# عسك — Tehzîbu'l-Luğa

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%83/sozluk/tehzib
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B3%D9%83/entries/tehzib

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عسك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B3%D9%83.md)
- Tehzîbu'l-Luğa: Ezherî · 10. yy

## Madde başı: عسك

باب العين والكاف والسين
عكس ، سكع ، كسع ، عسك
استعمل من وجوهه : عكس ، سكع ، كسع ، عسك .
عكس : أبو عبيد عن أبي عمرو : العَكيس : الدقيق يُصَبُّ عليه الماءُ ثم يُشرب . وأنشدنا لمنظور الأسدي :
لمَّا سقيناها العكيسَ تمذّحت
خَواصرُها وازداد رشحاً وريدها
وقال أبو عبيد : وقال الأصمعي : إذا صُبَّ لبنٌ على مرقٍ كائناً ما كان فهو العكيس .
أبو عبيد عن الأحمر : عكست البعير عكساً ، وهو أن تشدَّ عنقَه إلى إحدى يديه وهو بارك ، والاسم العِكاس . وقال ابن الأعرابي مثله .
وروي عن الربيع بن خُثَيم أنه قال : ( اعكِسوا أنفسَكم عكسَ الخيل باللُّجُم ) .
قال شمر : معناه اقدعوها وكفوها . قال أعرابيٌّ من بني نُفَيل شنقتُ البعير وعكستُه ، إذا جذبتَ من جريرِه ولزمت من رأسه فهملج . قال : وقال الجعديّ : العَكْس أن يَجعلَ في رأس البعير خطاماً ثم يعقده إلى ركبته لئلا يصُول .
وقال الليث : العكس : ردُّك آخرَ الشيء على أوّله . وأنشد :
وهُنَّ لدى الأكوار يُعْكَسْنَ بالبُرى
على عَجَلٍ منها ومنهنَّ يُكسَعُ
قال : والرجل يمشي مَشيَ الأفعى فهو يتعكَّس تعكُّساً ، كأنه قد يبِست عُروقُه . وربّما سمِّي السكران كذلك .
وقال أبو زيد : يقال مِن دون ذلك مِكاسٌ وعِكاس ، وذلك أن تأخذ بناصيته ويأخذ بناصيتك .
عسك : أبو عبيد عن أبي عمرو : عَسِك به ، وسَدِك به ، إذا لزمه . أبو العباس عن ابن الأعرابي : عسق به وعَسِك به ، إذا لصِق به .
كعس : الليث : الكَعْس : عِظام السُّلامَى ، وجمعه الكِعاس . وهي أيضاً عظام البراجم في الأصابع ، وكذلك من الشاء وغيرها .
كسع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( ليس في الكُسْعة صَدَقة ) ، قال أبو عبيد : قال أبو عبيدة : الكُسْعة : الحمير .
وأخبرني المنذري عن الطوسيّ عن الخرّاز قال : قال ابن الأعرابي : الكُسْعة : الرَّقيق ، سمِّيت كُسْعة لأنّك تكسعها إلى حاجتك . قال : والنُّخّة : الحمير . والجَبْهة : الخيل
قلت : سمِّيت الحمير كُسعةً لأنّها تُكسَعُ في أدبارها إذا سِيقَت وعليها أحمالُها .
وفي ( النوادر ) : كسعَ فلانٌ فلاناً وكسَحه ، وثَفَنَه ، ولَظَّه ولاظَه ولأظه ، يلُوظُه ويلُظُّه ويَلأَظُه ، إذا طرده .
والكَسع أيضاً : أن يؤخذ ماء بارد فيضرب به ضروع الحلائب إذا أرادوا تغريزها ليبقى لها طِرقُها ويكون أقوى لأولادها التي تُنتجُها فيما تقتبل . وقال ابن حلّزة :
لاتكسَع الشُّولَ يأغبارها
إنك لا تدري مَن الناتجُ
واحلُبْ لأضيافك ألبانَها
فإنَّ شرَّ اللبنِ الوالجُ
والأغبار : جمع غُبْر ، وهو بقية اللبن في الضرع . يقول : لا تغرِّز إبلك وأنت تُريغُ بذلك قوَّةَ نسلها ، واحلبْها لأضيافك فلعلَّ عدوّك يُغير عليها فيكون الناتجَ دونك .
وقال ابنُ الأعرابي : قال أعرابي : ضِفتُ قوماً فأتوني بكُسَعٍ جَبِيزاتٍ معشِّشات . قال : الكُسَع : الكِسَر . والجَبيزات : اليابسات .
ويقال : كَسَعَ فلانٌ فلاناً بما ساءه ، إذا همَزه من ورائه بكلامٍ قبيح . ويقال : ولَّى القومُ أدبارَهم فكسَعَوهم بسيوفهم ، أي ضربوا دوابرهم .
وكُسَع : حيٌّ من العرب رُماة ، وكان فيهم رجلٌ رامٍ ، فرمَى بعدما أسدفَ الليلُ عيراً فأصابه ، فظنَّ أنّه أخطأه فكسر قوسَه ، ثم ندم من الغد حين نظر إلى العَير قد اسبطَرَّ ميتاً وسهمُه فيه . فصار مثلاً لكلِّ نادمٍ على فعلٍ فعَلَه . وفيه يقول الفرزدقُ وقد ضربه مثلاً لنفسه حين طلّق امرأته نوار :
ندمتُ ندامةَ الكُسَعيِّ لمّا
غدت مني مطلَّقةً نَوارُ
وقال الليث : الكُسْعة : الرِّيش المجتمع الأبيض تحت ذنَب العُقاب ، وجمعها الكُسَع . وكَسَعتِ الظَّبية والناقةُ ، إذا أدخلت ذنَبها بين رجليها . وناقة كاسع بغير هاء . والكَسَع في ( شِيات الخيل ) من وضح القوائم : أن يكون البياض في طرف الثُّنّة في الرِّجل . قاله أبو عبيدة .
وقال أبو سعيد : إذا خطَرَ الفحلُ فضربَ بين فخذيه فذلك الاكتساع ، فإن شالَ به ثمّ طَواه فقد عَقْرَبه .
وقال أبو سعيد : الكُسْعة تقع على الإبل العوامل ، والبقر الحوامل ، والحمير ، والرَّقيق . وإنما كَسْعُها أنّها تُكْسَع بالعِصِيِّ إذا سِيقتْ .
سكع : قال ابن السكيت : ما أدري أين سَكَع وبكع وبقع ، أي ما أدري أين ذهب .
وقال أبو زيد : المسكِّعة من الأرَضينَ : المِضَلَّة .
عمرو عن أبيه : رجل نَفِيح ونِفِّيح ، وساكع ، وشَصِيب ، أي غريب .
وفي ( النوادر ) : يقال فلانٌ في مُسَكِّعةٍ ومُسَكَّعة من أمره ، وهي المضلِّلة المودِّرة التي لا يُهتَدى فيها لوجه الأمر .
وأنشد الليث :
ألاَ إنّه في غَمْرَةٍ يتسكَّعُ
أي لا يدري أين يأخذ من أرض الله .

