# عشق (ع-ش-ق) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D9%82

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ش - ق
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 9 sözlük

## Sözlükler (9)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين و القاف والشين
) ع ش ق، ق ع ش، ق ش ع، ش ق ع مستعملات( عشق: عَشِقَها عَشَقاً والاسم العِشْقُ، قال رؤبة:
فَعَفَّ عن إسرارِها بعد العَسَقْ		ولم يُضِعَها بين فَرْك وعَشَقْ
وفلانٌ عَشِيقُ فُلاَنةُ، وفُلانةُ عشيقَتُهُ، وهؤلاء عُشَّاق وعَشَاشيقُ فُلانةٍ.
قعش: القَعْشُ: عَطْفُ الشَّيء كالقعص. قَعَشْتُ العَصَا من الشَّجَرَة إذا عَطَفْت رُؤوسها إلَيْكَ. والقُعُوش من مراكِب النِّساء، قال رؤبة: جَدْبَاءُ فَكَّتْ أُسُرَ القُعُوشِ يصفُ سنة جَدْبَاءَ باردة أحَوجَتْ إلى أن حَلّوا قُعُوشهم فاسْتَوْقَدوا حَطَبَهَا.
قشع: القَشْعُ: بَيْت من أَدَم. ورُبَّما اتُّخِذَ من جُلُودِ الإبل صوانا للمتاع، ويُجْمَعُ على قُشُوع، قال متممٍ:
إذا القَشْعُ من بَرْدِ الشِّتاء تَقَعْقَعا
والقَشْعة: قطعةُ سحاب تَبْقَى في نواحي الأُفُق بعدما يَنْقَشِعُ الغيْمُ. وكُل شيءُ يغْشَى وجْه ثمَّ يذْهَبُ فقد انقشعَ وانقشعَ الهَمُّ عن القلب. وانْقَشع البلاءُ والبَرْدُ: أي ذهب، وقَشَعَتِ الرِّيحُ السَّحاب فَتَقَشَّع وانقشع: أذَهَبَتْهُ فذهب، والقِشَعُ: السِّحابُ الذَّاهِبُ عن وجْه السَّماء. وأقْشَع القَوْمُ عنه: أي تَفَرَّقُوا بعد اجتماعهم عليه، والقشْعَةُ العجوز التي قد انْقَشَع عنها لحمُها، قال الشاعر:
لا تَجْتَوي القَشْعَةُ الخَرْقاءُ مَبْنَاها		النّاسُ ناس وأرْضُ الله سَرّاها
قوله: مبناها: حيثُ تَنْبُتُ القَشْعَةُ. والاجتواء: ألا يوافِقُكَ المكانُ ولا هواؤه شقع: شَقَعَ في الإناء: كَرَعَ فيه. ومثله قَبَعَ وقَمَعَ ومَقَعَ، وكُلُّهُ من شِدَّةِ الشُّرْبِ.

##### Türkçe

باب **العين** و **القاف** و **الشين**
(**ع ش ق**، **ق ع ش**، **ق ش ع**، **ش ق ع** kullanılagelenlerdir) **عشق**: **عَشِقَها** onu sevdi, **عَشَقاً** (sevme) ile; isim **العِشْقُ**’tur. Rü’be dedi ki:
فَعَفَّ عن إسرارِها بعد العَسَقْ		ولم يُضِعَها بين فَرْك وعَشَقْ
Ve falan, falancanın **عَشِيقُ**’udur; falanca da onun **عشيقَتُهُ**’dur; ve bunlar falancanın **عُشَّاق**’ı ve **عَشَاشيقُ**’idir.

**قعش**: **القَعْشُ**: şeyin bükülmesi; **القعص** gibi. **قَعَشْتُ العَصَا**: değneği ağaçtan (koparırken), başlarını kendine doğru büktüğün zaman. Ve **القُعُوش** kadınların bineklerinden (olan şeyler)dir. Rü’be dedi ki: جَدْبَاءُ فَكَّتْ أُسُرَ **القُعُوشِ**; soğuk, kıt bir yılı vasfeder: **قُعُوش**larını çözdükleri ve onun odununu tutuşturdukları için buna muhtaç kılmıştı.

