# عشر — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D8%B1/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عشر

العَشَرة: أَول العُقود. والعَشْر: عدد المؤنث، والعَشَرةُ: عدد المذكر. تقول: عَشْرُ نِسْوة وعَشَرةُ رجال، فإِذا جاوَزْتَ العِشْرين استوى المذكر والمؤنث فقلت: عِشْرون رجلاً وعِشْرون امرأَة، وما كان من الثلاثة إِلى العَشَرة فالهاء تلحقه فيما واحدُه مذكر، وتحذف فيما واحدُه مؤنث، فإِذا جاوَزْتَ العَشَرة أَنَّثْت المذكرَ وذكّرت المؤنث، وحذفت الهاء في المذكر في العَشَرة وأَلْحَقْتها في الصَّدْر، فيما بين ثلاثةَ عشَر إِلى تسعة عشَر، وفتحت الشين وجعلت الاسمين اسماً واحداً مبنيّاً على الفتح، فإِذا صِرْت إِلى المؤنث أَلحقت الهاء في العجز وحذفتها من الصدر، وأَسكنت الشين من عَشْرة، وإِن شئت كَسَرْتها، ولا يُنْسَبُ إِلى الاسمين جُعِلا اسماً واحداً، وإِن نسبت إِلى أَحدهما لم يعلم أَنك تريد الآخر،فإن اضطُرّ إلى ذلك نسبته إلى أَحدهما ثم نسبته إلى الآخر، ومن قال أَرْبَعَ عَشْرة قال: أَرْبَعِيٌّ عَشَرِيٌّ، بفتح الشين، ومِنَ الشاذ في القراءة: فانْفَجَرَت منه اثنتا عَشَرة عَيْناً، بفتح الشين؛ ابن جني: وجهُ ذلك أَن أَلفاظ العدد تُغَيَّر كثيراً في حدّ التركيب، أَلا تراهم قالوا في البَسِيط: إِحْدى عَشْرة، وقالوا: عَشِرة وعَشَرة، ثم قالوا في التركيب: عِشْرون؟ ومن ذلك قولهم ثلاثون فما بعدها من العقود إِلى التسعين، فجمعوا بين لفظ المؤنث والمذكر في التركيب، والواو للتذكير وكذلك أُخْتُها، وسقوط الهاء للتأْنيث، وتقول: إِحْدى عَشِرة امرأَة، بكسر الشين، وإِن شئت سكنت إِلى تسعَ عَشْرة، والكسرُ لأَهل نجد والتسكينُ لأَهل الحجاز. قال الأَزهري: وأَهل اللغة والنحو لا يعرفون فتح الشين في هذا الموضع، وروي عن الأَعمش أَنه قرأَ: وقَطَّعْناهم اثْنَتَيْ عَشَرة، بفتح الشين، قال: وقد قرأَ القُرّاء بفتح الشين وكسرها، وأَهل اللغة لا يعرفونه، وللمذكر أَحَدَ عَشَر لا غير. وعِشْرون: اسم موضوع لهذا العدد، وليس بجمع العَشَرة لأَنه لا دليل على ذلك، فإِذا أَضَفْت أَسْقَطْت النون قلت: هذه عِشْرُوك وعِشْرِيَّ، بقلب الواو ياء للتي بعدها فتدغم. قال ابن السكيت: ومن العرب من يُسَكّن العين فيقول: أَحَدَ عْشَر، وكذلك يُسَكّنها إِلى تِسْعَةَ عْشَر إِلا اثني عَشَر فإِن العين لا تسكن لسكون الأَلف والياء قبلها. وقال الأَخفش: إِنما سكَّنوا العين لمّا طال الاسم وكَثُرت حركاتُه، والعددُ منصوبٌ ما بين أَحَدَ عَشَرَ إِلى تِسْعَةَ عَشَرَ في الرفع والنصب والخفض، إِلا اثني عشر فإِن اثني واثنتي يعربان لأَنهما على هِجَاءَيْن، قال: وإِنما نُصِبَ أَحَدَ عَشَرَ وأَخواتُها لأَن الأَصل أَحدٌ وعَشَرة، فأُسْقِطَت الواوُ وصُيِّرا جميعاً اسماً واحداً، كما تقول: هو جاري بَيْتَ بَيْتَ وكِفّةَ كِفّةَ، والأَصلُ بيْتٌ لبَيْتٍ وكِفَّةٌ لِكِفَّةٍ، فصُيِّرَتا اسماً واحداً. وتقول: هذا الواحد والثاني والثالث إِلى العاشر في المذكر، وفي المؤنث الواحدة والثانية والثالثة والعاشرة. وتقول: هو عاشرُ عَشَرة وغَلَّبْتَ المذكر، وتقول: هو ثالثُ ثَلاثةَ عَشَرَ أَي هو أَحدُهم، وفي المؤنث هي ثالثةُ ثَلاثَ عَشْرة لا غير، الرفع في الأَول، وتقول: هو ثالثُ عَشَرَ يا هذا، وهو ثالثَ عَشَرَ بالرفع والنصب، وكذلك إِلى تِسْعَةَ عَشَرَ، فمن رفع قال: أَردت هو ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ فأَلْقَيت الثلاثة وتركتُ ثالث على إِعرابه، ومَن نَصَب قال: أَردت ثالثَ ثَلاثةَ عَشَرَ فلما أَسْقَطْت الثلاثةَ أَلْزَمْت إِعْرابَها الأَوّلَ ليعلم أَن ههنا شيئاً محذوفاً، وتقول في المؤنث: هي ثالثةَ عَشْرةَ وهي ثالثةَ عَشْرةَ، وتفسيرُه مثل تفسير المذكر، وتقول: هو الحادي عَشَر وهذا الثاني عَشَر والثالثَ عَشَرَ إِلى العِشْرِين مفتوح كله، وفي المؤنث: هذه الحاديةَ عَشْرةَ والثانيةَ عَشْرَةَ إِلى العشرين تدخل الهاء فيها جميعاً. قال الكسائي: إِذا أَدْخَلْتَ في العدد الأَلفَ واللامَ فأَدْخِلْهما في العدد كلِّه فتقول: ما فعلت الأَحَدَ العَشَرَ الأَلْفَ دِرْهمٍ، والبصريون يُدْخِلون الأَلفَ واللام في أَوله فيقولون: ما فعلت الأَحَدَ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهمٍ. وقوله تعالى: ولَيالٍ عَشْرٍ؛ أَي عَشْرِ ذي الحِجَّة. وعَشَرَ القومَ يَعْشِرُهم، بالكسر، عَشْراً: صار عاشرَهم، وكان عاشِرَ عَشَرةٍ. وعَشَرَ: أَخذَ واحداً من عَشَرة. وعَشَرَ: زاد واحداً على تسعة. وعَشَّرْت الشيء تَعْشِيراً: كان تسعة فزدت واحداً حتى تمّ عَشَرة. وعَشَرْت، بالتخفيف: أَخذت واحداً من عَشَرة فصار تسعة. والعُشورُ: نقصان، والتَّعْشيرُ زيادة وتمامٌ. وأَعْشَرَ القومُ: صاروا عَشَرة. وقوله تعالى: تلك عَشَرَةٌ كاملة؛ قال ابن عرفة: مذهب العرب إِذا ذَكَرُوا عَدَدين أَن يُجْمِلُوهما؛ قال النابغة:
توهَّمْتُ آياتٍ لها، فَعرَفْتُها
لِسِتَّةِ أَعْوامِ، وذا العامُ سابِعُ
(* قوله: «توهمت آيات إلخ» تأمل شاهده).
وقال الفرزدق:
ثَلاثٌ واثْنتانِ فهُنّ خَمْسٌ،
وثالِثةٌ تَميلِ إِلى السِّهَام
وقال آخر:
فسِرْتُ إِليهمُ عِشرينَ شَهْراً
وأَرْبعةً، فذلك حِجّتانِ
وإِنما تفعل ذلك لقلة الحِسَاب فيهم. وثوبٌ عُشارِيٌّ: طوله عَشْرُ أَذرع. وغلام عُشارِيٌّ: ابن عَشْرِ سنين، والأُنثى بالهاء. وعاشُوراءُ وعَشُوراءُ، ممدودان: اليومُ العاشر من المحرم، وقيل: التاسع. قال الأَزهري: ولم يسمع في أَمثلة الأَسماء اسماً على فاعُولاءَ إِلا أَحْرُفٌ قليلة. قال ابن بُزُرج: الضّارُوراءُ الضَّرّاءُ، والسارُوراءُ السَّرَّاءُ، والدَّالُولاء الدَّلال. وقال ابن الأَعرابي: الخابُوراءُ موضع، وقد أُلْحِقَ به تاسُوعاء. وروي عن ابن عباس أَنه قال في صوم عاشوراء: لئن سَلِمْت إِلى قابلٍ لأَصُومَنَّ اليومَ التاسِعَ؛ قال الأَزهري: ولهذا الحديث عدّةٌ من التأْويلات أَحدُها أَنه كَرِه موافقة اليهود لأَنهم يصومون اليومَ العاشرَ، وروي عن ابن عباس أَنه قال: صُوموا التاسِعَ والعاشِرَ ولا تَشَبَّهُوا باليهود؛ قال: والوجه الثاني ما قاله المزني يحتمل أَن يكون التاسعُ هو العاشر؛ قال الأَزهري: كأَنه تأَول فيه عِشْر الوِرْدِ أَنها تسعة أَيام، وهو الذي حكاه الليث عن الخليل وليس ببعيد عن الصواب.
