# عشب (ع-ش-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ش - ب
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 10 sözlük

## Sözlükler (10)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و الشين والباء معهما
)ع ش ب، ش ع ب، ش ب ع، ب ش ع مستعملات ب ع ش، ع ب ش مهملان( عشب: رَجُلٌ عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبَةٌ، أي: قصير في دمامة وذلّة، تقول: عَشُبَ يَعْشُب عَشباً وعشوبةً. والعُشْبُ: الكلأ الَّطب. وهو سَرَعَانُ الكلأ، أي: أوله في الّبيع ثُمَّ يَهِيجُ فلا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ مُعْشِبَةٌ قد أَعْشَبَتْ واعشَوْشَبَتْ، أي: كثر عُشْبُها وطال والتفّ. وأَعْشَبَ القَوْمُ واعشوشبوا أصابوا عُشْباً. وأرضٌ عَشِبَةٌ بيّنة العَشابة. ولا يقال: عَشِبَتِ الأرضُ، ولكن أعشبت وهو القياس. قال أبو النجم:
يَقُلْنَ للرائد أعشَبتَ إنِزلِ
وعَشِبَ الموضع يَعْشَبُ عَشَباً وعُشوبةً.
شعب: الشَّعْبُ: الصَّدْعُ الذي يَشْعَبُهُ الشّعَابُ وصنعته: الشِّعَابَةُ، قال:
وقالت ليَ النَّفْسُ اشعبِ الصَّدْعَ واهتَبِلْ		لإحدى الهناتِ المُعْضِلاتِ اهتبالَـهـا
والمِعْشَبُ: المِثْقَبُ. والشُّعبة: القطعة يصل بها الشّعّابُ قَدَحاً مكسوراً ونحوه.
تقول: شَعَبَهُ فما يتشعبن أي ما يقبل الشَّعْبَ، والعالي من الكلام شَعَبَهُ فما يلتئم.
والشَّعبُ: ما تَشَعَّبَ من قبائل العرب، وجمعُهُ شُعوب. ويقال: العرب شعبٌ والموالي شعبٌ والترك شعبٌ وجمعه شعوب. والشُّعوبيّ: الذي يصغِّرُ شأن العرب فلا يرى لهم فضلاً. وشعَّبت بينهم، أي فرَّقتهم. وشَعَبْتُ بينهم بالتخفيف: أصلحت. والتأم شعبهم، أي: اجتمعوا بعد تفرُّقهم وتَفرُّق شعبهم. قال الطرماح:
شتَّ شَعْبُ الحيِّ بعدَ التآمْ
وقال ذو الرمة:
ولا تَقسَّمُ شَعْباً واحداً شُعَبُ
وشَعَبَ الرجل أمره: فرَّقه. قال الخليل: هذا من عجائب الكلام ووسع اللغة والعربية أن يكون الشعب تفرقا، ويكون اجتماعاً وقد نطق بع الشعر. ومَشْعَبُ الحقّ: طريقُ الحقّ.
قال الكميت:
وماليَ إلاّ آلَ أَحْـمَـدَ شـيعةٌ		وماليَ ألاّ مَشْعَبَ الحقّ مَشْعَبٌ
وانشعبت أغصان الشجرة، والشّعبة: غُصْنُها في أعلى ساقها. وعصا في رأسها شُعْبَتانِ. وشُعَبُ الجبال: ما تفرّق من رؤوسها. وانشعبت الطريق إذا تفرَّق، وانشعبت منه أنهارٌ. وأقطار الفَرس وأطرافه شُعَبُه، يعني: عُنُقَهُ ومِنْسَجَهُ وما أشرف منه. قال:
أشمُّ خِنْذيذٌ مُنيفٌ شُعَبُهْ
يَقْتَحِمُ الفارسَ لولا قَيْقَبُهْ
قال أبو ليلى: نواحي الفَرس كلّها شعبه، أطرافه: يداه ورجلاه. يقال: فَرسٌ أشعبُ الرّجلَيْنِ أي: فيهما فجوة، وظبيٌ أَشْعَبُ: متفرقٌ قرناه متباينان بينونةً شديدة. قال أبو داوود:
وقُصْرَى شَنِجِ الأَنساءِ نبّاجٍ من الشُّعُبِ
يصف الفرس. يعني من الظباء الشُّعْب. وكان قياسه تسكين العين على قياس أشعب وشُعْب مثل أَحمَرَ وحُمْر، ولحاجته حرَّك العين، وهذا يحتمل في الشعر.
ويقال: في بد فلانٍ شعبةٌ من هذا الأمر، أي: طائفة. وكذلك الشُّعبة من شُعَب الدهر وحالاته.
والزّرع يكون على ورقة ثم ينشعب، أي يصير ذا شُعَبِ وقد شَعَّبَ. ويقال للمنبّة: شعبته شَعُوب أي أماته الموتُ فماتَ. وقال بعضهم: شعوب اسم المنية لا ينصرف، ولا تدخل فيه ألف ولام، لا يقال: هذه الشَّعوب. وقال بعضهم: بل يكون نكرة. قال الفرزدق:
يا ذئب إنّك إنْ نجوت فبعدما		شرٍّ وقد نظرتْ إليك شَعُوبُ
ويقال للميت: انشعب إذا مات، وتمثّل يزيد بن معاوية ببيت سهم الغنويّ:
حتّى يصادفَ ما لا أو يقال فتى		لاقَى الذي يشعَبُ الفتيانَ فانشعبا
والشعبُ: سمةٌ لبني مِنْقر كهيئة المِحْجَن. وكأسُ شَعوب هو الموت. والشُّعبة: صدعٌ في الجبل تأوي إليه الطير. والشَّعيبُ: السّقاء البالي. ويقال: بل هي المزادة الضَّخمة.
قال امرؤ القيس:
فسّحت دموعي في الرِّداء كأنّها		كُلىً من شَعيبٍ بين سحٍّ وتهتانِ
وشَعَبْعَبُ: موضع. وشعبانُ اسم شهر.وشعبانُ حيّ، نسبة عامر الشعبيّ إليهم. وشَعْب حيّ من هَمْدان.
شبع: الشِّبْعُ: اسمُ ما يُشْبُع من طعام وغِيره. والشِّبَع مصدر شَبِعَ شِبَعاً فهو شبعان، وأشبعته فشبع. قال:
وكُلُّكُمُ قد نال شِبعاً لـبـطـنـه		وشبعُ الفتى لؤمٌ إذا جاع صاحبُهْ
وامرأة شَبْعى وشبعانة.
وأشبعت الثوب صبغاً، أي روّيته وأشبعت القراءة والكتابة، أي: وفرت حروفها.
بشع: البَشَع: طعامٌ كريهٌ فيه جفوف ومرارة كطعم الإهليلجة البشعة. ورجلٌ بشِعٌ وامرأةٌ بشِعة، أي: كريهة ريح الفم، لا تتخلل ولا تستاك. وقد بشِع يَبْشَعُ بَشَعاً وبشاعةً.

##### Türkçe

باب **العين** و **الشين** و **الباء** معهما
(**ع ش ب**، **ش ع ب**، **ش ب ع**، **ب ش ع** مستعملat; **ب ع ش**، **ع ب ش** مهملan) **عشب**: **رَجُلٌ عَشَبٌ** ve **امرأةٌ عَشَبَةٌ**; yani: çirkinlik ve zillet içinde kısa. Dersin ki: **عَشُبَ يَعْشُب عَشباً وعشوبةً**. Ve **العُشْبُ**: taze ot. O, otun çabucak çıkanıdır; yani: baharda onun evveli, sonra kurur; artık ona kalıcılık yoktur. Ve **أرضٌ عَشِبَةٌ مُعْشِبَةٌ**: **قد أَعْشَبَتْ واعشَوْشَبَتْ**; yani: onun otu çoğaldı, uzadı ve dolaşıp sıklaştı. Ve **أَعْشَبَ القَوْمُ واعشوشبوا**: ot isabet ettiler. Ve **أرضٌ عَشِبَةٌ**: **بيّنة العَشابة**. Ve denilmez: **عَشِبَتِ الأرضُ**; fakat **أعشبت** (denir) ve o kıyastır. Ebû’n-Necm dedi ki:
يَقُلْنَ للرائد أعشَبتَ إنِزلِ
Ve **عَشِبَ الموضع يَعْشَبُ عَشَباً وعُشوبةً**.

**شعب**: **الشَّعْبُ**: **الصَّدْعُ**; onu **الشّعَابُ** (yaran/çatlağı onaran kimse) onarır; ve onun sanatı: **الشِّعَابَةُ**. Dedi ki:
وقالت ليَ النَّفْسُ اشعبِ الصَّدْعَ واهتَبِلْ		لإحدى الهناتِ المُعْضِلاتِ اهتبالَـهـا
Ve **المِعْشَبُ**: matkap. Ve **الشُّعبة**: **الشّعّابُ**’ın kırık bir kadehi ve benzerini onunla birleştirdiği parça.

Dersin ki: **شَعَبَهُ**; fakat **ما يتشعبن**: yani **الشَّعْبَ**’ı kabul etmez. Ve sözün yükseği: **شَعَبَهُ**; fakat o bitişmez.

Ve **الشَّعبُ**: Arap kabilelerinden dallanıp ayrılan şey; onun çoğulu **شُعوب**’dur. Ve denilir: Araplar bir **شعبٌ**’dur, mevalî bir **شعبٌ**’dur, Türkler bir **شعبٌ**’dur; onun çoğulu **شعوب**’dur. Ve **الشُّعوبيّ**: Arapların şanını küçülten, onlar için bir fazilet görmeyen kimsedir. Ve **شعَّبت بينهم**: yani onları ayırdın. Ve **شَعَبْتُ بينهم** (tahfîf ile): düzelttim. Ve **التأم شعبهم**: yani ayrılıklarından sonra toplandılar; ve **تَفرُّق شعبهم**: onların ayrılışı. Tırmâh dedi ki:
شتَّ شَعْبُ الحيِّ بعدَ التآمْ
Ve Zû’r-Rumme dedi ki:
ولا تَقسَّمُ شَعْباً واحداً شُعَبُ
Ve **شَعَبَ الرجل أمره**: onu ayırdı. Halîl dedi ki: Bu, sözün acayiplerindendir; dilin ve Arapçanın genişliğindendir ki **الشعب** ayrılık olur, ve toplanma olur; şiir bununla konuşmuştur. Ve **مَشْعَبُ الحقّ**: hakkın yolu.

Kumeyt dedi ki:
وماليَ إلاّ آلَ أَحْـمَـدَ شـيعةٌ		وماليَ ألاّ مَشْعَبَ الحقّ مَشْعَبٌ
Ve ağacın dalları **انشعبت**; ve **الشّعبة**: gövdesinin üst tarafındaki dalıdır. Ve başında iki çatallı bir değnek: **شُعْبَتانِ**. Ve **شُعَبُ الجبال**: tepelerinden ayrılan şeylerdir. Ve yol **انشعبت**: ayrıldığı zaman; ve ondan ırmaklar **انشعبت**. Ve atın yanları ve uçları onun **شُعَبُه**’dur; yani: boynu, omuz başı ve ondan yüksek olan şey. Dedi ki:
أشمُّ خِنْذيذٌ مُنيفٌ شُعَبُهْ
يَقْتَحِمُ الفارسَ لولا قَيْقَبُهْ
Ebû Leylâ dedi ki: Atın bütün tarafları onun **شعبه**’dir; uçları: iki eli ve iki ayağıdır. Denilir: **فَرسٌ أشعبُ الرّجلَيْنِ**; yani: ikisinde bir açıklık vardır. Ve **ظبيٌ أَشْعَبُ**: iki boynuzu ayrık, birbirinden şiddetli bir ayrılıkla uzak. Ebû Dâvûd dedi ki:
وقُصْرَى شَنِجِ الأَنساءِ نبّاجٍ من الشُّعُبِ
Atı vasfeder; yani: **الشُّعْب** olan ceylanlardan. Ve onun kıyası, **أشعب** ve **شُعْب** kıyasınca ayn’ı sükûnlamak idi; **أَحمَرَ** ve **حُمْر** gibi. İhtiyacı sebebiyle ayn’ı harekeledi; bu, şiirde muhtemeldir.

Ve denilir: falanın elinde bu işten bir **شعبةٌ** vardır; yani: bir taife. Ve yine **الشُّعبة**: zamanın ve hallerinin **شُعَب**’ından (bir şube).

Ve ekin bir yaprak üzerinde olur, sonra **ينشعب**; yani **ذا شُعَبِ** olur; ve **قد شَعَّبَ**. Ve **المنبّة** için denilir: **شعبته شَعُوب**; yani ölüm onu öldürdü de öldü. Bazıları dedi ki: **شعوب** ölümün adıdır; munsarif olmaz; ona elif-lâm girmez; **هذه الشَّعوب** denilmez. Bazıları dedi ki: bilakis nekre olur. Ferazdak dedi ki:
يا ذئب إنّك إنْ نجوت فبعدما		شرٍّ وقد نظرتْ إليك شَعُوبُ
Ve ölü için denilir: **انشعب**; öldüğü zaman. Ve Yezîd b. Muâviye, Sehm el-Ganevî’nin beytiyle temessül etti:
حتّى يصادفَ ما لا أو يقال فتى		لاقَى الذي يشعَبُ الفتيانَ فانشعبا
Ve **الشعبُ**: Benî Minkar için, **المِحْجَن** heyeti gibi bir damgadır. Ve **كأسُ شَعوب**: o ölümdür. Ve **الشُّعبة**: dağda bir çatlak; kuşlar ona sığınır. Ve **الشَّعيبُ**: eskiyen kırba. Ve denilir: bilakis o, büyük **المزادة**’dir.

İmru’ul-Kays dedi ki:
فسّحت دموعي في الرِّداء كأنّها		كُلىً من شَعيبٍ بين سحٍّ وتهتانِ
Ve **شَعَبْعَبُ**: bir yer. Ve **شعبانُ** bir ayın adıdır. Ve **شعبانُ** bir kabiledir; Âmir eş-Şa‘bî’nin nisbeti onlara (dır). Ve **شَعْب** Hemdân’dan bir kabiledir.

**شبع**: **الشِّبْعُ**: yemekten ve başkasından doyuran şeyin adı. Ve **الشِّبَع**: **شَبِعَ شِبَعاً**’ın masdarıdır; o hâlde o **شبعان**’dır. Ve onu doyurdum: **أشبعته**; o da doydu: **فشبع**. Dedi ki:
وكُلُّكُمُ قد نال شِبعاً لـبـطـنـه		وشبعُ الفتى لؤمٌ إذا جاع صاحبُهْ
Ve **امرأة شَبْعى** ve **شبعانة**.

Ve elbiseyi boya ile **أشبعت**: yani onu iyice ıslattım/doyurdum. Ve okumayı ve yazmayı **أشبعت**: yani harflerini bolca verdin.

**بشع**: **البَشَع**: içinde kuruluk ve acılık bulunan iğrenç bir yiyecek; **الإهليلجة البشعة**’nin tadı gibi. Ve **رجلٌ بشِعٌ** ve **امرأةٌ بشِعة**: yani ağzının kokusu iğrenç; diş arası temizlemez ve misvak kullanmaz. Ve **قد بشِع يَبْشَعُ بَشَعاً وبشاعةً**.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العُشْب: الكلأ الرَطْب، ولا يقال له: حَشيشٌ حتَّى يتهيَّج. تقول منه: بلد عاشب. ولا يقال في ماضيه إلا أعْشبَت الأرض، إذا أنبتت العُشْب. وبعيرٌ عاشب: يرعى العُشْب. وأعشب القوم: أصابوا عُشْباً. وأرض مُعْشِبة وعَشيبة، ومكانٌ عَشيب بيِّن العَشابَة. واعشوشبت الأرض، أي كثر عُشْبُها، وهو للمبالغة: كقولك: خَشنَ واخشوشن. وأرض فيها تَعَاشيبُ، إذا كانَ فيها عُشْب نَبْذٌ متفرّق، لا واحد لها. والعَشَبة بالتحريك: النابُ الكبيرة، وكذا العشمة بالميم. يقال: سألته فأعشَبَني، أي أعطاني ناقة مُسِنَّة. وشيخ عَشَبَة وعجوز عَشَبَة، أي هِمٌّ وهِمَّةٌ. وعيال عَشَبٌ: ليس فيهم صغير.

