# عشر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عشر

العشرة، محركة: أول العقود، وإذا جردت من الهاء، وعد بها المؤنث، فبالفتح، تقول، تقول: عشر نسوة، وعشرة رجال، فإذا جاوزت العشرين استوى المذكر والمؤنث فقلت: عشرون رجلا، وعشرون امرأة. وما كان من الثلاثة إلى العشرة فالهاء تلحقه فيما واحده مذكر، وتحذف فيها واحده مؤنث. فإذا جاوزت العشرة أنثت المذكر وذكرت المؤنث، وحذفت الهاء في المذكر في العشرة، وألحقتها في الصدر فيما بين ثلاثة عشر إلى تسعة عشر، وفتحت الشين، وجعلت الاسمين اسما واحدا مبنيا على الفتح. فإذا صرت إلى المؤنث ألحقت الهاء في العجز، وحذفتها من الصدر، وأسكنت الشين من عشرة، وإن شئت كسرتها، كذا في اللسان. ومن الشاذ في القراءة فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا. بفتح الشين. قال ابن جنى: ووجه ذلك أن ألفاظ العدد تغير كثيرا في حد التركيب، ألا تراهم قالوا في البسيط واحد، وأحد، ثم قالوا في التركيب: إحدى عشرة وقالوا عشر وعشرة ثم قالوا في التركيب: عشرون. ومن ذلك قولهم: ثلاثون، فما بعدها من العقود إلى التسعين، فجمعوا بين لفظ المؤنث والمذكر في التركيب، والواو للتذكير وكذلك أختها، وسقوط الهاء للتأنيث. وتقول: إحدى عشرة امرأة، بكسر الشين، وإن شئت سكنت، إلى تسع عشرة، والكسر لأهل نجد، والتسكين لأهل الحجاز، قال الأزهري: وأهل النحو واللغة لا يعرفون فتح الشين في هذا الموضع. وروى عن الأعمش أنه قرأ وقطعناهم اثنتي عشرة. بفتح الشين. قال: وقد قرأ القراء بفتح الشين وكسرها، وأهل اللغة لا يعرفونه، وللمذكر أحد عشر لا غير. قال ابن السكيت: ومن العرب من يسكن العين فيقول: أحد عشر، وكذلك يسكنها إلى تسعة عشر، إلا اثني عشر فإن العين لا تسكن لسكون الألف والياء قبلها. وقال الأخفش: إنما سكنوا العين لما طال الاسم وكثرت حركاته. والعدد منصوب ما بين أحد عشر إلى تسعة عشر، في الرفع والنصب والخفض، إلا اثني عشر، فإن اثني واثنتي يعربان لأنهما على هجاءين. وعشر يعشر عشرا: أخذ واحدا من عشرة. أو عشر يعشر: زاد واحدا على تسعة، هكذا في اللسان. وعشر القوم يعشرهم، بالكسر، عشرا: صار عاشرهم، وكان عاشر عشرة، أي كملهم عشرة بنفسه. وقد خلط المصنف هنا بين فعلي البابين. والذي صرح به شراح الفصيح وغيرهم أن الأول من حد ضرب والذي في كتب الأفعال أنه من حد كتب، والثاني من حد ضرب، قياسا على نظائره من ربع وخمس، كما سيأتي. وقد أشار لذلك البدر القرافي في حاشيته، وتبعه شيخنا منبها على ذلك، متحاملا عليه أشد تحامل. وثوب عشاري، بالضم: طوله عشرة أذرع. والعاشوراء، قال شيخنا: قلت: المعروف تجرده من ال والعشوراء، ممدودان ويقصران، والعاشور: عاشر المحرم قال الأزهري: ولم أسمع في أمثلة الأسماء اسما على فاعولاء إلا أحرفا قليلة. قال ابن بزرج: الضاروراء: الضراء، والساروراء: السراء، والدالولاء: الدلال. وقال ابن الأعرابي: الخابوراء: موضع. وقد ألحق به تاسوعاء. قلت فهذه الألفاظ يستدرك بها على ابن دريد حيث قال في الجمهرة: ليس لهم فاعولاء غير عاشوراء لا ثاني له، قال شيخنا: ويستدرك عليهم حاضوراء، وزاد ابن خالويه ساموعاء. أو تاسعه، وبه أول المزني الحديث لأصومن التاسع، فقال:

  يحتمل أن يكون التاسع هو العاشر، قال الأزهري: كأنه تأول فيه عشر الورد أنها تسعة أيام، وهو الذي حكاه الليث عن الخليل، وليس ببعيد عن الصواب. والعشرون، بالكسر: عشرتان، أي عشرة مضافة إلى مثلها، وضعت على لفظ الجمع، وليس بجمع العشرة لأنه لا دليل على ذلك، وكسروا أولها لعلة. فإذا أضفت أسقطت النون، قلت: هذه عشروك وعشري، بقلب الواو ياء للتي بعدها فتدغم.وعشرنه: جعله عشرين، نادر للفرق الذي بينه وبين عشرت. والعشير: جزء من عشرة أجزاء، كالمعشار، بالكسر، الأخير عن قطرب، نقله الجوهري في ر ب ع والعشر، بالضم، والعشير والعشر واحد، مثل الثمين والثمن، والسديس والسدس، يطرد هذان البناءان في جميع الكسور، ج عشور وأعشار. وأما العشير فجمعه أعشراء، مثل نصيب وأنصباء. وفي الحديث: تسعة أعشراء الرزق في التجارة. والعشير: القريب، والصديق ج عشراء. وعشير المرأة: الزوج لأنه يعاشرها وتعاشره. وبه فسر الحديث: لأنهن يكثرن اللعن ويكفرن العشير. والعشير: المعاشر، كالصديق والمصادق. وبه فسر قوله تعالى: لبئس المولى ولبئس العشير. والعشير في حساب مساحة الأرض- وفي بعض الأصول: الأرضين-: عشر القفيز، والقفيز: عشر الجريب. والعشير: صوت الضبع. غير مشتق. وعشرهم يعشرهم، مقتضى اصطلاحه أن يكون من حد كتب، كما تقدم آنفا، عشرا، بالفتح على الصواب، ورجح شيخنا الضم، ونقله عن شروح الفصيح، وعشورا، كقعود، وعشرهم تعشيرا: أخذ عشر أموالهم وعشر المال نفسه وعشره، كذلك. ولا يخفى أن في قوله: عشرهم يعشرهم، إلى آخره، مع ماسبق. وعشر: أخذ واحدا من عشرة، تكرار، فإن أخذ واحد من عشرة هو أخذ العشر بعينه، أشار لذلك البدر القرافي في حاشيته، وتبعه شيخنا. وهو أحد المواضع التي لم يحرر فيها المصنف تحريرا شافيا. والصواب في العبارة هكذا: والعشر: أخذك واحدا من عشرة، وقد عشره. وعشرهم عشرا: أخذ عشر أموالم، وعشرهم يعشرهم: كان عاشرهم أو كملهم عشرة بنفسه. ولا تناقض في عبارة المصنف كما زعموا. وقول البدر في تصويب عبارة المصنف- مع أن الأول لازم، والثاني متعد؛ وكذا قوله: ويقال: العشور: نقصان، والتعشير: زيادة وإتمام- محل نظر، فتأمل. والعشار قابضه، وكذلك العاشر. ومنه قول عيسى بن عمر لابن هبيرة، وهو يضرب بين يديه بالسياط: تالله إن كانت إلا أثيابا في أسيفاط قبضها عشاروك. وفي الحديث: إن لقيتم عاشرا فاقتلوه، أي إن وجدتم من يأخذ العشر على ما كان يأخذه أهل الجاهلية مقيما على دينه فاقتلوه، لكفره أو لاستحلاله لذلك إن كان مسلما وأخذه مستحلا وتاركا فرض الله وهو ربع العشر، فأما من يعشرهم على ما فرض الله سبحانه وتعالى فحسن جميل. وقد عشر جماعة من الصحابة للنبي والخلفاء بعده. فيحوز أن يسمى آخذ ذلك عاشرا، لإضافة ما يأخذه إلى العشر، كيف وهو يأخذ العشر جميعه، وهو زكاء ما سقته السماء، وعشر أموال أهل الذمة في التجارات. يقال: عشرت ماله أعشره عشرا، فأنا عاشر، وعشرته، فأنا معشر وعشار: إذا أخذت عشره. وكل ما ورد في الحديث من عقوبة العشار فمحمول على هذا التأويل.وفي الحديث: النساء لا يحشرن ولا يعشرن: أي لا يؤخذ العشر من حليهن. والعشر، بالكسر:

  ورد الإبل اليوم العاشر، وهو الذي أطبقوا عليه، أو العشر في حساب العرب اليوم التاسع كما في شمس العلوم نقلا عن الخليل، قال: وذلك أنهم يحبسونها عن الماء تسع ليال وثمانية أيام، ثم تورد في اليوم التاسع، وهو اليوم العاشر من الورد الأول. وفي اللسان: العشر: ورد الإبل اليوم العاشر. وفي حسابهم: العشر: التاسع. فإذا جاوزوها بمثلها فظمؤها عشران. والإبل في كل ذلك عواشر، أي ترد الماء عشرا، وكذلك الثوامن والسوابع والخوامس. وقال الأصمعي إذا وردت الإبل في كل يوم قيل: قد وردت رفها، فإذا وردت يوما ويوما لا، قيل: وردت غبا، فإذا ارتفعت عن الغب فالظمء الربع، وليس في الورد ثلث، ثم الخمس إلى العشر، فإذا زادت فليس لها تسمية ورد، ولكن يقال: هي ترد عشرا وغبا، وعشرا وربعا، إلى العشرين، فيقال حينئذ: ظمؤها عشران. فإذا جاوزت العشرين فهي جوازئ. وفي الصحاح: والعشر: ما بين الوردين، وهي ثمانية أيام، لأنها ترد اليوم العاشر. وكذلك الأظماء كلها بالكسر، وليس لها بعد العشر اسم إلا في العشرين، فإذا وردت يوم العشرين قيل: ظمؤها عشران، وهو ثمانية عشر يوما، فإذا جاوزت العشرين فليس لها تسمية، وهي جوازئ. انتهى. ومثله قال أبو منصور الثعالبي وصرح به غيره، ووجدت في هوامش بعض نسخ القاموس في هذا الموضع مؤاخذات للوزير الفاضل محمد راغب باشا، سامحه الله وعفا عنه، منها: ادعاؤه أن الصواب في العشر هو ورود الإبل اليوم العاشر، لأنه الأنسب بالإشتقاق. والجواب عنه أن الصواب أنه لا منافاة بين القولين، لأن الورد على ما حققه الجوهري وغيره ثمانية أيام أو مع ليلة، فمن اعتبر الزيادة ألحق اليوم بالليلة، ومن لم يعتبر جعل الليلة كالزيادة. وبه يجاب عن الجوهري أيضا، حيث لم يذكر القول الثاني، فكأنه اكتفى بالأول لعدم منافاته مع الثاني. فتأمل. وكنت في سابق الأمر حين اطلعت على مؤاخذاته كتبت رسالة صغيرة تتضمن الأجوبة عنها، ليس هذا محل سردها. ولهذا قال شيخنا: الإشارة تعود لأقرب مذكور، أي ولكون العشر التاسع لم يقل: عشرين، أي مثنى، فلو كان العشر العاشر لقالوا: عشران، مثنى، لأن فيه عشرين لا ثلاثة، هكذا في النسخ المتداولة. وقال بعض الأفاضل: ولعل الصواب: ولهذا لم يقولوا. وقالوا: عشرين بلفظ الجمع، فليس اسما للعاشر بل للتاسع، جعلوا ثمانية عشر يوما عشرين تحقيقا والتاسعة عشر والعشرين طائفة من الورد، أي العشر الثالث، فقالوا بهذا الاعتبار: عشرين، جمعوه بذلك وإن لم يكن فيه ثلاثة. وإطلاق الجمع على الاثنين وبعض الثالث سائغ شائع، كقوله تعالى: الحج أشهر معلومات. فلفظ العشرين في العدد مأخوذ من العشر الذي هو ورد الإبل خاصة، واستعماله في مطلق العدد فرع عنه، فهو من استعمال المقيد في المطلق بلا قيد؛ حققه شيخنا. وفي جمهرة ابن دريد: وأما قولهم عشرون فمأخوذ من أظماء الإبل، أرادوا عشرا وعشرا وبعض عشر ثالث. فلما جاء البعض جعلوها ثلاثة أعشار فجمعوا، وذلك أن الإبل تضرعى ستة أيام، وتقرب يومين، وترد في التاسع، وكذا العشر الثاني فهما ثمانية عشر يوما، وبقي يومان من الثالث فأقاموهما مقام عشر؛ والعشر: آخر الأظماء. انتهى. وفي اللسان: قال الليث: قلت للخليل: ما معنى العشرين? قال: جماعة عشر، قلت: فالعشر كم يكون? قال:

  تسعة أيام. قلت: فعشرون ليس بتمام، إنما هو عشران ويومان. قال: لما كان من العشر الثالث يومان جمعته بالعشرين. قلت: وإن لم يستوعب الجزء الثالث? قال: نعم، ألا ترى قول أبي حنيفة: إذا طلقها تطليقتين وعشر تطليقة، فإنه يجعلها ثلاثا، وإنما من الطلقة الثالثة فيه جزء، فالعشرون هذا قياسه. قلت: لا يشبه العشر التطليقة، لأن بعض التطليقة تطليقة تامة، ولا يكون بعض العشر عشرا كاملا، ألا ترى أنه لو قال لامرأته: أنت طالشق نصف تطليقة أو جزءا من مائة تطليقة كانت تطليقة تامة، ولا يكون نصف العشر وثلث العشر عشرا كاملا. انتهى. قال شيخنا: هذا الذي أورده الليث على شيخه ظاهر في القدح في القياس، بهذا الفرق الذي أشار إليه بين المقيس والمقيس عليه، وهو يرجه إلى المعارضة في الأصل أو الفرع أو إليهما. والأصح أنه قادح عند أرباب الأصول. أما أهل العربية فلهم فيه كلام. والصحيح أن القياس عندهم لا يدخل اللغة، أي لا توضع قياسا كما حققته في شرح الاقتراح وغيره من أصول العربية. أما ذكر مثل هذا لمجرد البيان والإيضاح كما فعل الخليل فلا يضر اتفاقا. وتسمية جزء التطليقة تطليقة ليس من اللغة في شيء، إنما هو اصطلاح الفقهاء، وإجماعهم عليه، لا خصوصية للإمام أبي حنيفة وحده. وإنما حكموا بذلك لما علم أن الطلاق لا يتجزأ، كالعتق ونحوه، فكل فرد من أجزائه أو أجزاء مفرده عامل معتبر للاحتياط، كما حرر في مصنفات الفقه. وأما جزء من الورد فهو متصور ظاهر، كجزء ما يقبل التجزئة، كجزء من عشرة ومن أربعة ومن عشرين مثلا ومن كل عدد. فمراد الخليل أنهم أطلقوا الكل على الجزء، ك الحج أشهر معلومات. كما أن الفقهاء في إطلاق نصف التطليقة على التطليقة يريدون مثل ذلك، لأن بعض التطليقة جزء منها، فمهما حصل أريد به التطليقة الكاملة، وإن كان في التطليقة لازما وفي غيرها ليس كذلك، فلا يلزم ما فهمه الليث وعارض به من القدح في المقياس مطلقا كما لا يخفى. وإلا فأين وضع اللغة وأحكامها من أوضاع الفقه لأئمته? والله أعلم. انتهى. وفي شمس العلوم: ويقال إنما كسرت العين في عشرين، وفتح أول باقي الأعداد مثل ثلاثين وأربعين ونحوه إلى الثمانين، لأن عشرين من عشرة بمنزلة اثنين من واحد، فدل على ذلك كسر أول ستين وتسعين لأنه يقال ستة وتسعة. قلت: وهكذا صرح به ابن دريد. قال شيخنا: ثم كلام ابن دريد وغيره صريح في أن العشرين الذي هو العدد المعين مأخوذ من عشر الإبل بعد جمعه بما ذكروه من التأويلات، وكلام الجوهري والمصنف والفيومي وأكثر أهل اللغة أن العشرين اسم موضوع لهذا العدد، وليس بجمع لعشرة ولا لعشر ولا لغير ذلك، فتأمل ذلك، فإنه عندي الصواب الجاري على قواعد بقية العقود، فلا يخرج به وحده عن نظائره. ووجه كسر أوله ومخالفته لأنظاره مر شرحه. وكأنهم استعملوا العشرين في الأظماء استعمالا آخر، جمعوه ونقلوه للعدد المذكور. يبقى ما وجه جمعه جمع سلامة? وقد يقال: إلحاقه بالعشرين الموضوع للعدد المذكور والله أعلم. والإبل: عواشر، يقال: أعشر الرجل: إذا وردت إبله عشرا. وهذه إبل عواشر. وعواشر القرآن: الآي التي يتم بها العشر. وعشار، بالضم:

  معدول من عشرة وجاؤوا عشار عشار، ومعشر معشر وعشار ومعشر، أي عشرة عشرة، كما تقول: جاؤوا أحاد أحاد، وثناء ثناء، ومثنى مثنى. قال أبو عبيد: ولم يسمع أكثر من أحاد وثناء وثلاث ورباع إلا في قول الكميت:رة وجاؤوا عشار عشار، ومعشر معشر وعشار ومعشر، أي عشرة عشرة، كما تقول: جاؤوا أحاد أحاد، وثناء ثناء، ومثنى مثنى. قال أبو عبيد: ولم يسمع أكثر من أحاد وثناء وثلاث ورباع إلا في قول الكميت:
  فلم يستريثوك حـتـى رمـي                      ت فوق الرجال خصالا عشارا كذا في الصحاح. وقال الصاغاني: والرجال، باللام تصحيف، والرواية فوق الرجاء، ويروى: خلالا. قال شيخنا: تكرار عشار ومعشر غلط واضح، كما يعلم من مبادي العربية، لأن عشار مفرد معناه عشرة، عشرة، ومعشر كذلك، مثل مثنى؛ وقد أغفل ضبطه اعتمادا على الشهرة، وغلط في الإتيان به مكررا كمفسره. قلت: الذي ذكره المصنف بعينه عبارة المحكم واللسان، وفيهما جواز الوجهين. وفي التكملة: جاء القوم معشر معشر، أي عشرة عشرة، كما تقول: موحد موحد، ومثنى مثنى؛ وكفى للمصنف قدوة بهؤلاء، فتأمل وعشر الحمار تعشيرا: تابع النهيق عشرا ووالى بين عشر ترجيعات في نهيقه، فهو معشر، ونهيقه يقال له التعشير. قال عروة بن الورد:
  وإني وإن عشرت من خشية الردى                      نهاق حمـار إنـنـي لـجـزوع ومعناه: أنهم يزعمون أن الرجل إذا ورد أرض وباء، ووضع يده خلف أذنه فنهق عشر نهقات نهيق الحمار، ثم دخلها، أمن من الوباء. ويروى: وإني وإن عشرت في أرض مالك. وعشر الغراب تعشيرا: نعق كذلك، أي عشر نعقات، من غير أن يشتق من العشرة، وكذلك عشر الحمار. والعشراء، بضم العين وفتح الشين ممدودة، من النوق: التي مضى لحملها عشرة أشهر بعد طروق الفحل، كما في العناية أو ثمانية والأول أولى لمكان لفظه، ولا يزال ذلك اسمها حتى تضع، فإذا وضعت لتمام سنة فهي عشراء أيضا على ذلك، وقيل: إذا وضعت فهي عائذ: وجمعها عوذ أو هي من الإبل كالنفساء من النساء. قال شيخنا: والعشراء نظير أوزان الجموع، ولا نظير لها في المفردات إلا قولهم: امرأة نفساء، انتهى. وفي اللسان: ويقال: ناقتان عشراوان. وفي الحديث قال صعصعة بن ناجية: اشتريت موءودة بناقتين عشراوين. قال ابن الأثير: قد اتسع في هذا حتى قيل لكل حامل عشراء، وأكثر ما يطلق على الخيل والإبل. ج عشراوات، يبدلون من همزة التأنيث واوا. قال شيخنا: وقد أنكره بعض، ومراده جمع السلامة. وعشار، بالكسر، كسروه على ذلك، كما قالوا: ربعة وربعات ورباع، أجروا فعلاء مجرى فعلة، شبهوها بها، لأن البناء واحد، ولأن آخره علامة التأنيث. وفي المصباح: والجمع عشار، ومثله نفساء ونفاس، ولا ثالث لهما. انتهى. وقال ثعلب: العشار من الإبل التي قد أتى عليها عشرة أشهر. وبه فسر قوله تعالى: وإذا العشار عطلت قال الفراء: لقح الإبل عطلتها أهلها لاشتغالهم بأنفسهم، ولا يعطلها قومها إلا في حال القيامة. أو العشار: اسم يقع على النوق حتى ينتج بعضها وبعضها ينتظر نتاجها، قال الفرزدق:

  كم عمة لك يا جرير وخـالة                      فدعاء قد حلبت على عشاري قال بعضهم: وليس للعشار لبن، وإنما سماها عشارا لأنها حديثة العهد بالنتاج وقد وضعت أولادها. وأحسن ما تكون الإبل وأنفسها عند أهلها إذا كانت عشارا. وعشرت الناقة تعشيرا وأعشرت: صارت عشراء. وعلى الأول اقتصر صاحب المصباح. وأعشرت أيضا: أتى عليها عشر أشهر من نتاجها. وناقة معشار: يغزر لبنها ليالي تنتج. ونعت أعرابي ناقة فقال: إنها معشار مشكار مغبار. وقلب أعشار، جاء على بناء الجمع، كما قالوا: رمح أقصاد. قال امرؤ القيس في عشيقته:
  وما ذرفت عيناك إلا لتقدحـي                      بسهميك في أعشار قلب مقتل أراد أن قلبه كسر ثم شعب كما تشعب القدور. وذكر فيه ثعلب قولا آخر، قال الأزهري: وهو أعجب إلى من هذا القول، وذلك أنه أراد بقوله: سهميك هنا سهمي قداح الميسر، وهما المعلى والرقيب، فللمعلى سبعة أنصباء، وللرقيب ثلاثة، فإذا فاز الرجل بهما غلب على جزور الميسر كلها، ولم يطمع غيره في شيء منها. وهي تنقسم على عشرة أجزاء، فالمعنى أنها ضربت بسهامها على قلبه فخرج لها السهمان، فغلبته على قلبه كله، وفتنته فملكته. وقدح أعشار، وقدر أعشار، وقدور أعاشير: مكسرة على عشر قطع. وعشرت القدح تعشيرا، إذا كسرته فصيرته أعشارا. أو قدر أعشار: عظيمة لا يحملها إلا عشرة أو عشر. وقيل: قدر أعشار: متكسرة، فلم يشتق من شيء، وقال اللحياني: قدر أعشار، من الواحد الذي فرق ثم جمع، كأنهم جعلوا كل جزء منه عشرا. والعشر، بالكسر: قطعة تنكسر منها، أي من القدر ومن القدح ومن كل شيء كأنها قطعة من عشر قطع، والجمع أعشار، كالعشارة، بالضم: وهي القطعة من كل شيء، والجمع عشارات. وقال حاتم يذكر طيئا وتفرقهم: فصاروا عشارات بكل مكان. قال الصاغاني: هكذا رواه لحاتم ولم أجده في ديوان شعره. والعشرة، بهاء: المخالطة، يقال: عاشره معاشرة، وتعاشروا واعتشروا: تخالطوا، قال طرفة:
  ولئن شطت نواها مـرة                      لعلى عهد حبيب معتشر

  جعل الحبيب جمعا كالخليط والفريق. وعشيرة الرجل: بنو أبيه الأدنون أو قبيلته، كالعشير، بلا هاء ج عشائر، قال أبو علي: قال أبو الحسن: ولم يجمع جمع السلامة. قال ابن شميل: العشيرة: العامة، مثل بني تميم، وبني عمرو بن تميم. وفي المصباح أن العشيرة الجماعة من الناس، واختلف في مأخذه، فقيل: من العشرة، أي المعاشرة، لأنها من شأنهم، أو من العشرة: الذي هو العدد لكمالهم، لأنها عدد كامل، أو لأن عقد نسبهم كعقد العشرة، قاله شيخنا. والمعشر، كمسكن: الجماعة، وقيده بعضهم بأنه الجماعة العظيمة، سميت لبلوغها غاية الكثرة، لأن العشرة هو العدد الكامل الكثير الذي لا عدد بعده إلا وهو مركب مما فيه من الآحاد كأحد عشر، وكذا عشرون وثلاثون: أي عشرتان وثلاثة، فكأن المعشر محل العشرة الذي هو الكثرة الكاملة، فتأمل؛ قاله شيخنا. وقيل: المعشر: أهل الرجل. وقال الأزهري: المعشر والنفر والقوم والرهط: معناه الجمع، لا واحد لهم من لفظهم، للرجال دون النساء، والعشيرة أيضا للرجال، والعالم أيضا للرجال دون النساء. وقال الليث: المعشر: كل جماعة أمرهم واحد، نحو معشر المسلمين، ومعشر المشركين. والجمع المعاشر، وقيل: المعشر: الجن والإنس، وفي التنزيل يا معشر الجن والإنس، قال شيخنا: ولكن الإضافة تقتضي المغايرة، وفيه أن التقدير يا معشرا هم الجن والإنس، فتأمل. ويبقى النظر في: يا معشر الجن دون إنس، فتدبر. قلت: وهو من تحقيقات القرافي في الحاشية. وفي حديث مرحب أن محمد بن مسلمة بارزه، فدخلت بينهما شجرة من شجر العشر، كصرد، شجر فيه حراق، مثل القطن لم يقتدح الناس في أجود منه، ويحشى في المخاد لنعومته. وقال أبو حنيفة: العشر: من العضاه، وهو من كبار الشجر، وله صمغ حلو، وهو عريض الورق، ينبت صعدا في السماء، ويخرج من زهره وشعبه سكر، م، أي معروف يقال له: سكر العشر، وفيه أي في سكره شيء من مرارة ويخرج له نفاخ كأنها شقائق الجمال التي تهدر فيها، وله نور مثل نور الدفلى مشرب مشرق حسن المنظر، وله ثمر. وفي حديث ابن عمير: قرص بري بلبن عشري: أي لبن إبل ترعى العشر، وهو هذا الشجر. قال ذو الرمة يصف الظليم:
  كأن رجليه مسماكان من عشر                      صقبان لم يتقشر عنهما النجب

  الواحدة عشرة، ولا يكسر إلا أن يجمع بالتاء لقلة فعلة في الأسماء. وبنو العشراء: قوم من فزارة، وهم من بني مازن بن فزارة، واسمه عمرو بن جابر، وإنما سمى بالعشراء منظور بن زبان بن سيار بن العشراء. وهرم بن قطبة بن سيار الذي تحاكم إليه عامر بن الطفيل وعلقمة بن علاثة. ومنهم حلحلة بن قيس بن الأشيم بن سيار، وغيرهم. وأبو العشراء: أسامة بن مالك، ويقال: عطارد بن بلز الدارمي: تابعي مشهور. قال البخاري: في حديثه وسماعه من أبيه واسمه نظر؛ قاله الذهبي في الديوان. وزبان بالموحدة ككتان، ابن سيار بن العشراء: شاعر، وهو أبو منظور الذي تقدم ذشكره. فلو قال: ومنهم زبان، كان أحسن، كما لا يخفى. والعشراء: القلة، بالضم وتخفيف اللام المفتوحة. وعشوراء بالمد، وعشار وتعشار، بكسرهما، أسماء مواضع، الأخير بالدهناء. وقيل: هو ماء. قال النابغة: غلبوا على خبت إلى تعشار. وقال الشاعر:
  لنا إبل لم تعرف الذعر بينهـا                      بتعشار مرعاها قسا فصرائمه وقال بدر بن حمراء الضبى:
  وفيت وفاء لم ير الناس مثله                      بتعشار إذ تحبو إلى الأكابر وذو العشيرة: ع بالصمان معروف، فيه عشرة نابتة، قال عنترة في وصف الظليم:
  صعل يعود بذي العشيرة بيضـه                      كالعبد ذي الفرو الطويل الأصلم وذو العشيرة: ع بناحية ينبع، من منازل الحاج، غزوتها م، أي معروفة، ويقال فيه العشير، بغير هاء أيضا، وضبط بالسين المهملة أيضا، وقد تقدم. والعشيرة مصغرا: ة، باليمامة. وعاشرة: علم للضبع، ج عاشرات قاله الصاغاني. والمعشر، كمحدث: من أنتجت إبله، ومن صارت إبله عشارا، أوردهما الصاغاني، واستشهد للثاني بقول مقاس بن عمرو:
  حلفت لهم بالله حلفة صادق                      يمينا ومن لا يتق الله يفجر
  ليختلطن العام راع مجنب                      إذا ما تلاقينا براع معشر قال: المجنب: الذي ليس في إبله لبن. يقول: ليس لنا لبن، فنحن نغير عليكم فنأخذ إبلكم فيختلط بعضها ببعض. وعن ابن شميل: الأعشر: الأحمق، قال الأزهري: لم يروه لي ثقة أعتمده. والعويشراء: القلة، ولا يخفى لو قال فيما تقدم: والعشراء: القلة، كالعويشراء، كان أخصر. وقال ابن السكيت: يقال: ذهبوا عشاريات وعساريات بالشين والسين، إذا ذهبوا أيادي سبا متفرقين في كل وجه. وواحد العشاريات عشارى، مثل حبارى وحباريات. والعاشرة: حلقة التعشير من عواشر المصحف، وهي لفظة مولدة، صرح به ابن منظور والصاغاني. والعشر، بالضم: النوق التي تنزل الدرة القليلة من غير أن تجتمع قال الشاعر:
  حلوب لعشر الشول في ليلة الصباسريع إلى الأضياف قبل التأمل