والعِشْرون: عَشَرة مضافة إِلى مثلها وُضِعَت على لفظ الجمع وكَسَرُوا أَولها لعلة. وعَشْرَنْت الشيء: جعلته عِشْرينَ، نادر للفرق الذي بينه وبين عَشَرْت. والعُشْرُ والعَشِيرُ: جزء من عَشَرة، يطّرد هذان البناءان في جميع الكسور، والجمع أَعْشارٌ وعُشُورٌ، وهو المِعْشار؛ وفي التنزيل: وما بَلَغوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُم؛ أَي ما بلَغ مُشْرِكُو أَهل مكة مِعْشارَ ما أُوتِيَ مَن قَبْلَهم من القُدْرة والقُوّة. والعَشِيرُ: الجزءُ من أَجْزاء العَشرة، وجمع العَشِير أَعْشِراء مثل نَصِيب وأَنْصِباء، ولا يقولون هذا في شيء سوى العُشْر. وفي الحديث: تِسعةُ أَعْشِراء الرِّزْق في التجارة وجُزْءٌ منها في السَّابِياء؛ أَراد تسعة أَعْشار الرزق. والعَشِير والعُشْرُ: واحدٌ مثل الثَّمِين والثُّمْن والسَّدِيس والسُّدْسِ. والعَشِيرُ في مساحة الأَرَضين: عُشْرُ القَفِيز، والقَفِيز: عُشْر الجَرِيب. والذي ورد في حديث عبدالله: لو بَلَغَ ابنُ عباس أَسْنانَنا ما عاشَرَه منا رجلٌ، أَي لو كانَ في السن مِثْلَنا ما بَلَغَ أَحدٌ منا عُشْرَ عِلْمِهِ. وعَشَر القومَ يَعْشُرُهم عُشْراً، بالضم، وعُشُوراً وعَشَّرَهم: أَخذ عُشْرَ أَموالهم؛ وعَشَرَ المالَ نَفْسَه وعَشَّرَه: كذلك، وبه سمي العَشّار؛ ومنه العاشِرُ. والعَشَّارُ: قابض العُشْرِ؛ ومنه قول عيسى بن عمر لابن هُبَيْرة وهو يُضرَب بين يديه بالسياط: تالله إِن كنت إِلا أُثَيّاباً في أُسَيْفاظ قبضها عَشّاروك. وفي الحديث: إِن لَقِيتم عاشِراً فاقْتُلُوه؛ أَي إِن وجدتم مَن يأْخذ العُشْر على ما كان يأْخذه أَهل الجاهلية مقيماً على دِينه، فاقتلوه لكُفْرِه أَو لاستحلاله لذلك إِن كان مسلماً وأَخَذَه مستحلاًّ وتاركاً فرض الله، وهو رُبعُ العُشْر، فأَما من يَعْشُرهم على ما فرض الله سبحانه فحَسَنٌ جميل. وقد عَشَر جماعةٌ من الصحابة للنبي والخلفاء بعده، فيجوز أَن يُسمَّى آخذُ ذلك: عاشراً لإِضافة ما يأْخذه إِلى العُشْرِ كرُبع العُشْرِ ونِصْفِ العُشْرِ، كيف وهو يأْخذ العُشْرَ جميعه، وهو ما سَقَتْه السماء. وعُشْرُ أَموالِ أَهل الذمة في التجارات، يقال: عَشَرْت مالَه أَعْشُره عُشْراً، فأَنا عاشرٌ، وعَشَّرْته، فأَما مُعَشَّرٌ وعَشَّارٌ إِذا أَخذت عُشْرَه. وكل ما ورد في الحديث من عقوبة العَشّار محمول على هذا التأْويل. وفي الحديث: ليس على المُسْلِمين عُشورٌ إِنما العُشور على اليهود والنصارى؛ العُشُورُ: جَمْع عُشْرٍ، يعني ما كان من أَموالهم للتجارات دون الصدقات، والذي يلزمهم من ذلك، عند الشافعي، ما صُولِحُوا عليه وقتَ العهد، فإِن لم يُصالَحُوا على شيء فلا يلزمهم إِلا الجِزْيةُ. وقال أَبو حنيفة: إِن أَخَذُوا من المسلمين إِذا دَخَلُوا بِلادَهم أَخَذْنا منهم إِذا دَخَلُوا بِلادَنا للتجارة. وفي الحديث: احْمَدُوا الله إِذْ رَفَعَ عنكم العُشورَ؛ يعني ما كانت المُلوكُ تأْخذه منهم. وفي الحديث: إِن وَفْدَ ثَقِيف اشترطوا أَن لا يُحشَرُوا ولا يُعْشَروا ولا يُجَبُّوا؛ أَي لا يؤخذ عُشْرُ أَموالهم، وقيل: أَرادوا به الصدقةَ الواجبة، وإِنما فَسَّح لهم في تركها لأَنها لم تكن واجبة يومئذ عليهم، إِنما تَجِب بتمام الحَوْل. وسئل جابرٌ عن اشتراط ثَقِيف: أَن لا صدقة عليهم ولا جهادَ، فقال: عَلِم أَنهم سَيُصدِّقون ويُجاهدون إِذا أَسلموا، وأَما حديث بشير بن الخصاصيّة حين ذَكر له شرائع الإِسلام فقال: أَما اثنان منها فلا أُطِيقُهما: أَما الصدقةُ فإِنما لي ذَوْدٌ هُنَّ رِسْلُ أَهلي وحَمولتُهم، وأَما الجهاد فأَخافُ إِذا حَضَرْتُ خَشَعَتْ نفسِي، فكَفَّ يده وقال: لا صدقةَ ولا جهادَ فبِمَ تدخلُ الجنة؟ فلم يَحْتَمِل لبشير ما احتمل لثقيف؛ ويُشْبِه أَن يكون إِنما لم يَسْمَعْ له لعِلْمِه أَنه يَقْبَل إِذا قيل له، وثَقِيفٌ كانت لا تقبله في الحال وهو واحد وهم جماعة، فأَراد أَن يتأَلَّفَهم ويُدَرِّجَهم عليه شيئاً فشيئاً. ومنه الحديث: النساء لا يُعشَرْنَ ولا يُحْشَرْن: أَي لا يؤخذ عُشْرُ أَموالهن، وقيل: لا يؤخذ العُشْرُ من حَلْيِهِنّ وإِلا فلا يُؤخذ عُشْرُ أَموالهن ولا أَموالِ الرجال.
والعِشْرُ: ورد الإِبل اليومَ العاشرَ. وفي حسابهم: العِشْر التاسع فإِذا جاوزوها بمثلها فظِمْؤُها عِشْران، والإِبل في كل ذلك عَواشِرُ أَي ترد الماء عِشْراً، وكذلك الثوامن والسوابع والخوامس. قال الأَصمعي: إِذا وردت الإِبل كلَّ يوم قيل قد وَرَدَتْ رِفْهاً، فإذا وردت يوماً ويوماً لا، قيل: وردت غِبّاً، فإِذا ارتفعت عن الغِبّ فالظمء الرِّبْعُ، وليس في الورد ثِلْث ثم الخِمْس إِلى العِشْر، فإِذا زادت فليس لها تسمية وِرْد، ولكن يقال: هي ترد عِشْراً وغِبّاً وعِشْراً ورِبْعاً إِلى العِشرَين، فيقال حينئذ: ظِمْؤُها عِشْرانِ، فإِذا جاوزت العِشْرَيْنِ فهي جَوازِئُ؛ وقال الليث: إِذا زادت على العَشَرة قالوا: زِدْنا رِفْهاً بعد عِشْرٍ. قال الليث: قلت للخليل ما معنى العِشْرِين؟ قال: جماعة عِشْر، قلت: فالعِشْرُ كم يكون؟ قال: تِسعةُ أَيام، قلت: فعِشْرون ليس بتمام إِنما هو عِشْران ويومان، قال: لما كان من العِشْر الثالث يومان جمعته بالعِشْرين، قلت: وإِن لم يستوعب الجزء الثالث؟ قال: نعم، أَلا ترى قول أَبي حنيفة: إِذا طَلَّقها تطليقتين وعُشْرَ تطليقة فإِنه يجعلها ثلاثاً وإِنما من الطلقة الثالثة فيه جزء، فالعِشْرون هذا قياسه، قلت: لا يُشْبِهُ العِشْرُ (*
