceki bir yağ üzerine **أعْسَنَت**. **النَّمِر** dedi:
*İki postlu (deveyi) ittim; onu yağladım  *** çünkü **المعْسِنات** içinde **صِرَارا** görmezsin*
Ama onların "**تَعَسَّنَ أباه**" sözü, ibdâl babındandır; aslı hemzedir; zikredilmiştir. Ve denir: falan **عِسْنُ مالٍ**dır; eğer onun üzerinde güzelce duruyorsa. Bu da ibdâldendir; sanki asıl **عسل**dir; zikredilmiştir.

(**عسو/ي**) **العين** ve **السين** ve illetli harf sahih bir asıldır; şeyde kuvvete ve şiddetlenmeye delâlet eder. Denir: şey **عَسَا** eder, **يعسو**; şiddetlenirse. Dedi:
*katı bir (şey)den; **عاسٍ**; **اصلَخْمَمَا** ettiği vakit*([15]) *
Beyitteki üç kelime, şiddet ve kuvvette mânaca birbirine yakındır.
Babtandır: **شيخٌ عاسٍ**; **عَسَا** eder, **يعسو**; ve **عَسِيَ يَعْسَى**. Bu, onun derisinden latif olan şeyin kalınlaşmasıdır. Bazen bunda genişlerler; tâ ki derler: gece **عَسَا** etti; karanlığı şiddetlendiğinde; bu, gece hakkında, yani **الغين** ile daha meşhurdur. Ve denir: bitki **عَسَا** etti; kalınlaşıp şiddetlendiğinde. Şeyhin sıfatında dedi:
*dağınık saçlı; bir vuruş; ya **عسا** etti ya **قوَّسا** etti*
أما **عَسى** ise, bir ümit kelimesidir; dersin: belki şöyle olur. O, yakınlığa ve imkâna delâlet eder. İlim ehli der: Allah Teâlâ’dan **عَسَى** vaciptir; O’nun şu sözü gibi: ﴿**عَسَى اللهُ أَنْ يَجعَلَ بَيْنَكُمْ وَبَيْنَ الّذِينَ عَادَيْتُمْ مِنْهُمْ مَوَدَّةً**﴾ [الممتحنة 7].

(**عسب**) **العين** ve **السين** ve **الباء** mânasıyla tekil üç kelimedir; onlardan bir şeyin dallanması neredeyse olmaz. Birincisi: aygırın ve başkasının aşımı; ikincisi: kuyruğun **عَسِيب**’i; üçüncüsü: uçan şeylerden bir tür.
Birincisi **العَسْب**’dır; dediler: o, aygırın ve başkasının aşımıdır. Sonra bunun üzerine taşındı; tâ ki **العَسْب** üzerine alınan kira böyle adlandırıldı. Hadiste, **صلى الله عليه وآله وسلم**’in **عَسْب الفَحْل**’den nehyettiği (gelmiştir). Öyleyse **العَسْب**: **العَسْب** üzerine alınan kiradır; komşuluk sebebiyle onun adıyla adlandırıldı. **زُهير** dedi:
*Eğer onun **عَسْبُهُ** olmasaydı onu geri çevirirdiniz  *** ve en kötü bağış: ödünç bir aygırdır*([16])
Ve ondan **كثَيِّر**’in sözü:
*Onlar **عَسْب**’ı bırakırlar: **الوالقيِّ**’nin ve **ناصحٍ**’ın  *** **أمُّ الطّريقِ**’in ailesine tahsis ettiği*([17])
Atları vasfeder; ve onların, yorgunluktan karınlarındaki yavruları düşürdüğünü (söyler).
Diğeri: **عَسِيب الذَّنَب**; o, onda kılın bittiği kemiktir. Ve onunla **عسيبُ النَّخْلة** benzetildi; o, düz (hurma) dalıdır. Uzama ve doğruluk tarzından birbirine benzediler. Denir: **عَسِيبٌ** ve **أعْسِبَةٌ** ve **عُسُب**([18]). Dedi:
*Onu, kınından sıyrılmış kılıç gibi bir dere çıkarır  *** küçük hurmalar arasında; çevresinde **العُسبُ** yükselir*([19])
Ve **عَسِيب الرِّيشَة** **عَسِيب النخلة**’ye benzetilmiştir([20]).
Üçüncü kelime: **اليَعْسوب**; **يَعْسوب النَّحل** onun melikidir. **أبو ذُؤيب** dedi:
*Orada **اليعسوبُ** büyüdü; tâ ki onu yerleştirdi  *** geniş barınaklı, balcı bir ülfete*([21])
Çoğulu **يعاسيب**’dir. Dedi:
*mızrak uçları mavi; kırmızı; düzeltilmiş  *** onların uçları **لليعاسيبِ** için konaktır*([22])
Ve zannettiler ki **اليَعسوبَ**: **الحَجَل**’den de bir türdür; ve çekirgelerden bir türdür. Bu babtan olmayan şeylerdendir: **عَسِيبٌ**: bir dağın adıdır; **امرؤُ القيس** onun hakkında der:
*Ey komşumuz; şüphesiz ziyaret yakındır  *** ve ben, **عسيبُ** durdukça durucuyum*([23])