##### Türkçe

**العُشْب**: yaş otlaktır; ve ona, coşup kabarıncaya kadar **حَشيشٌ** denilmez. Ondan şöyle dersin: **بلد عاشب**. Ve onun geçmişinde ancak “**أعْشبَت الأرض**” denilir; **العُشْب** bitirdiği zaman. Ve **بعيرٌ عاشب**: **العُشْب** otlar. Ve **أعشب القوم**: **عُشْباً**a rastladılar. Ve **أرض مُعْشِبة** ve **عَشيبة**; ve **مكانٌ عَشيب**; **العَشابَة**si açık-seçik. Ve **اعشوشبت الأرض**: yani **عُشْبُها** çoğaldı; ve o, mübalağa içindir: senin “**خَشنَ** ve **اخشوشن**” demen gibi. Ve **أرض فيها تَعَاشيبُ**: içinde tek birimi olmayan, dağınık atılmış **عُشْب** bulunduğu zaman. Ve harekeli olarak **العَشَبة**: büyük azı dişidir; ve aynı şekilde mîm ile **العشمة**. Denilir: ona sordum da o bana **فأعشَبَني**; yani bana yaşlı bir dişi deve verdi. Ve **شيخ عَشَبَة** ve **عجوز عَشَبَة**: yani ihtiyar erkek ve ihtiyar kadın. Ve **عيال عَشَبٌ**: içlerinde küçük yoktur.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والشين مع الباء
عشب ، عبش ، شبع ، شعب ، بشع : مستعملات .
عشب : قال الليث : العَشْب : الكلأ الرَّطْب ، وهو سَرَعان الكلأ في الربيع يَهيج ولا يبقَى . وأرضٌ عَشِبةٌ ومُعْشِبة ، وقد أعشَبتْ واعشوشبتْ إذا كثُر عُشْبُها . وأعشبَ القومُ إذا أصابوا عُشْباً . قال : وأرضٌ عَشِبة بيّنة العَشَابة . ولا يقال عَشِبت الأرض ، وهو قياسٌ إنْ قيل . وأنشد لأبي النجم :
يقُلْن للرائد أعشبتَ انزلِ
قلت : الكلأ عند العرب يقع على العُشْب وهو الرُّطْب ، وعلى العُرْوة والشجر والنصِيّ والصِّلِّيان الطيّب ، كلُّ ذلك من الكلأ ، فأمّا العُشْب فهو الرُّطْب من البقول البريّة تنبت في الربيع . ويقال روضٌ عاشب : ذو عُشْب . وروضٌ مُعْشِب . ويدخل في العُشب أحرار البقول وذكورها . فأحرارها : ما رقَّ منها وكان ناعماً . وذكورها : ما صُلب وغلُظ منها .
وقال الأصمعيّ : يقال شيخٌ عَشَمة بالميم . وقال أبو عبيدة : يقال شيخ عَشمة وعَشبة ، بالميم والباء . وقال غيرهما : عيالٌ عَشَبٌ : ليس فيهم صغير . وقال الراجز :
جمعتُ منهم عَشَباً شَهابرا
وقال الليث : رجلٌ عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة ،
وهما القصيرانِ في دَمامة . وقد عَشُب عُشوبةً وعَشابة .
وقال ابن السكيت : إذا رعَى البعيرُ العُشبَ قيل عاشب . قال : وبَلَدٌ عاشبٌ وقد أعشَبَ ، أي ذو عُشْب . وأرضٌ مُعْشِبة وعَشيبة : كثيرة العُشب .
وقال اللِّحيانيّ : يقال هذه أرضٌ فيها تعاشيب ، إذا كانَ فيها ألوانُ العُشْب .
عبش : أهمله الليث . وروى أبو عُمَر عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العَبْش الصَّلاح في كلّ شيء . قال : والعرب تقول : الخِتان عَبْشٌ لِلصَّبيِّ ، أي صلاحٌ ، بالباء . وذكره في موضع آخر العَمْش بالميم . وقد ذكره الليث في كتابه فهما لغتان . يقال الخِتان صلاحٌ للولد فاعمِشوه واعبِشُوه . وكلتا اللغتين صحيحة .
وقال ابن دريد : العَبْش : الغباوة . ورجلٌ به عُبْشة .
شعب : قال الله جلّ وعزّ : ( وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَآئِلَ ) ( الحُجرَات : 13 ) قال الفراء : الشُّعوب أكبر من القبائل ، والقبائل أكبر من الأفخاذ .
أبو عبيد عن ابن الكلبيّ أنه قال : الشَّعْب أكبر من القبيلة ، ثم القبيلة ، ثم العمارة ، ثم البطن ، ثم الفَخِذ .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب قال : أُخِذت القبائل من قبائل الرأس لاجتماعها . قال : ومنها الشَّعب والشُّعوب ، والقبائل دونها .
وقال الليث : الشَّعب : ما تشعَّب من قبائل العرب والعجم . والجميع الشُّعوب . قال : والشُّعوبيُّ : الذي يصغِّر شأنَ العرب ولا يرى لهم فضلاً على غيرهم .
وروَى أبو عبيدٍ بإسنادٍ له حديثاً عن مسروق أنّ رجلاً من الشُّعوب أسلمَ فكانت تؤخذ منه الجزية ، فأمر عُمر بألاّ تؤخَذ منه .
قال أبو عبيد : والشُّعوب هاهنا : العجم ، وفي غير هذا الموضع أكثر من القبائل .
وأخبرني المنذريُّ عن أبي الهيثم أنه قال : الشَّعب شَعْب الرأس : يعني شأنَه الذي يضُمُّ قبائله . قال : وفي الرأس أربعُ قبائل . وأنشد :
فإنْ أودَى معاويةُ بن صخرٍ
فبشِّر شَعبَ رأسك بانصداعِ
قال : والشَّعب : أبو القبائل الذي ينتسبون إليه ، يعني يجمعهم ويضمُّهم . قال : ويقال شَعَبتُه ، أي فرّقته . وشعَبتُه ، أي أصلحته . قال : والشَّعيب : المزادة ، سمِّيت شعيباً لأنها من قطعتين شُعِبتْ إحداهما إلى الأخرى ، أي ضُمَّتْ . وأنشد أبو عبيدٍ لعليّ بن الغدير الغَنَويّ في الشَّعب بمعنى التفريق :
وإذا رأيت المرءَ يشعَبُ أمره
شَعْبَ العصا ويَلجُّ في العِصيانِ
قال : معناه يفرِّق في أمرَه .
وروي عن ابن عبّاس أنّ رجلاً قال له : ما هذه الفُتيا التي شعَبت الناس . قال أبو عبيد : معنى شَعَبَتْ فرّقت الناسَ . وقال الأصمعيّ : شعبَ الرجلُ أمرَه ، إذا فرَّقَه وشتَّته . قال أبو عبيد : ويكون الشَّعب
بمعنى الإصلاح . وهذا الحرف من الأضداد . وأنشد للطِرمّاح :
شَتَّ شَعبُ الحيِّ بعد التئامْ
وشجاكَ اليومَ رَبعُ المُقَامْ
إنّما هو شَتَّ الجميع ومنه شَعْب الصَّدع في الإناء ، إنّما هو إصلاحُه وملاءمته ونحو ذلك .
وقال ابن السكيت في الشعب إنه يكون بمعنيين : يكون إصلاحاً ، ويكون تفريقاً .
وقال أبو عبيد : قال أبو زيد : يقال أقَصَّته شَعوبُ إقصاصاً ، إذا أشرف على المنية ثم نجا ، وشَعوبُ : اسم المنيّة معرفةٌ لا تنصرف .
أخبرني المنذريّ عن أبي الهيثم : يقال شعَبتْه شَعوبُ فأشعَبَ ، أراد بشعوب المنية . فأشعَبَ ، أي مات .
وقال ابن السكيت : أشعبَ الرجلُ ، إذا ماتَ أو فارقَ فِراقاً لا يرجع . وقال غيره : انشعبَ الرجلُ ، إذا مات . وأنشد :
لاقَى التي تشعَبُ الأحياء فانشعبا
وقال الليث : الشَّعْب : الصَّدْع الذي يشعبه الشَّعَّاب . والمِشْعَب : مِثقَبُه . والشُّعْبة : القطعة التي يُوصَل بها الشَّعب من القَدَح .
قال ويقال أشعبَه فما يَنْشعِب ، أي ما يلتئم . قال : والتأم شَعب بني فلانٍ ، إذا كانوا متفرِّقين فاجتمعوا . قال : ويقال تفرَّق شَعبُهم . وهذا من عجائب كلامهم .
قال : وانشعبَ الطريقُ ، إذا تفرَّق . وانشعَبَ النَّهر ، وانشعبت أغصانُ الشجرة . قال : ويقال هذه عَصاً في رأسها شُعبتانِ .
قلت : وسماعي من العرب عصاً في رأسها شُعبان بغير تاء .
وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( إذا قَعَد الرجلُ من المرأة بين شُعَبها الأربع اغتسلَ ) ، وقال بعضُهم : شُعَبها الأربع : يداها ورجلاها ، كُنِي به عن الإيلاج . وقال غيره : شُعَبها الأربع : رجلاها وشُفْرا فرجها كنَّى بذلك عن تغييبه الحشفة في فرجها .
وقال الليث : شُعَب الجبال رؤوسها . وأقطارُ الفرس : شُعَبُه ، وهي عُنقُه ومَنْسِجهُ وما أشرف منه . وأنشد :
أشمُّ خنذيذٌ منيفٌ شُعَبُه
وشُعَب الدهر : حالاته . وأنشد قول ذي الرمّة :
ولا تَقَسَّمَ شَعباً واحداً شُعَبُ
أي ظننتُ ألاّ يتقسَّم الأمر الواحدَ أمورٌ كثيرة .
قلت : لم يجوِّد الليثُ في تفسير البيت . ومعناه أنّه وصف أحياءً كانوا مجتمعين في الرَّبيع ، فلمَّا قَصَدوا المَحاضرَ تقسَّمتهم المياه . وشُعَب القوم : نِيَّاتُهم في هذا البيت ، وكانت لكلّ فرقةٍ منهم نيَّةٌ غير نيَّة الآخرين ، فقال : ما كنت أظنُّ أنّ نيّات مختلفةً تفرِّق نيّةً مجتمعة . وذلك أنَّهم كانوا في منتواهم ومنتجعهم مجتمعين على نيّة واحدة ، فلمَّا هاجَ العُشبُ ونَشَّت الغُدرانُ توزَّعتْهم المحاضر ، فهذا معنى قوله :
ولا تَقَسَّم شعباً واحداً شُعَبُ
وأوَّلُه :
لا أحسب الدهرَ يُبلِي جِدَّةً أبداً
ولا تَقسَّمَ شعباً واحداً شُعَبُ
وقال الليث : مَشعَب الحقّ : طريق الحق . وقال الكميت :
وما ليَ إلاّ مَشعَبَ الحقِّ مَشْعَبُ
قال : وظبْيٌ أشعبُ ، إذا انفرقَ قرناه فتباينا بينونةً شديدة .
وقال ابن شميل : تَيسٌ أشعبُ ، إذا انكسر قرنُه . وعنزٌ شَعْباء .
وقال أبو عمرو : الأشعب : الظَّبْي الذي قد انشعَبَ قرناه ، أي تباعد ما بينهما .
وقال الليث : والشَّعب : ما انفرج بين جبلين . وقال ابن شميل : الشعب : مسيل الماء في بطن من الأرض له حرفان مشرفان ، وعرضُه بطحةُ رجلٍ إذا انبطح . وقد يكون بين سندَيْ جبلين .
وقال الليث : الشُّعَب : الأصابع قال : والزرع يكون على ورقةٍ ثمّ يشعِّب . قال : ويقال للميت : قد انشعَبَ . وأنشد لسهمٍ الغنويّ :
حتّى يصادفَ مالاً أو يقالَ فتًى
لاقَى التي تَشعَبُ الفِتيانَ فانشعبا
قال : والشِّعب : سِمَةٌ لبني مِنقَر كهيئة المِحجَن وصورته . وجَمَلٌ مشعوب .
وشَعبان : اسم شهر . وشَعبانُ : حيٌّ من اليمن . وقال غيره : إليهم نُسِب الشَّعْبيّ . والشُّعبة : صَدْعٌ في الجبل تأوي إليه الطُّيور .
وشَعَبعَب : موضع .
وقال الأصمعيّ : شَعَبه يَشعَبه شعباً ، إذا صَرَفَه . وشعَبَ اللجامُ الفرسَ ، إذا كفَّه . وأنشد :
شاحِيَ فيه واللجامُ يشعَبُه
وقال ابن شميل : الشِّعاب : سِمةٌ في الفخذ في طولها ، خَطَّان يُلاقَى بين طرفيهما الأعليين ، والأسفلان متفرّقان . وأنشد :
نارٌ عليها سِمَةٌ الغواضرْ
الحَلْقتان والشِّعابُ الفاجرْ
يقال بعير مشعوب وإبل مشعَّبة . وقال غيره : شُعَبَى : اسم موضع في جبل طيّىء .
وقال الكسائيّ : العرب تقول : أبي لك وشعبي لك ، معناه فديتك . وأنشد :
قالت رأيت رجلاً شَعْبِي لكِ
مُرَجّلاً حسبتُه ترجيلَك
قال : ومعناه رأيت رجلاً فديتك شبَّهتُه إياك .
وقال الأصمعيّ : يسمَّى الرَّحْلُ شَعِيباً . ومنه قول المرّار يصف ناقةً :
إذا هي خَرَّت خَرَّ مِن عَن شِمالها
شَعِيبٌ به إجمامُها ولُغوبها
يعني الرَّحْلَ لأنّه مشعوبٌ بعضُه إلى بعض ، أي مضموم ، وكذلك المزادَة
سميت شَعيباً لأنَّه ضُمَّ بعضُها إلى بعض .
وقال شمر عن ابن الأعرابيّ : الشَّعِيب : المزادة من أديمَين يُقابَلان ليس فيهما فئام في زواياهما . وقال الراعي يصف إبلاً ترعى في العَزيب :
إذا لم تَرُح أدَّى إليها معجِّلٌ
شعيبَ أديم ذا فِراغَينِ مُترعا
يعني : ذا أديمين قُوبِل بينهما . قال : والشَّعيب مثل السَّطيحة .
شبع : روي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( المتشبِّع بما لا يَملك كلابسِ ثَوبَيْ زُور ) قال أبو عبيد : يعني المتزيِّن بأكثر ممّا عنده يتكثَّر بذلك ويتزيَّن بالباطل ، كالمرأة تكون للرجل ولها ضرائر ، فتتشبّع تدَّعي من الحُظوة عند زوجها بأكثر مما عنده لها ، تريد بذلك غَيظَ جارتها وإدخالَ الأذى عليها ، وكذلك هذا في الرجال . ومعنى ثَوْبَي الزُّور : أن يُعمَد إلى الكُمَّينِ فيُوصَلَ بهما كُمَّانِ آخَرانِ ، فمن نظر إليهما ظنَّهما ثوبين .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الشِّبْع من الطعام : ما يكفيك . والشِّبَع المصدر . يقال قدِّمْ إليَّ شِبْعي . قال : والشَّبْع : غلظ السَّاقين . والشِّبْع : مصدر شَبِع يشبَعُ شِبَعاً .
قال الليث قال : الشِّبْع : اسم ما أشبعَ من الطَّعام وغيره . وأنشد :
وكلُّكمُ قد نال شِبْعاً لبطنه
وشِبْع الفتى لؤمٌ إذا جاعَ صاحبُه
ورجلٌ شَبْعانُ وامرأةٌ شَبْعي وشَبعانة . وقال غيره : امرأةٌ شَبعَى الوشاحِ ، إذا كانت مُفاضةً . وامرأته شَبَعي الدِّرع ، إذا كانت ضخمةً . ويقال : أشبعتُ الثوبَ صِبْغاً . وكلُّ شيءٍ توفّره فقد أشبعتَه حتّى الكلام يُشْبَع فيوفَّر حروفُه .
وجاء في الحديث أنّ زمزمَ كان يقال لها شُباعة في الجاهلية ؛ لأنّ ماءها يُروِي العَطْشان ويُشْبع الغَرثان .
وقال أبو زيد : هذا ثوبٌ شَبيع وثيابٌ شُبُع ، إذا أكثروا غزل الثوب وثَلّة الحَبْل ، وهو صوفُه أو شعره وَوبره .
ابن السكيت : يقال هذا بلدٌ قد شَبِعتْ غنمُه ، إذا وُصِف بكثرة النَّبْت ، وهذا بلدٌ قد شُبِّعتْ غنمُه ، إذا قاربت الشِّبَع ولم تَشْبَعْ .
وقال ابن الأعرابيّ : شَبُع عقلُه فهو شَبيع ؛ ورجلٌ مُشْبَع العقل وشبيع العقل ، أخبرني بذلك المنذريّ عن ثعلب عنه .
بشع : قال الليث : البَشَع : طعمٌ كريهٌ فيه حُفوفٌ ومرارةٌ كطعم الهَليلَج قال : ورجلٌ بَشِع الفم وامرأةٌ بشِعة الفم ، إذا كان رائحة فمهما كريهة لا يتخللان ولا يستاكان والمصدر البَشَع والبَشاعة . ورجلٌ بَشِع الخُلُق ، إذا كان سيِّيء العِشرة والخُلق . ورجلٌ بَشِع المنظر ، إذا كان دميماً .
ثعلب عن ابن الأعرابي : البَشِع : الخَشِن من الطَّعام واللِّباس والكلام .
وقال ابن شميل : رجلٌ بَشِع النَّفس ، أي خبيث النَّفْس . وبَشِع الوجْه ، إذا كان
عابساً باسراً . وثوبٌ بَشِعٌ : خَشِن . وأكلنا طعاماً بَشِعاً ، أي حافّاً يابساً لا أُدْمَ فيه . وخَشَبة بَشِعة : كثيرةُ الأُبَن .
وقال ابن دُريد : البَشَع : تَضايُق الحَلْق بطعامٍ خَشِن . قال : وبَشِعَ الوادي بشَعاً ، إذا تضايقَ بالماء . وبَشِعْتُ بهذا الأمر : ضِقتُ به ذَرْعاً . وكلامٌ بَشِعٌ : خَشِن .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشين** ile **الباء**