قوله: قلت لا يشبه العشر إلخ» نقل شارح القاموس عن شيخه أن الصحيح ان القياس لا يدخل اللغة وما ذكره الخليل ليس إلا لمجرد البيان والايضاح لا للقياس حتى يرد ما فهمه الليث). التطليقةَ لأَن بعض التطليقة تامة تطليقة، ولا يكون بعض العِشْرِ عِشْراً كاملاً، أَلا ترى أَنه لو قال لامرأَته أَنت طالق نصف تطليقة أَو جزءاً من مائة تطليقة كانت تطليقة تامة، ولا يكون نصف العِشْر وثُلُث العِشْرِ عِشْراً كاملاً؟ قال الجوهري: والعِشْرُ ما بين الوِرْدَين، وهي ثمانية أَيام لأَنها تَرِدُ اليوم العاشر، وكذلك الأَظْماء، كلها بالكسر، وليس لها بعد العِشْر اسم إِلا في العِشْرَِينِ، فإِذا وردت يوم العِشْرَِين قيل: ظِمْؤُها عِشْرانِ، وهو ثمانية عَشَر يوماً، فإِذا جاوزت العِشْرِينِ فليس لها تسمية، وهي جَوازِئُ. وأَعْشَرَ الرجلُ إِذا وَرَدت إِبلُه عِشْراً، وهذه إِبل عَواشِرُ. ويقال: أَعْشَرْنا مذ لم نَلْتقَ أَي أَتى علينا عَشْرُ ليال.
وعَواشِرُ القرآن: الآيُ التي يتم بها العَشْرُ. والعاشِرةُ: حَلْقةُ التَّعْشِير من عَواشِر المصحف، وهي لفظة مولَّدة. وعُشَار، بالضم: معدول من عَشَرة. وجاء القوم عُشارَ عُشارَ ومَعْشَرَ مَعْشَرَ وعُشار ومَعْشَر أَي عَشَرة عَشَرة، كما تقول: جاؤوا أُحَادَ أُحَادَ وثُناءَ ثُناءَ ومَثْنى مَثْنى؛ قال أَبو عبيد: ولم يُسْمع أَكثرُ من أُحاد وثُناء وثُلاث ورُباع إِلا في قول الكميت:
ولم يَسْتَرِيثوك حتى رَمَيْـت، فوق الرجال، خِصَالاً عُشَارا قال ابن السكيت: ذهب القوم عُشَارَياتٍ وعُسَارَياتٍ إِذا ذهبوا أَيادِيَ سَبَا متفرقين في كل وجه. وواحد العُشاريَات: عُشارَى مثل حُبارَى وحُبَارَيات. والعُشَارة: القطعةُ من كل شيء، قوم عُشَارة وعُشَارات؛ قال حاتم طيء يذكر طيئاً وتفرُّقَهم:
فصارُوا عُشَاراتٍ بكلّ مكانِ
وعَشَّر الحمار: تابَعَ النهيق عَشْرَ نَهَقاتٍ ووالى بين عَشْرِ تَرْجِيعات في نَهِيقه، فهو مُعَشَّرٌ، ونَهِيقُه يقال له التَّعْشِير؛ يقال: عَشَّرَ يُعَشِّرُ تَعْشِيراً؛ قال عروة بن الورد:
وإِنِّي وإِن عَشَّرْتُ من خَشْيةِ الرَّدَى
نُهاقَ حِمارٍ، إِنني لجَزُوعُ
ومعناه: إِنهم يزعمون أَن الرجل إِذا وَرَدَ أَرضَ وَباءٍ وضَعَ يدَه خلف أُذنهِ فنَهَق عَشْرَ نَهقاتٍ نَهيقَ الحِمار ثم دخلها أَمِنَ من الوَباء؛ وأَنشد بعضهم: في أَرض مالِكٍ، مكان قوله: من خشية الرَّدَى، وأَنشد: نُهاق الحمار، مكان نُهاق حمار. وعَشَّرَ الغُرابُ: نَعبَ عَشْرَ نَعَبَاتٍ. وقد عَشَّرَ الحِمارُ: نهق، وعَشَّرَ الغُرابُ: نَعَقَ، من غير أَن يُشْتَقّا من العَشَرة. وحكى اللحياني: اللهمَّ عشِّرْ خُطايَ أَي اكتُبْ لكل خُطْوة عَشْرَ حسنات.
والعَشِيرُ: صوت الضَّبُع؛ غير مشتق أَيضاً؛ قال:
جاءَتْ به أُصُلاً إِلى أَوْلادِها،
تَمْشي به معها لهمْ تَعْشِيرُ
وناقة عُشَراء: مصى لحملها عَشَرةُ أَشهر، وقيل ثمانية، والأَولُ أَولى لمكان لفظه، فإِذا وضعت لتمام سنة فهي عُشَراء أَيضاً على ذلك كالرائبِ من اللبن
(* قوله: «كالرائب من اللبن» في شرح القاموس في مادة راب ما نصه: قال أَبو عبيد إِذا خثر اللبن، فهو الرائب ولا يزال ذلك اسمه حتى ينزع زبده، واسمه على حاله بمنزلة العشراء من الإِبل وهي الحامل ثم تضع وهي اسمها). وقيل: إِذا وَضَعت فهي عائدٌ وجمعها عَوْدٌ؛ قال الأَزهري: والعرب يسمونها عِشَاراً بعدما تضع ما في بطونها للزوم الاسم بعد الوضع كما يسمونها لِقَاحاً، وقيل العَشَراء من الإِبل كالنّفساء من النساء، ويقال: ناقتان عُشَراوانِ. وفي الحديث: قال صَعْصعة بن ناجية: اشْتَرَيْت مَؤُودةً بناقَتَينِ عُشَرَاوَيْنِ؛ قال ابن الأَثير: قد اتُّشِعَ في هذا حتى قيل لكل حامل عُشَراء وأَكثر ما يطلق على الخيل والإِبل، والجمع عُشَراواتٌ، يُبْدِلون من همزة التأْنيث واواً، وعِشَارٌ كَسَّرُوه على ذلك، كما قالوا: رُبَعة ورُبَعاتٌ ورِباعٌ، أَجْرَوْا فُعلاء مُجْرَى فُعَلة كما أَجْرَوْا فُعْلَى مُجْرَى فُعْلَة، شبهوها بها لأَن البناء واحد ولأَن آخره علامة التأْنيث؛ وقال ثعلب: العِشَارُ من الإِبل التي قد أَتى عليها عشرة أَشهر؛ وبه فسر قوله تعالى: وإِذا العِشَارُ عُطِّلَت؛ قال الفراء: لُقَّحُ الإِبلِ عَطَّلَها أَهلُها لاشتغالهم بأَنْفُسِهم ولا يُعَطِّلُها قومُها إِلا في حال القيامة، وقيل: العِشارُ اسم يقع على النوق حتى يُتْتج بعضُها، وبعضُها يُنْتَظَرُ نِتاجُها؛ قال الفرزدق:
كَمْ عَمَّة لك يا جَرِيرُ وخالة
فَدْعاء، قد حَلَبَتْ عَلَيّ عِشَارِي
قال بعضهم: وليس للعِشَارِ لبن إِنما سماها عِشاراً لأَنها حديثة العهد بالنِّتاج وقد وضعت أَولادها. وأَحْسَن ما تكون الإِبل وأَنْفَسُها عند أَهلها إِذا كانت عِشَاراً. وعَشَّرَت الناقةُ تَعْشِيراً وأَعْشَرَت: صارت عُشَراء، وأَعْشَرت أَيضاً: أَتى عليها عَشَرَةُ أَشهر من نتاجها. وامرأَة مُعْشِرٌ: مُتِمٌّ، على الاستعارة. وناقة مِعْشارٌ: يَغْزُر لبنُها ليالي تُنْتَج. ونَعتَ أَعرابي ناقةً فقال: إِنها مِعْشارٌ مِشْكارٌ مِغْبَارٌ؛ مِعْشَارٌ ما تقدم، ومِشكارٌ تَغْزُر في أَول نبت الربيع، ومِغْبارٌ لَبِنةٌ بعدما تَغْزُرُ اللواتي يُنْتَجْن معها؛ وأَما قول لبيد يذكر مَرْتَعاً:
هَمَلٌ عَشائِرُه على أَوْلادِها،
مِن راشح مُتَقَوّب وفَطِيم
فإِنه أَراد بالعَشائِر هنا الظباءَ الحدِيثات العهد بالنتاج؛ قال الأَزهري: كأَنَّ العَشائرَ هنا في هذا المعنى جمع عِشَار، وعَشائرُ هو جمع الجمع، كما يقال جِمال وجَمائِل وحِبَال وحَبائِل.
والمُعَشِّرُ: الذي صارت إِبلُه عِشَاراً؛ قال مَقّاس ابن عمرو: ليَخْتَلِطَنَّ العامَ راعٍ مُجَنَّبٌ،
إِذا ما تلاقَيْنا براعٍ مُعَشِّر
والعُشْرُ: النُّوقُ التي تُنْزِل الدِّرَّة القليلة من غير أَن تجتمع؛ قال الشاعر:
حَلُوبٌ لعُشْرِ الشُّولِ في لَيْلةِ الصَّبا،
سَريعٌ إِلى الأَضْيافِ قبل التأَمُّلِ
وأَعْشارُ الجَزورِ: الأَنْصِباء. والعِشْرُ: قطعة تنكَسِرُ من القَدَح أَو البُرْمة كأَنها قطعة من عَشْر قطع، والجمع أَعْشارٌ. وقَدَحٌ أَعْشارٌ وقِدْرٌ أَعْشَارٌ وقُدورٌ أَعاشِيرُ: مكسَّرَة على عَشْرِ قطع؛ قال امرؤ القيس في عشيقته:
وما ذَرَفَتْ عَيْناكِ إِلا لِتَقدَحِي
بِسَهْمَيكِ في أَعْشارِ قَلْب مُقَتَّلِ
أَراد أَن قلبه كُسِّرَ ثم شُعِّبَ كما تُشَعَّبُ القِدْرُ؛ قال الأَزهري: وفيه قول آخر وهو أَعجب إِليّ من هذا القول، قال أَبو العباس أَحمد بن يحيى: أَراد بقوله بسَهْمَيْكِ ههنا سَهْمَيْ قِداح المَيْسِر، وهما المُعَلَّى والرَّقيب، فللمُعَلَّى سبعة أَنْصِباء وللرقيب ثلاثة، فإِذا فاز الرجل بهما غلَب على جَزورِ المَيْسرِ كلها ولم يَطْمَعْ غيرُه في شيء منها، وهي تُقْسَم على عَشَرة أَجزاء، فالمعنى أَنها ضَربت بسهامها على قلبه فخرج لها السهام فغَلبته على قَلْبه كلِّه وفَتَنته فَمَلَكَتْه؛ ويقال: أَراد بسهْمَيْها عَيْنَيْها، وجعل أَبو الهيثم اسم السهم الذي له ثلاثة أَنْصِباء الضَّرِيبَ، وهو الذي سماه ثعلب الرَّقِيب؛ وقال اللحياني: بعض العرب يُسمّيه الضَّرِيبَ وبعضهم يسمّيه الرقيب، قال: وهذا التفسير في هذا البيت هو الصحيح. ومُقَتَّل: مُذَلَّل. وقَلْبٌ أَعْشارٌ: جاء على بناء الجمع كما قالوا رُمْح أَقْصادٌ.
وعَشّرَ الحُبُّ قَلْبَه إِذا أَضْناه. وعَشَّرْت القَدَحَ تَعْشِيراً إِذا كسَّرته فصيَّرته أَعْشاراً؛ وقيل: قِدْرٌ أَعشارٌ عظيمة كأَنها لا يحملها إِلا عَشْرٌ أَو عَشَرةٌ، وقيل: قِدْرٌ أَعْشارٌ متكسِّرة فلم يشتق من شيء؛ قال اللحياني: قِدر أَعشارٌ من الواحد الذي فُرِّقَ ثم جُمِع كأَنهم جعلوا كل جزء منه عُشْراً.
والعواشِرُ: قوادمُ ريش الطائر، وكذلك الأَعْشار؛ قال الأَعشى: وإِذا ما طغا بها الجَرْيُ، فالعِقْـ
ـبانُ تَهْوِي كَواسِرَ الأَعْشارِ
وقال ابن بري إِن البيت:
إِن تكن كالعُقَابِ في الجَوّ، فالعِقْـ
ـبانُ تَهْوِي كَواسِرَ الأَعْشار
والعِشْرَةُ: المخالطة؛ عاشَرْتُه مُعَاشَرَةً، واعْتَشَرُوا وتَعاشَرُوا: تخالطوا؛ قال طَرَفة:
ولَئِنْ شَطَّتْ نَوَاهَا مَرَّةَ،
لَعَلَى عَهْد حَبيب مُعْتَشِرْ
جعل الحَبيب جمعاً كالخَلِيط والفَرِيق. وعَشِيرَة الرجل: بنو أَبيه الأَدْنَونَ، وقيل: هم القبيلة، والجمع عَشَائر. قال أَبو علي: قال أَبو الحسن: ولم يُجْمَع جمع السلامة. قال ابن شميل: العَشِيرَةُ العامّة مثل بني تميم وبني عمرو بن تميم، والعَشِيرُ القبيلة، والعَشِيرُ المُعَاشِرُ، والعَشِيرُ: القريب والصديق، والجمع عُشَراء، وعَشِيرُ المرأَة: زوجُها لأَنه يُعاشِرها وتُعاشِرُه كالصديق والمُصَادِق؛ قال ساعدة بن جؤية: رأَتْه على يَأْسٍ، وقد شابَ رَأْسُها،
وحِينَ تَصَدَّى لِلْهوَانِ عَشِيرُها
أَراد لإِهانَتِها وهي عَشِيرته. وقال النبي، صلى الله عليه وسلم: إِنَّكُنّ أَكْثَرُ أَهل النار، فقيل: لِمَ يا رسول الله؟ قال: لأَنَّكُنّ تُكْثِرْن اللَّعْنَ وتَكْفُرْنَ العَشِيرَ؛ العَشِيرُ: الزوج. وقوله تعالى: لَبِئْسَ المَوْلى ولَبئْسَ العَشِير؛ أَي لبئس المُعاشِر. ومَعْشَرُ الرجل: أَهله. والمَعْشَرُ: الجماعة، متخالطين كانوا أَو غير ذلك؛ قال ذو الإِصبع العَدْوانيّ:
وأَنْتُمُ مَعْشَرٌ زيْدٌ على مِائَةٍ،
فأَجْمِعُوا أَمْرَكُمْ طُرّاً فكِيدُوني
والمَعْشَر والنَّفَر والقَوْم والرَّهْط معناهم: الجمع، لا واحد لهم من لفظهم، للرجال دون النساء. قال: والعَشِيرة أَيضاً الرجال والعالَم أَيضاً للرجال دون النساء. وقال الليث: المَعْشَرُ كل جماعة أَمرُهم واحد نحو مَعْشر المسلمين ومَعْشَر المشركين. والمَعاشِرُ: جماعاتُ الناس. والمَعْشَرُ: الجن والإِنس. وفي التنزيل: يا مَعْشَرَ الجنَّ والإِنس. والعُشَرُ: شجر له صمغ وفيه حُرّاقٌ مثل القطن يُقْتَدَح به. قال أَبو حنيفة: العُشر من العِضاه وهو من كبار الشجر، وله صمغ حُلْوٌ، وهو عريض الورق ينبت صُعُداً في السماء، وله سُكّر يخرج من شُعَبِه ومواضع زَهْرِه، يقال له سُكّرُ العُشَر، وفي سُكّرِه شيءٌ من مرارة، ويخرج له نُفّاخٌ كأَنها شَقاشِقُ الجمال التي تَهْدِرُ فيها، وله نَوْرٌ مثل نور الدِّفْلى مُشْربٌ مُشرق حسن المنظَر وله ثمر. وفي حديث مَرْحب: اين محمد بن سلمة بارَزَه فدخلت بينهما شجرةٌ من شجر العُشر. وفي حديث ابن عمير: وقُرْصٌ بُرِّيٌّ بلبنٍ عُشَريّ أَي لَبَن إِبلٍ ترعى العُشَرَ، وهو هذا الشجر؛ قال ذو الرمة يصف الظليم:
كأَنّ رِجْلَيه، مما كان من عُشَر،
صَقْبانِ لم يَتَقَشَّرْ عنهما النَّجَبُ
الواحدة عُشَرة ولا يكسر، إِلا أَن يجمع بالتاء لقلة فُعَلة في الأَسماء.ورجل أَعْشَر أَي أَحْمَقُ؛ قال الأَزهري: لم يَرْوِه لي ثقةٌ أَعتمده.ويقال لثلاث من ليالي الشهر: عُشَر، وهي بعد التُّسَع، وكان أَبو عبيدة يُبْطِل التُّسَعَ والعُشَرَ إِلا أَشياء منه معروفة؛ حكى ذلك عنه أَبو عبيد.
والطائفيّون يقولون: من أَلوان البقر الأَهليّ أَحمرُ وأَصفرُ وأَغْبَرُ وأَسْودُ وأَصْدأُ وأَبْرَقُ وأَمْشَرُ وأَبْيَضُ وأَعْرَمُ وأَحْقَبُ وأَصْبَغُ وأَكْلَفُ وعُشَر وعِرْسِيّ وذو الشرر والأَعْصم والأَوْشَح؛ فالأَصْدَأُ: الأَسود العينِ والعنقِ والظهرِ وسائرُ جسده أَحمر، والعُشَرُ: المُرَقَّع بالبياض والحمرةِ، والعِرْسِيّ: الأَخضر، وأَما ذو الشرر فالذي على لون واحد، في صدرِهِ وعنُقِه لُمَعٌ على غير لونه. وسَعْدُ العَشِيرة: أَبو قبيلة من اليمن، وهو سعد بن مَذْحِجٍ. وبنو العُشَراء: قوم من العرب. وبنو عُشَراء: قوم من بني فَزارةَ. وذو العُشَيْرة: موضع بالصَّمّان معروف ينسب إِلى عُشَرةٍ نابتة فيه؛ قال عنترة: صَعْل يَعُودُ بذي العُشَيْرة بَيْضَه،
كالعَبْدِ ذي الفَرْوِ الطويل الأَصْلَمِ
شبَّهه بالأَصْلم، وهو المقطوع الأُذن، لأَن الظليم لا أُذُنَين له؛ وفي الحديث ذكر غزوة العُشَيرة. ويقال: العُشَيْر وذاتُ العُشَيرة، وهو موضع من بطن يَنْبُع. وعِشَار وعَشُوراء: موضع. وتِعْشار: موضع بالدَّهناء، وقيل: هو ماء؛ قال النابغة:
غَلَبُوا على خَبْتٍ إِلى تِعْشارِ
وقال الشاعر:
لنا إِبلٌ لم تَعْرِف الذُّعْرَ بَيْنَها
بتِعْشارَ مَرْعاها قَسَا فصَرائمُهْ