(**عسج**) **العين** ve **السين** ve **الجيم**: sahih bir kelimedir; denir ki **العَسْج** yürüyüşte boynu uzatmaktır. **جميل** dedi:
*Onlar, ceylanların boyunlarıyla ve ceylan yavrularının gözleriyle **عَسَجْنَ** ettiler  *** ve onlar için sağrılar titredi*([24])
**ذو الرُّمَّة** dedi:
*Beyaz develer, hızlı yürüyüşte, bir **عاسجٍ**’den veya **واسجٍ**’den (olur)  *** yanlarında çekilip giderken, onlar (develer) sıyrılır*([25])

(**عسد**) **العين** ve **السين** ve **الدال**: doğruluğuna dayanılacak bir şey yoktur; ancak derler ki: **عَسَدَ**; cinsel birleştiyse. Ve derler: **العِسْوَدّة**: küçük bir hayvancıktır. Bir şey değildir.

(**عسر**) **العين** ve **السين** ve **الراء** tek bir sahih asıldır; zorluğa ve şiddete delâlet eder. Öyleyse **العُسْر**: **اليُسْر**’ün zıddıdır. Ve azlık da **عُسْرةٌ**’dir; çünkü iş ona dar ve şiddetlidir. Allah Teâlâ dedi: ﴿**وَإِنْ كانَ ذُو عُسْرَةٍ فَنَظِرَةٌ إلَى مَيْسَرَةٍ**﴾ [البقرة 280]. Ve **العَسَر**: muhalefet ve bükülmedir. Ve denir: **أمرٌ عَسِرٌ** ve **عَسير**. Ve **يومٌ عَسير**. Bazen derler: **رجُلٌ عَسِر**. **جرير** dedi:
***بِشْرٌ** Ebû Mervân; eğer onunla **عاسرتَهُ** edersen  *** **عَسِرٌ**dür; ve onun kolaylığının yanında kolaylık vardır*([26])
Ve derler: iş **عَسُرَ** etti; **عُسْراً** ve **عَسَراً** da. Ve dediler: "Sana **المَيْسُور** lâzım; ve **عَسر** olanı bırak." Ve adam **أعسَرَ** etti; eğer kolaylıktan zorluğa geçtiyse. Ve ben onu **عسَرْتُه**; **أعْسِرُه**; eğer onu borcunla talep ettin de o **مُعْسِرٌ** iken ona kolaylığına kadar mühlet vermediysen. Ve denir: ona **عَسَّرْتُ**; **تعسيراً**; eğer ona muhalefet ettiysen. Ve **العُسْرى**: **اليُسْرَى**’nın zıddıdır; ve iş **تعسَّر** etti: büküldü. Ve eğirme için, karışıp da çözülmesine güç yetirilemezse: **تعَسَّر** etti denir. **ابنَ أبي خالدٍ**’i işittim; dedi: **ثعلب**’ı işittim; dedi: iş **تعسَّر** eder, **العين** ile; ve iplik **تَغَسَّر** eder, noktalı **الغين** ile. Ve denir: kadın **أعْسَرَت**; eğer doğumu ona zor olduysa. Ona beddua edilir; denir: **أعْسَرْتِ وآنَثْتِ**. Ona dua edilir: **أَيْسَرتِ وأذْكَرْت**. Ve denir: **العَسير**: o dişi devedir ki **اعتاطَتْ** ve **اعتاصتْ** etti; böylece o yılında gebe kalmadı. **الأعشى** dedi:
*Ve **عَسيرٍ**; kızıl; gözleri aşağı bakan  *** burun çekici; ürkek; hızlı*([27])
Ve terbiye edilmeden önce binilen dişi deveye: **عَوْسرانيَّة** denir. Bu, dediğimiz şeylerdendir: harflerinin artması mânada artmaya delâlet eder.
Ve sol eliyle iş yapan kimseye: **أعْسَر** denir. Ve **العُسْرى**: o, sol’dur([28]); ancak ona **عُسْرى** adı verildi; çünkü sağa kolay gelen şey ona zor gelir. Ama onların ona **يُسْرى** adını vermeleri, tefe’ül yoluyla görülür; nasıl ki çorak yere **مفازة** denir; ve nasıl ki sokulana **سَلِيم** denir. Ve develerden **العاسِر**: koştuğunda kuyruğunu kaldırırsa. Ben sanmam ki bu, onun huyunda bir **عَسَرٍ** olmaksızın olsun; çoğulu **عَواسِر**’dir. Dedi:
*Genç dişi develerin **العَواسِرِ** kuyrukları kırılır*