**عشب** ، **عبش** ، **شبع** ، **شعب** ، **بشع** : kullanılagelenlerdir.

**عشب** : **الليث** dedi: **العَشْب**: yaş otlaktır; o, ilkbaharda otlağın çabucak (bitip) kabarıp yükselmesidir; coşar ve kalmaz. Ve **أرضٌ عَشِبةٌ** ve **مُعْشِبة**; ve onun otu çoğaldığı vakit **أعشَبتْ** ve **اعشوشبتْ** denir. Ve kavim **أعشبَ** olur, yani bir **عُشْباً**a rastlarlarsa. Dedi: ve **أرضٌ عَشِبة**: **العَشَابة**sı apaçık (olan). Ve “**عَشِبت** toprak” denmez; denirse kıyastır. Ve **أبو النجم**’e ait olarak inşad etti:
يقُلْن للرائد أعشبتَ انزلِ

Dedim: **الكلأ** Araplar katında, **العُشْب** üzerine vâki olur ki o yaş olandır; ve **العُرْوة** ve ağaç ve **النصِيّ** ve iyi **الصِّلِّيان** üzerine de vâki olur; bunların hepsi **الكلأ**dandır. Amma **العُشْب** ise yabani baklagillerden yaş olanıdır; ilkbaharda biter. Ve **روضٌ عاشب** denir: **عُشْب** sahibi. Ve **روضٌ مُعْشِب**. Ve **العُشب** içine baklagillerin serbest (yabani) olanları ve onların erkekleri girer. Serbest olanları: ondan ince olan ve yumuşak olan. Erkekleri: ondan sertleşen ve kalınlaşan.

**الأصمعيّ** dedi: **شيخٌ عَشَمة** denir, **الميم** ile. **أبو عبيدة** dedi: **شيخ عَشمة** ve **عَشبة** denir, **الميم** ve **الباء** ile. Başkaları dedi: **عيالٌ عَشَبٌ**: içlerinde küçük yoktur. Ve **الراجز** dedi:
جمعتُ منهم عَشَباً شَهابرا

**الليث** dedi: **رجلٌ عَشَبٌ** ve **امرأةٌ عَشَبة**;
ve ikisi de çirkinlikte kısa boylu olanlardır. Ve **عَشُب** **عُشوبةً** ve **عَشابة** (olarak) oldu.

**ابن السكيت** dedi: Deve **العُشب**ı otladığı vakit **عاشب** denir. Dedi: ve **بَلَدٌ عاشبٌ** ve **قد أعشَبَ**; yani **عُشْب** sahibi. Ve **أرضٌ مُعْشِبة** ve **عَشيبة**: otu çok.

**اللِّحيانيّ** dedi: “Bu, içinde **تعاشيب** bulunan bir topraktır” denir; içinde **العُشْب**ın renkleri (çeşitleri) bulunduğu vakit.

**عبش** : **الليث** onu ihmâl etti. **أبو عُمَر** **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابيّ**’den rivayet etti; dedi ki: **العَبْش** her şeyde صلاح’tır. Dedi: ve Araplar der ki: **الخِتان عَبْشٌ لِلصَّبيِّ**; yani صلاح’dır; **الباء** ile. Ve onu başka bir yerde **العَمْش** olarak, **الميم** ile zikretti. **الليث** onu kitabında zikretmiştir; ikisi iki lugattır. “**الخِتان** çocuğa صلاح’dır; öyleyse onu **اعمِشوه** ve **اعبِشُوه**” denir. İki lugatın ikisi de sahihtir.

**ابن دريد** dedi: **العَبْش**: ahmaklıktır. Ve bir adam: onda **عُبْشة** vardır.

**شعب** : Allah جلّ وعزّ dedi: ( وَأُنْثَى وَجَعَلْنَاكُمْ شُعُوباً وَقَبَآئِلَ ) ( **الحُجرَات** : 13 ) **الفراء** dedi: **الشُّعوب** kabilelerden daha büyüktür; kabileler de **الأفخاذ**’dan daha büyüktür.

**أبو عبيد** **ابن الكلبيّ**’den: onun dediği (şudur): **الشَّعْب** kabileden daha büyüktür; sonra kabile, sonra **العمارة**; sonra **البطن**; sonra **الفَخِذ**.

**المنذريّ** bana **ثعلب**’den haber verdi; dedi: kabileler, toplanmalarından dolayı başın kabilelerinden alınmıştır. Dedi: ve ondan **الشَّعب** ve **الشُّعوب** vardır; kabileler onun altındadır.

**الليث** dedi: **الشَّعب**: Arap ve Acem kabilelerinden dallanıp ayrılan şeydir. Hepsi **الشُّعوب**dur. Dedi: ve **الشُّعوبيُّ**: Arapların şanını küçülten ve onlara başkaları üzerine bir fazilet görmeyen kimsedir.

**أبو عبيدٍ** kendi isnadıyla **مسروق**’tan bir hadis rivayet etti: **الشُّعوب**dan bir adam Müslüman oldu; ondan cizye alınıyordu; **عُمر** ondan alınmamasını emretti.

**أبو عبيد** dedi: buradaki **الشُّعوب**: Acemlerdir; bu yerin dışında ise kabilelerden daha çoktur.

**المنذريُّ** bana **أبو الهيثم**’den haber verdi: dedi ki: **الشَّعب شَعْب الرأس**: yani kabilelerini toplayıp birleştiren şe’ni. Dedi: ve başta dört kabile vardır. Ve inşad etti:
فإنْ أودَى معاويةُ بن صخرٍ
فبشِّر شَعبَ رأسك بانصداعِ

Dedi: ve **الشَّعب**: kabilelerin babasıdır; ona nisbet ederler; yani onları toplar ve birleştirir. Dedi: ve “**شَعَبتُه**” denir; yani onu ayırdım. Ve “**شعَبتُه**” denir; yani onu ıslah ettim. Dedi: ve **الشَّعيب**: **المزادة**’dir; ona **شعيب** adı verildi; çünkü o iki parçadandır; birisi ötekine **شُعِبتْ**; yani birleştirildi. Ve **أبو عبيدٍ** **عليّ بن الغدير الغَنَويّ**’den, **الشَّعب**ı ayırma manasında (kullanarak) inşad etti:
وإذا رأيت المرءَ يشعَبُ أمره
شَعْبَ العصا ويَلجُّ في العِصيانِ

Dedi: manası: işinde ayırıp dağıtır.

**ابن عبّاس**’tan rivayet edildi: bir adam ona dedi ki: “İnsanları **شعَبت** eden bu fetva nedir?” **أبو عبيد** dedi: **شَعَبَتْ**’in manası: insanları ayırdı. **الأصمعيّ** dedi: adam işini **شعبَ** eder; onu ayırıp dağıttığı vakit. **أبو عبيد** dedi: ve **الشَّعب** ıslah manasında da olur. Ve bu harf zıt anlamlılardandır. Ve **الطِرمّاح**’a ait olarak inşad etti:
شَتَّ شَعبُ الحيِّ بعد التئامْ
وشجاكَ اليومَ رَبعُ المُقَامْ

O, ancak “hepsi dağıldı”dır; ve ondan kabın içindeki çatlağın **شَعْب**ı (vardır); o ancak onun ıslahı ve birbirine uydurulması ve bunun benzeridir.

**ابن السكيت** dedi: **الشعب** hakkında: iki manada olur: ıslah olur; ve ayırma olur.

**أبو عبيد** dedi: **أبو زيد** dedi: “**شَعوبُ** onu **إقصاصاً** **أقَصَّته**” denir; ölümün eşiğine çıkıp sonra kurtulduğu vakit. Ve **شَعوبُ**: ölümün adıdır; marife olup tenvin almaz.

**المنذريّ** bana **أبو الهيثم**’den haber verdi: “**شعَبتْه شَعوبُ** da **فأشعَبَ**” denir; **شعوب** ile ölümü kastetti. **فأشعَبَ**: yani öldü.

**ابن السكيت** dedi: adam **أشعبَ** olur; öldüğü vakit yahut dönmeyeceği bir ayrılıkla ayrıldığı vakit. Başkası dedi: adam **انشعبَ** olur; öldüğü vakit. Ve inşad etti:
لاقَى التي تشعَبُ الأحياء فانشعبا

**الليث** dedi: **الشَّعْب**: **الشَّعَّاب**’ın onu **يشعبه** ettiği çatlak yarıktır. Ve **المِشْعَب**: onun delgisidir. Ve **الشُّعْبة**: **القَدَح**tan **الشَّعب**ın onunla birleştirildiği parçadır.

Dedi: “Onu **أشعبَه** etti de **فما يَنْشعِب**” denir; yani birleşmez. Dedi: “**التأم شَعب بني فلانٍ**” (denir); dağınık iken toplanırlarsa. Dedi: ve “**تفرَّق شَعبُهم**” denir. Bu, onların sözünün acayiplerindendir.

Dedi: yol **انشعبَ** olur; ayrıldığı vakit. Ve nehir **انشعَبَ**; ve ağacın dalları **انشعبت**. Dedi: ve “Bu, başında iki **شُعبتانِ** bulunan bir asadır” denir.

Dedim: Araplardan işittiğim: başında **شُعبان** bulunan bir asa; **تاء**sız.

Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi; dedi ki: ( إذا قَعَد الرجلُ من المرأة بين شُعَبها الأربع اغتسلَ ) Bazıları dedi: **شُعَبها الأربع**: iki eli ve iki ayağıdır; bununla cinsel birleşmeye kinaye etti. Başkası dedi: **شُعَبها الأربع**: iki ayağı ve fercinin iki dudakçığıdır; bununla haşefeyi fercine gizlemesini kinaye etti.

**الليث** dedi: **شُعَب الجبال**: onların tepeleridir. Ve atın **أقطارُ**ı: onun **شُعَبُه**’udur; o da boynu ve omuz başı ve ondan yüksek olan şeydir. Ve inşad etti:
أشمُّ خنذيذٌ منيفٌ شُعَبُه

Ve **شُعَب الدهر**: onun halleri. Ve **ذو الرمّة**’nin sözünü inşad etti:
ولا تَقَسَّمَ شَعباً واحداً شُعَبُ

Yani: tek bir işin birçok işlere bölünmeyeceğini zannettim.

Dedim: **الليث** beytin tefsirinde iyi yapmadı. Manası: ilkbaharda bir araya gelmiş canlıları vasfetti; **المَحاضر**’a yöneldiklerinde sular onları böldü. Ve bu beyitte **شُعَب القوم**: onların niyetleridir; onların her bir fırkasının, ötekilerin niyetinden başka bir niyeti vardı; dedi ki: farklı niyetlerin, birleşik bir niyeti ayıracağını zannetmezdim. Çünkü onlar yazlaklarında ve otlaklarında tek bir niyet üzere toplanmışlardı; **العُشب** coşup yükselince ve **الغُدران** canlanıp akınca, **المحاضر** onları dağıttı; işte onun şu sözünün manası budur:
ولا تَقَسَّم شعباً واحداً شُعَبُ

Ve onun başı:
لا أحسب الدهرَ يُبلِي جِدَّةً أبداً
ولا تَقسَّمَ شعباً واحداً شُعَبُ

**الليث** dedi: **مَشعَب الحقّ**: hakkın yolu. Ve **الكميت** dedi:
وما ليَ إلاّ مَشعَبَ الحقِّ مَشْعَبُ

Dedi: ve **ظبْيٌ أشعبُ**: iki boynuzu ayrılıp şiddetli bir ayrılıkla birbirinden uzaklaştığı vakit.

**ابن شميل** dedi: **تَيسٌ أشعبُ**: boynuzu kırıldığı vakit. Ve **عنزٌ شَعْباء**.

**أبو عمرو** dedi: **الأشعب**: boynuzları **انشعَبَ** etmiş olan ceylandır; yani araları uzaklaşmıştır.

**الليث** dedi: ve **الشَّعب**: iki dağ arasındaki açıklıktır. **ابن شميل** dedi: **الشعب**: yerin bir karnında, iki yüksek kenarı olan su akıntı yoludur; genişliği, yüzüstü yatan bir adamın yatışı kadardır. Ve iki dağ yamacı arasında da olabilir.

**الليث** dedi: **الشُّعَب**: parmaklardır. Dedi: ekin bir yaprak üzerinde olur, sonra **يشعِّب** eder. Dedi: ölü için “**قد انشعَبَ**” denir. Ve **سهمٍ الغنويّ**’e ait olarak inşad etti:
حتّى يصادفَ مالاً أو يقالَ فتًى
لاقَى التي تَشعَبُ الفِتيانَ فانشعبا

Dedi: ve **الشِّعب**: **بني مِنقَر** için, **المِحجَن** heyetinde bir damgadır; ve onun suretidir. Ve **جَمَلٌ مشعوب**.

**شَعبان**: bir ayın adıdır. Ve **شَعبانُ**: Yemen’den bir kabiledir. Başkası dedi: **الشَّعْبيّ** onlara nisbet edilmiştir. Ve **الشُّعبة**: dağda bir yarıktır; kuşlar ona sığınır.

**وشَعَبعَب**: bir yerdir.

**الأصمعيّ** dedi: “Onu **شَعَبه يَشعَبه شعباً**” (denir); onu çevirdiği vakit. Ve gemin **اللجامُ**u atı **شعبَ** eder; onu alıkoyduğu vakit. Ve inşad etti:
شاحِيَ فيه واللجامُ يشعَبُه

**ابن شميل** dedi: **الشِّعاب**: uylukta boyuna bir damgadır; iki çizgidir; üst uçlarında birbirine kavuşur, alt uçları ayrıdır. Ve inşad etti:
نارٌ عليها سِمَةٌ الغواضرْ
الحَلْقتان والشِّعابُ الفاجرْ

**بعير مشعوب** ve **إبل مشعَّبة** denir. Başkası dedi: **شُعَبَى**: **جبل طيّىء**’de bir yer adıdır.

**الكسائيّ** dedi: Araplar der ki: **أبي لك وشعبي لك**; manası: seni fidye ederim. Ve inşad etti:
قالت رأيت رجلاً شَعْبِي لكِ
مُرَجّلاً حسبتُه ترجيلَك

Dedi: manası: “Bir adam gördüm; seni fidye ederim; onu sana benzettim.”

