# عشش — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B4/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D8%B4/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B4.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عشش

العشة، النخلة إذا قل سعفها، ودق أسفلها، وصغر رأسها. وقد عشت، وعششت، إذا كانت كذلك. وقيل لرجل: ما فعل نخل بني فلان? فقال: عشش أعلاه، وصنبر أسفله. والاسم العشش. والعشة: الشجرة اللئيمة المنبت، الدقيقة القضبان، قال جرير:
  فما شجرات عيصك في قريش                      بعشات الفروع ولا ضواحـي والعشة: المرأة الطويلة القليلة اللحم، وكذلك الرجل، وأطلق بعضهم العشة من النساء فقال؛ هي القليلة اللحم، أو الدقيقة عظام اليد والرجل، وقيل: عظام الذراعين والساقين، وكذلك الرجل، قال:
  لعمرك ما ليلى بورهاء عنفص                      ولا عشة خلخالها يتقـعـقـع وهو عش: مهزول ضئيل الخلق، أنشد ابن الأعرابي:
  تضحك مني أن رأتني عشـا                      لبست عصري عصر فامتشا وعش بدنه، أي الإنسان، عشاشة، بالفتح، وعشوشة، بالضم، وعششا، بالتحريك: نحل وضمر. والعش، بالفتح: الفحل يبصر ضبعة الناقة، ولا يظلمها، عن أبي عمرو، وأنشد:
  عش بريح البول غير ظلام                      برز رقطاء كثير التنـآم

  والعش: الطلب، لغة في السين. والعش: الجمع والكسب. والعش: الضرب، يقال: عشه بالقضيب عشا، إذا ضربه به ضربات. والعش: ترقيع القميص، وقد عشه فانعش. والعش: إقلال العطاء، يقال: عش المعروف يعشه عشا، إذا قلله، قال رؤبة: حجاج ما سجلك بالمعشوش. والعش أيضا: العطاء القليل، يقال: سقى سجلا عشا، أي قليلا نزرا، وقال: يسقين لا عشا ولا مصردا. والعش: لزوم الطائر عشه. وهو بالضم: موضع الطائر، الذي يجمعه من دقاق الحطب وغيرها، في أفنان الشجر فيبيض فيه، فإذا كان في جبل أو جدار أو نحوهما، فهو وكر، ووكن، وإذا كان في الأرض فهو أفحوص وأدحى، كذا في الصحاح، ويفتح. وفي التهذيب: العش، للغراب وغيره على الشجر إذا كثف وضخم. وفي المثل في خطبة الحجاج: ليس هذا بعشك فادرجى، أراد بعش الطائر، أي ليس لك فيه حق فامضي، يضرب لمن يرفع نفسه فوق قدره، ولمن يتعرض إلى شئ ليس منه، وللمطمئن في غير وقته، فيؤمر بالجد والحركة، وفي الأساس: يضرب لمن ينزل منزلا لا يصلح له. وعش بن لبيد بن عداء بن لبيد بن عبد الله بن رزاح بن ربيعة بن حرام بن ضنة بن عبد بن كبير بن عذرة بن سعد هذيم شاعر. وسعد بن قضاعي، من ولده أبو العباس العشي الشاعر. وذو العش: ع، ببلاد بني مرة. وأعشاش، كأنه جمع عش: ع، ببلاد بني سعد، هكذا في النسخ، وقال ياقوت: هو موضع في بلاد بني تميم لبني يربوع بن حنظلة، قال الفرزدق:
  عزفـت بـأعـشــاش ومـــا كـــدت تـــعـــزف                      وأنـكـرت مـن حـدراء مـا كـنـــت تـــعـــرف
  ولج بك الهجران حتى كأنماترى الموت في البيت الذي كنت تألف وقال ابن بعجاء الضبي:
  أيا أبرقى أعشاش لا زال مدجن                      يجودكما حتى يروى ثراكمـا
  أراني ربي حين تحضر ميتتي                      وفي عيشة الدنيا كما قد أراكما