### Türkçe

باب **العين** و**الكاف** و**السين**
**عكس** ، **سكع** ، **كسع** ، **عسك**
Şu vecihlerinden kullanılmıştır: **عكس** ، **سكع** ، **كسع** ، **عسك** .
**عكس** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **العَكيس**: üzerine su dökülen sonra içilen ince un. Ve bize Manzûr el-Esedî’nin şu beytini okudu:
لمَّا سقيناها **العكيسَ** تمذّحت
خَواصرُها وازداد رشحاً وريدها
Ebû Ubeyd dedi: Asmaî dedi: Her ne olursa olsun bir et suyunun üzerine süt dökülürse o **العكيس**tir.
Ebû Ubeyd, el-Ahmer’den: **عكستُ** deveyi **عكساً** (yaptım); bu, o çökmüş iken boynunu iki elinden birine doğru bağlamandır; isim **العِكاس**tır. İbnü’l-A‘râbî de bunun benzerini söyledi.
Rabî‘ b. Huseym’den rivayet olundu ki şöyle dedi: “(Kendilerinizi, gemlerle atların **عكس**ı gibi **اعكِسوا**)”.
Şemmer dedi: Mânâsı: onu zapt edin ve geri çevirin. Benî Nüfeyl’den bir bedevî dedi: **شنقتُ** deveyi ve **عكستُه**; yani yularından çektiğinde ve başından yapıştığında da o hızlı yürüdü. Dedi: Ca‘dî dedi: **العَكْس**; devenin başına bir yular yapıp sonra onu, saldırmasın diye dizine bağlamandır.
Leys dedi: **العكس**: bir şeyin sonunu başına geri döndürmendir. Ve şu beyti okudu:
وهُنَّ لدى الأكوار يُعْكَسْنَ بالبُرى
على عَجَلٍ منها ومنهنَّ يُكسَعُ
Dedi: Adam yılan yürüyüşüyle yürürse o **يتعكَّس** **تعكُّساً** (yapar); sanki damarları kurumuş gibidir. Bazen sarhoşa da böyle ad verilir.
Ebû Zeyd dedi: Bundan aşağısına **مِكاسٌ** ve **عِكاس** denir; bu da, sen onun perçeminden tutarsın, o da senin perçeminden tutar.

**عسك** : Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: **عَسِك** onunla ve **سَدِك** onunla; yani ona yapıştı. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **عسق** onunla ve **عَسِك** onunla; yani ona yapışıp kaldı.

**كعس** : Leys: **الكَعْس**: parmak boğumlarının kemikleri; çoğulu **الكِعاس**tır. O, ayrıca parmaklardaki boğum kemikleridir; koyundan ve başkasından da böyledir.