### Türkçe

**العَشَرة**: akitlerin (onlukların) ilki. Ve **العَشْر**: müennesin sayısıdır; **العَشَرةُ**: müzekkerin sayısıdır. Dersin ki: **عَشْرُ نِسْوة** ve **عَشَرةُ رجال**; artık **العِشْرين**’i aştığında müzekker ile müennes eşit olur da dersin ki: **عِشْرون رجلاً** ve **عِشْرون امرأَة**. Ve üçten **العَشَرة**’ye kadar olan şeyde, tekili müzekker olanlarda **الهاء** ona eklenir; tekili müennes olanlarda ise (o) hazfedilir. Artık **العَشَرة**’yi aştığında müzekkeri müennesleştirirsin ve müennesi müzekkerleştirirsin; ve **العَشَرة**’de müzekkerde **الهاء**’yı hazfedersin, ve onu sadrda ilhak edersin; üç **عشَر** ile dokuz **عشَر** arasındaki (kısımda). Ve **الشين**’i fetha edersin ve iki ismi, fetha üzere mebnî tek bir isim kılarsın. Artık müennese geçtiğinde **الهاء**’yı aczde ilhak edersin ve onu sadrdan hazfedersin; ve **عَشْرة**’den **الشين**’i sükûnlu kılarsın; istersen onu kesreli de kılarsın. Ve iki isme nisbet yapılmaz; (çünkü) ikisi tek bir isim kılınmıştır. Eğer ikisinden birine nisbet edersen, ötekini kastettiğin bilinmez; buna mecbur kalınırsa onu ikisinden birine nisbet eder, sonra onu ötekine nisbet eder. Ve kim **أَرْبَعَ عَشْرة** derse, der ki: **أَرْبَعِيٌّ عَشَرِيٌّ**, **الشين**’in fethasıyla. Ve kıraatte şâz olandandır: **فانْفَجَرَت منه اثنتا عَشَرة عَيْناً**, **الشين**’in fethasıyla. İbn Cinnî: bunun vechi, sayı lafızlarının terkîb haddinde çokça değiştirilmesidir; görmez misin ki **البَسِيط**’te dediler: **إِحْدى عَشْرة**; ve dediler: **عَشِرة** ve **عَشَرة**; sonra terkîbte dediler: **عِشْرون**? Bundan (bir örnek de) onların **ثلاثون** ve ondan sonrası olan akitlerde, doksanlara kadar (olanlarda) sözleridir: terkîbte müennes ve müzekker lafzını bir araya getirdiler; **الواو** tezkîr içindir, ve onun kızkardeşi de böyledir; ve **الهاء**’nın düşmesi te’nîs içindir. Ve dersin ki: **إِحْدى عَشِرة امرأَة**, **الشين**’in kesresiyle; istersen **تسعَ عَشْرة**’ye kadar sükûnlu kılarsın; kesre Necd ehlinindir, sükûn Hicaz ehlinindir. El-Ezherî dedi: dil ve nahiv ehli bu yerde **الشين**’in fethasını bilmezler. Ve el-A‘meş’ten rivayet olundu ki o okudu: **وقَطَّعْناهم اثْنَتَيْ عَشَرة**, **الشين**’in fethasıyla. Dedi: kurrâ **الشين**’in fethasıyla ve kesresiyle okumuştur; dil ehli onu bilmez. Ve müzekker için **أَحَدَ عَشَر**’dan başkası yoktur. Ve **عِشْرون**: bu sayı için vaz‘ olunmuş bir isimdir; **العَشَرة**’nin cemi‘i değildir; çünkü buna delil yoktur. Artık izâfe ettiğinde **النون**’u düşürürsün; dersin ki: **هذه عِشْرُوك** ve **عِشْرِيَّ**, ardından gelen (harf) sebebiyle **الواو**’yu **ياء**’ya çevirerek; sonra idğam edilir. İbn es-Sikkît dedi: Araplardan kimi **العين**’i sükûnlu kılar da der ki: **أَحَدَ عْشَر**; ve yine onu **تِسْعَةَ عْشَر**’e kadar sükûnlu kılar; ancak **اثني عَشَر** müstesna; çünkü ondan önceki **الأَلف** ve **الياء**’nın sükûnu sebebiyle **العين** sükûnlu kılınmaz. El-Ahfeş dedi: **العين**’i ancak isim uzayınca ve harekeleri çoğalınca sükûnlu kıldılar. Ve sayı, ref‘, nasb ve cerde **أَحَدَ عَشَرَ** ile **تِسْعَةَ عَشَرَ** arasındaki (kısımda) mansuptur; ancak **اثني عشر** müstesna; çünkü **اثني** ve **اثنتي** i‘rab olunur; zira ikisi iki hece üzeredir. Dedi: **أَحَدَ عَشَرَ** ve kızkardeşleri ancak mansup kılındı; çünkü aslî (şekil) **أَحدٌ** ve **عَشَرة**’dir; **الواو** düşürüldü ve ikisi birlikte tek bir isim kılındı; tıpkı senin “o benim komşumdur **بَيْتَ بَيْتَ** ve **كِفّةَ كِفّةَ**” demen gibi; aslî (şekil) **بيْتٌ لبَيْتٍ** ve **كِفَّةٌ لِكِفَّةٍ**’dir; sonra ikisi tek bir isim kılındı. Ve dersin ki: müzekkerde birinci, ikinci, üçüncüden onuncuya kadar: “bu birinci, ikinci, üçüncü … onuncu”; müenneste: “birinci, ikinci, üçüncü ve onuncu”. Ve dersin ki: **هو عاشرُ عَشَرة**; müzekkeri galip kıldın. Ve dersin ki: **هو ثالثُ ثَلاثةَ عَشَرَ**; yani o onların biridir. Müenneste: **هي ثالثةُ ثَلاثَ عَشْرة**’den başkası yoktur; birincide ref‘ (vardır). Ve dersin ki: **هو ثالثُ عَشَرَ** ey bu; ve **هو ثالثَ عَشَرَ** ref‘ ve nasb ile; ve yine **تِسْعَةَ عَشَرَ**’e kadar böyledir. Kim ref‘ ederse dedi ki: “Ben **هو ثالثُ ثلاثةَ عَشَرَ**’ı kastettim; **الثلاثة**’yi attım ve **ثالث**’i i‘rabı üzere bıraktım.” Kim nasb ederse dedi ki: “Ben **ثالثَ ثَلاثةَ عَشَرَ**’ı kastettim; **الثلاثة**’yi düşürünce onun ilk i‘rabını lâzım kıldım ki burada hazfedilmiş bir şey olduğu bilinsin.” Ve müenneste dersin ki: **هي ثالثةَ عَشْرةَ** ve **هي ثالثةُ عَشْرةَ**; onun tefsiri müzekkerin tefsiri gibidir. Ve dersin ki: **هو الحادي عَشَر** ve **هذا الثاني عَشَر** ve **الثالثَ عَشَرَ**’dan **العِشْرِين**’e kadar; hepsi fethalıdır. Müenneste: **هذه الحاديةَ عَشْرةَ** ve **الثانيةَ عَشْرَةَ**’den **العشرين**’e kadar; **الهاء** onların hepsine girer. El-Kisâî dedi: sayıya **الأَلفَ واللامَ**’ı soktuğunda, ikisini sayının tamamına sok; dersin ki: **ما فعلت الأَحَدَ العَشَرَ الأَلْفَ دِرْهمٍ**. Basralılar **الأَلفَ واللامَ**’ı onun başına sokarlar da derler ki: **ما فعلت الأَحَدَ عَشَرَ أَلْفَ دِرْهمٍ**. Ve Yüce Allah’ın sözü: **ولَيالٍ عَشْرٍ**; yani Zilhicce’nin **عَشْرِ**’i. Ve **عَشَرَ القومَ يَعْشِرُهم** (kesre ile) **عَشْراً**: onların onuncusu oldu; ve **عاشِرَ عَشَرةٍ** idi. Ve **عَشَرَ**: ondan birini aldı. Ve **عَشَرَ**: dokuza bir ekledi. Ve **عَشَّرْت** bir şeyi **تَعْشِيراً**: dokuz idi; bir ekledin, ta ki **عَشَرة** tamam oldu. Ve **عَشَرْت** (tahfîf ile): ondan birini aldım da dokuz oldu. Ve **العُشورُ**: eksilmedir; **التَّعْشيرُ** artma ve tamamlanmadır. Ve **أَعْشَرَ القومُ**: on oldular. Ve Yüce Allah’ın sözü: **تلك عَشَرَةٌ كاملة**; İbn ‘Arefe dedi: Arapların mezhebi, iki sayı zikrettiklerinde onları icmâl etmeleridir. Nâbiga dedi:
توهَّمْتُ آياتٍ لها، فَعرَفْتُها
لِسِتَّةِ أَعْوامِ، وذا العامُ سابِعُ
(* قوله: «توهمت آيات إلخ» تأمل شاهده).
Ve Ferazdak dedi:
ثَلاثٌ واثْنتانِ فهُنّ خَمْسٌ،
وثالِثةٌ تَميلِ إِلى السِّهَام
Ve bir başkası dedi:
فسِرْتُ إِليهمُ عِشرينَ شَهْراً
وأَرْبعةً، فذلك حِجّتانِ
Bunu ancak onlarda hesabın azlığından dolayı yaparsın. Ve **ثوبٌ عُشارِيٌّ**: uzunluğu on arşındır. Ve **غلام عُشارِيٌّ**: on yaşında oğlan; müennesi **الهاء** iledir. Ve **عاشُوراءُ** ve **عَشُوراءُ**, medli iki (lafız): Muharrem’in onuncu günüdür; ve denildi ki: dokuzuncu. El-Ezherî dedi: isimlerin örneklerinde **فاعُولاءَ** üzerine bir isim, az harfler dışında işitilmedi. İbn Buzurc dedi: **الضّارُوراءُ**: **الضَّرّاءُ**; ve **السارُوراءُ**: **السَّرَّاءُ**; ve **الدَّالُولاء**: **الدَّلال**. İbn el-A‘râbî dedi: **الخابُوراءُ** bir yerdir; ve ona **تاسُوعاء** ilhak edilmiştir. İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki o, **عاشوراء** orucu hakkında dedi: “Eğer gelecek yıla sağ kalırsam, mutlaka dokuzuncu günü oruç tutacağım.” El-Ezherî dedi: bu hadisin birkaç te’vili vardır; birincisi: Yahudilere muvafakati kerih gördü; çünkü onlar onuncu günü oruç tutarlar. İbn Abbâs’tan rivayet olundu ki o dedi: “Dokuzuncu ve onuncu günü oruç tutun; Yahudilere benzemeyin.” Dedi: ikinci vecih, Müzenî’nin dediğidir: dokuzuncunun onuncu olması muhtemeldir. El-Ezherî dedi: sanki onda **عِشْر الوِرْدِ**’ü, dokuz gün diye te’vil etti; bu, Leys’in Halîl’den hikâye ettiği şeydir; ve doğruya uzak değildir.

Ve **العِشْرون**: benzerine muzaf kılınmış **عَشَرة**’dir; cem‘ lafzı üzere vaz‘ olundu; ve bir illet sebebiyle evvelini kesrelediler. Ve **عَشْرَنْت الشيء**: onu yirmi kıldım; **عَشَرْت** ile onun arasındaki fark sebebiyle nâdirdir. Ve **العُشْرُ** ve **العَشِيرُ**: ondan bir parçadır; bu iki bina bütün kesirlerde düzenli olarak yürür; cem‘i **أَعْشارٌ** ve **عُشُورٌ**’dur; ve o **المِعْشار**’dır. Ve tenzîlde: **وما بَلَغوا مِعْشارَ ما آتَيْناهُم**; yani Mekke ehlinin müşrikleri, kendilerinden öncekilere verilen kudret ve kuvvetin **مِعْشار**’ına ulaşmadı. Ve **العَشِيرُ**: onun, on’un parçalarından bir parçadır. Ve **العَشِير**’in cemi‘i **أَعْشِراء**’dır; **نَصِيب** ve **أَنْصِباء** gibi; ve لا

Derler ki: bunu, **العُشْر**’dan başka bir şey hakkında (söylerler). Ve hadiste: “Rızkın **تِسعةُ أَعْشِراء**’ı ticarettedir ve onun bir parçası **السَّابِياء**’dadır”; rızkın **تسعة أَعْشار**’ını kastetti.