  وقيل: هو موضع بالبادية قرب طمية، مقابل لها، بالقرب من مكة، شرفها الله تعالى، قال الصاغاني: وقد وردته. قلت: وروى قول الفرزدق بإعشاش، بالكسر، أي عرفت بكره، يقول: عزفت بكرهك عمن كنت تحب، وقيل: الإعشاش: الكبر، أي عزفت بكبرك عمن تحب. وهذه عن الصاغاني. ومن أمثالهم: تلمس أعشاشك، أي تلمس العلل والتجني في أهلك وذويك، وهو قريب من قولهم: ليس بعشك فادرجى. والعشعش، بالفتح، كما ضبطه الصاغاني، ويضم، كما ضبطه الجوهري، وحكاه عن ابن الأعرابي كالعصعص والعصعص، قال: هو العش المتراكب بعضه في بعض أي على بعض. والمعش: المطلب، قاله الخليل، وقال ابن سيده نقلا عن غير الخليل: هو المعس، بالسين، وقد تقدم. وبهاء: الأرض الغليظة، كالعشة، عن الأزهري. وقال أبو زيد: جاء به أي بالمال من عشه وبشه، وعسه وبسه، أي من حيث شاء، لغة في السين المهملة، وقد تقدم. وأعش الرجل: وقع في أرض عشة، أي غليظة، قاله أبو خيرة. وأعش فلانا عن حاجته: صده ومنعه، عن ابن دريد، وقيل: أعجله، كأحشه، وكذا أعش به. وأعش الظبي من كناسه: أزعجه، عن ابن عباد. وأعش القوم: نزل منزلا قد نزلوه من قبله على كره فآذاهم حتى تحولوا من أجله وأذيته، قال الفرزدق يصف قطاة:
  وصادقة ما خبرت قـد بـعـثـتـهـا                      طروقا وباقي الليل في الأرض مسدف
  ولو تثركت نامت ولـكـن أعـشـهـا                      أذى من قلاص كالحني المـعـطـف كذا رواه الليث بالعين، واستدرك عليه توبة وأبو الهيثم، وقالا: هو بالغين المعجمة. وأعش الله تعالى بدنه: أنحله: دعاء عليه. وعشش الطائر تعشيشا: اتخذ عشا، كاعتش اعتشاشا، قال أبو محمد الفقعسي يصف ناقة: بحيث يعتش الغراب البائض. وعشش الكلأ والأرض: يبسا، ويقال: كلأ عش، وأرض عشة. وعشش الخبز يبس وتكرج فهو معشش، وفي الحديث الذي أخرجه الترمذي وغيره، في قصة أم زرع: ولا تملأ بيتنا تعشيشا، أي لا تخون في طعامنا فتخبأ منه في كل زاوية شيئا، فيصير كمعشش الطيور. إذا عششت في مواضع شتى، وأنشد الأصمعي:
  وفي الأشاء النابت الأصاغر                      معشش الدخل والتمـامـر وقيل: أرادت: لا تملأ بيتنا بالمزابل، كأنه عش طائر، وهذه رواها ابن الأنباري عن ابن أريس عن أبيه، ويروى بالغين المعجمة. واعتشوا: امتاروا ميرة قليلة ليست بالكثيرة، رواه الجوهري عن ابن الأعرابي. وانعش القميص: ترقع، وهو مطاوع عششته، كما تقدم. قال الصاغاني: والتركيب يدل على قلة ودقة ثم ترجع إليه فروعه بقياس صحيح، وقد شذ من هذا التركيب: أعششت القوم. ومما يستدرك عليه: يجمع عش الطائر على أعشاش، وعشاش، وعشوش، وعششة، قال رؤبة- في العشوش-:
  لولا حباشات من التحبيش                      لصبية كأفرخ العشوش

  والعشة من الأشجار: المفترقة من الأغصان التي لا توارى ما وراءها، والجمع عشاش. وأرض عشة: قليلة الشجر في جلد عزاز، وليست بجبل ولا رمل، وهي لينة في ذلك. وناقة عشة بينة العشش والعشاشة والعشوشة، وفرس عش القوائم: دقيق. وأعش بالقوم، وعش بهم، الأخيرة عن الليث: نزل بهم على كره. والإعشاش: الكبر. وجاؤا معاشين الصبح، أي مبادرين. وأعشني الأمر: أعجل فيه. وبعير عشوش: ضعيف من الضراب أو السير. وأعشاش وأنصاب: ماءان لبني يربوع بن حنظلة، وذات العش: موضع بين صنعاء ومكة على النجد دون طريق تهامة بين قبور الشهداء، رحمهم الله تعالى، وبين كتنة.