  وأعشار الجزور: الأنصباء، وهي تنقسم على سبعة أجزاء، كما هو مفصل في محله. ومما يستدرك عليه: غلام عشارشي، بالضم: ابن عشر سنين، والأنثى بالهاء. والعشر، بضمتين: لغة في العشر. وجمع العشر العشور والأعشار. وقيل: المعشار: عشر العشر. وقيل: إن المعشار جمع العشير، والعشير جمع العشر، وعلى هذا فيكون المعشار واحدا من الألف، لأنه عشر عشر العشر؛ قاله شيخنا. والعاشر: قابض العشر. وأعشر الرجل: وردت إبله العشر. وأعشروا: صاروا عشرة. وأعشرت العدد: جعلته عشرة. وأعشروا: صاروا في عشر ذي الحجة، كذا في التهذيب لابن القطاع. وفي اللسان: ويقال: أعشرنا منذ لم نلتق، أي أتى علينا عشر ليال. زاد في الأساس: كما يقال: أشهرنا. وحكى اللحياني: اللهم عشر خطاي: أي اكتب لكل خطوة عشر حسنات. ومثله في الأساس. وامرأة معشر: متم، على الاستعارة. والعشائر: الظباء الحديثات العهد بالنتاج. قال لبيد يذكر مرتعا:
  همل عشائره على أولادها                      من راشح متقوب وفطيم قال الأزهري: كأن العشائر هنا في هذا المعنى جمع عشار، وعشائر هو جمع الجمع، كما يقال: جمال وجمائل، وحبال وحبائل. وعشر الحب قلبه، إذا أضناه. والعواشر: قوادم ريش الطائر، وكذلك الأعشار، قال الأعشى:
  وإذا ما طغى بها الجري فالعق                      بان تهوي كواسشر الأعشـار

  ويقال لثلاث من ليالي الشهر: عشر، وهي بعد التسع. وكان أبو عبيدة يبطل التسع والعشر إلا أشياء منه معروفة، حكى ذلك عنه أبو عبيد؛ كذا في اللسان. وعشرت القوم تعشيرا، إذا كانوا تسعة وزدت واحدا حتى تمت العشرة. والطائفيون يقولون: من ألوان البقر الأهلي أحمر وأصفر وأغبر وأسود وأصدأ وأبرق وأمشر وأبيض وأعرم وأحقب وأكلف وعشر وعرسى وذو الشرر، والأعصم، والأوشح، فالأصدأ: الأسود العين والعنق والظهر، وسائر جسده أحمر: والعشر: المرقع بالبياض والحمرة. والعرسى: الأخضر. وأما ذو الشرر، فالذي على لوءن واحد، في صدره وعنقه لمع على غير لونه. وسعد العشيرة أبو قبيلة من اليمن وهو سعد بن مذحج. قلت: وقال ابن الكلبي في أنساب العرب: إنما سمى سعد العشيرة لأنه لم يمت حتى ركب معه من ولد ولد ولده ثلاثمائة رجل. وعشائر وعشرون، وعشيرة، وعشورى، مواضع. وعشر: حصن بالأندلس. وعشر كزفر: واد بالحجاز، وقيل: شعب لهذيل قرب مكة عند نخلة اليمانية. وذو عشر: واد بين البصرة ومكة، من ديار تميم، ثم لبني مازن بن مالك بن عمرو، وأيضا واد في نجد. وأبو طالب العشاري، بالضم، محدث مشهور. وأبو معشر البلخي فلكي معروف ونظام الدين عاشور بن حسن بن علي الموسوي بطن كبير بأذربيجان. وأبو السعود بن أبي العشائر الباذبيني الواسطي أحد مشايخ مصر، أخذ عن داوود بن مرهف القرشي التفهني المعروف بالأعزب. وأبو محمد عاشر بن محمد بن عاشر، حدث عن أبي علي الصدفي، وعنه الإمام الشاطبي المقري. والفقيه النظار أبو محمد عبد الواحد بن أحمد بن عاشر الأندلسي، حدث عن أبي عبد الله محمد بن أحمد التجيبي، وأبي العباس أحمد ابن محمد بن القاضي، وأبي جمعة سعيد بن مسعود الماغوشي، وعن القصار وابن أبي النعيم وأبي النجاء السنهوري، وعبد الله الدنوشري ومحمد بن يحيى الغزي وغيرهم، حدث عنه شيخ مشايخ شيوخنا إمام المغرب أبو البركات عبد القادر بن علي الفاسي، رضي الله عنهم.

### Türkçe

**العشرة**، harekeli: onlukların ilki; ve eğer **الهاء**’dan soyutlanırsa, onunla müennes sayılır; o hâlde fetha ile; dersin, dersin: **عشر نسوة** ve **عشرة رجال**. Artık yirmiyi geçtiğinde müzekker ve müennes eşit olur da dersin: **عشرون رجلا** ve **عشرون امرأة**. Üçten ona kadar olan şeyde ise **الهاء**, birliği müzekker olan şeye eklenir; birliği müennes olanında ondan düşürülür. Onu geçtiğinde müzekkeri müennesleştirir, müennesi müzekkerleştirirsin; ve **الهاء**’yı müzekkerde, **العشرة**’de düşürürsün; onu, on üç ile on dokuz arasındaki (sayıların) baş kısmında eklersin; ve **الشين**’i fetha yaparsın; ve iki ismi, fetha üzere mebnî tek bir isim kılarsın. Sonra müennese vardığında **الهاء**’yı son kısımda eklersin, onu baş kısımdan düşürürsün; ve **عشرة**’den **الشين**’i sükûnlu kılarsın; istersen onu kesra yaparsın; **اللسان**’da böyledir. Okuyuşta şâz olandandır: **فانفجرت منه اثنتا عشرة عينا**. **الشين**’in fethasıyla. İbn Cinnî dedi: Bunun yönü şudur ki sayı lafızları, terkîb sınırında çokça değişir; görmüyor musun, basitte **واحد** ve **أحد** dediler; sonra terkîbte: **إحدى عشرة** dediler; ve **عشر** ve **عشرة** dediler; sonra terkîbte: **عشرون** dediler. Bundan da onların sözü: **ثلاثون**; sonra doksanlara kadar onluklardan sonrası; böylece terkîbte müennes ve müzekker lafzını bir araya getirdiler; ve **الواو** tezkîr içindir; kız kardeşi de böyledir; ve **الهاء**’nın düşmesi te’nîs içindir. Ve dersin: **إحدى عشرة امرأة**; **الشين**’in kesrası ile; istersen sükûnlu kılarsın; **تسع عشرة**’ye kadar; kesra Necd ehlinindir, sükûn Hicaz ehlinindir. Ezherî dedi: Nahiv ve lugat ehli bu yerde **الشين**’in fethasını bilmezler. A‘meş’ten rivayet olundu ki o, **وقطعناهم اثنتي عشرة** okudu; **الشين**’in fethasıyla. Dedi: Kurrâ **الشين**’in fethasıyla ve kesrasıyla okudular; lugat ehli onu bilmez; müzekker için **أحد عشر**’dan başkası yoktur. İbn Sikkît dedi: Araplardan kimi **العين**’i sükûnlu kılar da der ki: **أحد عشر**; ve yine onu **تسعة عشر**’e kadar sükûnlu kılar; ancak **اثني عشر** müstesna; çünkü ondan önceki **الألف** ve **الياء**’nın sükûnu sebebiyle **العين** sükûnlu kılınmaz. Ahfeş dedi: Ancak ismin uzaması ve harekelerinin çoğalması sebebiyle **العين**’i sükûnlu kıldılar. **أحد عشر** ile **تسعة عشر** arasındaki sayı, رفع ve نصب ve خفض’te mansuptur; ancak **اثني عشر** müstesna; çünkü **اثني** ve **اثنتي** i‘râb olunur; zira ikisi iki hece üzeredir. Ve **عشر يعشر عشرا**: ondan birini aldı. Yahut **عشر يعشر**: dokuza bir ekledi; **اللسان**’da böyledir. Ve **عشر القوم يعشرهم**—kesra ile—**عشرا**: onların onuncusu oldu; ve on kişinin onuncusu idi; yani kendisiyle onları on tamamladı. Musannif burada iki bâbın iki fiilini birbirine karıştırmıştır. **الفصيح** şârihleri ve başkalarının açıkça belirttiği şudur ki birincisi **ضرب** sınırındandır; ve fiiller kitaplarında olan ise **كتب** sınırındandır; ikincisi ise **ضرب** sınırındandır; **ربع** ve **خمس** gibi benzerlerine kıyasla; ileride geleceği üzere. Bedr el-Karâfî bunu hâşiyesinde işaret etti; şeyhimiz de buna dikkat çekerek onu izledi; ona en şiddetli yüklenişle yüklenerek. Ve **ثوب عشاري**—damme ile—: uzunluğu on arşındır. Ve **العاشوراء**; şeyhimiz dedi: Dedim: bilinen, onun **ال**’dan soyutlanmasıdır; ve **العشوراء**; ikisi de meddlidir ve kısaltılır. Ve **العاشور**: Muharrem’in onuncusu. Ezherî dedi: İsim örneklerinde **فاعولاء** üzerine bir isim, az harfler dışında işitmedim. İbn Bezrec dedi: **الضاروراء**: **الضراء**; ve **الساروراء**: **السراء**; ve **الدالولاء**: **الدلال**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **الخابوراء**: bir yerdir. Buna **تاسوعاء** da ilhak edilmiştir. Dedim: Bu lafızlarla, İbn Düreyd’e karşı istidrâk edilir; zira o **الجمهرة**’de dedi ki: Onların **فاعولاء**’sı **عاشوراء**’dan başka değildir; onun ikincisi yoktur. Şeyhimiz dedi: Onlara karşı **حاضوراء** ile istidrâk edilir; İbn Hâlaveyh de **ساموعاء**’yı artırdı. Yahut dokuzuncusu; ve bununla Müzenî’nin hadisin başı: “**لأصومن التاسع**”; dedi ki:

  Dokuzuncunun onuncu olması muhtemeldir. Ezherî dedi: Sanki onda, suya varışın **عشر الورد**’unu dokuz gün diye te’vil etti; bu, Leys’in Halîl’den naklettiğidir; ve doğruya uzak değildir. Ve **العشرون**—kesra ile—: iki **عشرة**; yani kendisinin benzerine izafe edilmiş on; cem‘ lafzı üzerine konuldu; **العشرة**’nin cemi değildir; çünkü buna delil yoktur; ve bir illet sebebiyle evvelini kesra yaptılar. İzafe ettiğinde nûn’u düşürürsün; dersin: “Bu senin **عشروك**’undur ve benim **عشري**’mdir”; **الواو**’yu, kendisinden sonraki sebebiyle **ياء**’ya çevirerek, sonra idğam edilir. Ve **عشرنه**: onu yirmi kıldı; **عشرت** ile arasındaki fark için nâdirdir. Ve **العشير**: on parçanın bir parçası; **المعشار** gibi; kesra ile; sonuncusu Kutrub’dandır; Cevherî onu **ر ب ع**’da nakletti. Ve **العشر**—damme ile—ve **العشير** ve **العشر** birdir; **الثمين** ve **الثمن** gibi; **السديس** ve **السدس** gibi; bu iki bina bütün kesirlerde yürür; cemi: **عشور** ve **أعشار**. **العشير**’e gelince, onun cemi **أعشراء**’dır; **نصيب** ve **أنصباء** gibi. Hadiste: “Rızkın **تسعة أعشراء**’sı ticarettedir.” Ve **العشير**: yakın; ve dost; cemi **عشراء**. Ve kadının **عشير**’i: kocadır; çünkü o onunla **يعاشرها** ve o da onunla **تعاشره**. Bununla hadis tefsir edildi: “Çünkü onlar çokça lânet ederler ve **العشير**’i inkâr ederler.” Ve **العشير**: birlikte yaşayan; **الصديق** ve **المصادق** gibi. Bununla şu sözü tefsir edildi: **لبئس المولى ولبئس العشير**. Ve **العشير** arazi ölçümü hesabında—bazı asıllarda: **الأرضين**—: **عشر القفيز**’dir; ve **القفيز**: **عشر الجريب**’dir. Ve **العشير**: sırtlanın sesidir; مشتق değildir. Ve **عشرهم يعشرهم**: onun ıstılahının gereği, az önce geçtiği üzere, **كتب** sınırından olmasıdır; **عشرا**: doğru olan üzere fetha ile; şeyhimiz dammeyi tercih etti; ve onu **الفصيح** şerhlerinden nakletti. Ve **عشورا**: **قعود** gibi. Ve **عشرهم تعشيرا**: mallarının onda birini aldı; ve malın onda biri bizzat **عشر**’dir; ve **عشره**; yine öyle. Şu sözü: **عشرهم يعشرهم**… sonuna kadar, önce geçenle birlikte, gizli değildir ki… Ve **عشر**: ondan birini aldı; tekrar’dır; çünkü ondan birini almak, bizzat **العشر**’i almaktır; Bedr el-Karâfî bunu hâşiyesinde işaret etti; şeyhimiz de onu izledi. Bu, musannifin yeterli bir تحرير ile تحرير etmediği yerlerden biridir. İbarede doğru olan şöyledir: Ve **العشر**: senin ondan birini almandır; ve onu **عشره**. Ve **عشرهم عشرا**: mallarının onda birini aldı. Ve **عشرهم يعشرهم**: onların onuncusu oldu yahut kendisiyle onları on tamamladı. Musannifin ibaresinde, onların zannettikleri gibi, çelişki yoktur. Bedr’in, musannifin ibaresini tashihindeki sözü—birincinin لازم, ikincinin متعدّ olmasıyla birlikte; ve yine onun sözü: “Ve denir ki: **العشور**: eksilme; ve **التعشير**: artırma ve tamamlama”—nazar mahallidir; düşün. Ve **العشار** onun kabzedenidir; **العاشر** da böyledir. Ondandır: Îsâ b. Ömer’in, İbn Hubeyre’ye sözü; o, onun önünde kamçılarla vururken: “Vallahi, o ancak sepetlerde elbiselerdi; senin **عشاروك**’un onları kabzetti.” Hadiste: “Eğer bir **عاشر** ile karşılaşırsanız onu öldürün”; yani cahiliye ehlinin aldığı gibi **العشر** alan birini, dininde mukim olarak bulursanız onu öldürün; küfrü sebebiyle yahut onu helâl sayması sebebiyle—eğer Müslüman ise ve onu helâl sayarak alıyor ve Allah’ın farzını terk ediyorsa; o ise **ربع العشر**’dir. Ama Allah سبحانه وتعالى’nın farz kıldığı üzere onlardan onda bir alan kimse ise güzel ve iyidir. Sahâbeden bir cemaat, Peygamber’e ve ondan sonraki halifelere **عشر** aldı. O hâlde bunu alan kimseye **عاشر** denmesi câizdir; aldığı şeyi **العشر**’e izafe etmekle; nasıl olmasın ki o, onun tamamını alır; o, göğün suladığı şeyin zekâtıdır; ve ticaretlerde zimmîlerin mallarının onda biridir. Denir: **عشرت ماله أعشره عشرا**; ben **عاشر**’im. Ve **عشرته**; ben **معشر** ve **عشار**’ım: onun onda birini aldığımda. Hadiste **العشار**’ın cezalandırılmasına dair gelen her şey bu te’vil üzerine حمل olunur. Hadiste: “Kadınlar ne haşrolunur ne de **يعشرن**”: yani ziynetlerinden onda bir alınmaz. Ve **العشر**—kesra ile—:

  Develerin onuncu gün suya varmasıdır; üzerinde ittifak ettikleri budur. Yahut Arapların hesabında **العشر**, **شمس العلوم**’da Halîl’den naklen olduğu üzere dokuzuncu gündür. Dedi: Bu, onların onu sudan dokuz gece ve sekiz gün alıkoymaları; sonra dokuzuncu günde suya varmaları sebebiyledir; o ise ilk suya varışın onuncu günüdür. **اللسان**’da: **العشر**: develerin onuncu gün suya varmasıdır. Onların hesabında: **العشر**: dokuzuncudur. Onu benzeriyle geçtiğinde susuzluğu **عشران** olur. Develer bütün bunlarda **عواشر**’dir; yani on günde suya varırlar; **الثوامن** ve **السوابع** ve **الخوامس** da böyledir. Asma‘î dedi: Develer her gün suya varırsa “**رفها** suya vardılar” denir; bir gün varıp bir gün varmazlarsa “**غبا** suya vardılar” denir. **الغب**’dan yükseldiklerinde susuzluk **الربع**’dır; suya varışta **ثلث** yoktur; sonra beşten ona kadar. Artarsa onun için “suya varış” adı yoktur; fakat denir: “On günde ve **غبا** suya varırlar”; “on günde ve **ربعا**”; yirmiye kadar; o vakit denir: “Susuzluğu **عشران**’dır.” Yirmiyi geçerse onlar **جوازئ**’dir. **الصحاح**’ta: **العشر**: iki suya varış arasıdır; o sekiz gündür; çünkü onuncu gün suya varır. Ve bütün **الأظماء** böyledir; hepsi kesra iledir. **العشر**’den sonra, yirmide olan dışında, onun için isim yoktur. Yirminci gün suya vardığında “Susuzluğu **عشران**’dır” denir; o on sekiz gündür. Yirmiyi geçerse onun için isim yoktur; o **جوازئ**’dir. Bitti. Bunun benzerini Ebû Mansûr es-Seâlibî söyledi; başkası da onu açıkça belirtti. Bu yerde **القاموس**’un bazı nüshalarının hâmişlerinde, vezir fâzıl Muhammed Râgıb Paşa’nın—Allah onu bağışlasın ve affetsin—müâhazaları buldum; onlardan: **العشر**’de doğrunun, develerin onuncu gün suya varması olduğunu iddia etmesi; çünkü bu, اشتقاق’a daha uygundur. Buna cevap: Doğru olan, iki söz arasında çelişki olmamasıdır; çünkü **الورد**, Cevherî ve başkalarının tahkik ettiği üzere sekiz gündür yahut bir gece ile beraberdir; artışı dikkate alan, günü geceye ilhak etti; dikkate almayan, geceyi artış gibi kıldı. Bununla Cevherî’ye de cevap verilir; zira o ikinci sözü zikretmedi; sanki ikincinin birinciyle çelişmemesi sebebiyle birinciyle yetindi. Düşün. Önceden, onun müâhazalarına muttali olduğumda, onlara cevapları içeren küçük bir risale yazmıştım; burası onun sıralanma yeri değildir. Bunun için şeyhimiz dedi: İşaret en yakın zikredilene döner; yani **العشر**’in dokuzuncu olması sebebiyle “**عشرين**” demedi; yani tesniye. Eğer **العشر** onuncu olsaydı “**عشران**” derlerdi; tesniye; çünkü onda yirmi vardır, üç değil; yaygın nüshalarda böyledir. Bazı fazıllar dedi: Belki doğru olan: “Bunun için demediler”dir. Ve “**عشرين**”i cem‘ lafzıyla söylediler; o, onuncunun adı değil, dokuzuncunundur. On sekiz günü “**عشرين**” diye, tahkik olarak, adlandırdılar; ve on dokuzuncu ve yirminci, suya varışın bir taifesidir; yani üçüncü **عشر**; bu itibarla “**عشرين**” dediler; onda üç olmadığı hâlde onu bununla cem‘ yaptılar. İki ve üçüncünün bir kısmına cem‘ lafzını إطلاق etmek câiz ve yaygındır; Allah تعالى’nın sözü gibi: **الحج أشهر معلومات**. Sayıda **العشرين** lafzı, özellikle develerin suya varışındaki **العشر**’den alınmıştır; mutlak sayıda kullanımı ondan fer‘dir; o, kayıtlı olanı kayıtsızda, kayıtsız olarak kullanmaktandır; şeyhimiz onu tahkik etti. İbn Düreyd’in **الجمهرة**’sinde: “Onların **عشرون** sözü, develerin **أظماء**’ından alınmıştır; **عشرا** ve **عشرا** ve üçüncü bir **عشر**’in bir kısmını kastettiler. Kısım gelince onu üç **أعشار** yaptılar da cem‘ ettiler. Bu, develerin altı gün otlaması, iki gün yaklaşması, dokuzuncuda suya varmasıdır; ikinci **العشر** de böyledir; böylece onlar on sekiz gündür; üçüncünün iki günü kaldı; onları bir **عشر** makamına ikame ettiler; ve **العشر**: **الأظماء**’ın sonudur.” Bitti. **اللسان**’da: Leys dedi: Halîl’e dedim: **العشرين**’in manası nedir? Dedi: **عشر** cemaatidir. Dedim: Peki **العشر** ne kadar olur? Dedi:

  Dokuz gün. Dedim: O hâlde **عشرون** tam değildir; ancak iki **عشر** ve iki gündür. Dedi: Üçüncü **العشر**’den iki gün olunca onu **العشرين** ile cem‘ ettin. Dedim: Üçüncü kısmı istî‘âb etmese de mi? Dedi: Evet; Ebû Hanîfe’nin sözüne bakmıyor musun: “Onu iki talâk ve bir talâkın **عشر**’i ile boşarsa, onu üç yapar”; hâlbuki üçüncü talâktan onda bir parça vardır; **العشرون** bunun kıyasıdır. Dedim: **العشر** talâka benzemez; çünkü talâkın bir kısmı tam bir talâktır; **العشر**’in bir kısmı tam bir **عشر** olmaz. Görmüyor musun, karısına: “Sen yarım talâk yahut yüz talâkın bir parçası kadar boşsun” dese, tam bir talâk olur; ve **العشر**’in yarısı ve **العشر**’in üçte biri tam bir **عشر** olmaz. Bitti. Şeyhimiz dedi: Leys’in şeyhine yönelttiği bu, kıyasa ta‘n’da zahirdir; kıyas edilen ile kıyas edilene işaret ettiği bu farkla; ve onu asılda yahut fer‘de yahut ikisinde muârazaya döndürür. Daha sahih olan, usûl erbabı yanında onun kâdih oluşudur. Arap dili ehline gelince, onların onda sözü vardır. Sahih olan, onların yanında kıyasın dile girmemesidir; yani kıyasla vaz‘ olunmaz; bunu **شرح الاقتراح**’ta ve Arapçanın usûllerinden başkasında tahkik ettim. Halîl’in yaptığı gibi, sırf beyan ve îzâh için bunun benzerini zikretmek ise ittifakla zarar vermez. Talâkın bir parçasına talâk adını vermek, dilden hiçbir şey değildir; o, fukahânın ıstılahıdır ve onun üzerindeki icmâlarıdır; yalnız İmam Ebû Hanîfe’ye mahsus değildir. Ancak onlar bunu, talâkın parçalanmadığı bilindiği için hükmettiler; itâk ve benzeri gibi. Böylece onun parçalarının her ferdi yahut müfredinin parçaları, ihtiyat için amel eden bir mu‘teberdir; fıkıh musannefâtında تحرير edildiği üzere. Suya varışın bir parçası ise tasavvur edilen, zahir bir şeydir; bölünmeyi kabul eden şeyin bir parçası gibi; mesela ondan, dörtten, yirmiden ve her sayıdan bir parça. Halîl’in muradı, onların parçaya bütün adını إطلاق etmeleridir; **الحج أشهر معلومات** gibi. Fukahânın yarım talâkı talâk diye adlandırmalarında da murat bunun gibidir; çünkü talâkın bir kısmı ondan bir parçadır; ne zaman vaki olsa, onunla tam talâk murat edilir; talâkta bunun لازم olması ve başkasında olmamasıyla, Leys’in anladığı ve onunla muâraza ettiği şey lâzım gelmez; kıyasa mutlak olarak ta‘n’dan, gizli olmadığı üzere. Yoksa dilin vaz‘ı ve hükümleri nerede, fıkhın imamları için vaz‘ları nerede? Allah daha iyi bilir. Bitti. **شمس العلوم**’da: Denir ki ancak **عشرين**’de **العين**’i kesra yaptılar; ve **ثلاثين** ve **أربعين** ve benzeri, seksene kadar, diğer sayıların evvelini fetha yaptılar; çünkü **عشرين**, **عشرة**’den, **واحد**’dan **اثنين** menzilesindedir; bununla, **ستين** ve **تسعين**’in evvelinin kesrası delâlet etti; çünkü “**ستة** ve **تسعة**” denir. Dedim: İbn Düreyd bunu böylece açıkça belirtti. Şeyhimiz dedi: Sonra İbn Düreyd’in ve başkasının sözü, belirli sayı olan **العشرين**’in, develerin **عشر**’inden, onların te’villerden zikrettikleriyle cem‘ edildikten sonra alınmış olduğuna sarihdir. Cevherî’nin, musannifin, Feyyûmî’nin ve lugat ehlinin çoğunun sözü ise: **العشرين**, bu sayı için vaz‘ olunmuş bir isimdir; **عشرة**’nin de **عشر**’in de başkasının da cemi değildir. Bunu düşün; çünkü benim yanımda, diğer onlukların kaideleri üzere yürüyen doğru budur; böylece yalnız o, benzerlerinden çıkmış olmaz. Evvelinin kesrası ve benzerlerine muhalefetinin vechi, şerhi geçti. Sanki onlar **العشرين**’i **الأظماء**’da başka bir استعمال ile kullandılar; onu cem‘ ettiler ve onu zikredilen sayıya naklettiler. Geriye kalır: Onun cem‘ selâmetiyle cem‘ edilmesinin vechi nedir? Denilebilir: Onu, zikredilen sayı için vaz‘ olunmuş **العشرين**’e ilhak ettiler; Allah daha iyi bilir. Ve develer: **عواشر**; denir: **أعشر الرجل**: develeri on günde suya vardığında. Ve bu develer **عواشر**’dir. Ve Kur’ân’ın **عواشر**’i: onunla on tamamlanan âyetlerdir. Ve **عشار**—damme ile—:

  **عشرة**’den ma‘dûldür; “Onlar **عشار عشار** geldiler; ve **معشر معشر**; ve **عشار ومعشر**”; yani onar onar; “Onlar **أحاد أحاد** geldiler; ve **ثناء ثناء**; ve **مثنى مثنى**” dediğin gibi. Ebû Ubeyd dedi: **أحاد** ve **ثناء** ve **ثلاث** ve **رباع**’dan fazlası işitilmedi; ancak Kümeyt’in sözü içinde:
  **فلم يستريثوك حـتـى رمـي                      ت فوق الرجال خصالا عشارا**
  **الصحاح**’ta böyledir. Sâgânî dedi: **الرجال**—**ال** ile—tashîftir; rivayet **الرجاء** üzerinedir; ve “**خلالا**” diye rivayet olunur. Şeyhimiz dedi: **عشار ومعشر**’in tekrarı açık bir hatadır; Arapçanın başlangıçlarından bilindiği üzere; çünkü **عشار** müfreddir; manası “onar onar”dır; **معشر** de böyledir; **مثنى** gibi. Onun ضبط’ını şöhrete dayanarak ihmal etti; ve onu, müfessiri gibi, tekrar ederek getirmede hata etti. Dedim: Musannifin zikrettiği, aynen **المحكم** ve **اللسان**’ın ibaresidir; ikisinde de iki vechin cevazı vardır. **التكملة**’de: “Kavim **معشر معشر** geldi”; yani onar onar; “**موحد موحد** ve **مثنى مثنى**” dediğin gibi. Musannife, bunlarla örnek olmak yeter; düşün. Ve **عشر الحمار تعشيرا**: anırmayı on defa tâbi kıldı; ve anırmasında on tekrar arasında peş peşe getirdi; o hâlde o **معشر**’dir; ve onun anırmasına **التعشير** denir. Urve b. el-Verd dedi:
  **وإني وإن عشرت من خشية الردى                      نهاق حمـار إنـنـي لـجـزوع**
  Manası: Onlar, adam bir veba diyarına vardığında, elini kulağının arkasına koyup eşeğin anırması gibi on anırış anırır, sonra ona girerse, vebadan emin olur, diye zannederler. “**وإني وإن عشرت في أرض مالك**” diye de rivayet olunur. Ve **عشر الغراب تعشيرا**: yine öyle öttü; yani on ötüş; **العشرة**’den اشتقاق etmeksizin; **عشر الحمار** da böyledir. Ve **العشراء**—**العين**’in dammesi ve **الشين**’in fethasıyla, meddlidir—develerden: erkeğin aşmasından sonra, hamline on ay geçmiş olan; **العناية**’da olduğu üzere; yahut sekiz; birincisi, lafzı sebebiyle daha evlâdır. Doğuruncaya kadar onun adı budur; doğurduğunda, tam bir yıl için, yine **عشراء**’dır; buna göre. Ve denildi ki: Doğurduğunda o **عائذ**’dir. Ve onun cemi **عوذ**’dur. Yahut o, develerden, kadınlardan **النفساء** gibidir. Şeyhimiz dedi: **العشراء**, cem‘lerin vezinlerine nazirdir; müfredlerde onun naziri yoktur; ancak onların sözü: “**امرأة نفساء**”. Bitti. **اللسان**’da: “İki deve: **عشراوان** denir.” Hadiste: Sa‘saa b. Nâciye dedi: “Bir diri diri gömülmüş kızı, iki **عشراوين** deve ile satın aldım.” İbnü’l-Esîr dedi: Bu hususta genişletildi; nihayet her hamileye **عشراء** denildi; en çok atlara ve develere إطلاق olunur. Cemi **عشراوات**’tır; te’nîs hemzesinden **واو** bedel ederler. Şeyhimiz dedi: Bazısı bunu inkâr etti; muradı cem‘ selâmetidir. Ve **عشار**—kesra ile—: bunu buna göre kesra yaptılar; “**ربعة** ve **ربعات** ve **رباع**” dedikleri gibi; **فعلاء**’yı **فعلة** yürüyüşüne yürüttüler; onu ona benzettiler; çünkü bina birdir; ve çünkü sonu te’nîs alâmetidir. **المصباح**’ta: “Cemi **عشار**’dır; ve onun benzeri **نفساء** ve **نفاس**’tır; üçüncüleri yoktur.” Bitti. Sa‘leb dedi: **العشار**, üzerinden on ay geçmiş develerdir. Bununla şu söz tefsir edildi: **وإذا العشار عطلت**. Ferrâ dedi: Develerin gebe olanlarını, kıyamet hâlinde, ehli kendileriyle meşgul oldukları için terk eder; ve kavmi onu ancak kıyamet hâlinde terk eder. Yahut **العشار**: bazıları doğuruncaya, bazıları da doğumu bekleyinceye kadar dişi develere vaki olan bir isimdir. Ferazdak dedi:

  **كم عمة لك يا جرير وخـالة                      فدعاء قد حلبت على عشاري**
  Bazıları dedi: **العشار**’ın sütü yoktur; ancak onu **عشار** diye adlandırdı; çünkü o, doğuma yeni yakın idi ve yavrularını doğurmuştu. Develer, ehli yanında, **عشار** olduklarında en güzel ve en nefis olurlar. Ve **عشرت الناقة تعشيرا** ve **أعشرت**: **عشراء** oldu. **المصباح** sahibi birincisiyle yetindi. Ve **أعشرت** ayrıca: doğumundan on ay geçti. Ve **ناقة معشار**: doğurduğu gecelerde sütü bol olan. Bir bedevî bir deveyi niteledi de dedi: “O **معشار مشكار مغبار**’dır.” Ve **قلب أعشار**: cem‘ binası üzere geldi; “**رمح أقصاد**” dedikleri gibi. İmru’ul-Kays sevgilisinde dedi:
  **وما ذرفت عيناك إلا لتقدحـي                      بسهميك في أعشار قلب مقتل**
  Muradı: kalbi kırıldı, sonra tencere parçalandığı gibi parçalandı. Sa‘leb onda başka bir söz zikretti. Ezherî dedi: O, bu sözden bana daha acayip gelir. O da şudur: O, “**سهميك**” sözüyle burada, meysir oklarının iki okunu murat etti; ikisi **المعلى** ve **الرقيب**’dir. **المعلى** için yedi pay vardır; **الرقيب** için üç. Adam ikisiyle kazanırsa meysir devesinin tamamına galip gelir; başkası ondan hiçbir şeye tamah etmez. O, on parçaya bölünür. Manası: O, oklarıyla onun kalbi üzerine vurdu da iki ok ona çıktı; böylece onun bütün kalbine galip geldi; onu fitneye düşürdü de ona sahip oldu. Ve **قدح أعشار** ve **قدر أعشار** ve **قدور أعاشير**: on parçaya kırılmıştır. Ve **عشرت القدح تعشيرا**: onu kırdığında, onu **أعشار** kıldığında. Yahut **قدر أعشار**: büyük; onu ancak on yahut **عشر** taşır. Ve denildi ki: **قدر أعشار**: kırık. O hâlde bir şeyden اشتقاق edilmedi. Lihyânî dedi: **قدر أعشار**: bir tekten, ayrılıp sonra toplanmış olandandır; sanki onun her parçasını bir **عشر** kıldılar. Ve **العشر**—kesra ile—: ondan kırılan bir parçadır; yani tencereden ve kadehten ve her şeyden; sanki o, on parçadan bir parçadır; cemi **أعشار**. **العشارة** gibi—damme ile—: o, her şeyden bir parçadır; cemi **عشارات**. Hâtim, Tayy’ı ve onların dağılmasını zikrederek dedi: “Her yerde **عشارات** oldular.” Sâgânî dedi: Hâtim’den böyle rivayet etti; onu şiir divanında bulmadım. Ve **العشرة**—**هاء** ile—: karışıp kaynaşma. Denir: **عاشره معاشرة**; ve **تعاشروا** ve **اعتشروا**: karışıp kaynaştılar. Tarafe dedi:
  **ولئن شطت نواها مـرة                      لعلى عهد حبيب معتشر**

**الحبيب**’i, **الخليط** ve **الفريق** gibi cem‘ (çoğul) kıldı. Ve erkeğin **عشيرة**’si: babasının en yakın oğulları yahut kabilesidir; **العشير** gibi, **هاء**sız; çoğulu **عشائر**. Ebû Alî dedi: Ebû’l-Hasen dedi: ve selâmet cem‘iyle cem‘ edilmedi. İbn Şümeyl dedi: **العشيرة**: umum (halk), Benî Temîm ve Benî Amr b. Temîm gibi. Ve **المصباح**’ta: **العشيرة** insanların cemaatidir; ve menşei hakkında ihtilaf edildi; denildi ki: **العشرة**’den, yani **المعاشرة**’den; çünkü o onların şânındandır. Yahut **العشرة**’den: ki o sayı olan adettir; onların kemâli için; çünkü o tam bir sayıdır. Yahut nesep bağlarının akdi **العشرة** akdi gibidir; bunu şeyhimiz söyledi. Ve **المعشر**, **مسكن** gibi: cemaat; ve bazısı onu “büyük cemaat” olmakla kayıtladı; çokluğun nihayetine ulaşması sebebiyle böyle adlandırıldı; çünkü **العشرة** tam ve çok olan sayıdır; ondan sonra hiçbir sayı yoktur ki içindeki birlerden mürekkep olmasın; **أحد عشر** gibi; ve yine **عشرون** ve **ثلاثون**: yani iki **عشرة** ve üç; sanki **المعشر**, tam çokluk olan **العشرة**’nin mahallidir; öyleyse düşün; bunu şeyhimiz söyledi. Ve denildi ki: **المعشر**: kişinin ehli. Ezherî dedi: **المعشر** ve **النفر** ve **القوم** ve **الرهط**: manası cem‘dir; lafızlarından tekilleri yoktur; kadınlar değil erkekler içindir; ve **العشيرة** de erkekler içindir; ve **العالم** da kadınlar değil erkekler içindir. Leys dedi: **المعشر**: işi bir olan her cemaat; **معشر المسلمين** ve **معشر المشركين** gibi. Çoğulu **المعاشر**’dir. Ve denildi ki: **المعشر**: cin ve ins. Ve tenzîlde: **يا معشر الجن والإنس**. Şeyhimiz dedi: fakat izâfet mugāyereti gerektirir; ve onda şu vardır ki takdir: “ey **معشرا** ki onlar cin ve instir”; öyleyse düşün. Ve “**يا معشر الجن** ins olmaksızın” hakkında nazar kalır; öyleyse tefekkür et. Dedim: ve o, Karrâfî’nin hâşiyedeki tahkîklerindendir. Ve Merhab hadîsinde: Muhammed b. Mesleme onunla mübâreze etti; ikisinin arasına **شجر العشر**’dan bir ağaç girdi; **صرد** gibi; içinde yakıcılık bulunan bir ağaç; pamuk gibi; insanlar ondan daha iyisinde ateş yakmadılar; ve yumuşaklığı için yastıklara doldurulur. Ebû Hanîfe dedi: **العشر**: **العضاه**’dandır; ve o büyük ağaçlardandır; ve onun tatlı bir zamkı vardır; ve o geniş yapraklıdır; göğe doğru yükselerek biter; ve çiçeğinden ve dal budağından şeker çıkar; **م**: yani bilinen, ona “**سكر العشر**” denilir; ve onda, yani şekerinde, bir miktar acılık vardır; ve ona, içinde uğuldayan deve anemonları gibi, şişkinlikler çıkar; ve onun **نور**u, **الدفلى**’nın **نور**u gibi, parlakça, ışıklı, güzel görünüşlüdür; ve onun meyvesi vardır. İbn Umeyr hadîsinde: “**قرص** (yufka) yabânî, **لبن عشري** ile”: yani **العشر**’ı otlayan develerin sütü; ve o bu ağaçtır. Zü’r-Rumme, devekuşunu vasfederek dedi:
  Sanki iki bacağı **عشر**’dan iki **مسماك**tır,
  iki ince, onlardan **النجب** soyulmamıştır.