Ve **العَشِير** ile **العُشْرُ**: **الثَّمِين** ve **الثُّمْن** ve **السَّدِيس** ve **السُّدْسِ** gibi bir (şey)dir (yani aynı mânâda iki lafız).

Ve **العَشِيرُ** arazi ölçümünde: **القَفِيز**’in **عُشْرُ**’udur; **القَفِيز** ise: **الجَرِيب**’in **عُشْر**’udur.

Ve Abdullah hadîsinde vârid olan: “İbn Abbas bizim yaşlarımıza ulaşsaydı, bizden hiçbir adam ona **عاشَرَه** olmazdı”; yani: yaşta bizim gibi olsaydı, bizden hiç kimse onun ilminin **عُشْرَ**’üne ulaşmazdı.

Ve **عَشَر القومَ يَعْشُرُهم** **عُشْراً** (zammesiyle) ve **عُشُوراً** ve **عَشَّرَهم**: mallarının **عُشْرَ**’ünü aldı; ve **عَشَرَ المالَ** bizzat kendisini ve **عَشَّرَه**: aynı şekilde; ve bununla **العَشّار** adlandırıldı; ve ondan **العاشِرُ**.

Ve **العَشَّارُ**: **العُشْرِ**’ün tahsildarı; ve ondan, İsa b. Ömer’in, İbn Hubeyra’ya, onun önünde kamçılarla dövülürken, sözü: “Allah’a yemin olsun, sen ancak, **عَشّاروك**’un topladığı küçük kılıççıklarda küçük elbisecikler idin.”

Ve hadiste: “Eğer bir **عاشِراً** ile karşılaşırsanız onu öldürün”; yani: cahiliye ehlinin aldığı üzere **العُشْر** alan, dininde mukim birini bulursanız, onu öldürün; küfrü sebebiyle; yahut, Müslüman ise ve onu helâl sayarak almış ve Allah’ın farzını terk etmişse, bunu helâl sayması sebebiyle; hâlbuki o, **رُبعُ العُشْر**’dür. Ama Allah سبحانه’nın farz kıldığı üzere onlardan **يَعْشُرهم** eden kimse ise, güzel ve iyidir.

Ve sahabeden bir cemaat, Peygamber’e ve ondan sonraki halifelere **عَشَر** etti; böylece onu alan kimseye, aldığı şeyi **العُشْرِ**’e izafe ederek—**رُبع العُشْرِ** ve **نِصْفِ العُشْرِ** gibi—**عاشراً** denmesi câiz olur; nasıl olmasın ki o, **العُشْرَ**’ün tamamını alır; o da göğün suladığıdır.

Ve zimmîlerin mallarının ticaretlerde **عُشْرُ**’ü: “**عَشَرْت مالَه أَعْشُره عُشْراً**” denir; ben **عاشرٌ**’ım; ve “**عَشَّرْته**”; ama **مُعَشَّرٌ** ve **عَشَّارٌ** (denir) eğer onun **عُشْرَ**’ünü aldıysan.

Ve hadiste **العَشّار**’ın cezasından vârid olan her şey, bu te’vîl üzerine hamledilmiştir.

Ve hadiste: “Müslümanlar üzerine **عُشورٌ** yoktur; **العُشور** ancak Yahudiler ve Hristiyanlar üzerinedir”; **العُشُورُ**: **عُشْرٍ**’ün cem’idir; yani sadakalar dışında, ticaretler için mallarından olan (şey). Ve bundan onlara lâzım gelen, Şâfiî’ye göre, ahid vaktinde üzerinde sulh oldukları şeydir; eğer bir şey üzerine sulh olmamışlarsa, onlara ancak **الجِزْيةُ** lâzım gelir.

Ve Ebû Hanîfe dedi: Müslümanlardan, ülkelerine girdiklerinde alırlarsa, biz de ticaret için ülkelerimize girdiklerinde onlardan alırız.

Ve hadiste: “Allah’a hamd edin; zira sizden **العُشورَ**’u kaldırdı”; yani kralların onlardan aldığı şeyi.

Ve hadiste: Sakîf heyeti, “ne toplanacağız, ne **يُعْشَروا**, ne de **يُجَبُّوا**” diye şart koştular; yani mallarının **عُشْرُ** alınmasın. Ve denildi ki: bununla, vacip sadakayı kastettiler; ancak onu terk etmelerinde onlara genişlik verildi; çünkü o gün onlara vacip değildi; ancak yılın tamamlanmasıyla vacip olur.

Ve Câbir’e, Sakîf’in şart koşması hakkında soruldu: “Onlara ne sadaka ne de cihad (olsun)”; dedi ki: Müslüman olduklarında sadaka vereceklerini ve cihad edeceklerini bildi.

Ve Beşîr b. el-Hasâsiyye hadisine gelince; ona İslâm’ın şerâiini zikrettiği vakit dedi ki: “Onlardan ikisine güç yetiremiyorum: sadaka ise, benim ancak bir **ذَوْدٌ**’um var; onlar, ehlimin süt verenleri ve yük hayvanlarıdır; cihad ise, hazır bulunduğumda nefsimin ürkeceğinden korkarım.” Bunun üzerine elini çekti ve dedi ki: “Ne sadaka ne cihad; öyleyse ne ile cennete girersin?” Böylece, Sakîf için katlandığına Beşîr için katlanmadı; ve benzer ki, ona söz hakkı vermemesi ancak, kendisine söylendiğinde kabul edeceğini bilmesi sebebiyledir; Sakîf ise o anda kabul etmiyordu; o bir kişidir, onlar bir cemaattir; böylece onları ülfetlendirmek ve onu onlara yavaş yavaş, şeyden şeye derecelendirmek istedi.

Ve ondan hadîs: “Kadınlar **لا يُعشَرْنَ** ve **لا يُحْشَرْن**”; yani mallarının **عُشْرُ** alınmaz. Ve denildi ki: ziynetlerinden **العُشْرُ** alınmaz; yoksa ne mallarının **عُشْرُ** alınır ne de erkeklerin mallarının.

Ve **العِشْرُ**: develerin onuncu gün suya varmasıdır.

Ve onların hesabında: **العِشْر** dokuzuncudur; onu misliyle aşarlarsa, susuzluğu **عِشْران**’dır; ve develer bütün bunlarda **عَواشِرُ**’dir; yani suya **عِشْراً** varırlar; ve aynı şekilde **الثوامن** ve **السوابع** ve **الخوامس**.

El-Asmaî dedi: Develer her gün suya varırsa “**وَرَدَتْ رِفْهاً**” denir; bir gün varıp bir gün varmazsa “**وردت غِبّاً**” denir; **الغِبّ**’den yükselirse susuzluk **الرِّبْعُ**’dır; ve suya varmada **ثِلْث** yoktur; sonra **الخِمْس**’ten **العِشْر**’e kadar. Artarsa, onun için **وِرْد** adı yoktur; fakat “o **عِشْراً** ve **غِبّاً** ve **عِشْراً** ve **رِبْعاً** suya varır” denir; **العِشرَين**’e kadar; o vakit “susuzluğu **عِشْرانِ**” denir; **العِشْرَيْنِ**’i aşarsa o **جَوازِئُ**’dür.

Ve Leys dedi: **العَشَرة**’nin üzerine artarsa “**زِدْنا رِفْهاً بعد عِشْرٍ**” derler.

Leys dedi: Halîl’e dedim: **العِشْرِين**’in mânâsı nedir? Dedi: **عِشْر**’ün cemaatidir. Dedim: peki **العِشْرُ** kaç olur? Dedi: dokuz gün. Dedim: öyleyse **عِشْرون** tam değildir; ancak iki **عِشْر** ve iki gündür. Dedi: üçüncü **العِشْر**’den iki gün olunca onu **العِشْرين** ile cem ettim. Dedim: üçüncü parça tamamını kuşatmasa da mı? Dedi: evet; Ebû Hanîfe’nin sözünü görmüyor musun: “Eğer onu iki boşama ve bir boşamanın **عُشْرَ**’ü ile boşarsa, onu üç yapar”; hâlbuki üçüncü boşamadan onda bir parça vardır; işte bu **العِشْرون** onun kıyasıdır. Dedim: **العِشْرُ** boşamaya benzemez; çünkü boşamanın bir kısmı tam bir boşamadır; **العِشْر**’ün bir kısmı ise tam bir **عِشْراً** olmaz; görmüyor musun, eğer karısına “sen yarım boşama ile” yahut “yüz boşamanın bir parçası ile” boşsun dese, tam bir boşama olur; fakat **العِشْر**’ün yarısı ve **ثُلُث العِشْرِ** tam bir **عِشْراً** olmaz?

Cevherî dedi: **العِشْرُ** iki **الوِرْدَين** arasındadır; o sekiz gündür; çünkü onuncu gün suya varır; ve aynı şekilde **الأَظْماء**; hepsi kesre iledir. **العِشْر**’den sonra, **العِشْرَِينِ**’deki dışında onun için isim yoktur; eğer **العِشْرَِين** günü suya varırsa “susuzluğu **عِشْرانِ**” denir; o on sekiz gündür; **العِشْرِينِ**’i aşarsa onun için adlandırma yoktur; o **جَوازِئُ**’dür.

Ve **أَعْشَرَ الرجلُ**: develeri **عِشْراً** suya vardığında; ve bunlar **إِبل عَواشِرُ**’dir.

Ve denilir: “**أَعْشَرْنا مذ لم نَلْتقَ**”; yani üzerimizden on gece geçti.

Ve **عَواشِرُ القرآن**: **العَشْرُ**’ün tamamlandığı âyetlerdir.

Ve **العاشِرةُ**: mushafın **عَواشِر**’inden **التَّعْشِير** halkasıdır; o, müvelled bir lafızdır.

Ve **عُشَار** (zammesiyle): **عَشَرة**’den ma‘dûldür.