### Türkçe

**العشة**: hurma ağacı; yaprakları azaldığı, altı inceldiği ve tepesi küçüldüğü zaman. “**عشت**” ve “**عششت**” denilmiştir; böyle olduğu zaman. Bir adama denildi: “Falancanın oğullarının hurmaları ne yaptı?” O da dedi: “Üstü **عشش** oldu, altı **صنبر** oldu.” İsim: **العشش**.

Ve **العشة**: kötü menbitli, ince dallı ağaç. Cerîr dedi:

  “Kureyş’te senin **عيص** ağaçların,
  dalları **بعشات** olanlar ve **ضواحي** olanlar değildir.”

Ve **العشة**: uzun, eti az kadın; erkek de böyledir. Bazıları kadınlardan **العشة**’yi mutlak kullandı ve dedi ki: o, eti az olan; yahut el ve ayak kemikleri ince olan; ve denildi: iki kolun ve iki bacağın kemikleri; erkek de böyledir. Dedi ki:

  “Ömrüne yemin olsun, Leylâ **ورهاء** **عنفص** değildir,
  ne de halhalı takırdayan bir **عشة**.”

Ve o **عش**’tur: zayıf, yaratılışı küçük. İbnü’l-A‘râbî inşâd etti:

  “Beni görünce güler; çünkü beni **عشـا** gördü;
  asrımı giydim; bir asr; sonra yürüdü.”

Ve **عش** onun bedeni—yani insan—**عشاشة** (fetha ile), ve **عشوشة** (damma ile), ve **عششا** (hareketlendirme ile): zayıfladı ve inceldi.

Ve **العش** (fetha ile): aygır; devenin **ضبعة**’sını görür ve ona zulmetmez; Ebû Amr’dan. Ve inşâd etti:

  “**عش**; sidik rüzgârıyla; zulmedici olmayan;
  benekli bir **رقطاء**; çok **التنـآم** sahibi; ortaya çıktı.”

Ve **العش**: istek; **السين**’de bir dil. Ve **العش**: toplama ve kazanç. Ve **العش**: vurma; “**عشه** onu kamçıyla **عشا**” denir; onunla onu vuruşlar vurduğu zaman. Ve **العش**: gömleği yamama; onu **عشه** etti de **فانعش** oldu. Ve **العش**: vermeyi azaltma; “**عش** iyiliği, onu **يعشه عشا**” denir; onu azalttığı zaman. Ru’be dedi: “Haccâc, senin kovana **بالمعشوش** ile ne oldu?” Ve **العش** ayrıca: az bağış; “bir kova **عشا** suladı” denir; yani az, pek az. Ve dedi: “Sularlar; ne **عشا** ne de **مصردا**.”

Ve **العش**: kuşun **عشه**’sine yapışması. Ve o (damma ile): kuşun yeri; onu ince çalı çırpıdan ve başkasından ağaçların dallarında toplar da orada yumurtlar; eğer dağda yahut duvarda yahut ikisi gibisinde olursa, o **وكر** ve **وكن**’dir; eğer yerde olursa, o **أفحوص** ve **أدحى**’dır; **الصحاح**’ta böyle; ve fetha da edilir. **التهذيب**’de: **العش**; karga ve başkası için ağaç üzerinde; sıklaşıp irileştiği zaman.

Ve meselde, Haccâc’ın hutbesinde: “Bu senin **عشك**’ın değildir; öyleyse yuvarlan.” Kuşun **عش**’ını kastetti; yani onda senin hakkın yok; öyleyse git. Kendi nefsini kadrinin üstüne kaldıran için; kendinden olmayan bir şeye ilişen için; ve vaktinde olmayan bir sükûnete eren için darb olunur; ona ciddiyet ve hareket emrolunur. **الأساس**’ta: kendisine uygun olmayan bir menzile inen için darb olunur.