**الأصمعيّ** dedi: **الرَّحْلُ**a **شَعِيباً** adı verilir. Ve ondan **المرّار**’ın bir deveyi vasfederek sözü:
إذا هي خَرَّت خَرَّ مِن عَن شِمالها
شَعِيبٌ به إجمامُها ولُغوبها

Yani **الرَّحْلَ**; çünkü onun bir kısmı bir kısmına **مشعوبٌ**dur; yani birleştirilmiştir. Ve aynı şekilde **المزادَة** **شَعيباً** adlandırıldı; çünkü onun bir kısmı bir kısmına birleştirildi.

**شمر** **ابن الأعرابيّ**’den: **الشَّعِيب**: iki deriden olan **المزادة**’dir; ikisi karşı karşıya getirilir; köşelerinde **فئام** yoktur. Ve **الراعي** **العَزيب**’de otlayan develeri vasfederek dedi:
إذا لم تَرُح أدَّى إليها معجِّلٌ
شعيبَ أديم ذا فِراغَينِ مُترعا

Yani: iki deri sahibi; ikisi birbirine karşı getirilmiştir. Dedi: ve **الشَّعيب** **السَّطيحة** gibidir.

**شبع** : Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi; dedi ki: ( المتشبِّع بما لا يَملك كلابسِ ثَوبَيْ زُور ) **أبو عبيد** dedi: yani elindekinden daha fazla ile süslenen; bununla çokluk taslayan ve bâtıl ile süslenen; tıpkı bir erkeğin karısı olup onun kumaşları bulunan kadın gibi; o, kocasının katındaki itibarından kendisine olandan daha fazlasını iddia ederek **تتشبّع** eder; bununla komşusunu öfkelendirmeyi ve ona eziyet sokmayı ister; erkeklerde de böyledir. Ve **ثَوْبَي الزُّور**’un manası: iki yenin üzerine iki başka yenin eklenmesidir; bakan kimse onları iki elbise zanneder.

**ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den dedi: **الشِّبْع** yemekten: sana yeten şeydir. Ve **الشِّبَع** masdardır. “Bana **شِبْعي**’mi sun” denir. Dedi: ve **الشَّبْع**: iki baldırın kalınlığıdır. Ve **الشِّبْع**: **شَبِع يشبَعُ شِبَعاً**’ın masdarıdır.

**الليث** dedi: **الشِّبْع**: yemekten ve başkasından doyuran şeyin adıdır. Ve inşad etti:
وكلُّكمُ قد نال شِبْعاً لبطنه
وشِبْع الفتى لؤمٌ إذا جاعَ صاحبُه

Ve **رجلٌ شَبْعانُ** ve **امرأةٌ شَبْعي** ve **شَبعانة**. Başkası dedi: **امرأةٌ شَبعَى الوشاحِ**: geniş yapılı olduğu vakit. Ve “onun karısı **شَبَعي الدِّرع**” (denir): iri olduğu vakit. Ve “elbise boyayı **أشبعتُ**” denir. Ve her şeyi bol kılarsan onu **أشبعتَه** etmiş olursun; hatta söz **يُشْبَع** edilir de harfleri bol kılınır.

Hadiste geldi ki: زمزم’e cahiliyede **شُباعة** denirdi; çünkü onun suyu susamışı kandırır ve aç olanı doyurur.

**أبو زيد** dedi: bu, **ثوبٌ شَبيع** ve **ثيابٌ شُبُع** (dur); elbisenin ipliğini ve ipin **ثَلّة**sini çoğalttıkları vakit; o da onun yünü yahut kılı ve tüyü ve deve tüyüdür.

**ابن السكيت**: “Bu, koyunu **شَبِعتْ** olan bir beldedir” denir; bitkinin çokluğu ile vasfedildiği vakit. Ve “Bu, koyunu **شُبِّعتْ** olan bir beldedir” denir; **الشِّبَع**a yaklaştığı vakit ve doymadığı vakit.

**ابن الأعرابيّ** dedi: aklı **شَبُع** etti; o halde o **شَبيع**dir. Ve **رجلٌ مُشْبَع العقل** ve **شبيع العقل**; bunu bana **المنذريّ** **ثعلب**’den, ondan haber verdi.

**بشع** : **الليث** dedi: **البَشَع**: iğrenç bir tattır; onda burukluk ve acılık vardır; **الهَليلَج** tadı gibi. Dedi: ve **رجلٌ بَشِع الفم** ve **امرأةٌ بشِعة الفم**: ağızlarının kokusu iğrenç olduğu vakit; diş aralarını temizlemezler ve misvaklanmazlar. Masdar: **البَشَع** ve **البَشاعة**. Ve **رجلٌ بَشِع الخُلُق**: geçimi ve huyu kötü olduğu vakit. Ve **رجلٌ بَشِع المنظر**: çirkin olduğu vakit.

**ثعلب** **ابن الأعرابي**’den: **البَشِع**: yemekten, giyimden ve sözden kaba olan.

**ابن شميل** dedi: **رجلٌ بَشِع النَّفس**: yani nefsi kötü. Ve **بَشِع الوجْه**: somurtkan, çatık olduğu vakit. Ve **ثوبٌ بَشِعٌ**: kaba. Ve **طعاماً بَشِعاً** yedik: yani katı, kuru; içinde katık yok. Ve **خَشَبة بَشِعة**: budakları çok.

**ابن دُريد** dedi: **البَشَع**: kaba bir yiyecek sebebiyle boğazın daralmasıdır. Dedi: ve vadi **بَشِعَ** **بشَعاً** olur; su ile daraldığı vakit. Ve “Bu iş ile **بَشِعْتُ**”: ona gücüm yetmez oldu, ondan daraldım. Ve **كلامٌ بَشِعٌ**: kaba.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والشين وما يثلثهما)
(عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة:
* ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) *
ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ.
(عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً يصحُّ، وربُّما قالوا يَعْشِك ويَحْشِك، أي يفرِّق ويجمع. وليس بشيء.
(عشم) العين والشين والميم أصلٌ يدلُّ على يُبْسٍ في شَيء وقُحول. من ذلك الخُبْز العاشم: الذي يَبِس. ويقولون للشيخ: عَشَمَة. ومن *غير ذلك القياس العَيْشُوم، وهو نبتٌ. قال:
* كما تناوَحَ يَومَ الرِّيحِ عَيشومُ([3]) *
(عشو) العين والشين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ظلامٍ وقِلّةِ وُضوحٍ في الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. من ذلك العِشاء، وهو أوّل ظلامِ اللّيل. وعَشواءُ اللّيل: ظُلمتُه. ومنه عَشَوْتُ إلى ناره. ولا يكون ذلك إلاّ أن تَخْبِط إليه الظَّلام. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4])
والعاشية: كلُّ شيءٍ يعشُو باللَّيل إلى ضوءِ نار. والتَّعاشي: التَّجاهُل في الأمر. قال:
تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها  *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها
والعَشِيُّ: آخر النَّهار. فإذا قلت عَشِيَّة فهو ليومٍ واحد. تقول: لقيتُه عِشيَّةَ يومِ كذا، ولقيتُه عشيَّةً من العشيَّات. وهذا الذي حُكي عن الخَليل فهو مذهبٌ، والأصحُّ عندنا أن يقال في العَشِيّ مثلُ ما يقال في العَشِيَّة. يقال: لقيته عَشِيَّ يومِ كذا([5]) ، كما يقال عَشِيَّة يوم كذا، إذ العشيُّ إنّما هو آخِر النَّهار. وقد قيل: كلُّ ما كان بعد الزَّوال فهو عَشِيّ. وتصغر العَشِيَّة عُشيْشِيَة. والعَشاء ممدود مهموز بفتح العين، هو الطَّعام الذي يُؤكَل مِن آخِر النَّهار وأوَّل اللّيل.
قال الخليل: والعَشَا، مقصور: مصدر الأعشى، والمرأة عَشْواء، ورجال عُشْوٌ، وهو الذي لا يُبصِر باللّيل وهو بالنَّهار بصير. يقال عَشَى يَعْشِي عَشىً. قال الأعشَى:
أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به  *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6])
والعَشْواء من النُّوق: التي كأنَّها لا تُبصِر ما أمامَها فتخبِطُ كلَّ شيء بيديها.
قالوا: وإنَّما يكون ذلك من حِدَّة قلبِها. قال زُهير:
رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ  *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7])
وتقول: إنَّهم لفي عَشْواءَ من أمرِهم. شبَّه زهيرٌ المنايا بناقةٍ تخبط ما يستقبلُهما فتَقتُل.
(عشب) العين والشين والباء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على يُبْسٍ في شيءٍ وقُحول وما أشبه ذلك. من ذلك العُشْب، قالوا: هو سَرَعان الكَلأ في الرَّبيع، ثُمَّ يهيج ولا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ: مُعْشِبة، وأعْشبَتْ إذا كثُر عُشْبُها. وأعْشَب الرَّجُل: أصابَ العُشْب. قال أبو النَّجم:
* يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ([8]) *
وممّا حُمِل على هذا أنْ يشبَّه الشَّيخُ القاحلُ به، فيقال رجل عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة. وقد يقال ذلك في النوق. [و] يقال: أعشَبَ فلانٌ فلاناً، إذا وَهَب له ناقة عَشَبةً.
(عشر) العين والشين والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما في عددٍ معلوم ثم يحمل عليه غيرُه، والآخَر يدلُّ على مداخَلةٍ ومُخالَطة.
فالأوّل العَشَرة، والعَشْر في المؤنّث. وتقول: عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم([9]) ، إذا صرت عاشِرَهم. وكنت عاشِرَ عَشرة، أي كانوا تسعةً فتمُّوا بي عَشرةَ رجال. وعَشَرت القوم([10]) ، إذا أخذتَ عُشْرَ أموالهم. ويقال أيضاً: عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً. وبه سمِّي العَشَّار عَشَّاراً. والعُشْر: جزءٌ من الأجزاء العشرة، وهو العَشِير والمِعْشار. فأمَّا العِشْر فيقال: هو وِرْدُ الإبل يومَ العاشر. وإبلٌ عواشِرُ: وَرَدت الماء عِشْراً. ويجمع ويثنى فيقال عِشْران وعِشرُون، فكلُّ عِشْرٍ من ذلك تسعة أيّام. وقال ذو الرّمة:
أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها  *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11])
يعني بالخامس: القَطا التي وردت الماءَ خِمْساً.
قال الخليل: تقول: جاء القومُ عُشَارَ عُشارَ، ومَعْشرَ مَعْشرَ، أي عَشَرة عشَرة، كما تقول: جاؤوا أُحادَ أحاد، وَمَثْنَى مثنى. ولم يذكر الخليل مَوْحَدَ مَوْحد، وهو صحيحٌ. فأمَّا تعشير الحِمار فلَسنا نقول فيه إلاّ الذي قالوه، وهو في قياسنا صحيحٌ إن كان حَقّاً ما يقال. قال الخليل: المُعَشِّر: الحِمار الشّديد النهيق. قال: ويقال نُعِت بذلك لأنّه لا يكفُّ حتّى تبلغ [عَشْر] نَهَقاتٍ وترجيعات. قال:
لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى  *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12])
قال: وناقةٌ عُشَراء، وهي التي أَقْرَبَتْ، سمِّيت عُشَراء لتمام عشرة أشهر لحملها([13]) . يقال: عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً، وهي عُشَراء حَتَّى تلِد، والعدد العُشَرَاوات، والجمع عِشَار. ويقال: بل يقع اسمُ العِشَار على النُّوق التي نُتِج بعضُها وبعضها قد أَقْرَبَ يُنْتَظَرُ نِتاجُها. وقال:
يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها  *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ
وقال الفرزدق:
كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ  *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14])
وقال: وليس للعِشار لبنٌ، وإنما سمَّاها عِشاراً لأنها حديثة العهد، وهي مطافيلُ قد وضعت أولادَها. والعِشْر: القِطعة تنكسر من القَدَح أو البُرْمة ونحوها. وقال:
* كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا *
هذا قد حُكي. فأمّا الخليل فقد حكى وقال: لا يكادون يُفرِدُون العِشر. وذكر أنَّ قولهم قدُورٌ أعْشار وأعاشير، إنّما معناه أنّها مكسّرة على عَشْر قِطَع، وقال امرؤُ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي  *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])

وذكر الخليل أيضاً أنّه يُقال لجَفْن السَّيف إذا كان مكسَّراً أعشار. وأنشد:
وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ أعشارٌ عُثِمْنَ على كَسْرِ([16])
قال: والعُشَاريُّ: ما بلغ طولُه عَشْرَ أذرُع. وعاشوراء: اليومُ العاشر من المحرَّم.
فأمَّا الأصل الآخَر الدَّالُّ على المخالطة والمداخَلة فالعِشْرة والمعاشَرة. وعَشِيرُك: الذي يعاشرُك. قال: ولم أسمع للعَشِير جمعاً، لا يكادون يقولون هم عُشَراؤك، وإذا جمعوا قالوا: هم مُعاشِرُوك. قال: وإنّما سمِّيت عَشِيرة الرّجُل لمعاشرةِ بعضهم بعضاً، حتَّى الزّوجُ عشيرُ امرأتِه. وجاء في الحديث في ذكر النساء: "إنّكن تُكْثِرْن اللَّعْن وتكْفُرْن العَشِير([17]) ". ويقال عاشَره مُعاشرةً جميلة. وقال زهير:
لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ  *** وفي طول المعاشرة التقالي([18])
قال: والمَعْشَر: كلُّ جماعة أمرُهم واحد، نحو معشر المسلمين، والإنس معشرٌ والجنُّ مَعشر، والجمع مَعاشِر. والعُشَر: نَبْت.
(عشز) العين والشين والزاء كلمتانِ صحيحتان، إحداهما عند الخليل وليست الأخرى عنده.
فالأولى العَشَوْزَن من المواضع([19]) : ما صلُب مَسْلكه وخشن، والجمع العَشاوِز. قال الشمَّاخ:
* حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) *
وقال قومٌ: هو العَشْوَز أو العَشَوَّز([21]) ، أنا أشُكُّ. وإنَّما سمِّيت القناة عشَوْزنةً لصلابتها، والنون زائدة.
والكلمة الأخرى: عَشَزَ عَشَزاناً، وهي مِشية الأقزَل، ذكرها أبو عبيد.
(عشط) العين والشين والطاء([22]) .
---------------------ـ
([1]) سبق البيت وتخريجه في (عسق).
([2]) هذه المادة لم ترد في المعاجم المتداولة.
([3]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575 واللسان (عشم). وصدره:
* للجن بالليل في حافاتها زجل *
([4]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (عشا).
([5]) في الأصل: "عشية يوم كذا".
([6]) ديوان الأعشى 42 برواية: "ريب المنون ودهر مفند".
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (عشب) والحيوان (3: 314/7: 259).
([9]) في الأصل: "أعشرهم وأعشرهم"، وليس فيه إلا لغة كسر شين المضارع، كما في اللسان والقاموس والمجمل.
([10]) مضارع هذا مضموم الشين.
([11]) ديوان ذي الرمة 318 برواية: "أقمت له". وهو الصواب، لأن قبله:
ومنخرق السربال أشعث يرتمي  *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس
إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره  *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس
([12]) البيت لعروة بن الورد في ديوانه 99. وانظر اللسان (عشر ) والمخصص (8: 49) ومحاضرات الراغب (1: 74) وأمثال الميداني في قولهم: (عشر والموت شجا الوريد). وللبيت قصة في الحيوان (6: 359) ومعجم البلدان (روضة الأجداد).
([13]) في الأصل: "محملها".
([14])ديوان الفرزدق 451 واللسان (عشر). والبيت من شواهد النحويين، وفي "عمة" ثلاثة أوجه: الرفع والنصب والجر. انظر الخزانة (3: 126) وكتاب سيبويه (1: 253، 295).
([15]) البيت من معلقته المشهورة.
([16]) البيت في اللسان (عثم). وكلمة "أعشار" ساقطة من الأصل.
([17]) في اللسان: "قال النبي صلى الله عليه وسلم: إنكنّ أكثر أهل النار. فقيل: لم يا رسول الله؟ قال: لأنكن تكثرن اللعن وتكفرن العشير".
([18]) أول أبيات أربعة قالها حين طلق امرأته أم أوفى. ديوان زهير 342.
([19]) في المجمل: "العشوز من الأماكن". على أن كلمة "العشوزن" يوردها أصحاب المعجمات في مادتي (عشز، عشزن)، ويذكرون أيضاً "العشاوز" جمعاً للعشوز، وزان جوهر، وللعشوزن أيضاً. وفي اللسان (عشزن): "ويجوز أن يجمع عشوزن على عشازن".
([20]) عجز بيت له في ديوانه 51. وأنشد الكلمتين الأخيرتين صاحب اللسان في (عشز) وصدر البيت: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها *
([21]) في الأصل: "العشوزاء والعشوز" تحريف، وفي اللسان "العَشْوَز" و "العَشَوَّز". وضبطهما في القاموس بالكلمات، "كجَعْفَر وعذور" وحقه أن ينظر بجوهر بدل جعفر.
([22]) كذا وردت هذه المادة مبتورة. وفي اللسان: "عشطه يعشطه عشطا: جذبه".