Ve kavim **عُشارَ عُشارَ** ve **مَعْشَرَ مَعْشَرَ** ve **عُشار** ve **مَعْشَر** geldi; yani onar onar; nitekim “**أُحَادَ أُحَادَ**” ve “**ثُناءَ ثُناءَ**” ve “**مَثْنى مَثْنى**” dersin.

Ebû Ubeyd dedi: **أُحاد** ve **ثُناء** ve **ثُلاث** ve **رُباع**’dan daha çoğu işitilmedi; ancak Kümeyt’in sözünde:
“Ve senden imdat istemediler; ta ki sen, erkeklerin üstüne, onar hasletler attın.”

İbnü’s-Sikkît dedi: Kavim **عُشَارَياتٍ** ve **عُسَارَياتٍ** gitti; yani **أَيادِيَ سَبَا** (gibi) her yöne dağınık olarak gittiler.

Ve **العُشاريَات**’ın teki: **عُشارَى**; **حُبارَى** ve **حُبَارَيات** gibi.

Ve **العُشَارة**: her şeyden parça; bir kavim **عُشَارة** ve **عُشَارات**.

Hâtim Tayyi’, Tayyi’yi ve onların dağılmasını zikrederek dedi:
“Böylece her mekânda **عُشَاراتٍ** oldular.”

Ve **عَشَّر** eşek: on anırış **عَشْرَ نَهَقاتٍ** ardı ardına anırmayı sürdürdü ve anırışında on **تَرْجِيعات** arasında peş peşe yaptı; o hâlde o **مُعَشَّرٌ**’dir; onun anırışına **التَّعْشِير** denir; denir ki: **عَشَّرَ يُعَشِّرُ تَعْشِيراً**; **عروة بن الورد** dedi ki:
وإِنِّي وإِن عَشَّرْتُ من خَشْيةِ الرَّدَى
نُهاقَ حِمارٍ، إِنني لجَزُوعُ

Ve onun manası: onların, erkeğin bir veba toprağına vardığı zaman elini kulağının arkasına koyup eşeğin anırışı gibi on anırış **عَشْرَ نَهقاتٍ** anırdığı, sonra ona girdiği (takdirde) vebadan emin olduğu iddiasında bulunmalarıdır; ve bazısı, **من خشية الرَّدَى** sözü yerinde: **في أَرض مالِكٍ** diye inşad etti; ve (şöyle) inşad etti: **نُهاق الحمار** (ifadesini), **نُهاق حمار** yerinde. Ve **عَشَّرَ** karga: on **نَعَبَاتٍ** gakladı. Ve muhakkak **عَشَّرَ** eşek: anırdı; ve **عَشَّرَ** karga: gakladı; **العَشَرة**’den türetilmiş olmaksızın. **اللحياني** nakletti: “Allah’ım, adımlarımı **عشِّرْ**”; yani her adım için on hasene yaz.

Ve **العَشِيرُ**: sırtlanın sesi; yine türetilmiş değildir; dedi ki:
جاءَتْ به أُصُلاً إِلى أَوْلادِها،
تَمْشي به معها لهمْ تَعْشِيرُ

Ve **ناقة عُشَراء**: gebeliğine on ay geçti; ve sekiz (ay) denildi; birincisi, lafzı sebebiyle daha evlâdır; artık tam bir yıl için doğurduğu zaman da o, buna göre yine **عُشَراء**’dır; sütteki **الرائبِ** gibi.
(* “**كالرائب من اللبن**” sözü: **راب** maddesinde **شرح القاموس**’ta onun nassı şudur: **أَبو عبيد** dedi: süt pıhtılaştığı zaman o **الرائب**’dir ve kaymağı alınana kadar bu onun adı olmaya devam eder; hâli üzere adı, develerden **العشراء** mesabesindedir; o hamiledir, sonra doğurur ve o onun adıdır). Ve denildi: doğurduğu zaman o **عائدٌ**’dir; onun çoğulu **عَوْدٌ**’dur; **الأَزهري** dedi: Araplar, karınlarındakini doğurduktan sonra, doğumdan sonra ismin lâzım olması sebebiyle ona **عِشَاراً** derler; nitekim ona **لِقَاحاً** derler; ve denildi: develerden **العَشَراء** kadınlardan **النّفساء** gibidir; ve denir: **ناقتان عُشَراوانِ**. Ve hadiste: **صَعْصعة بن ناجية** dedi: “İki **ناقَتَينِ عُشَرَاوَيْنِ** ile bir **مَؤُودةً** satın aldım”; **ابن الأَثير** dedi: bunda genişletme yapılmıştır; nihayet her hamileye **عُشَراء** denilmiştir; en çok atlara ve develere ıtlak olunur; çoğulu **عُشَراواتٌ**’tır; dişilik hemzesinden bir **واو** bedel ederler; ve **عِشَارٌ** (da vardır); onu buna göre kırık çoğul yaptılar; nitekim: **رُبَعة** ve **رُبَعاتٌ** ve **رِباعٌ** dediler; **فُعلاء**’yı **فُعَلة** mecrasına yürüttüler; nitekim **فُعْلَى**’yı **فُعْلَة** mecrasına yürüttüler; onu ona benzettiler; çünkü bina birdir ve çünkü sonu dişilik alâmetidir; ve **ثعلب** dedi: develerden **العِشَارُ**, üzerine on ay gelmiş olanlardır; bununla, Yüce Allah’ın sözü: **وإِذا العِشَارُ عُطِّلَت** tefsir edilmiştir; **الفراء** dedi: develerin **لُقَّحُ**’ını, ehli, kendileriyle meşgul oldukları için başıboş bırakmıştır; ve kavmi onu ancak kıyamet hâlinde başıboş bırakır; ve denildi: **العِشارُ**, bazısı doğuruncaya kadar, bazısının doğumu beklendiği hâlde, dişi develere şâmil bir isimdir; **الفرزدق** dedi:
كَمْ عَمَّة لك يا جَرِيرُ وخالة
فَدْعاء، قد حَلَبَتْ عَلَيّ عِشَارِي

Bazısı dedi: **العِشَارِ**’ın sütü yoktur; ancak onu **عِشاراً** diye adlandırdı; çünkü o, doğumla yeni ahitlidir ve yavrularını doğurmuştur. Ve develer, ehli yanında en güzel ve en nefis oldukları hâl, **عِشَاراً** oldukları zamandır. Ve dişi deve **عَشَّرَت** **تَعْشِيراً** ve **أَعْشَرَت**: **عُشَراء** oldu; ve **أَعْشَرت** ayrıca: doğumundan on ay geçti. Ve **امرأَة مُعْشِرٌ**: tamamlayan; istiâre üzere. Ve **ناقة مِعْشارٌ**: doğurduğu gecelerde sütü bol olur. Ve bir bedevî bir dişi deveyi vasfetti de dedi ki: “O, **مِعْشارٌ مِشْكارٌ مِغْبَارٌ**’dır”; **مِعْشَارٌ**: geçen (açıklama)dır; ve **مِشكارٌ**: baharın ilk bitkisinde bol süt verir; ve **مِغْبارٌ**: onunla birlikte doğuranların bol süt vermesinden sonra sütü azalan (deve)dir; ve **لبيد**’in bir otlağı zikrederek söylediği söze gelince:
هَمَلٌ عَشائِرُه على أَوْلادِها،
مِن راشح مُتَقَوّب وفَطِيم

Şüphesiz o, burada **العَشائِر** ile doğumla yeni ahitli ceylanları murad etti; **الأَزهري** dedi: sanki **العَشائر** burada bu manada **عِشَار**’ın çoğuludur; ve **عَشائرُ** çoğulun çoğuludur; nitekim **جِمال** ve **جَمائِل** ve **حِبَال** ve **حَبائِل** denir.

Ve **المُعَشِّرُ**: develeri **عِشَاراً** olmuş olan kimse; **مَقّاس ابن عمرو** dedi:
ليَخْتَلِطَنَّ العامَ راعٍ مُجَنَّبٌ،
إِذا ما تلاقَيْنا براعٍ مُعَشِّر

Ve **العُشْرُ**: az sütü, toplanmaksızın, indiren dişi develerdir; şair dedi ki:
حَلُوبٌ لعُشْرِ الشُّولِ في لَيْلةِ الصَّبا،
سَريعٌ إِلى الأَضْيافِ قبل التأَمُّلِ

Ve **أَعْشارُ الجَزورِ**: paylardır. Ve **العِشْرُ**: kadehten yahut çömlekten kırılan bir parçadır; sanki on parçadan bir parçadır; çoğulu **أَعْشارٌ**’dır. Ve **قَدَحٌ أَعْشارٌ** ve **قِدْرٌ أَعْشَارٌ** ve **قُدورٌ أَعاشِيرُ**: on parça üzerine kırılmıştır; **امرؤ القيس** sevgilisinde (şöyle) dedi:
وما ذَرَفَتْ عَيْناكِ إِلا لِتَقدَحِي
بِسَهْمَيكِ في أَعْشارِ قَلْب مُقَتَّلِ

O, kalbinin kırıldığını, sonra çömleğin çatlatıldığı gibi çatlatıldığını murad etti; **الأَزهري** dedi: onda başka bir söz vardır ve o, bu sözden bana daha acayip gelir; **أَبو العباس أَحمد بن يحيى** dedi: **بسَهْمَيْكِ** sözüyle burada, **المَيْسِر** oklarının iki okunu murad etti; onlar **المُعَلَّى** ve **الرَّقيب**’dir; **المُعَلَّى** için yedi pay vardır ve **الرَّقيب** için üç; adam ikisiyle kazandığı zaman **المَيْسر** devesinin tamamına galip gelir ve başkası ondan bir şeye tamah etmez; o, on parçaya taksim olunur; mana: onun oklarıyla kalbine vurdu; oklar ona çıktı; böylece onu bütün kalbi üzerinde yendi ve onu fitneye düşürdü; böylece ona malik oldu; ve denir: onun iki oku ile iki gözünü murad etti; ve **أَبو الهيثم**, üç payı olan okun adını **الضَّرِيبَ** yaptı; o, **ثعلب**’in **الرَّقِيب** diye adlandırdığıdır; ve **اللحياني** dedi: Arapların bazısı ona **الضَّرِيبَ** der, bazısı ona **الرقيب** der; dedi: bu beyitteki bu tefsir sahih olandır. Ve **مُقَتَّل**: zelil kılınmış. Ve **قَلْبٌ أَعْشارٌ**: çoğul binası üzere geldi; nitekim **رُمْح أَقْصادٌ** dediler.