Ve **عش** b. Lebîd b. ‘Adâ’ b. Lebîd b. ‘Abdillâh b. Rezâh b. Rabî‘a b. Harâm b. Dinne b. ‘Abd b. Kebîr b. ‘Uzra b. Sa‘d **هذيم** şairdir. Ve Sa‘d b. Kudâ‘î; onun soyundan Ebû’l-‘Abbâs **العشي** şairdir. Ve **ذو العش**: **ع**; Benî Murra beldelerinde. Ve **أعشاش**; sanki **عش**’in cem‘i: **ع**; Benî Sa‘d beldelerinde; nüshalarda böyle. Yâkût dedi: o, Benî Temîm beldelerinde, Benî Yerbû‘ b. Hanzala için bir yerdir. Ferazdak dedi:

  “**بأعشاش**’ta yüz çevirdim; neredeyse yüz çevirmiyordum;
  ve **حدراء**’dan, bilmekte olduğum şeyi inkâr ettim.”
  “Ve ayrılık seni sürükledi; ta ki sanki
  alıştığın evde ölümü görürsün.”

Ve İbn Ba‘câ’ ed-Dabbî dedi:

  “Ey **أبرقى أعشاش**; karartılı (bulutlu) olmaktan geri kalmasın;
  ikinize de cömertçe verir; ta ki toprağınız sulansın.”
  “Rabbim beni, ölümüm hazır olduğunda, gösterir;
  ve dünya yaşayışında; size gösterdiği gibi.”

Ve denildi: o, çölde **طمية** yakınında bir yerdir; ona karşı; Mekke’ye yakın; Allah Teâlâ onu şereflendirsin. Sâgânî dedi: ben ona vardım. Dedim: Ferazdak’ın sözünü **بإعشاش** (kesra ile) rivayet etti; yani onun kibrini bildi; der ki: sevdiğin kimseden, kibrinle yüz çevirdin. Ve denildi: **الإعشاش**: kibirdir; yani sevdiğinden, kibrinle yüz çevirdin. Bu, Sâgânî’dendir.

Ve onların emsâlinden: “**تلمس أعشاشك**”; yani ailende ve yakınlarında illetleri ve haksız yere suçlamayı araştırırsın; “Bu senin **عشك**’ın değildir; öyleyse yuvarlan” sözüne yakındır.

Ve **العشعش** (fetha ile), Sâgânî’nin ضبط ettiği gibi; ve damma da edilir, Cevherî’nin ضبط ettiği gibi; ve onu İbnü’l-A‘râbî’den **العصعص** ve **العصعص** gibi hikâye etti. Dedi: o, **العش**’tur; bir kısmı bir kısmının içinde, yani bir kısmı bir kısmının üstünde, üst üste yığılmış.

Ve **المعش**: istenen yer; Halîl söyledi. İbn Sîde, Halîl’den başkası naklen dedi ki: o, **المعس**’tır; **السين** ile; ve geçti.

Ve **بهاء**: sert toprak; **العشة** gibi; Ezherî’den. Ebû Zeyd dedi: onu—yani malı—**عشه**’sinden ve **بشه**’sinden, ve **عسه**’sinden ve **بسه**’sinden getirdi; yani dilediği yerden; **السين المهملة**’de bir dil; ve geçti.

Ve “adam **أعش** etti”: **عشة** bir toprağa düştü; yani sert; Ebû Hayra söyledi. Ve “falancayı ihtiyacından **أعش** etti”: onu çevirdi ve men etti; İbn Düreyd’den. Ve denildi: onu acele ettirdi; **أحشه** gibi; ve böylece “onunla **أعش** etti.”

Ve “ceylanı yuvasından **أعش** etti”: onu ürküttü; İbn ‘Abbâd’dan.

