# عشر — es-Sıhâh

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1/sozluk/sihah
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D8%B1/entries/sihah

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md)
- es-Sıhâh: Cevherî · 10. yy

## Madde başı: عشر

عَشَرَةُ رجال وعَشْرُ نسوة. وتقول: إحدى عَشِرَةَ امرأة، بكسر الشين. وإن شئت سكَّنت إلى تِسْعَ عَشْرَةَ. والكسر لأهل نجد، والتسكين لأهل الحجاز. وللمذكَّر أحَدَ عَشَرَ لا غير. وعِشْرون: اسمٌ موضوع لهذا العدد، وليس بجمع لعشرة. والعُشْرُ: الجزء من أجزاء العَشَرَةِ، وكذلك العَشيرُ. وجمع العَشيرِ أَعْشِراء. وفي الحديث: "تسعة أعْشِراءِ الرِزقِ في التجارة". ومِعْشار الشيء: عُشْرُهُ. ولا يقولون هذا في شيءٍ سوى العُشْرِ. وعَشَرْتُ القومَ أعْشَرُهُم، بالضم، عُشْراً مضمومة، إذا أخذت منهم عُشْرَ أموالهم. ومنه العاشِرُ والعَشارُ. وعشرت القوم أعشِرُهُم بالكسر عَشْراً بالفتح، أي صِرتُ عاشِرَهُم. والعِشْرُ بالكسر: ما بين الوِرْدين، وهو ثمانية أيام، لأنها ترد اليومَ العاشِرَ. وأعْشَرَ الرجلُ، إذا وردت إبله عِشراً. وهذه إبلٌ عواشِرُ. وأعشَرَ القومُ: صاروا عَشرة. والمُعاشَرَة: المخالطة، وكذلك التَعَاشرُ. والاسم العِشْرَةُ. والعُشَرُ، بضم أوَّله: شجرٌ له صمغ، وهو من العِضاه، وثمرته نُفَّاخَةٌ كنُفَّاخة القَتاد الأصفر. الواحدة عُشَرَةٌ، والجمع عُشَرٌ وعُشَراتٌ. والمَعاشِرُ: جماعات الناس، الواحد مَعْشَرٌ. والعَشيرةُ: القبيلة. والعَشيرُ: المُعاشِرُ. وفي الحديث: "إنّكُنَّ تُكثِّرن اللعن وتَكْفُرْنَ العَشِير" يعني الزوج، لأنه يُعاشِرُها وتُعاشِرهُ. وقال الله تعالى: "لبِئْسَ المَوْلى ولبِئْسَ العَشير". وعُشارُ بالضم: معدول من عَشَرَةٍ. قال: جاء القوم عُشارَ عُشارَ، أي عشرة عشرة. قال أبو عبيد: ولم يسمع أكثر من أُحادَ وثُناءَ وثُلاثَ ورباع، إلا في قول الكميت:
ولم يَسْتَريثـوكَ حـتَّـى رمَـيْ		تَ فوق الرِجال خِصالاً وعُشارا
والعُشارِيُّ: ما يقع طولُه عشرة أذرع. والعِشارُ، بالكسر: جمع عُشَراءَ، وهي الناقة التي أتت عليها من يوم أرسل فيها الفحلُ عَشَرَةُ أشهر وزال عنها اسم المخاض، ثمَّ لا يزال ذلك اسمها حتَّى تضع وبعد ما تضع أيضاً. يقال: ناقتان عُشَراوانِ، ونوق عِشارٌ وعُشَراواتٌ. وقد عَشَّرَتِ الناقة تَعْشيراً، أي صارت عُشَراءَ. وتعشير المصاحف: جعل العواشِرِ فيها. وتعشير الحمار: نَهيقُه عشرةَ أصواتٍ في طَلَقٍ واحد. قال الشاعر:
لَعمري لئن عَشَّرتُ من خِيفة الردىنُهاقَ الحميرِ إنَّـنـي لَـجَـزوعُ
وذلك أنَّهم كانوا إذا خافوا من وباءٍ بلدٍ عَشروا كتَعْشيرِ الحِمار قبل أن يدخلوها، وكانوا يزعُمون أنَّ ذلك ينفعهم. وأعْشارُ الجزور: الأنصباء. قال امرؤ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضربيبسهمَيْكِ في أعْشارِ قلبٍ مُقَتَّلِ
يعني بالسهمين: الرقيبَ والمُعَلَّى من سهام المَيْسر، أي قد حُزْتِ القلبَ كلَّه. وبرمةٌ أعْشارٌ، إذا انكسرت قطعاً قطعاً. وقلبٌ أعْشارٌ جاء على بناء الجمع، كما قالوا: رُمح أقصادٌ. والأعْشارُ: قوادمُ ريشِ الطائر. قال الشاعر:
إن تَكُن كالعُقابِ في الجوِّ فالعِقبانُ تهوي كواسرَ الأعْـشـارِ