Ve **عَشّرَ** sevgi onun kalbini: onu yıprattığı zaman. Ve **عَشَّرْت** kadehi **تَعْشِيراً**: onu kırıp **أَعْشاراً** yaptığın zaman; ve denildi: **قِدْرٌ أَعشارٌ** büyüktür; sanki onu ancak on yahut on kişi taşır; ve denildi: **قِدْرٌ أَعْشارٌ** kırık döküktür; bir şeyden türetilmedi; **اللحياني** dedi: **قِدر أَعشارٌ**, tekilden (olan) ki o ayrıldı sonra toplandı; sanki onun her parçasını bir **عُشْرٌ** kıldılar.

Ve **العواشِرُ**: kuşun tüyünün ön telekleridir; ve aynı şekilde **الأَعْشار**; **الأَعشى** dedi:
وإِذا ما طغا بها الجَرْيُ، فالعِقْـ
ـبانُ تَهْوِي كَواسِرَ الأَعْشارِ

Ve **ابن بري** dedi: muhakkak beyit (şudur):
إِن تكن كالعُقَابِ في الجَوّ، فالعِقْـ
ـبانُ تَهْوِي كَواسِرَ الأَعْشار

Ve **العِشْرَةُ**: karışıp görüşme; **عاشَرْتُه مُعَاشَرَةً**; ve **اعْتَشَرُوا** ve **تَعاشَرُوا**: karışıp görüştüler; **طَرَفة** dedi:
ولَئِنْ شَطَّتْ نَوَاهَا مَرَّةَ،
لَعَلَى عَهْد حَبيب مُعْتَشِرْ

**الحَبيب**’i, **الخَلِيط** ve **الفَرِيق** gibi bir cem‘ kıldı. Ve erkeğin **عَشِيرَة**’si: babasının en yakın oğullarıdır; ve denildi: onlar kabiledir; çoğulu **عَشَائر**. **أَبو علي** dedi: **أَبو الحسن** dedi: ve selâmet çoğulu ile çoğul yapılmadı. **ابن شميل** dedi: **العَشِيرَةُ** umumîdir; **بني تميم** ve **بني عمرو بن تميم** gibi; ve **العَشِيرُ** kabiledir; ve **العَشِيرُ** birlikte yaşayan (kimsedir); ve **العَشِيرُ**: yakın ve dosttur; çoğulu **عُشَراء**’dır; ve kadının **عَشِيرُ**’i: kocasıdır.

Çünkü onu **يُعاشِرها** ve o da onu **تُعاشِرُه**; dost ve doğrulayan (sadık) gibi. **ساعدة بن جؤية** dedi ki:
Onu bir ümitsizlik üzerinde gördü; hâlbuki onun başı ağarmıştı,
Ve aşağılanmaya karşı durduğu vakit onun **عَشِيرُها**’sı.
Onu aşağılamak istedi; hâlbuki o, onun **عَشِيرته**’sidir. Ve Peygamber, sallallahu aleyhi ve sellem, dedi ki:
“Şüphesiz siz, ateş ehlinin daha çoğusunuz.” Denildi ki: “Niçin, ey Allah’ın Resûlü?” Dedi ki: “Çünkü siz
laneti çoğaltırsınız ve **العَشِيرَ**’i inkâr edersiniz.”; **العَشِيرُ**: koca. Ve Yüce Allah’ın sözü:
**لَبِئْسَ المَوْلى ولَبئْسَ العَشِير**; yani: ne kötü **المُعاشِر**.

Ve erkeğin **مَعْشَرُ**’u: onun ehli. Ve **المَعْشَرُ**: cemaat; birbirine karışmış olsalar da olmasalar da. **ذو الإِصبع العَدْوانيّ** dedi ki:
Ve siz, yüzün üstüne ziyade bir **مَعْشَر**sınız,
Öyleyse işinizi bütünüyle toplayın da bana tuzak kurun.

Ve **المَعْشَر** ile **النَّفَر** ve **القَوْم** ve **الرَّهْط**’un mânaları: topluluk; lafızlarından bir tekilleri yoktur; kadınlar değil, erkekler içindir. Dedi ki: ve **العَشِيرة** de yine erkeklerdir; ve **العالَم** de yine kadınlar değil, erkekler içindir. Ve **الليث** dedi ki: **المَعْشَرُ** her bir cemaat (topluluk)tır ki işleri birdir; meselâ **مَعْشر المسلمين** ve **مَعْشَر المشركين**. Ve **المَعاشِرُ**: insanların cemaatleri. Ve **المَعْشَرُ**: cin ve ins. Ve tenzilde: **يا مَعْشَرَ الجنَّ والإِنس**.

Ve **العُشَرُ**: sakızı olan bir ağaçtır; içinde pamuk gibi bir yakıcı vardır; onunla kıvılcım çıkarılır. **أَبو حنيفة** dedi ki: **العُشر** **العِضاه**’dandır ve büyük ağaçlardandır; onun tatlı bir sakızı vardır; geniş yapraklıdır, göğe doğru yükselerek biter; onun dallarının çatallarından ve çiçeğinin yerlerinden çıkan bir şekeri vardır; ona **سُكّرُ العُشَر** denir; onun şekerinde bir şey (bir miktar) acılık vardır; ona, sanki içinde böğürdükleri develerin **شَقاشِق**’leri gibi, bir şişkinlik çıkar; onun **نَوْر**’u **الدِّفْلى**’nın çiçeği gibi, boyalı, parlak, güzel görünüşlüdür; ve onun meyvesi vardır.

Ve **مَرْحب** hadîsinde: “Muhammed b. Seleme nerede?” Onunla karşı karşıya çıktı; ikisinin arasına **العُشر** ağacından bir ağaç girdi. Ve **ابن عمير** hadîsinde: “Ve süt ile bir yabânî ekmek parçası; **لبنٍ عُشَريّ**” yani: **العُشَر**’ı otlayan develerin sütü; o da bu ağaçtır. **ذو الرمة** devekuşunu vasfederek dedi ki:
Sanki iki bacağı, **عُشَر**’dan olan şeyden,
Üzerlerinden kabuk soyulmamış iki fidan; onlardan **النَّجَبُ** soyulmamıştır.

Tekili **عُشَرة**’dir ve kırılmaz (çoğul yapılmaz); ancak isimlerde **فُعَلة**’nin azlığından dolayı, **التاء** ile cem’ edilmesi müstesna.

Ve **رجل أَعْشَر**: yani ahmak. **الأَزهري** dedi ki: Bana, kendisine güvendiğim bir güvenilir kimse onu rivayet etmedi.

Ve ayın gecelerinden üçüne **عُشَر** denir; onlar **التُّسَع**’dan sonradır. **أَبو عبيدة**, bilinen bazı şeyler müstesna, **التُّسَع**’ı ve **العُشَر**’ı iptal ederdi; bunu ondan **أَبو عبيد** nakletti.

Ve **الطائفيّون** derler ki: evcil sığırın renklerinden: **أَحمرُ** ve **أَصفرُ** ve **أَغْبَرُ** ve **أَسْودُ** ve **أَصْدأُ** ve **أَبْرَقُ** ve **أَمْشَرُ** ve **أَبْيَضُ** ve **أَعْرَمُ** ve **أَحْقَبُ** ve **أَصْبَغُ** ve **أَكْلَفُ** ve **عُشَر** ve **عِرْسِيّ** ve **ذو الشرر** ve **الأَعْصم** ve **الأَوْشَح**;
**فالأَصْدَأُ**: gözü, boynu ve sırtı siyah olan; bedeninin geri kalanı kırmızıdır.
Ve **العُشَرُ**: beyazlık ve kızıllıkla yamalı olan.
Ve **العِرْسِيّ**: yeşil olan.
Ve **ذو الشرر** ise: tek bir renk üzere olan; göğsünde ve boynunda, kendi renginden başka bir renk üzere parıltılar vardır.

Ve **سَعْدُ العَشِيرة**: Yemen’den bir kabilenin babasıdır; o, **سعد بن مَذْحِجٍ**’dir. Ve **بنو العُشَراء**: Araplardan bir kavimdir. Ve **بنو عُشَراء**: **بني فَزارةَ**’dan bir kavimdir. Ve **ذو العُشَيْرة**: **الصَّمّان**’da bilinen bir yerdir; içinde biten **عُشَرةٍ**’ye nisbet edilir. **عنترة** dedi ki:
**ذو العُشَيْرة**’de yumurtasını geri döndüren bir **صَعْل**,
Uzun postlu, **الأَصْلَم** köle gibi.

Onu **الأَصْلم**’e benzetti; o, kulağı kesik olandır; çünkü devekuşunun iki kulağı yoktur. Ve hadiste **غزوة العُشَيرة** zikredildi. Ve denilir: **العُشَيْر** ve **ذاتُ العُشَيرة**; o, **يَنْبُع** vadisinin içinden bir yerdir. Ve **عِشَار** ve **عَشُوراء**: bir yerdir. Ve **تِعْشار**: **الدَّهناء**’da bir yerdir; ve denildi ki: o bir sudur. **النابغة** dedi ki:
Bir **خَبْت** üzerine, **تِعْشار**’a kadar galip geldiler.

Ve şair dedi ki:
Bizim develerimiz vardır; aralarında ürkmeyi bilmedi,
**تِعْشار**’da; onun otlağı sertti; onun sürüleri ise (ayrı ayrı) sürülerdi.