ـ

##### Türkçe

(باب العين والشين وما يثلثهما)
(**عشق**) **العين** ve **الشين** ve **القاف** sahih bir asıldır; muhabbetin haddini aşmaya delâlet eder. Dersin ki: **عَشِق** **يَعْشَق** **عِشْقاً** ve **عَشَقاً**. Rü’be dedi:
* Ve onu **فِرْكٍ** ile **عَشَقْ** arasında zayi etmedi([1]) *
Ve denir: **امرأةٌ عاشق** da; onu “**رجلٌ بادنٌ** ve **أمراةٌ بادنٌ**” sözleri üzerine حمل ettiler. Bir topluluk da **العَشَقَة**’nin **اللّبْلابة** olduğunu iddia etti; dediler ki: ondan, kuyruğu (arkasından sürüklenmesi) sebebiyle âşığın adı türetilmiştir; bu ise bir sözdür.

(**عشك**) **العين** ve **الشين** ve **الكاف**([2]) . Onda sahih olacak bir mânâ yoktur; belki “**يَعْشِك** ve **يَحْشِك**” dediler; yani ayırır ve toplar. Ve bir şey değildir.

(**عشم**) **العين** ve **الشين** ve **الميم**; bir asıl olup bir şeyde kuruluğa ve kıraçlığa delâlet eder. Bundan: **الخُبْز العاشم**; o, kuruyan (ekmek)tir. Ve ihtiyara: **عَشَمَة** derler. Ve bu القياسın dışında **العَيْشُوم** vardır; o bir bitkidir. Dedi:
* Rüzgâr gününde **عَيشومُ** inlediği gibi([3]) *

(**عشو**) **العين** ve **الشين** ve illetli harf; sahih bir asıldır, bir şeyde karanlığa ve açıklığın azlığına delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler türetilir. Bundan: **العِشاء**; o, gecenin ilk karanlığıdır. Ve **عَشواءُ اللّيل**: onun karanlığıdır. Ve ondan: **عَشَوْتُ إلى ناره**. Bu ancak karanlıkla ona doğru sendeleyip vurmanla olur. Hutay’e dedi:
متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4])
Ve **العاشية**: geceleyin ateşin ışığına doğru **يعشُو** eden her şeydir. Ve **التَّعاشي**: işte görmezden gelmedir. Dedi:
تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها  *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها
Ve **العَشِيُّ**: gündüzün sonudur. **عَشِيَّة** dediğinde ise bir tek gün içindir. Dersin ki: “Onunla falan günün **عِشيَّةَ**sinde karşılaştım” ve “Onunla **عشيَّةً** min **العشيَّات** karşılaştım.” Halîl’den nakledilen budur; bu bir mezheptir. Bizce daha sahih olan, **العَشِيّ** hakkında **العَشِيَّة** hakkında denilenin benzerinin söylenmesidir. “Onunla falan günün **عَشِيَّ**sinde karşılaştım([5])” denir; tıpkı “falan günün **عَشِيَّة**si” denildiği gibi; çünkü **العشيُّ** ancak gündüzün sonudur. Ve denilmiştir: zevâlden sonra olan her şey **عَشِيّ**dir. **العَشِيَّة** küçültülür: **عُشيْشِيَة**. Ve **العَشاء** uzatılmış, hemzeli, **العين**’in fethasıyladır; o, gündüzün sonundan ve gecenin başından yenilen yemektir.
Halîl dedi: ve **العَشَا** (kısaltılmış): **الأعشى**’nın masdarıdır; kadın **عَشْواء**dır; erkekler **عُشْوٌ**dur; o, gece görmeyip gündüz gören kimsedir. Denir: **عَشَى** **يَعْشِي** **عَشىً**. A‘şâ dedi:
أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به  *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6])
Ve develerden **العَشْواء**: sanki önündekini görmüyormuş da iki eliyle her şeye çarpıp vuruyormuş gibi olan (dişi deve)dir.
Dediler ki: bu ancak onun kalbinin keskinliğinden olur. Züheyr dedi:
رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ  *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7])
Ve dersin: “Onlar işlerinde bir **عَشْواءَ** içindedirler.” Züheyr, ölümleri, karşısına geleni çarpıp vuran bir deveye benzetti de öldürür.

(**عشب**) **العين** ve **الشين** ve **الباء**; sahih tek bir asıldır, bir şeyde kuruluğa ve kıraçlığa ve buna benzer şeylere delâlet eder. Bundan: **العُشْب**; dediler ki: o, ilkbaharda otun çabucak belirmesidir; sonra kurur ve kalıcılığı yoktur. Ve **أرضٌ عَشِبَةٌ**: **مُعْشِبة** (otlu); ve **أعْشبَتْ**: otu çoğaldığında. Ve **أعْشَب الرَّجُل**: **العُشْب**a rastladı. Ebû’n-Necm dedi:
* **يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ**([8]) *
Ve bunun üzerine حمل edilen şeylerdendir ki: kıraç ihtiyar ona benzetilir; “**رجل عَشَبٌ** ve **امرأةٌ عَشَبة**” denir. Ve bu, develer hakkında da söylenebilir. Ve denir: “**أعشَبَ** falan, falanı”; ona **ناقة عَشَبةً** (otlu/ot bulmuş deve) hibe ettiğinde.

(**عشر**) **العين** ve **الشين** ve **الراء**; iki sahih asıldır: birincisi bilinen bir sayıda olup sonra başkası ona حمل edilir; diğeri iç içe girmeye ve karışmaya delâlet eder.
Birincisi: **العَشَرة**; müenneste **العَشْر**. Ve dersin: **عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم**([9]) ; onların onuncusu olduğunda. Ve “**عاشِرَ عَشرة**” oldum; yani onlar dokuz idiler, benimle on erkek tamam oldular. Ve **عَشَرت القوم**([10]) : mallarının **عُشْر**ünü aldığında. Ve ayrıca denir: **عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً**. Ve bununla **العَشَّار**a **عَشَّار** adı verildi. Ve **العُشْر**: on parçanın bir parçasıdır; o **العَشِير** ve **المِعْشار**dır. **العِشْر** ise denir ki: o, develerin onuncu gün suya geliş virdidir. Ve **إبلٌ عواشِرُ**: suya **عِشْراً** geldi. Ve cem‘ ve tesniye yapılır; **عِشْران** ve **عِشرُون** denir; bunların her bir **عِشْر**i dokuz gündür. Zü’r-Rumme dedi:
أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها  *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11])
**الخامس** ile kastı: suya **خِمْساً** gelen **القَطا**dır.
Halîl dedi: “Kavim **عُشَارَ عُشارَ** ve **مَعْشرَ مَعْشرَ** geldi” dersin; yani onar onar; tıpkı “**أُحادَ أحاد** ve **مَثْنَى مثنى** geldiler” dediğin gibi. Halîl, **مَوْحَدَ مَوْحد**’i zikretmedi; o ise sahihtir. **تعشير الحِمار**a gelince: onda, onların söylediklerinden başka bir şey söylemeyiz; ve bizim قياسımızda, söylenen doğru ise, sahihtir. Halîl dedi: **المُعَشِّر**: sesi şiddetli anıran eşektir. Dedi: bununla nitelendi; çünkü [**عَشْر**] anırış ve tekrarlar sayısına varıncaya dek kesilmez. Dedi:
لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى  *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12])
Dedi: ve **ناقةٌ عُشَراء**; o, doğuma yaklaşan (dişi deve)dir; hamli on ayı tamamladığı için **عُشَراء** diye adlandırıldı([13]) . Denir: **عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً**; ve doğuruncaya kadar o **عُشَراء**dır. Sayı: **العُشَرَاوات**; cem‘i: **عِشَار**. Ve denir: bilakis **العِشَار** adı, bir kısmı doğurmuş, bir kısmı da doğuma yaklaşmış olup doğumu beklenen develere de vâki olur. Ve dedi:
يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها  *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ
Ve Ferazdak dedi:
كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ  *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14])
Ve dedi: **العِشار**ın sütü yoktur; ancak onları **عِشاراً** diye adlandırdı; çünkü onlar yeni (doğum yapmış)tır; onlar **مطافيلُ**dür; yavrularını doğurmuşlardır. Ve **العِشْر**: **القَدَح**tan veya **البُرْمة**dan ve benzerinden kırılan parçadır. Ve dedi:
* كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا *
Bu nakledilmiştir. Halîl’e gelince: nakletti ve dedi: **العِشر**i tekil yapmaya neredeyse yanaşmazlar. Ve “**قدُورٌ أعْشار وأعاشير**” sözlerinin mânâsının, onların on parça üzerine kırılmış olması olduğunu zikretti. İmru’ul-Kays dedi:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي  *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])

Halîl de ayrıca zikretti ki: kılıcın kınına, eğer onda kırık “onda birler” varsa, **أعشار** denilir. Ve inşad etti:
Ve Yemenî kılıç keser; kını ise *** kırık üzerine “bağlanmış” **أعشار** “şebârîk”lerdir([16])
Dedi ki: **العُشَاريُّ**: uzunluğu on arşına ulaşan şeydir. Ve **عاشوراء**: Muharrem’in onuncu günüdür.
Ama karışma ve iç içe girme mânasına delâlet eden diğer asıl ise **العِشْرة** ve **المعاشَرة**’dir. Ve **عَشِيرُك**: sana muâşeret eden kimsedir. Dedi ki: **العَشِير** için bir çoğul işitmedim; neredeyse “onlar senin **عُشَراؤك**’undur” demezler; çoğul yaptıklarında “onlar senin **مُعاشِرُوك**’undur” derler. Dedi ki: Kişinin **عَشِيرة**’si ancak bazılarının bazısıyla muâşereti sebebiyle adlandırılmıştır; hatta koca, karısının **عشير**’idir. Kadınların zikri hakkında hadiste geldi: “Şüphesiz siz lâneti çoğaltırsınız ve **العَشِير**’e nankörlük edersiniz([17]).” Ve “ona güzel bir muâşeretle **عاشَره**” denilir. Züheyr dedi:
Canına yemin olsun, belâlar değiştiricidir *** ve muâşeretin uzunluğunda bıkkınlık([18])
Dedi ki: **المَعْشَر**: işi bir olan her topluluk; “Müslümanların **معشر**’i” gibi. Ve insanlar bir **معشر**’dir, cinler bir **مَعشر**’dir; çoğulu **مَعاشِر**’dir. Ve **العُشَر**: bir bitkidir.

(**عشز**) **العين** ve **الشين** ve **الزاء** iki sahih kelimedir; bunlardan biri Halîl’e göredir, diğeri ona göre değildir.
Birincisi, yerlerden **العَشَوْزَن**’dir([19]): geçidi sert ve kaba olan şey; çoğulu **العَشاوِز**’dir. Eş-Şemmâh dedi:
* **حوامي** **الكُراع** **المؤْيَداتُ** **العَشاوزُ**([20]) *
Bir kavim dedi ki: o **العَشْوَز**’dir yahut **العَشَوَّز**’dir([21]); ben şüphe ediyorum. Ancak kamışa, sertliği sebebiyle **عشَوْزنةً** adı verilmiştir; **النون** ziyadedir.
Diğer kelime: **عَشَزَ** **عَشَزاناً**; o, **الأقزَل**’in yürüyüşüdür; onu Ebû Ubeyd zikretti.

(**عشط**) **العين** ve **الشين** ve **الطاء**([22]) .
---------------------ـ
([1]) Beyit ve tahrici (عسق)’ta geçti.
([2]) Bu madde, tedavüldeki sözlüklerde vârid olmadı.
([3]) Beyit, Zî’r-Rumme’nindir; divanında 575 ve Lisân’da (عشم). Sadrı:
* **للجن** **بالليل** **في** **حافاتها** **زجل** *
([4]) Hutay’e divanı 25 ve Lisân (عشا).
([5]) Asılda: “**عشية** **يوم** **كذا**”.
([6]) A‘şâ divanı 42; rivayetle: “**ريب** **المنون** **ودهر** **مفند**”.
([7]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([8]) Lisân’da (عشب) ve Hayavân’da (3: 314/7: 259) inşad etti.
([9]) Asılda: “**أعشرهم** **وأعشرهم**”; onda, Lisân ve Kâmûs ve Mücmel’de olduğu gibi, ancak muzâri‘in **شين**’ini kesreli söyleme dili vardır.
([10]) Bunun muzâri‘i **الشين**’i dammelidir.
([11]) Zî’r-Rumme divanı 318; rivayetle: “**أقمت** **له**”. Ve o doğrudur; çünkü ondan önce:
**ومنخرق** **السربال** **أشعث** **يرتمي**  *** **به** **الرَّحْل** **فوق** **العيس** **والليل** **دامس**
**إذا** **نحز** **الإدلاج** **ثغرة** **نحره**  *** **به** **أنّ** **مسترخي** **العمامة** **ناعس**
([12]) Beyit, Urve b. el-Verd’ündür; divanında 99. Lisân (عشر), el-Muhassas (8: 49), Muhâdarâtü’r-Râgıb (1: 74) ve Meydânî’nin Emsâl’inde “(**عشر** **والموت** **شجا** **الوريد**)” sözünde bak. Beytin bir kıssası Hayavân’da (6: 359) ve Mu‘cemü’l-Büldân’da (Ravdatü’l-Ecdâd) vardır.
([13]) Asılda: “**محملها**”.
([14]) Ferazdak divanı 451 ve Lisân (عشر). Beyit, nahivcilerin şevâhidindendir; “**عمة**”de üç vecih vardır: ref‘, nasb ve cerr. el-Hizâne (3: 126) ve Sîbeveyh kitabı (1: 253, 295)’e bak.
([15]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([16]) Beyit, Lisân’da (عثم)’dedir. “**أعشار**” kelimesi asıldan düşmüştür.
([17]) Lisân’da: “Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: ‘Şüphesiz siz cehennem ehlinin çoğusunuz.’ Denildi ki: ‘Niçin, ey Allah’ın Resûlü?’ Dedi ki: ‘Çünkü siz lâneti çoğaltırsınız ve **العشير**’e nankörlük edersiniz.’”
([18]) Karısı Ümmü Evfâ’yı boşadığı zaman söylediği dört beyitten ilkinin başıdır. Züheyr divanı 342.
([19]) Mücmel’de: “**العشوز** **من** **الأماكن**”. Şu da var ki “**العشوزن**” kelimesini sözlük sahipleri (عشز، عشزن) maddelerinde getirirler; ayrıca “**العشاوز**”u **العشوز**’un çoğulu olarak da zikrederler; vezni **جوهر**’dir; ve **العشوزن**’in de. Lisân’da (عشزن): “**عشوزن**’in **عشازن** üzerine cem‘ edilmesi câizdir.”
([20]) Divanında 51’de ona ait bir beytin aczidir. Lisân sahibi (عشز)’de son iki kelimeyi inşad etti; beytin sadrı: * **حذاها** **من** **الصيداء** **نعلا** **طراقها** *
([21]) Asılda: “**العشوزاء** **والعشوز**” tahriftir; Lisân’da “**العَشْوَز**” ve “**العَشَوَّز**”. Kâmûs’ta kelimelerle ضبط’ı: “**كجَعْفَر** **وعذور**”; hakkı, **جعفر** yerine **جوهر** ile bakılmasıdır.
([22]) Bu madde böylece eksik olarak vârid oldu. Lisân’da: “**عشطه** **يعشطه** **عشطا**: onu çekti.”