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

عَسِقَ به يَعْسَقُ عَسَقاً: لزق به ولزمه وأُولِعَ به، وكذلك تَعَسَّق؛ قال رؤبة:
ولا ترى الدهر عَنِيفاً أَرْفَقا
مِنْهُ بها في غيره وأَلْبَقا،
إِلْفاً وحُباًّ طالما تَعَسَّقا
وعَسِقَ به وعَسِكَ به بمعنى واحد، والعرب تقول: عَسِقَ بي جُعَل فلانٍ إِذا أَلحَّ عليه في شيء يطالبه وعَسِقَت الناقةُ بالفحل: أَرَبَّتْ، وكذلك الحمار بالأَتان؛ قال رؤبة:
فَعَفَّ عن أَسْرارِها بعد العَسَقْ،
ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ
وفي خُلُقه عَسَقٌ أَي التواء وضيق. والعَسَقُ: العرجون الرديء، أَسَدِيَّةٌ. وفي التهذيب: العُسُقُ عراجين النخل، واحدها عَسَقٌ. والعَسَقُ: الظلمة كالغَسَقِ؛ عن ثعلب؛ وأَنشد:
إِنَّا لنَسْمو، للعَدُوِّ حَنَقا،
بالخيل أَكْداساً تُثِيرُ عَسَقا
كنى بالعَسَقِ عن ظلمة الغبار. والعَسَقُ: الشراب
(* قوله «والعسق
الشراب إلخ» كذا هو بالأصل مضبوظاً، والذي في القاموس: إنه العسيقة كسفينة.) الرديء الكثير الماء؛ حكاه أَبو حنيفة. والعُسُق: المتشدّدون على غرمائهم في التقاضي. والعُسُق: اللقَّاحون؛ فأَما قول سُحَيْم:
فلو كُنْتُ وَرْداً لوْنَه لَعَسِقْنَني،
ولكنَّ رَبي شَانَني بسَوادِيا
فليس بشيء، إِنما قلب الشين سيناً
لسواده وضعف عبارته عن الشين، وليس ذلك بلغة إِنما هو كاللَّثَغِ، قال محمد بن المكرم: هذا قول ابن سيده والعجب منه كونه لم يعتذر عن سائر كلماته بالشين، وعن شَانَني في البيت نفسه، أَو يجعلها من عَسِقَ به أَي لَزِمَهُ، وقد مر في كتابه في ترجمة خبت، وقد استشهد ببيتِ شِعْرٍ للخَيْبَريّ اليهودي:
يَنْفَعُ الطيّبُ القليلُ من الرِّزْقِ، ولا يَنْفَعُ الكثيرُ الخَبِيتُ فذكر فيه ما صورته: سأَل الخليلُ
الأَصمعيَّ عن الخَبِيتِ في هذا البيت فقال له: أَراد الخَبِيثَ وهي لغة خَيْبَر، فقال له الخليل: لو كان ذلك لغتَهم لقال الكَتِير، بالتاء أَيضاً، وإِنما كان ينبغي لك أَن تقول إِنهم يقلبون الثاء تاءً في بعض الحروف، ومن الممكن أَن يكون ابن سيده، رحمه الله، ترك الاعتذار عن كلماته بالشين وعن لفظه شانَني في البيت لأَنها لا معنى لها، واعتذر عن لفظه عَسِقْنَني لإِلْمامِها بمعنى لَزِقَ ولَزمَ، فأَراد أٍَن يُعْلِمَ أَنه لم يَقْصد هذا المعنى وإِنما هو قَصَدَ العِشْقَ لا غير، وإِنما عُجْمته وسواده أَنطقاه بالسين في موضع الشين، والله أَعلم.