Tekili **عشرة**’dir; ancak **التاء** ile cem‘ edilirse kırılır; çünkü isimlerde **فعلة** azdır. Ve **بنو العشراء**: Fezâre’den bir kavimdir; onlar Benî Mâzin b. Fezâre’dendir; ve onun adı Amr b. Câbir’dir; ancak **العشراء** diye adlandırıldı: Manzûr b. Zibân b. Seyyâr b. **العشراء**. Ve Seyyâr b. **العشراء**’nın oğlu Kutbe’nin oğlu Herem; Âmir b. Tufeyl ile Alkame b. Ulâse’nin muhâkeme için başvurduğu kimse. Ve onlardandır: Seyyâr’ın oğlu Eş‘îm’in oğlu Kays’ın oğlu Halhale ve başkaları. Ve **أبو العشراء**: Üsâme b. Mâlik; ve denilir: Atârid b. Belz ed-Dârimî: meşhur tâbiî. Buhârî dedi: hadîsinde ve babasından semâında—babası adı—hakkında nazar vardır; bunu Zehebî **الديوان**’da söyledi. Ve Zibân, **الموحدة** ile, **كتان** gibi; Seyyâr b. **العشراء**’nın oğlu: şair; ve o, zikri geçen Ebû Manzûr’dur. Öyleyse “ve onlardandır Zibân” deseydi daha iyi olurdu; gizli değildir. Ve **العشراء**: azlık; **الضم** ile ve açık **اللام**’ın hafifletilmesiyle. Ve **عشوراء** med ile; ve **عشار** ve **تعشار**, ikisinin de kesriyle, yer adlarıdır; sonuncusu **الدهناء**’dadır. Ve denildi ki: o bir sudur. Nâbiga dedi: **خبت** üzerine **تعشار**’a kadar galip geldiler. Şair dedi:
  Bizim develerimiz vardır; aralarında ürküntüyü bilmedi,
  **بتعشار** otlağı sert oldu da ipleri (bağları) (koptu).
Ve Bedr b. Hamrâ ed-Dubî dedi:
  Öyle bir vefâ ile vefâ ettim ki insanlar benzerini görmedi,
  **بتعشار**; büyüklerin yanına emekleyerek giderken.
Ve **ذو العشيرة**: **الصمان**’da bilinen bir yer; onda on tane bitki vardır. Antere, devekuşunu vasfederken dedi:
  **ذو العشيرة**’de yumurtasını geri döndüren bir erkek devekuşu,
  uzun postlu, burnu kesik bir köle gibi.
Ve **ذو العشيرة**: Yenbu‘ tarafında bir yer; hacının menzillerindendir; onu gazâ ettim; **م**: yani bilinen. Ve onda **العشير** de denilir; yine **هاء**sız. Ve **السين المهملة** ile de ضبط edildi; ve geçti. Ve küçültme olarak **العشيرة**: Yemâme’de bir yer. Ve **عاشرة**: sırtlan için bir özel addır; çoğulu **عاشرات**; bunu Sâgānî söyledi. Ve **المعشر**, **محدث** gibi: develeri doğuran kimse; ve develeri **عشار** olan kimse; ikisini Sâgānî zikretti; ikincisi için Mukās b. Amr’ın sözüyle istişhâd etti:
  Onlara Allah ile, doğru bir yeminle yemin ettim;
  ve Allah’tan sakınmayan fısk eder.
  Bu yıl mutlaka karışacaktır, sütü olmayan bir çoban,
  karşılaştığımızda **راع معشر** ile.
Dedi: **المجنب**: develerinde süt olmayan kimsedir. Diyor ki: bizim sütümüz yok; öyleyse size baskın yaparız, develerinizi alırız; böylece bir kısmı bir kısmına karışır. İbn Şümeyl’den: **الأعشر**: ahmak. Ezherî dedi: bana, kendisine güvendiğim bir sika bunu rivayet etmedi. Ve **العويشراء**: azlık; ve gizli değildir ki önce geçen yerde “ve **العشراء**: azlık, **العويشراء** gibi” deseydi daha kısa olurdu. İbn Sikkît dedi: denilir: **ذهبوا عشاريات وعساريات** **الشين** ve **السين** ile; “her yöne dağınık, darmadağın gittiler” demektir. **العشاريات**’ın tekili **عشارى**’dır; **حبارى** ve **حباريات** gibi. Ve **العاشرة**: Mushafın **عواشر**’inden **التعشير** halkasıdır; ve o, sonradan türetilmiş bir lafızdır; İbn Manzûr ve Sâgānî bunu açıkça söyledi. Ve **العشر**, **الضم** ile: az sütü, toplanmaksızın indiren dişi develer; şair dedi:
  Bir gecede **الشول**’ün **عشر**’ına sağmal,
  düşünmeden önce misafirlere çabuk.

Ve **أعشار الجزور**: paylardır; ve yedi kısma bölünür; yerinde tafsîl edildiği üzere. Ve ona ilâve olarak istidrâk edilenlerdendir: **غلام عشارشي**, **الضم** ile: on yaşında oğlan; dişisi **الهاء** ile. Ve **العشر**, iki **ضمّة** ile: **العشر**’da bir lugattır. Ve **العشر**’ın çoğulu **العشور** ve **الأعشار**’dır. Ve denildi ki: **المعشار**: **عشر العشر**’dır. Ve denildi ki: **المعشار** **العشير**’in cem‘idir; ve **العشير** **العشر**’ın cem‘idir; buna göre **المعشار** binde bir olur; çünkü o **عشر عشر العشر**’dır; bunu şeyhimiz söyledi. Ve **العاشر**: **العشر**’ı kabzeden. Ve **أعشر الرجل**: develeri **العشر**’a vardı (suya/otlağa geldi). Ve **أعشروا**: on oldular. Ve **أعشرت العدد**: onu on yaptın. Ve **أعشروا**: Zilhicce’nin onuna girdiler; İbnü’l-Kattâ‘ın **التهذيب**’inde böyledir. **اللسان**’da: ve denilir: **أعشرنا** منذ لم نلتق; yani üzerimizden on gece geçti. **الأساس**’ta artırdı: “**أشهرنا** denildiği gibi.” Lihyânî nakletti: “Allah’ım, **عشر** adımlarımı”: yani her adım için on hasene yaz. Ve benzeri **الأساس**’tadır. Ve **امرأة معشر**: **متم**; istiâre yoluyla. Ve **العشائر**: yeni doğum yapmış ceylanlar. Lebîd, bir otlağı anarak dedi:
  **عشائره** yavrularının üzerine salıverilmiş,
  sütü sızan, memesi delinmiş ve sütten kesilmiş.
Ezherî dedi: sanki **العشائر** burada bu manada **عشار**’ın cem‘idir; ve **عشائر** cem‘in cem‘idir; **جمال** ve **جمائل**, **حبال** ve **حبائل** denildiği gibi. Ve **عشر الحب** kalbini, onu yıprattığında. Ve **العواشر**: kuş tüyünün ön telekleridir; ve yine **الأعشار**. A‘şâ dedi:
  Ve onunla koşu azdığında, kartallar
  **كواسشر الأعشار** gibi dalarlar.

Ayın gecelerinden üçüne **عشر** denir; o da **التسع**’dan sonradır. Ebû Ubeyde, **التسع** ve **العشر**’ı, ondan bilinen bazı şeyler müstesna, geçersiz sayardı; bunu ondan Ebû Ubeyd nakletti; **اللسان**’da böyledir. Ve **عشرت القوم تعشيرا**: onlar dokuz iken bir tane artırıp on tamam oluncaya kadar (yaptığında).

Tâifîler derler ki: evcil sığırın renklerinden (şunlar vardır): **أحمر** ve **أصفر** ve **أغبر** ve **أسود** ve **أصدأ** ve **أبرق** ve **أمشر** ve **أبيض** ve **أعرم** ve **أحقب** ve **أكلف** ve **عشر** ve **عرسى** ve **ذو الشرر** ve **الأعصم** ve **الأوشح**. Şu halde **الأصدأ**: gözü, boynu ve sırtı siyah olan, bedeninin geri kalanı kırmızı olandır; ve **العشر**: beyazlık ve kırmızılıkla yamalı olandır. Ve **العرسى**: yeşildir. **ذو الشرر**’a gelince: tek bir renk üzere olan, göğsünde ve boynunda kendi renginden başka bir renkte parıltı bulunan kimsedir.

Ve **سعد العشيرة** Yemen’den bir kabilenin babasıdır; o, **سعد بن مذحج**’dır. Dedim ki: İbnü’l-Kelbî **أنساب العرب**’da dedi ki: **سعد العشيرة** ancak, ölünceye kadar, onunla birlikte, oğlunun oğlunun oğlundan üç yüz adam bindiği için böyle adlandırıldı.

Ve **عشائر** ve **عشرون** ve **عشيرة** ve **عشورى**: yerlerdir. Ve **عشر**: Endülüs’te bir kaledir. Ve **عشر كزفر**: Hicaz’da bir vadidir; ve denildi ki: Mekke yakınında **نخلة اليمانية** yanında Hüzeyl’e ait bir şı‘bdır. Ve **ذو عشر**: Basra ile Mekke arasında, Temîm diyarından bir vadidir; sonra Benî Mâzin b. Mâlik b. Amr’undur; ayrıca Necd’de bir vadidir.

Ve Ebû Tâlib **العشاري** (ضم ile): meşhur bir muhaddistir. Ve Ebû Ma‘şer el-Belhî: bilinen bir felekîdir. Ve Nizâmüddîn **عاشور بن حسن بن علي الموسوي**: Azerbaycan’da büyük bir batındır. Ve Ebû’s-Suûd b. Ebî’l-**عشائر** el-Bâzebînî el-Vâsıtî: Mısır şeyhlerinden biridir; **داوود بن مرهف القرشي التفهني**’den, **الأعزب** diye bilinen (kimseden) aldı.

Ve Ebû Muhammed **عاشر بن محمد بن عاشر**: Ebû Ali es-Sadefî’den hadis rivayet etti; ondan da imam, kıraat âlimi eş-Şâtıbî rivayet etti. Ve fakih, nazar sahibi Ebû Muhammed Abdülvâhid b. Ahmed b. **عاشر** el-Endelüsî: Ebû Abdillah Muhammed b. Ahmed et-Tücîbî’den, Ebû’l-Abbâs Ahmed b. Muhammed b. el-Kâdî’den, Ebû Cum‘a Saîd b. Mes‘ûd el-Mâğûşî’den; ve **القصار**’dan ve İbn Ebî’n-Nu‘aym’dan ve Ebû’n-Necâ es-Senhevrî’den ve Abdullâh ed-Denûşerî’den ve Muhammed b. Yahyâ el-Gazzî’den ve başkalarından hadis rivayet etti; ondan da şeyhlerimizin şeyhlerinin şeyhi, Mağrib imamı Ebû’l-Berekât Abdülkâdir b. Ali el-Fâsî rivayet etti; Allah onlardan razı olsun.