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ش ب
بلد معشب وعاشب‏.‏
‏"‏ وأعشبت انزل ‏"‏ أي أصبت العشب‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ مستأسدٌ ذبّانه في غيطل يقلن للزائد أعشبت انزل وتقول‏:‏ أبقل واديهم واعشوشب واستأسد فيه النبت واغلولب‏.‏
وأرض فيها تعاشيب أي نبذ من العشب متفرق‏.‏

##### Türkçe

ع ش ب
**بلد معشب** ve **عاشب**.
“**وأعشبت انزل**”: yani otu tuttun.
Ebû’n-Necm dedi ki:
“**مستأسدٌ ذبّانه في غيطل**
**يقلن للزائد أعشبت انزل**”
Ve dersin ki: **أبقل** onların vadisi; ve **اعشوشب**; ve onda bitki **استأسد** oldu ve **اغلولب**.
Ve içinde **تعاشيب** bulunan bir yer: yani dağınık hâlde ot parçaları.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العُشْبُ: الكَلأُ الرَّطْبُ، واحدته عُشْبَةٌ، وهو سَرَعانُ الكَلإِ في الربيع، يَهِـيجُ ولا يَبْقَى. وجمعُ العُشْب: أَعْشابٌ. والكَلأُ عند العرب، يقع على العُشْبِ وغيره. والعُشْبُ: الرَّطْبُ من البُقول البَرِّيَّة، يَنْبُتُ في الربيع. ويقال رَوض عاشِبٌ: ذو عُشْبٍ، وروضٌ معْشِبٌ. ويدخل في العُشْب أَحرارُ البُقول وذكورُها؛ فأَحرارُها ما رَقَّ منها، وكان ناعماً؛ وذكورُها ما صَلُبَ وغَلُظَ منها. وقال أَبو حنيفة: العُشْبُ كُلُّ ما أَبادَهُ الشتاءُ، وكان نَباته ثانيةً من أَرُومةٍ أَو بَذْرٍ. وأَرضٌ عاشِـبَةٌ، وعَشِـبَةٌ، وعَشِـيبةٌ، ومُعْشِـبَةٌ: بَيِّنةُ العَشابةِ، كثيرة العُشْبِ. ومكانٌ عَشِـيبٌ: بَيِّنُ العَشابة. ولا يقال: عَشَبَتِ الأَرضُ، وهو قياسٌ إِن قيل؛ وأَنشد لأَبي النجم: يَقُلْنَ للرائدِ أَعْشَبْتَ انْزِلِ
وأَرضٌ مِعْشابة، وأَرَضُونَ مَعاشِـيبُ: كريمةٌ، مَنابيتُ؛ فإِما أَن يكون جمعَ مِعْشاب، وإِما أَن يكون من الجمع الذي لا واحد له. وقد عَشَّبَتْ وأَعْشَبَتْ واعْشَوْشَبَتْ إِذا كَثُر عُشْبها. وفي حديث خُزَيمة: واعْشَوْشَبَ ما حَوْلَها أَي نَبَتَ فيه العُشْبُ الكثير. وافْعَوْعَلَ من أَبنية الـمُبالغة، كأَنه يُذْهَبُ بذلك إِلى الكثرة والمبالغة، والعُموم على ما ذهب إِليه سيبويه في هذا النحو، كقولك: خَشُنَ واخْشَوْشَنَ. ولا يقال له: حَشيش حتى يَهِـيجَ. تقول: بَلَدٌ عاشِبٌ، وقد أَعْشَبَ؛ ولا يقال في ماضيه إِلا أَعْشَبَتِ الأَرضُ إِذا أَنبتت العُشْبَ. ويُقال: أَرض فيها تَعاشِـيبُ إِذا كان فيها أَلوانُ العُشْبِ؛ عن اللحياني. والتَّعاشِـيبُ: العُشْبُ النَّبْذُ الـمُتَفَرِّقُ، لا واحدَ له. وقال ثعلب في قول الرائِد: عُشْباً وتَعاشيبْ، وكَمْـأَةً شِـيبْ، تُثِـيرُها بأَخْفافِها النِّيبْ؛ إِن العُشْبَ ما قد أَدْرَكَ، والتَّعاشِـيبُ ما لم يُدْرك؛ ويعني بالكَمْـأَةِ الشِّيبِ البِـيضَ، وقيل: البِـيضُ الكِـبارُ؛ والنِّيبُ: الإِبلُ الـمَسَانُّ الإِناثُ، واحدها نابٌ ونَيُوبٌ. وقال أَبو حنيفة: في الأَرض تَعاشِـيبُ؛ وهي القِطَعُ الـمُتَفَرِّقَة من النَّبْتِ؛ وقال أَيضاً: التَّعاشِـيبُ الضروبُ من النَّبْت؛ وقال في قولِ الرائدِ: عُشْباً وتَعاشِـيبْ؛ العُشْبُ: الـمُتَّصِلُ، والتَّعاشِـيبُ: المتفَرِّق. وأَعْشَبَ القومُ، واعْشَوْشَبُوا: أَصابُوا عُشْباً. وبعيرٌ عاشِبٌ، وإِبِلٌ عاشِـبَةٌ: تَرْعَى العُشْبَ. وتَعَشَّبَت الإِبل: رَعَتِ العُشْبَ؛ قال: تَعَشَّبَتْ من أَوَّلِ التَّعَشُّبِ،== بينَ رِماحِ القَيْنِ وابْنَيْ تَغْلِبِ وتَعَشَّبَتِ الإِبلُ، واعْتَشَبَتْ: سَمِنَتْ عن العُشْب. وعُشْبَةُ الدار: التي تَنْبُتُ في دِمْنَتها، وحَوْلَها عُشْبٌ في بَياضٍ من الأَرض والتُّراب الطَّيِّبِ. وعُشْبةُ الدارِ: الـهَجينَةُ، مَثَلٌ بذلك، كقولهم: خَضْراءُ الدِّمَنِ. وفي بعض الوَصاةِ: يا بُنَيَّ، لا تَتَّخِذْها حَنَّانةً، ولا مَنَّانة، ولا عُشْبةَ الدار، \<ص:602>
 ولا كَيَّـةَ القَفَا. وعَشِبَ الخُبْزُ: يَبِسَ؛ عن يعقوب. ورجل عَشَبٌ: قصير دَمِـيمٌ، والأُنثى، بالهاءِ؛ وقد عَشُبَ عَشابةً وعُشوبةً، ورجل عَشَبٌ، وامرأَة عَشَبةٌ: يابسٌ من الـهُزال؛ أَنشد يعقوب:
جَهِـيزَ يا ابْنةَ الكِرامِ أَسْجِحِـي، *  وأَعْتِقِـي عَشَبةً ذا وَذَحِ والعَشَبة، بالتحريك: النابُ الكبيرة، وكذلك العَشَمة، بالميم. يقال: شيخ عَشَبَة، وعَشَمة، بالميم والباءِ.
يقال: سأَلتُه فأَعْشَبَنِـي أَي أَعْطانِـي ناقةً مُسِنَّة. وعِـيالٌ عَشَبٌ: ليس فيهم صغير؛ قال الشاعر:
جَمَعْت منهم عَشَباً شَهابِرا
ورجل عَشَبَةٌ: قد انْحَنى، وضَمَر وكَبِرَ، وعجوز عَشَبة كذلك؛ عن اللحياني. والعَشَبةُ أَيضاً: الكبيرة الـمُسِنَّة من النِّعاج.

##### Türkçe

**العُشْبُ**: yaş **الكَلأُ**; onun teki **عُشْبَةٌ**’dir; ve o, ilkbaharda **الكَلإِ**’in çabucak (çıkanı)dır; kurur ve kalmaz. **العُشْب**’un çoğulu: **أَعْشابٌ**. Ve **الكَلأُ** Araplar nezdinde **العُشْبِ** ve başkasının üzerine vâki olur. Ve **العُشْبُ**: yabânî baklagillerden yaş olan; ilkbaharda biter.

Ve denir: **رَوض عاشِبٌ**: **عُشْبٍ** sahibi; ve **روضٌ معْشِبٌ**. Ve **العُشْب**’un içine baklagillerin hürleri ve erkekleri girer; hürleri: ondan ince olan ve yumuşak olan; erkekleri: ondan sertleşen ve kalınlaşan. Ebû Hanîfe dedi: **العُشْبُ** kışın yok ettiği her şeydir; ve onun bitmesi, bir kökten yahut bir tohumdan ikinci defa olur.

Ve **أَرضٌ عاشِـبَةٌ** ve **عَشِـبَةٌ** ve **عَشِـيبةٌ** ve **مُعْشِـبَةٌ**: **العَشابةِ**’si açık olan, **العُشْبِ**’u çok olan. Ve **مكانٌ عَشِـيبٌ**: **العَشابة**’si açık olan. Ve denmez: **عَشَبَتِ الأَرضُ**; o, denirse kıyastır; ve Ebû’n-Necm için inşâd etti:
يَقُلْنَ للرائدِ أَعْشَبْتَ انْزِلِ

Ve **أَرضٌ مِعْشابة** ve **أَرَضُونَ مَعاشِـيبُ**: kerîme, bitkileri (bol) olan; artık ya **مِعْشاب**’ın çoğulu olur, yahut tekili olmayan çoğuldan olur.

Ve **عَشَّبَتْ** ve **أَعْشَبَتْ** ve **اعْشَوْشَبَتْ**; **عُشْب**’u çoğaldığı vakit. Ve **خُزَيمة** hadîsinde: **واعْشَوْشَبَ ما حَوْلَها** yani onun çevresinde çok **العُشْبُ** bitti.

Ve **افْعَوْعَلَ** mübalağa kalıplarındandır; sanki bununla çokluğa ve mübalağaya, ve bu nev‘de Sîbeveyh’in gittiği üzere umûmîliğe gidilir; senin: **خَشُنَ** ve **اخْشَوْشَنَ** demen gibi.

Ona, kuruyuncaya kadar **حَشيش** denmez. Dersin: **بَلَدٌ عاشِبٌ**; ve **أَعْشَبَ** olmuştur; ve mâzisinde ancak **أَعْشَبَتِ الأَرضُ** denir; **العُشْبَ** bitirdiği vakit.

Ve denir: **أَرض فيها تَعاشِـيبُ**; onda **العُشْبِ**’un renkleri olduğu vakit; **اللحياني**’den. Ve **التَّعاشِـيبُ**: dağınık, ayrı ayrı **العُشْبُ**; onun teki yoktur.

Ve Sa‘leb, **الرائِد**’in sözü hakkında dedi: **عُشْباً وتَعاشيبْ، وكَمْـأَةً شِـيبْ، تُثِـيرُها بأَخْفافِها النِّيبْ**; şüphesiz **العُشْبَ** erişmiş olandır, **التَّعاشِـيبُ** ise erişmemiş olandır; ve **الكَمْـأَةِ الشِّيبِ** ile beyazları kasteder; ve denildi: büyük beyazlar; ve **النِّيبُ**: yaşlı dişi develer; onun teki **نابٌ** ve **نَيُوبٌ**dur.

Ebû Hanîfe dedi: **في الأَرض تَعاشِـيبُ**; ve o, bitkiden dağınık parçalar demektir; ve yine dedi: **التَّعاشِـيبُ** bitkiden türlerdir; ve **الرائد**’in sözü hakkında dedi: **عُشْباً وتَعاشِـيبْ**; **العُشْبُ**: bitişik olan, **التَّعاشِـيبُ**: dağınık olan.

Ve **أَعْشَبَ القومُ** ve **اعْشَوْشَبُوا**: **عُشْباً** buldular. Ve **بعيرٌ عاشِبٌ** ve **إِبِلٌ عاشِـبَةٌ**: **العُشْبَ** otlar. Ve **تَعَشَّبَت الإِبل**: **العُشْبَ** otladı; dedi:
تَعَشَّبَتْ من أَوَّلِ التَّعَشُّبِ،== بينَ رِماحِ القَيْنِ وابْنَيْ تَغْلِبِ

Ve **تَعَشَّبَتِ الإِبلُ** ve **اعْتَشَبَتْ**: **العُشْب** sebebiyle semirdi. Ve **عُشْبَةُ الدار**: onun gübresinde biten; ve onun çevresinde, yerin beyazlığında ve iyi toprakta **عُشْبٌ** vardır.

Ve **عُشْبةُ الدارِ**: melez (olan kadın); bununla mesel (yapılmıştır); onların: **خَضْراءُ الدِّمَنِ** demeleri gibi. Ve bazı vasiyetlerde: “Ey oğulcuğum, onu ne **حَنَّانةً**, ne **مَنَّانة** edin, ne **عُشْبةَ الدار**,
\<ص:602>
 ne de **كَيَّـةَ القَفَا**.”

Ve **عَشِبَ الخُبْزُ**: kurudu; Ya‘kûb’dan.

Ve **رجل عَشَبٌ**: kısa, çirkin; dişisi, **الهاءِ** ile; ve **عَشُبَ** **عَشابةً** ve **عُشوبةً** olmuştur. Ve **رجل عَشَبٌ** ve **امرأَة عَشَبةٌ**: zayıflıktan kuru; Ya‘kûb inşâd etti:
جَهِـيزَ يا ابْنةَ الكِرامِ أَسْجِحِـي، *  وأَعْتِقِـي عَشَبةً ذا وَذَحِ

Ve **العَشَبة** (harekeli): büyük azı dişi; ve yine **العَشَمة** (mîm ile) böyledir. Denir: **شيخ عَشَبَة** ve **عَشَمة**; mîm ve bâ ile.

Denir: Ona sordum da beni **أَعْشَبَنِـي** etti; yani bana yaşlı bir dişi deve verdi. Ve **عِـيالٌ عَشَبٌ**: içlerinde küçük yoktur; şair dedi:
جَمَعْت منهم عَشَباً شَهابِرا

Ve **رجل عَشَبَةٌ**: eğilmiş, zayıflamış ve yaşlanmış; ve yaşlı kadın **عَشَبة** da böyledir; **اللحياني**’den. Ve **العَشَبةُ** ayrıca: koyunlardan büyük, yaşlı olan dişi.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ش ب * * العُشْبُ * الكلأ الرطب ولا يقال له حشيش حتى يهيج يقال بلد * عاشِبٌ * وماضيه * أعْشَبَ * لا غير أي أتيت العشب وأرض * مُعْشِبَةٌ * و * عَشِيبَةٌ * ومكان * عَشِيبٌ * و * اعْشَوْشَبَ * الأرض أي كثر عشبها وهو مبالغة كاخشوشن