##### Türkçe

**عَسِقَ** onunla **يَعْسَقُ** **عَسَقاً**: ona yapıştı ve ona tutundu ve ona düşkün oldu; aynı şekilde **تَعَسَّق**; Rü’be dedi ki:

Ve zamanı sert, daha yumuşak görmezsin
Ondan onunla, başkasında ve daha yapışık,
Ülfet ve sevgi olarak; nice zamandır **تَعَسَّقا**

Ve **عَسِقَ** onunla ve **عَسِكَ** onunla, tek bir mânâdadır; Araplar der ki: **عَسِقَ** bana falanın **جُعَل**’i, bir şeyde ona ısrar ettiğinde, onu talep edip durduğunda. Ve dişi deve erkeğe **عَسِقَت**: kızgınlaştı; aynı şekilde erkek eşek dişi eşeğe; Rü’be dedi ki:

Onun sırlarından, **العَسَق**’tan sonra iffet etti,
Ve onu **فِرْك** ile **عَشَق** arasında zayi etmedi

Ve onun huyunda **عَسَقٌ** vardır; yani bükülme ve darlık. Ve **العَسَقُ**: kötü hurma salkımı sapı; Esedî bir (lafız). Ve **التهذيب**’de: **العُسُقُ** hurma ağaçlarının salkım saplarıdır; onun teki **عَسَقٌ**’tır. Ve **العَسَقُ**: **الغَسَق** gibi karanlıktır; Sa‘leb’den; ve şu beyit okundu:

Biz elbette yükseliriz, düşmana öfke ile,
Atlarla yığınlar hâlinde, **عَسَقا** kaldırır

**العَسَق** ile tozun karanlığına kinaye yaptı. Ve **العَسَقُ**: içki
(* “**والعسق الشراب إلخ**” sözü: asılda böylece harekelenmiş olarak böyledir; **القاموس**’ta olan ise: onun **العسيقة** (gemi gibi) olduğudur.)
kötü, suyu çok olan; bunu Ebû Hanîfe nakletti. Ve **العُسُق**: alacaklılarına karşı tahsil istemede şiddetli olanlardır. Ve **العُسُق**: dölleyiciler; fakat Suhaym’ın sözüne gelince:

Eğer ben rengi gül olsaydım, elbette beni **لَعَسِقْنَني**,
Fakat Rabbim beni siyahlığımla çirkinleştirdi

bu bir şey değildir; ancak şîni sîne çevirmiştir; siyahlığı ve şîn hakkında ifadesinin zayıflığı sebebiyle; bu bir dil değildir, ancak pelteklik gibidir. Muhammed b. el-Mukarram dedi ki: Bu, İbn Sîde’nin sözüdür; ondan şaşılır: şîn ile olan sair kelimeleri için ve aynı beyitteki **شَانَني** için özür beyan etmemiş olması; yahut onu **عَسِقَ** onunla, yani ona yapıştı, ona tutundu’dan kılması; hâlbuki kitabında **خبت** maddesinin tercümesinde geçti; ve Hayberli Yahudi el-Hayberî’nin bir şiir beytiyle istişhad etmişti:

Rızıktan az olan temiz fayda verir; çok olan **الخَبِيتُ** fayda vermez

Orada sureti şu olan şeyi zikretti: Halîl, bu beyitteki **الخَبِيتِ** hakkında Asma‘î’ye sordu; o da ona dedi ki: **الخَبِيثَ**’i kastetti; bu Hayber’in bir dilidir. Halîl ona dedi ki: Eğer bu onların dili olsaydı, **الكَتِير**’i de tâ ile söylerdi; yani (tâ ile) de. Ancak sana gereken, “Onlar bazı harflerde **الثاء**’yı **تاء**’ya çevirirler” demendi. Ve mümkündür ki İbn Sîde, Allah ona rahmet etsin, şîn ile olan kelimeleri için ve beyitteki **شانَني** lafzı için özür beyan etmeyi, onların mânâsı olmadığı için terk etmiştir; **عَسِقْنَني** lafzı için ise, **لَزِقَ** ve **لَزمَ** mânâsına temas etmesi sebebiyle özür beyan etmiştir; böylece, bu mânâyı kastetmediğini, ancak **العِشْقَ**’ı, başka değil, kastettiğini bildirmek istemiştir. Onu şîn yerine sîn ile konuşturan ise ancak onun acemliği ve siyahlığıdır; Allah daha iyi bilir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عسق به، كفرح عسقا: لصق به ولزمه. ويقال: أولع به، كما في الصحاح. ويقال: عسق عليه جعل فلان: إذا ألح عليه فيما يطلبه به، وفي اللسان: فيما يطالبه كتعسق به في الكل. قال رؤبة:
  إلفا وحبا طالما تعسقا وعسقت الناقة على الفحل ونص الخليل فيما نقله الجوهري بالفحل: إذا أربت عليه، وكذلك الحمار بالأتان. قال رؤبة:
  فعف عن أسرارها بعد العسق
  ولم يضعها بين فرك وعشـق والعسق محركة: الالتواء وعسر الخلق وضيقه. يقال: في خلقه عسق: أي التواء، هذا إذا وصف بسوء الخلق وضيق المعاملة. والعسق: الظلمة مثل الغسق عن ثعلب، وأنشد:
  إنا لنسمو للعدو حنـقـا
  بالخيل أكداسا تثير عسقا

  كنى بالعسق عن ظلمة الغبار. والعسق: العرجون الرديء قاله الليث، وهي لغة بني أسد. وقال ابن الأعرابي: العسق بضمتين: عراجين النخل. قال: والعسق: المتشددون على غرمائهم في التقاضي. قال: والعسق: اللقاحون. وقال أبو حنيفة العسيقة، كسفينة: شراب رديء كثير الماء. وفي المحكم: فأما قول سحيم:
  فلو كنت وردا لونه لعسقنني                      ولكن ربي شانني بسـواديا فليس بشيء، إنما قلب الشين سينا لسواده، وضعف عبارته عن الشين، وليس ذلك بلغة، إنما هو كاللثغ. قال صاحب اللسان: هذا قول ابن سيده، والعجب منه كونه لم يعتذر عن سائر كلماته بالشين، وعن شانني في البيت نفسه، أو يجعلها من عسق به، أي: لزمه. قال: ومن الممكن أن يكون - رحمه الله - ترك الاعتذار عن كلماته بالشين عن لفظة شانني في البيت لأنها لا معنى لها، واعتذر عن لفظة عسقنني لإلمامها بمعنى لزق ولزم. فأراد أن يعلم أنه لم يقصد هذا المعنى، وإنما هو قصد العشق لا غير، وإنما عجمته وسواده أنطقاه بالسين في موضع الشين، والله أعلم.

##### Türkçe

**عسق به**، **كفرح** **عسقا**: Ona yapıştı ve ona tutundu. Ve denilir: Ona düşkün oldu; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Ve denilir: **عسق عليه** جعل فلان: Yani, kendisinden istediği şey hususunda ona ısrar etti; **اللسان**’da: kendisinden talep ettiği şey hususunda; **كتعسق به** “bütünüyle” (ifadesi) gibi. **رؤبة** dedi:
  Ülfet ve sevgi; nice zamandır **تعسقا** (tutunmuş/ısrar etmiş)
Ve dişi deve erkeğin üzerine **عسقت**; **الخليل**’in, **الجوهري**’nin erkek hakkında naklettiği şeydeki nassı: Ona kızıştı/şehvetlendiği zaman; ve aynı şekilde erkek eşek dişi eşeğe karşı. **رؤبة** dedi:
  Öyleyse onun sırlarından **العسق**’tan sonra vazgeç
  Ve onu **فرك** ile **عشـق** arasına koymadı
Ve **العسق** (harekeli): bükülme/dolanma ve huyun zorluğu ve onun darlığıdır. Denilir: Onun huyunda **عسق** vardır: yani bükülme/dolanma; bu, kötü huyluluk ve muamelenin darlığı ile vasfedildiği zamandır. Ve **العسق**: karanlıktır; **ثعلب**’den, **الغسق** gibi. Ve şu şiir okundu:
  Şüphesiz biz düşmana öfkeyle yükseliriz
  Atlarla; yığınlar hâlinde; **عسقا** (karanlık/toz karanlığı) kaldırır