Ve “kavim **أعش** etti”: daha önce ondan önce oraya inmiş oldukları bir menzile, kerih olarak indi; onları, kendisi yüzünden ve eziyeti yüzünden incitti; ta ki onun yüzünden oradan taşındılar. Ferazdak, bir **قطاة**’yı vasfederek dedi:

  “Doğru sözlüdür; onu gönderdim; onu tecrübe ettim;
  geceleyin; gecenin kalanı yerde karanlık.”
  “Eğer bıraksa idim uyurdu; fakat onu **أعش** etti;
  bükülmüş yay gibi, kılsız develerden bir eziyet.”

Bunu Leys, **العين** ile rivayet etti; Tevbe ve Ebû’l-Heysem ona istidrâk etti ve dediler: o, **الغين المعجمة** iledir.

Ve “Allah Teâlâ onun bedenini **أعش** etsin”: onu zayıflatsın; ona beddua.

Ve “kuş **عشش** etti, **تعشيشا**”: bir **عش** edindi; “**اعتش** etti, **اعتشاشا**” gibi. Ebû Muhammed el-Fuk‘asî, bir deveyi vasfederek dedi: “öyle bir yerde ki yumurtlayan karga **يعتش** eder.”

Ve “ot ve yer **عشش** etti”: kurudu. Ve “**عش** ot” ve “**عشة** yer” denir.

Ve “ekmek **عشش** etti”: kurudu ve **تكرج** etti; o da **معشش**’tir. Ve Tirmizî’nin ve başkalarının çıkardığı hadiste, Ümmü Zer‘ kıssasında: “Evimizi **تعشيشا** doldurmaz”; yani yiyeceğimizde hıyanet etmez de ondan her köşede bir şey saklamaz; böylece kuşların **معشش**’i gibi olur; çeşitli yerlerde **عششت** ettiği zaman. Asma‘î inşâd etti:

  “Ve küçük biten **الأشاء**’larda,
  **معشش** **الدخل** ve **التمـامـر**.”

Ve denildi: muradı: evimizi çöplüklerle doldurmaz; sanki kuş **عش**’ı gibi. Bu, İbnü’l-Enbârî’nin, İbn Arîs’ten, babasından rivayetidir; ve **الغين المعجمة** ile rivayet olunur.

Ve “**اعتشوا**”: çok olmayan, az bir azıkla azıklandılar; Cevherî, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti.

Ve “gömlek **انعش** oldu”: yamandı; o, “onu **عششته**”nin mutâvi‘idir; geçtiği gibi.

Sâgânî dedi: terkîb, azlık ve inceliğe delâlet eder; sonra onun fer‘leri, sahih bir kıyasla ona döner. Bu terkîbden şâz olan: “kavmi **أعششت** ettim.”

Ve ona istidrâk olunandan: kuşun **عش**’ı **أعشاش** ve **عشاش** ve **عشوش** ve **عششة** üzerine cem‘ olunur. Ru’be—**العشوش** hakkında—dedi:

  “Eğer **التحبيش**’ten **حباشات** olmasaydı,
  **العشوش** yavruları gibi çocuklar için.”

Ve ağaçlardan **العشة**: dallardan ayrık olan; arkasındakini örtmeyen. Cem‘i: **عشاش**.

Ve “**عشة** yer”: ağaçça az; sert, katı bir zeminde; dağ da değildir kum da; ve o, bunda yumuşaktır.

Ve “**عشة** deve”: **العشش** ve **العشاشة** ve **العشوشة**’si açık olan. Ve “**عش** bacaklı at”: ince.

Ve “kavme **أعش** etti” ve “onlara **عش** etti”—sonuncusu Leys’tendir—: kerih olarak onlara indi.

Ve **الإعشاش**: kibir.

Ve “sabahı **معاشين** geldiler”: yani acele edenler.

Ve “iş beni **أعش** etti”: onda acele ettirdi.

Ve “**عشوش** deve”: çiftleşmeden yahut yürüyüşten zayıf.

Ve **أعشاش** ve **أنصاب**: Benî Yerbû‘ b. Hanzala için iki sudur.

Ve **ذات العش**: San‘â ile Mekke arasında, Necd üzerinde, Tihâme yolu dışında, şehitlerin kabirleri—Allah Teâlâ onlara rahmet etsin—ile **كتنة** arasında bir yerdir.