##### Türkçe

* ع ش ب * **العُشْبُ**: yaş otlaktır; coşup kuruyuncaya kadar ona **حشيش** denilmez. “Ülke **عاشِبٌ**” denir; onun geçmişi **أعْشَبَ**’dır, başka değil; yani “ota geldim” (demektir). Ve (denir:) “arazi **مُعْشِبَةٌ**” ve **عَشِيبَةٌ**; ve “yer **عَشِيبٌ**”. Ve “arazi **اعْشَوْشَبَ**” (denir); yani onun otu çoğaldı; ve o, **اخشوشن** gibi bir mübalağadır.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العشب، بالضم: الكلأ الرطب، واحدته عشبة، وهو سرعان الكلإ في الربيع يهيج ولا يبقى. وجمع العشب أعشاب. والكلأ عند العرب يقع على العشب وغيره. والعشب: الرطب من البقول البرية ينبت في الربيع. ويقال: روض عاشب: ذو عشب. وروض معشب. ويدخل في العشب أحرار البقول وذكورها. فأحرارها: ما رق منها وكان ناعما. وذكورها: ما صلب وغلظ منها. قال أبو حنيفة: العشب: كل ما أباده الشتاء وكان نباته ثانية من أرومة أو بذر. وأرض عاشبة وعشبة كفرحة وعشيبة ومعشبة بينة العشابة بالفتح أي كثيرة العشب. ومكان عشيب بين العشابة، ولا يقال: عشبت الأرض، وهو قياس إن قيل، وأنشد لأبي النجم:
  يقلن للرائد أعشبت انزل وأرض معشاب كمحراب، وأرضون معاشيب: كريمة منابيت. فإما أن يكون جمع معشاب، وإما أن يكون من الجمع الذي لا واحد له. يقال: أرض فيها تعاشيب إذا كان فيها ألوان العشب. والتعاشيب: العشب النبذ المتفرق، لا واحد له. قال ثعلب في قول الرائد: عشبا وتعاشيب، وكمأة شيب، تثيرها بأخفافها النيب: إن العشب ما قد أدرك، والتعاشيب ما لم يدرك. ويعني بالكمأة الشيب البيض، وقيل: البيض الكبار، والنيب: الإبل المسان الإناث، واحدها ناب ونيوب. وقال أبو حنيفة: في الأرض تعاشيب؛ وهي القطع المتفرقة منه أي من النبت، وقال أيضا: التعاشيب: الضروب م النبت. وقال في قول الرائد: عشبا وتعاشيب الخ: العشب: المتصل، والتعاشيب: المتفرق. وأعشبت الأرض: أنبتته، كعشبت بالتشديد كذا هو مضبوط عندنا، وفي أخرى: كفرحت كذا اعشوشبت أي إذا كثر عشبها. وفي حديث خزيمة: واعشوشب ما حولها أي نبت فيه العشب الكثير، وافعوعل من أبنية المبالغة، كأنه يذهب بذلك إلى الكثرة والمبالغة والعموم، على ما ذهب إليه سيبويه في هذا النحو، كقولك: خشن واخشوشن، ولا يقال له حشيش حتى يهيج. تقول منه: بلد عاشب، وقد أعشب، ولا يقال في ماضيه إلا أعشبت الأرض، إذا أنبتت العشب. أعشب القوم: أصابوا عشبا، كاعشوشبوا، وبعير عاشب، وإبل عاشبة: ترعى العشب وتعشبت الإبل: رعته أي العشب قال:

  تعشبت من أول التعـشـب
  بين رماح القين وابني تغلب تعشبت الإبل: سمنت من العشب، كأعشبت، هكذا عندنا في النسخ، من باب الإفعال، وهو خطأ والصواب كاعتشبت، من باب الافتعال، ومثله في الأصول من الأمهات. والعشبة محركة، كالعشمة، بالميم: الناب الكبيرة. يقال: شيخ عشبة وعشمة، بالميم والباء. العشبة أيضا: الرجل القصير الدميم كالعشيب. والمرأة القصيرة في دمامة وحقارة، ولو قال والأنثى بالهاء لكان كافيا بالمقصود، فإن الدمامة معتبرة مع القصر فيهما، كما لا يخفى. العشبة: الشيخ المنحني كبرا. وفي لسان العرب: ورجل عشبة: قد انحنى وضمر وكبر. وعجوز عشبة، كذلك، عن اللحياني. العشبة أيضا: النعجة الكبيرة المسنة. يقال: أعشبه: أعطاه عشبة، أي ناقة مسنة. ويقال: سألته فأعشبني، بهذا المعنى. عشب الخبز كفرح: يبس، عن يعقوب. وعنه أيضا: رجل عشبة: يابس من الهزال، وأنشد:
  جهيز يا بنت الكرام أسجحي
  وأعتقـي عـشـبة ذا وذح وقد عشب عشابة وعشوبة. وعيال عشب محركة: ليس فيهم صغير قال:
  جمعت منهم عشبا شهابرا ومما يستدرك على المصنف: عشبة الدار، وهي التي تنبت في دمنتها وحولها عشب في بياض من الأرض والتراب الطيب. وعشبة الدار: الهجينة مثل بذلك، كقولهم: خضراء الدمن: وفي بعض الوصيات: يا بني لا تتخذها حنانة ولا منانة ولا عشبة الدار ولا كبة القفا.

##### Türkçe

**العشب**، ötre ile: yaş ot; onun teki **عشبة**’dir; o, ilkbaharda otun çabucak (bitmesi)dir; coşar ve kalmaz. **العشب**’in çoğulu **أعشاب**’dır. Ve **الكلأ** Araplar katında **العشب** ve başkası üzerine vaki olur. Ve **العشب**: ilkbaharda biten yabani baklagillerden yaş olanıdır. Ve denir: **روض عاشب**: ot sahibi. Ve **روض معشب**. Ve **العشب**’e baklagillerin hürleri ve erkekleri girer. Hürleri: ondan ince olan ve yumuşak olan. Erkekleri: ondan sertleşen ve kalınlaşan. Ebû Hanîfe dedi: **العشب**: kışın yok ettiği her şeydir; ve onun bitmesi, kökten veya tohumdan ikinci defadır. Ve **أرض عاشبة** ve **عشبة** (vezni) **كفرحة** ve **عشيبة** ve **معشبة**; **العشابة**’si (fetha ile) açık (olan): yani otu çok olan. Ve **مكان عشيب** **العشابة** arasında; ve denilmez: **عشبت الأرض**; o, denilirse kıyastır. Ve Ebû’n-Necm için inşad etti:

  “Derler ki kılavuza: **أعشبت**; in, ve (şu) **أرض معشاب** mihrab gibi;”

Ve **أرضون معاشيب**: bitkileri kerim (olan). Artık ya **معشاب**’ın cem’idir, yahut tekili olmayan cem’dendir. Denir: içinde otun renkleri varsa: **أرض فيها تعاشيب**. Ve **التعاشيب**: dağınık, ayrı ayrı atılmış ot; onun tekili yoktur. Sa‘leb, kılavuzun sözü hakkında dedi: **عشبا وتعاشيب، وكمأة شيب، تثيرها بأخفافها النيب**: Şüphesiz **العشب** erişmiş olandır; **التعاشيب** ise erişmemiş olandır. Ve **الكمأة الشيب** ile beyazları kasteder; ve denildi: büyük beyazlar. Ve **النيب**: yaşlı dişi develer; onun teki **ناب** ve **نيوب**. Ebû Hanîfe dedi: “Yerde **تعاشيب** vardır”; ve o, ondan yani bitkiden dağınık parçalar(dır). Ve yine dedi: **التعاشيب**: bitkiden türler. Ve kılavuzun sözü hakkında dedi: **عشبا وتعاشيب** ilh.: **العشب**: bitişik (olan); **التعاشيب**: dağınık (olan). Ve **أعشبت الأرض**: onu bitirdi; **عشبت** (şeddeli) gibi; işte bu, katımızda böyle ضبط edilmiştir. Ve bir başkasında: **كفرحت**; işte böyle: **اعشوشبت** yani otu çoğalınca. Ve Huzeyme hadîsinde: **واعشوشب ما حولها** yani çevresinde çok ot bitti. Ve **افعوعل** mübalağa kalıplarındandır; sanki bununla çokluğa, mübalağaya ve umuma gider; Sîbeveyh’in bu nev‘de gittiği üzere; senin sözün gibi: **خشن** ve **اخشوشن**. Ve coşuncaya kadar ona **حشيش** denilmez. Ondan dersin: **بلد عاشب**; ve **قد أعشب**; ve onun geçmişinde ancak **أعشبت الأرض** denilir, ot bitirdiği zaman. **أعشب القوم**: ota rastladılar; **كاعشوشبوا** gibi. Ve **بعير عاشب** ve **إبل عاشبة**: otu otlar. Ve **تعشبت الإبل**: onu yani otu otladı. Dedi:

  “**تعشبت من أول التعـشـب**
  **بين رماح القين وابني تغلب**”

**تعشبت الإبل**: ottan semirdi; **كأعشبت** gibi. İşte bu, katımızda nüshalarda böyledir; **الإفعال** babındandır; ve o hatadır; doğrusu **كاعتشبت**’tir, **الافتعال** babındandır. Ve bunun benzeri, anaların asıllarında (da vardır). Ve **العشبة** (harekeli), **العشمة** gibi, **بالميم**: büyük azı diş. Denir: **شيخ عشبة وعشمة**; **بالميم والباء**. **العشبة** ayrıca: kısa, çirkin adam; **كالعشيب** gibi. Ve (o) kısa kadındır; çirkinlik ve aşağılık içinde. Ve eğer “ve dişisi **بالهاء** ile” deseydi, maksatla kâfi olurdu; çünkü çirkinlik, ikisinde de kısalıkla birlikte itibara alınmıştır; gizli olmadığı üzere. **العشبة**: yaşlılıktan bükülmüş ihtiyar. Ve **لسان العرب**’da: ve **رجل عشبة**: bükülmüş, zayıflamış ve yaşlanmış. Ve **عجوز عشبة**; yine böyle; Lihyânî’den. **العشبة** ayrıca: yaşlı, ihtiyar büyük koyun. Denir: **أعشبه**: ona **عشبة** verdi; yani yaşlı bir dişi deve. Ve denir: ondan istedim de **فأعشبني**; bu manada. **عشب الخبز** (vezni) **كفرح**: kurudu; Ya‘kûb’dan. Ve ondan ayrıca: **رجل عشبة**: zayıflıktan kuru (gibi); ve inşad etti:

  “**جهيز يا بنت الكرام أسجحي**
  **وأعتقـي عـشـبة ذا وذح**”

Ve gerçekten **عشب** etti: **عشابة** ve **عشوبة**. Ve **عيال عشب** (harekeli): içlerinde küçük yoktur. Dedi:

  “**جمعت منهم عشبا شهابرا**”

Ve musannif üzerine istidrâk olunanlardan: **عشبة الدار**; ve o, onun gübresinde ve çevresinde bitendir; yerin beyazlığında ve iyi toprakta ot (bulunur). Ve **عشبة الدار**: melez (kimse); bununla mesel getirildi; onların sözü gibi: **خضراء الدمن**. Ve bazı vasiyetlerde: “Ey oğlum, onu **حنانة** ve **منانة** ve **عشبة الدار** ve **كبة القفا** edinme.”

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

١
1 عَشِبَ المَوْضِعُ ذ and عَشِبَتِ الأَرْضُ : see 4. ― -b2- عَشِبَ said of bread, (Yaakoob, TA,) It was, or became, dry, (Yaakoob, K, TA.) ― -b3- And عشب, [so in the TA, app. عَشُبَ,] inf. n. عَشَابَةٌ and عُشُوبَةٌ, said of a man, He became dry, or tough, by reason of leanness. (Yaakoob, TA.)

2 عَشَّبَ see what next follows.

اعشب المَوْضِعُ
4 اعشب المَوْضِعُ ذ ; and ↓ عَشِبَ, aor. عَشَبَ , inf. n. عَشَبٌ; The place produced its [herbs, or herbage, of the kind termed] عُشْب: (Msb:) and in like manner, (Msb,) اعشبت الأَرْضُ, (S, O, Msb, K,) and ↓ عَشِبَت, (Msb,) and thus in a copy of the K, [and in my MS. copy,] but in another copy, [and in the CK,] ↓ عشّبت, (TA,) The land produced عُشْب. (S, O, K.) [See also 12. After the mention of بَلَدٌ عَاشِبٌ in the S and O, it is said in the former that for the verb one does not say otherwise than اعشبت الأَرْضُ, and in the latter that one does not say عَشَبَ البَلَدُ.] ― -b2- And اعشب القَوْمُ The people, or party, lighted on, or found, عُشْب; (S, O, K;) as also القوم ↓ اِعْشَوْشَبَ [but probably in an intensive sense]. (K.) One says to him who is sent to seek for herbage, أَعْشَبْتَ اِنْزِلْ [Thou hast found fresh herbage: alight]. (O.) ― -b3- See also 5. -A2- سَأَلْتُهُ فَأَعْشَبَنِى [I asked him and] he gave me an old she-camel, (S, O, K, TA,) i. e. what is termed عَشَبَة. (TA.)

تعشّبت الاـِبِلُ
5 تعشّبت الاـِبِلُ ذ The camels fed upon [herbs, or herbage, of the kind termed] عُشْب; and [accord. to the TA as a distinct meaning] became fat (K, TA) therefrom; (TA;) as also ↓ أَعْشَبَت accord. to the K, but this latter is wrong, being correctly ↓ اعتشبت, as in the parent-lexicons. (TA.)

8 اـِعْتَشَبَ see what next precedes.

اِعْشَوْشَبَتِ الأَرْضُ
12 اِعْشَوْشَبَتِ الأَرْضُ ذ The land produced abundance, or much, of [herbs, or herbage, of the kind termed] عُشْب; this verb having an intensive signification, like اخشوشن [q. v.]. (S, O, TA.) [It is erroneously mentioned in the K as syn. with أَعْشَبَت.] ― -b2- See also 4.

عُشْبٌ
عُشْبٌ ذ [a coll. gen. n.], n. un. with ة; (TA;) Fresh, green, juicy, soft, or tender, herbs or herbage, (S, A, O, Msb, K,) in the first part of the [season called] رَبِيع [i. e. رَبِيعُ الكَلَأَ, which begins in January and ends in March, O. S.]: (Msb:) not termed حَشِيشٌ until drying up: (S, O:) or, in the opinion of the generality of the lexicologists, عُشْبٌ is applied to such as is fresh and to such as is dry: (ISd, TA voce حَشِيشٌ:) or the first, or earliest, of herbage, (سَرَعَانُ الكَلَأِ,) in the رَبِيع, that [afterwards] dries up, and does not remain; the term كَلَأٌ being applied by the Arabs to عُشْب and to other kinds: and عُشْبٌ is applied to fresh, green, juicy, soft, or tender, herbs or leguminous plants, of the desert, that come forth in the رَبِيع: and under this term are included those that are hard and thick, which are termed the ذُكُور thereof; as well as to those that are slender and soft, which are termed the أَحْرَار thereof: or, accord. to AHn, whatever is destroyed by winter, and grows again from the stocks, or roots, thereof, or the seed: he says also that it is applied to such [herbage] as is uninterrupted; as opposed to تَعَاشِيبُ: or, accord. to Th, it is applied to the mature; as so opposed. (TA.) ― -b2- عُشْبَةُ الدَّارِ [The green herb of the dwelling] means that which grows in the دِمْنَة [or patch of ground which people have blackened by their cooking and where their cattle have staled and dunged] of the dwelling, surrounded by fresh, or green, herbs, in a white [or clean] part of the ground, and good soil: and hence, (tropical:) The هَجِينَة [or woman whose father is a free man, or an Arab, and her mother a slave]; an appellation like خَضْرَآءُ الوَضَرِ [app. lit. meaning “ The green herb that grows in the place where the water with which skins have been washed, or the like, is poured out: ” but IbrD thinks that it may be a mistranscription for خَضْرَآءُ الدِّمَنِ]. (TA.) ― -b3- [عُشْبُ الذِّئْبِ is Eyptian toad-flax; antirrhinum Aegyptiacum; the name of which is written by Forskهl (Flora Aegypt. Arab., pp. lxviii. and 112,) عشب الديب and Asjib ed dîb and Aeschib ed dîb.]

عِيَالٌ عَشَبٌ
عِيَالٌ عَشَبٌ ذ A family, or household, among whom is none little, or young. (S, O, K.) ― -b2- See also عَشَبَةٌ.

عَشِبٌ
عَشِبٌ ذ ; fem. with ة: for the latter see عَاشِبٌ.

عَشَبَةٌ
عَشَبَةٌ ذ An old she-camel (نَابٌ كَبِيرَةٌ [mistranslated by Golius and Freytag “ dens exertus magnus ”]); (S, O, K; [see 4;]) as also عَشَمَةٌ. (S, O.) And An old ewe, advanced in age. (K.) Also An old man bent with age. (K.) A man, and an old woman, bent, and slender, and advanced in age: (Lh, L, TA:) or a decrepit old man and old woman. (S, O.) A short man; (O, K;) as also ↓ عَشِيبٌ (K.) And A woman short, and ugly, or despicable; (O, K, TA;) and so applied to a man; (TA;) or so ↓ عَشَبٌ applied to a man. (O.) And A man dry, or tough, by reason of leanness. (Yaakoob, TA.)

عَشِيبٌ
عَشِيبٌ ذ ; and its fem., with ة: see عَاشِبٌ, in three places. -A2- And see also عَشَبَةٌ.

عَشَابَةٌ
عَشَابَةٌ ذ The state of having, or producing, [herbs, or herbage, of the kind termed] عُشْب, (S, O,) or much thereof. (K.)