### Türkçe

**عَشَرَةُ** erkek ve **عَشْرُ** kadın. Ve dersin ki: **إحدى عَشِرَةَ** kadın, **الشين**’in kesriyle. Ve istersen **تِسْعَ عَشْرَةَ**’ye kadar sükûnladın. Kesr, Necd ehli içindir; sükûn ise Hicaz ehli içindir. Müzekker için ise yalnız **أحَدَ عَشَرَ** vardır, başkası yoktur. Ve **عِشْرون**: bu sayı için konulmuş bir isimdir; **عشرة**’nin cemi değildir. Ve **العُشْرُ**: **العَشَرَةِ**’nin parçalarından bir parçadır; aynı şekilde **العَشيرُ** de. **العَشيرِ**’in cemi **أَعْشِراء**’dır. Hadiste: “Rızkın **أعْشِراءِ**’sından dokuzu ticarettedir.” Ve bir şeyin **مِعْشار**’ı: onun **عُشْرُ**’üdür. Bunu, **العُشْرِ**’den başka hiçbir şeyde söylemezler. Ve **عَشَرْتُ** kavmi, **أعْشَرُهُم** (zamm ile), zammeli **عُشْراً** (olarak), onlardan mallarının **عُشْرَ**’ünü aldığın zaman. Ondandır: **العاشِرُ** ve **العَشارُ**. Ve **عشرت** kavmi, **أعشِرُهُم** (kesr ile), fethalı **عَشْراً** (olarak); yani onların **عاشِر**’i oldum. Ve kesr ile **العِشْرُ**: **الوِرْدين** arasındaki şeydir; o sekiz gündür; çünkü onuncu gün suya gelir. Ve **أعْشَرَ** adam, develeri **عِشراً** suya geldiği zaman. Ve bunlar **عواشِرُ** develerdir. Ve **أعشَرَ** kavim: **عَشرة** oldular. Ve **المُعاشَرَة**: karışıp görüşme; aynı şekilde **التَعَاشرُ** da. İsim **العِشْرَةُ**’dir. Ve evveli zamm ile **العُشَرُ**: sakızı olan bir ağaçtır; o **العِضاه**’dandır; meyvesi, sarı **القَتاد**’ın **نُفَّاخَة**’si gibi bir **نُفَّاخَة**’dır. Tekili **عُشَرَةٌ**; cemi **عُشَرٌ** ve **عُشَراتٌ**. Ve **المَعاشِرُ**: insanların topluluklarıdır; tekili **مَعْشَرٌ**. Ve **العَشيرةُ**: kabiledir. Ve **العَشيرُ**: **المُعاشِرُ**’dir. Hadiste: “Şüphesiz siz laneti çoğaltırsınız ve **العَشِير**’e nankörlük edersiniz” yani koca; çünkü o onunla **يُعاشِرُ** ve o da onunla **تُعاشِرهُ**. Allah Teâlâ dedi ki: “Ne kötü **المَوْلى** ve ne kötü **العَشير**.” Ve zamm ile **عُشارُ**: **عَشَرَةٍ**’den ma‘dûldür. Dedi ki: Kavim **عُشارَ عُشارَ** geldi; yani onar onar. Ebû Ubeyd dedi ki: **أُحادَ** ve **ثُناءَ** ve **ثُلاثَ** ve **رباع**’dan daha fazlası işitilmedi; ancak Kümeyt’in sözünde:
ولم يَسْتَريثـوكَ حـتَّـى رمَـيْ		تَ فوق الرِجال خِصالاً وعُشارا

Ve **العُشارِيُّ**: uzunluğu on arşın olan şeydir. Ve kesr ile **العِشارُ**: **عُشَراءَ**’ın cemidir; o, içine aygır salındığı günden itibaren üzerinden **عَشَرَةُ** ay geçmiş ve ondan **المخاض** adı kalkmış olan dişi devedir; sonra doğuruncaya kadar ve doğurduktan sonra da bu adı üzerinden kalkmaz. Denir ki: iki dişi deve **عُشَراوانِ**; ve dişi develer **عِشارٌ** ve **عُشَراواتٌ**. Ve dişi deve **عَشَّرَتْ** **تَعْشيراً**; yani **عُشَراءَ** oldu. Ve mushafların **تعشير**’i: içlerinde **العواشِرِ**’i yapmaktır. Ve eşeğin **تعشير**’i: bir tek **طَلَق** içinde on ses olarak anırmasıdır. Şair dedi ki:
لَعمري لئن عَشَّرتُ من خِيفة الردىنُهاقَ الحميرِ إنَّـنـي لَـجَـزوعُ

Ve bu, onların bir beldenin vebasından korktukları zaman, ona girmeden önce eşeğin **تَعْشير**’i gibi **عَشروا** olmalarıdır; ve bunun kendilerine fayda verdiğini sanırlardı. Ve **أعْشارُ** **الجزور**: paylardır. İmru’ul-Kays dedi ki:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضربيبسهمَيْكِ في أعْشارِ قلبٍ مُقَتَّلِ

İki ok ile kasteder: **المَيْسر** oklarından **الرقيبَ** ve **المُعَلَّى**’yı; yani kalbin tamamını elde ettin. Ve **برمةٌ أعْشارٌ**: parça parça kırıldığı zaman. Ve **قلبٌ أعْشارٌ**, cem‘ binası üzere gelmiştir; onların “**رُمح أقصادٌ**” demeleri gibi. Ve **الأعْشارُ**: kuşun tüyünün ön telekleridir. Şair dedi ki:
إن تَكُن كالعُقابِ في الجوِّ فالعِقبانُ تهوي كواسرَ الأعْـشـارِ