**كسع** : Nebî’den (صلى الله عليه وسلم) rivayet olundu ki şöyle dedi: “(**الكُسْعة** hakkında sadaka yoktur)”. Ebû Ubeyd dedi: Ebû Ubeyde dedi: **الكُسْعة**: eşeklerdir.
Münzirî bana Tûsî’den, o da Harrâz’dan haber verdi; dedi ki: İbnü’l-A‘râbî dedi: **الكُسْعة**: köle/ince (zayıf) kimse; ona **كُسْعة** adı verildi; çünkü onu ihtiyacına doğru **تكسعها** (sürersin). Dedi: **النُّخّة**: eşeklerdir. **الجَبْهة**: atlardır.
Ben dedim: Eşeklere **كُسْعة** adı verildi; çünkü sürüldüklerinde ve üzerlerinde yükleri varken artlarından **تُكسَعُ** (dürtülürler).
( **النوادر** )’de: Falan, falanı **كسع** etti ve **كسحه** etti, ve **ثَفَنَه** etti, ve **لَظَّه** ve **لاظَه** ve **لأظه**; **يلُوظُه** ve **يلُظُّه** ve **يَلأَظُه**; yani onu kovdu.
Ve **الكَسع** ayrıca: soğuk su alınması, sonra sağmal hayvanların memelerine onunla vurulmasıdır; onları **تغريز** etmek istediklerinde, süt yolları kalsın ve ileride doğuracağı yavrularına daha güçlü olsun diye. İbn Hallaze dedi:
لاتكسَع الشُّولَ يأغبارها
إنك لا تدري مَن الناتجُ
واحلُبْ لأضيافك ألبانَها
فإنَّ شرَّ اللبنِ الوالجُ
Ve **الأغبار**: **غُبْر**’ün çoğuludur; o, memedeki sütün kalıntısıdır. Diyor ki: Develerini **تغرِّز** etme; sen bununla neslinin gücünü akıtıyorsun; onları misafirlerin için sağ; belki düşmanın onlara baskın yapar da doğan yavru senden aşağıda olur.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Bir bedevî dedi: Bir kavme misafir oldum; bana **كُسَعٍ** **جَبِيزاتٍ** **معشِّشات** getirdiler. Dedi: **الكُسَع**: ekmek parçalarıdır. **الجَبيزات**: kurumuş olanlardır.
Ve denir: Falan, falanı onu kötüleyen şeyle **كَسَعَ** etti; yani onu arkasından çirkin sözle dürttü. Ve denir: Kavim arkalarını döndü de onları kılıçlarıyla **كسَعَوهم**; yani artlarını vurdular.
Ve **كُسَع**: Araplardan okçular bir kabiledir. İçlerinde bir okçu adam vardı; gece karardığı vakit bir yaban eşeğine ok attı da onu vurdu; onu ıskaladığını sandı da yayını kırdı; sonra ertesi gün yaban eşeğini ölü olarak uzanmış ve oku içinde görünce pişman oldu. Böylece yaptığı bir fiilden pişman olan her kişi için mesel oldu. Bunun hakkında Ferazdak, karısı Nevâr’ı boşadığında kendisine mesel olarak getirerek şöyle der:
ندمتُ ندامةَ الكُسَعيِّ لمّا
غدت مني مطلَّقةً نَوارُ
Leys dedi: **الكُسْعة**: kartalın kuyruğu altında toplanmış beyaz tüylerdir; çoğulu **الكُسَع**tır. Ve ceylan ve deve **كَسَعت**; yani kuyruğunu iki bacağı arasına soktu. Ve **كاسع** (ه’siz) deve. Ve ( **شِيات الخيل** )’de **الكَسَع**, ayakların açıklığından: bacakta **الثُّنّة** ucunda beyazlığın olmasıdır. Bunu Ebû Ubeyde söyledi.
Ebû Saîd dedi: Aygır sıçrayıp iki uyluğu arasına vurursa bu **الاكتساع**tır; eğer onunla kuyruğunu kaldırır sonra onu kıvırırsa artık **عَقْرَبه** etmiştir.
Ebû Saîd dedi: **الكُسْعة**, çalışan develere, gebe sığırlara, eşeklere ve köle/ince (zayıf) kimseye vâki olur. Onun **كَسْع**ı ancak şudur: sürüldüklerinde sopalarla **تُكْسَع** (dürtülür) olmalarıdır.

**سكع** : İbnü’s-Sikkît dedi: **سَكَع** nerede, ve **بكع** ve **بقع** nerede, bilmem; yani nereye gittiğini bilmem.
Ebû Zeyd dedi: Yerlerden **المسكِّعة**: **المِضَلَّة** (yol şaşırtan yer)dir.
Amr, babasından: Adam **نَفِيح** ve **نِفِّيح**tir, ve **ساكع**tır, ve **شَصِيب**tir; yani gariptir.
( **النوادر** )’de: Denir: Falan, işinden bir **مُسَكِّعةٍ** ve **مُسَكَّعة** içindedir; o, işin yönüne ulaşılamayan, şaşırtan, döndürüp dolaştıran şeydir.
Leys şu beyti okudu:
ألاَ إنّه في غَمْرَةٍ يتسكَّعُ
Yani Allah’ın arzından nereden tutacağını bilmez.