بَلَدٌ عَاشِبٌ
بَلَدٌ عَاشِبٌ ذ (S, A, O) and ↓ مُعْشِبٌ, (A,) and مَوْضِعٌ عَاشِبٌ (Msb) and ↓ مَكَانٌ عَشِيبٌ, (S, O,) and رَوْضٌ عَاشِبٌ and ↓ مُعْشِبٌ, (TA,) and أَرْضٌ عَاشِبَةٌ (Msb, K) and ↓ عَشِيبَةٌ (S, O, Msb, K) and ↓ عَشِبَةٌ (Msb, K) and ↓ مُعْشِبَةٌ, (S, Msb,) but some do not say ↓ عَشِيبٌ, (Msb,) [A country, and a place, and meadows, and land,] having, or producing, [herbs, or herbage, of the kind termed] عُشْب, (S, A, O, Msb,) or much thereof. (K. [See also مِعْشَابٌ.]) ― -b2- And بَعِيرٌ عَاشِبٌ A camel feeding upon عُشْب. (S, O.)

تَعَاشِيبُ
تَعَاشِيبُ ذ Scanty, and scattered, or disunited, [herbs, or herbage, of the kind termed] عُشْب: a word [of an extr. form (see تَبَاشِيرُ) and] having no sing.: (S, O:) or scattered, or disunited, portions thereof: (AHn, K, TA:) or different kinds of herbage: in the saying of a seeker of herbage, عُشْبٌ وَتَعَاشِيبْ وَكَمْأَةٌ شِيبْ تُثِيرُهَا بِأَخْفَافِهَا النِّيبْ, it means scattered, or disunited, عُشْب: (AHn, TA:) or عُشْبٌ not yet mature. (Th, TA.) [See عُشْبٌ as opposed thereto.]

مُعْشِبٌ
مُعْشِبٌ ذ and its fem.: see عَاشِبٌ, in three places.

أَرْضٌ مِعْشَابٌ
أَرْضٌ مِعْشَابٌ ذ , and أَرَضُونَ مَعَاشِيبُ, [Land, and lands,] having, or producing, much herbage [of the kind termed عُشْب]: (K, * TA:) معاشيب is pl. of معشاب, or it has no proper sing. (TA.) [See also عَاشِبٌ.]

##### Türkçe

١
1 **عَشِبَ المَوْضِعُ** ذ ve **عَشِبَتِ الأَرْضُ**: 4’e bak. ― -b2- **عَشِبَ**, ekmek hakkında söylenir, (Yaakoob, TA,) kuru oldu, yahut kuru hâle geldi, (Yaakoob, K, TA.) ― -b3- Ve **عشب**, [TA’da böyle; görünüşe göre **عَشُبَ**,] mastar ismi **عَشَابَةٌ** ve **عُشُوبَةٌ**, bir adam hakkında söylenir, zayıflık sebebiyle kuru oldu, yahut sertleşti. (Yaakoob, TA.)

2 **عَشَّبَ** bir sonraki gelen şeye bak.

**اعشب المَوْضِعُ**
4 **اعشب المَوْضِعُ** ذ; ve ↓ **عَشِبَ**, muzâri‘i **عَشَبَ**, mastar ismi **عَشَبٌ**; Yer, **عُشْب** diye adlandırılan türden [otlarını yahut otlağını] çıkardı: (Msb:) ve aynı şekilde, (Msb,) **اعشبت الأَرْضُ**, (S, O, Msb, K,) ve ↓ **عَشِبَت**, (Msb,) ve K’nın bir nüshasında böyle, [ve benim yazma nüshamda da,] fakat başka bir nüshada, [ve CK’da,] ↓ **عشّبت**, (TA,) Arazi **عُشْب** çıkardı. (S, O, K.) [12’ye de bak. S ve O’da **بَلَدٌ عَاشِبٌ** zikrinden sonra, birincisinde fiil için **اعشبت الأَرْضُ**’dan başka söylenmediği, ikincisinde ise **عَشَبَ البَلَدُ** denilmediği söylenir.] ― -b2- Ve **اعشب القَوْمُ** Kavim yahut topluluk, **عُشْب**’a rastladı, yahut **عُشْب** buldu; (S, O, K;) bunun gibi **القوم** ↓ **اِعْشَوْشَبَ** [fakat muhtemelen pekiştirme mânasında]. (K.) Ot aramak için gönderilene şöyle denir: **أَعْشَبْتَ اِنْزِلْ** [Taze ot buldun: in]. (O.) ― -b3- 5’e de bak. -A2- **سَأَلْتُهُ فَأَعْشَبَنِى** [Ondan istedim de] bana yaşlı bir dişi deve verdi, (S, O, K, TA,) yani **عَشَبَة** diye adlandırılanı. (TA.)

**تعشّبت الاـِبِلُ**
5 **تعشّبت الاـِبِلُ** ذ Develer, **عُشْب** diye adlandırılan türden [otları yahut otlağı] yedi; ve [TA’ya göre ayrı bir mânaya göre] bundan dolayı semirdi (K, TA); (TA;) bunun gibi ↓ **أَعْشَبَت** K’ya göre; fakat bu ikincisi yanlıştır, doğrusu ↓ **اعتشبت**tir; ana sözlüklerde olduğu üzere. (TA.)

8 **اـِعْتَشَبَ** bir önce gelene bak.

**اِعْشَوْشَبَتِ الأَرْضُ**
12 **اِعْشَوْشَبَتِ الأَرْضُ** ذ Arazi, **عُشْب** diye adlandırılan türden [otlardan yahut otlaktan] bolca, yahut çokça, çıkardı; bu fiil, **اخشوشن** gibi (bk.) pekiştirme mânası taşır. (S, O, TA.) [K’da yanlış olarak **أَعْشَبَت** ile eş anlamlı diye zikredilmiştir.] ― -b2- 4’e de bak.

**عُشْبٌ**
**عُشْبٌ** ذ [cins isim], tekili ة ile; (TA;) Taze, yeşil, sulu, yumuşak yahut nazik otlar yahut otlak, (S, A, O, Msb, K,) [mevsim denilen] **رَبِيع**’in ilk kısmında [yani **رَبِيعُ الكَلَأَ**, ki Ocakta başlar ve Martta biter, O. S.]: (Msb:) kuruyuncaya kadar **حَشِيشٌ** diye adlandırılmaz: (S, O:) yahut lugatçıların çoğunluğunun görüşüne göre **عُشْبٌ**, taze olana da kuru olana da uygulanır: (ISd, TA, **حَشِيشٌ** maddesinde:) yahut **رَبِيع**’de otlağın ilk yahut en erkeni (**سَرَعَانُ الكَلَأِ**), ki [sonradan] kurur ve kalmaz; **كَلَأٌ** lafzı Araplarca **عُشْب**’a ve başka türlere uygulanır: ve **عُشْبٌ**, çölün **رَبِيع**’de çıkan taze, yeşil, sulu, yumuşak yahut nazik otlarına yahut baklagil bitkilerine uygulanır: ve bu terimin altına, onun **ذُكُور**u diye adlandırılan sert ve kalın olanlar da girer; bunun gibi, onun **أَحْرَار**ı diye adlandırılan ince ve yumuşak olanlara da: yahut AHn’ye göre, kışın yok olan ve kütüklerinden yahut köklerinden, yahut tohumdan, tekrar büyüyen her şey: ayrıca, kesintisiz olana da uygulandığını söyler; **تَعَاشِيبُ**’e karşıt olarak: yahut Th’ye göre, olgun olana uygulanır; böylece ona karşıt olarak. (TA.) ― -b2- **عُشْبَةُ الدَّارِ** [Evin yeşil otu], evin **دِمْنَة**sinde [yahut insanların pişirmeleriyle kararttıkları ve hayvanlarının işeyip pislediği yer parçasında] biten, beyaz [yahut temiz] bir toprak kısmında ve iyi toprakta, taze yahut yeşil otlarla çevrili olan şey demektir: ve buradan, (mecaz:) **هَجِينَة** [yahut babası hür bir adam yahut bir Arap, annesi ise bir köle olan kadın]; **خَضْرَآءُ الوَضَرِ** gibi bir adlandırma [görünüşe göre lafzen “derilerin yıkandığı suyun yahut benzerinin döküldüğü yerde biten yeşil ot” mânasında; fakat IbrD bunun **خَضْرَآءُ الدِّمَنِ** için bir yazım yanlışı olabileceğini düşünür]. (TA.) ― -b3- [**عُشْبُ الذِّئْبِ** Mısır’da toad-flax’tır; antirrhinum Aegyptiacum; bunun adı Forskهl (Flora Aegypt. Arab., s. lxviii. ve 112)’de **عشب الديب** ve Asjib ed dîb ve Aeschib ed dîb diye yazılmıştır.]

**عِيَالٌ عَشَبٌ**
**عِيَالٌ عَشَبٌ** ذ İçlerinde küçük yahut genç hiç kimse bulunmayan bir aile yahut hane halkı. (S, O, K.) ― -b2- **عَشَبَةٌ**’ye de bak.

**عَشِبٌ**
**عَشِبٌ** ذ; dişili ة ile: bunun için **عَاشِبٌ**’e bak.

**عَشَبَةٌ**
**عَشَبَةٌ** ذ Yaşlı bir dişi deve (**نَابٌ كَبِيرَةٌ** [Golius ve Freytag tarafından “dens exertus magnus” diye yanlış çevrilmiştir]); (S, O, K; [4’e bak;]) bunun gibi **عَشَمَةٌ**. (S, O.) Ve Yaşı ilerlemiş yaşlı bir koyun. (K.) Ayrıca Yaşlılıktan bükülmüş yaşlı bir adam. (K.) Bükülmüş, zayıf ve yaşı ilerlemiş bir adam ve yaşlı bir kadın: (Lh, L, TA:) yahut düşkün yaşlı bir adam ve yaşlı bir kadın. (S, O.) Kısa boylu bir adam; (O, K;) bunun gibi ↓ **عَشِيبٌ** (K.) Ve Kısa boylu, çirkin yahut aşağılık bir kadın; (O, K, TA;) ve bir adama da uygulanır; (TA;) yahut bir adama uygulanmış olarak ↓ **عَشَبٌ** böyledir. (O.) Ve Zayıflık sebebiyle kuru yahut sert bir adam. (Yaakoob, TA.)

**عَشِيبٌ**
**عَشِيبٌ** ذ; ve onun dişilisi, ة ile: üç yerde **عَاشِبٌ**’e bak. -A2- Ve **عَشَبَةٌ**’ye de bak.

**عَشَابَةٌ**
**عَشَابَةٌ** ذ **عُشْب** diye adlandırılan türden [ot] bulundurma yahut çıkarma hâli, (S, O,) yahut ondan çokça. (K.)

**بَلَدٌ عَاشِبٌ**
**بَلَدٌ عَاشِبٌ** ذ (S, A, O) ve ↓ **مُعْشِبٌ**, (A,) ve **مَوْضِعٌ عَاشِبٌ** (Msb) ve ↓ **مَكَانٌ عَشِيبٌ**, (S, O,) ve **رَوْضٌ عَاشِبٌ** ve ↓ **مُعْشِبٌ**, (TA,) ve **أَرْضٌ عَاشِبَةٌ** (Msb, K) ve ↓ **عَشِيبَةٌ** (S, O, Msb, K) ve ↓ **عَشِبَةٌ** (Msb, K) ve ↓ **مُعْشِبَةٌ**, (S, Msb,) fakat bazıları ↓ **عَشِيبٌ** demez, (Msb,) [bir ülke, bir yer, çayırlar ve arazi,] **عُشْب** diye adlandırılan türden [ot] bulunduran yahut çıkaran, (S, A, O, Msb,) yahut ondan çokça. (K. [**مِعْشَابٌ**’a da bak.]) ― -b2- Ve **بَعِيرٌ عَاشِبٌ** **عُشْب** ile otlanan bir deve. (S, O.)

**تَعَاشِيبُ**
**تَعَاشِيبُ** ذ Az ve dağınık, yahut ayrık, **عُشْب** diye adlandırılan türden [otlar yahut otlak]: tekili olmayan bir kelime; (S, O:) yahut ondan dağınık yahut ayrık parçalar: (AHn, K, TA:) yahut otlağın farklı türleri: ot arayanın şu sözünde, **عُشْبٌ وَتَعَاشِيبْ وَكَمْأَةٌ شِيبْ تُثِيرُهَا بِأَخْفَافِهَا النِّيبْ**, dağınık yahut ayrık **عُشْب** demektir: (AHn, TA:) yahut henüz olgunlaşmamış **عُشْبٌ**. (Th, TA.) [Buna karşıt olarak **عُشْبٌ**’a bak.]

**مُعْشِبٌ**
**مُعْشِبٌ** ذ ve onun dişilisi: üç yerde **عَاشِبٌ**’e bak.

**أَرْضٌ مِعْشَابٌ**
**أَرْضٌ مِعْشَابٌ** ذ, ve **أَرَضُونَ مَعَاشِيبُ**, [arazi ve araziler,] **عُشْب** diye adlandırılan türden çok ot bulunduran yahut çıkaran: (K, * TA:) **معاشيب**, **معشاب**’ın çoğuludur; yahut onun sahih bir tekili yoktur. (TA.) [**عَاشِبٌ**’e de bak.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَشِبَ
عَشِبَ A ( n. ac. عَشَب 4 ),
a.  Became dry, dried up.

b.  see II (a) .

عَشُبَ
عَشُبَ U ( n. ac. عَشَاْبَة 22t ),
a.  see II (a) .

عَشَّبَ
عَشَّبَ II ,
a.  Became verdant, covered with vegetation ( ground ).

b.  [ coll. ], Gathered herbs &c.

c.  [ coll. ], Weeded.

أَعْشَبَ
أَعْشَبَ IV ,
a.  see II (a) .

b.  Found herbage.

c.  Became fat.

تَعَشَّبَ
تَعَشَّبَ V ,
a.  Became fat.

عُشْب
عُشْب 3 , ( pl. أَعْشَاْب 38 ),
a.  Grass, green herbs; pasture, fodder.

عَشَبَة
عَشَبَة 4t ,
a.  Decrepit.

عَشِب
عَشِب 5 ,
a.  see 21 .

عَاْشِب
عَاْشِب 21 ,
a.  Verdant; grassy, green.

عَشَاْبَة
عَشَاْبَة 22t ,
a.  Vegetation; verdure.

عَشِيْب
عَشِيْب 25 ,
a.  see 21 .

مِعْشَاْب
مِعْشَاْب 45 , ( pl. مَعَاْشِيْبُ 65 ),
a.  see 21 .

b.  Field; pasture, pastureland.

اِعشَوْشَبَ
اِعشَوْشَبَ
a.  Found herbage.

b.  Produced herbage.

##### Türkçe

**عَشِبَ**
**عَشِبَ** A ( n. ac. **عَشَب** 4 ),
a. Kurudu, kuruyup gitti.

b. II (a)’ya bak.

**عَشُبَ**
**عَشُبَ** U ( n. ac. **عَشَاْبَة** 22t ),
a. II (a)’ya bak.

**عَشَّبَ**
**عَشَّبَ** II ,
a. Yeşerdi, bitki örtüsüyle kaplandı (yer).

b. [ topl. ], Otlar vb. topladı.

c. [ topl. ], Yabani otları ayıkladı.

**أَعْشَبَ**
**أَعْشَبَ** IV ,
a. II (a)’ya bak.

b. Ot buldu.

c. Şişmanladı.

**تَعَشَّبَ**
**تَعَشَّبَ** V ,
a. Şişmanladı.

**عُشْب**
**عُشْب** 3 , ( pl. **أَعْشَاْب** 38 ),
a. Çim, yeşil otlar; otlak, yem.

**عَشَبَة**
**عَشَبَة** 4t ,
a. Kocamış.

**عَشِب**
**عَشِب** 5 ,
a. 21’e bak.

**عَاْشِب**
**عَاْشِب** 21 ,
a. Yeşil; otlu, yeşil.

**عَشَاْبَة**
**عَشَاْبَة** 22t ,
a. Bitki örtüsü; yeşillik.

**عَشِيْب**
**عَشِيْب** 25 ,
a. 21’e bak.

**مِعْشَاْب**
**مِعْشَاْب** 45 , ( pl. **مَعَاْشِيْبُ** 65 ),
a. 21’e bak.

b. Tarla; otlak, mera arazisi.

**اِعشَوْشَبَ**
**اِعشَوْشَبَ**
a. Ot buldu.

b. Ot üretti.