**العسق** ile tozun karanlığını kinaye etti. Ve **العسق**: kötü (kalitesiz) **العرجون**’dur; bunu **الليث** söyledi; ve bu, **بني أسد**’in bir lehçesidir. **ابن الأعرابي** dedi: **العسق** iki damme ile: hurma ağaçlarının **عراجين**’leridir. Dedi: ve **العسق**: alacaklarını tahsil etmede borçlularına karşı katı davrananlardır. Dedi: ve **العسق**: dölleyicilerdir. Ve **أبو حنيفة** dedi: **العسيقة**، **كسفينة**: suyu çok, kötü bir içecektir. Ve **المحكم**’de: **سحيم**’in sözüne gelince:
  Eğer ben bir gül olsaydım, rengi (öyle) olsaydı, elbette beni **لعسقنني** (öyle yapardı)                      fakat Rabbim beni **بسـواديا** ile çirkinleştirdi
Bu bir şey değildir; ancak o, siyahlığından dolayı **الشين**’i **سينا**ya çevirdi; ve ifadesi **الشين**’den zayıf kaldı; ve bu bir dil (lehçe) değildir; ancak o, pelteklik gibidir. **صاحب اللسان** dedi: Bu, **ابن سيده**’nin sözüdür; ve onun, diğer kelimeleri için **الشين** ile, ve aynı beyitteki **شانني** için özür beyan etmemiş olması; yahut onu **عسق به**’den, yani “ona tutundu”dan kılmaması şaşırtıcıdır. Dedi: Mümkündür ki - Allah ona rahmet etsin - beyitteki **شانني** lafzı için, onun bir mânâsı olmadığı için, **الشين** ile kelimeleri hakkında özür beyanını terk etti; ve **عسقنني** lafzı için, “yapıştı ve tutundu” mânâsına temas ettiği için özür beyan etti. Böylece, onun bu mânâyı kastetmediğini, ancak **العشق**’ı ve başka bir şeyi kastetmediğini bildirmek istedi; ancak onun acemliği ve siyahlığı onu, **الشين** yerinde **السين** ile konuşturdu; Allah daha iyi bilir.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَسِقَ
عَسِقَ A ( n. ac. عَسَق 4 )
a.  [ Bi ], Was attached to; adhered to.

b.  [ 'Ala ], Was devoted to; persisted with, kept to.

تَعَسَّقَ
تَعَسَّقَ V ,
a.  see I (a) .

عَسَق
عَسَق 4 ,
a.  Malice, maliciousness,   malignity.

عُسُق
عُسُق 10 ,
a.  Hard, harsh, inexorable ( creditors ).

عِسْقِبَة
عِسْقِبَة
a.  Bunch of grapes.

عُسْفُد
عُسْفُد
a.  Lanky; foolish.

##### Türkçe

عَسِقَ
**عَسِقَ** A (n. ac. **عَسَق** 4)
a. [Bi], -e ilişmişti; -e yapışmıştı.

b. ['Ala], -e bağlıydı; -de sebat etmişti, -e devam etmişti.

تَعَسَّقَ
**تَعَسَّقَ** V,
a. I (a)’ya bak.

عَسَق
**عَسَق** 4,
a. Kötülük, kötücüllük, habislik.

عُسُق
**عُسُق** 10,
a. Sert, haşin, amansız (alacaklılar).

عِسْقِبَة
**عِسْقِبَة**
a. Üzüm salkımı.

عُسْفُد
**عُسْفُد**
a. Uzun boylu; ahmak.