**قشع**: **القَشْعُ**: deriden bir ev. Ve bazen eşya için bir sandık olarak deve derilerinden edinilir; **قُشُوع** üzerine cem edilir. Mutemmim dedi ki:
إذا **القَشْعُ** من بَرْدِ الشِّتاء تَقَعْقَعا
Ve **القَشْعة**: bulutun bir parçası; bulut dağıldıktan sonra ufkun kenarlarında kalan. Ve her şey ki bir yüzü örter sonra gider; muhakkak **انقشعَ** (dağıldı) olmuştur; ve gam kalpten **انقشعَ** (dağıldı). Ve **انْقَشع** bela ve soğuk: yani gitti. Ve rüzgâr bulutu **قَشَعَتِ**; böylece **فَتَقَشَّع** ve **انقشع**: onu giderdi de gitti. Ve **القِشَعُ**: göğün yüzünden giden buluttur. Ve kavim ondan **أقْشَع** etti: yani onun üzerinde toplanmalarından sonra dağıldılar. Ve **القشْعَةُ**: eti kendisinden dağılmış olan yaşlı kadındır. Şair dedi ki:
لا تَجْتَوي **القَشْعَةُ** الخَرْقاءُ مَبْنَاها		النّاسُ ناس وأرْضُ الله سَرّاها
Onun sözü: **مبناها**: **القَشْعَةُ**’nin bittiği yer. Ve **الاجتواء**: yerin sana uymaması ve havasının da (uymaması).

**شقع**: **شَقَعَ** kapta: onda su içti. Benzeri **قَبَعَ** ve **قَمَعَ** ve **مَقَعَ**’dır; hepsi içmenin şiddetindendir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العِشْقُ: فَرطُ الحبِّ. وقد عَشِقَهُ عِشْقاً وعَشَقاً أيضاً. ورجلٌ عِشِّيقٌ، أي كثير العِشْقِ. والتَعَشُّقُ: تكلُّفُ العِشقِ. ويقولون امرأةٌ مُحبٌّ لزوجها وعاشقٌ.

##### Türkçe

**العِشْقُ**: sevginin aşırılığı. Ve onu **عِشْقاً** ve ayrıca **عَشَقاً** olarak **عَشِقَهُ**. Ve bir adam **عِشِّيقٌ**, yani **العِشْقِ**i çok olan. Ve **التَعَشُّقُ**: **العِشقِ**i zorlama. Ve derler: kocasına **مُحبٌّ** olan ve **عاشقٌ** olan bir kadın.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والقاف مع الشين
عقش ، عشق ، قشع ، قعش ، شقع : مستعملة .
عشق : سئل أبو العباس أحمد بن يحيى عن الحبّ والعِشْق أيهما أحمد ؟ فقال الحبّ ؛ لأن العِشق فيه إفراط . قال : وقال ابنُ الأعرابيّ : العُشُق المصلحون غُروسَ الرياحين ومُسوُّوها . قال : والعُشُق من الإبل : الذي يلزم طَروقتَه ولا يحنُّ إلى غيرها . قال : والعَشَق : اللَّبلابُ ، واحدتها عَشَقةٌ . قال والعُشُق : الأراك أيضاً . قال : وسمِّي العاشق عاشقاً لأنّه يذبُل من شدَّة الهوى كما تذبُل العَشقَة إذا قُطعت .
وقال أبو عبيد : امرأةٌ عاشقٌ بغير هاء ، ورجلٌ عاشقٌ مثله .
قلت : والعرب خذَفت الهاء من نعت المرأة من حُروف كثيرة . منها قولهم : ( تحسبها حَمقاء وهي باخس ) . ويقولون : امرأةٌ بالغٌ ، إذا أدركت . ويقولون للأمة خادم ، والرجلُ كذلك في هذه الحروف .
وقال الليث : يقال عَشِق يَعشَق عِشْقاً . قال والعَشَق المصدر والعِشْق الاسم . وقال رؤبة يصف العَير والأتان :
ولم يُضِعْها بين فِركٍ وعَشَق
وقال أبو تراب : العَشَق والعَسَق ، بالشين والسين : اللّزوم للشيء لا يفارقه ، ولذلك قيل للكَلِيفِ عاشقٌ للزومه هواه . والمَعْشَق
والعِشْقُ واحد وقال الأعشى :
وما بي من سُقْم وما بي مَعْشَقُ
عقش : أبو سعيد : العَقْش : أطراف قُضبان الكرم . وروى أبو العباس عن عمرو عن أبيه قال العَقَش : ثَمر الأراك ، وهو الحَثَر ، والجَهَاض ، والغَيْلة والكبَاث .
قعش : ثعلب عن ابن الأعرابي قال : القُعوش من مراكب النساء شبه الهوادج ، وقال رؤبة يصف السَّنَة :
حدباء فكّت أُسُر القُعوشِ
قال : واحدها قَعْش .
وقال الليث نحواً مما قاله ، قال : والقَعْش كالقَعْض وهو العطف .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ : تَقَعْوَشَ البناء وتقعوَسَ ، إذا انهدمَ . قال : وانقعش الحائط ، إذا انقلع . وانقعشَ القومُ ، إذا انقلعوا فذهبوا .
قشع : روي عن أبي هريرة أنه قال : ( لو حدّثتكم بكلِّ ما أعلم لرميتموني بالقشع ) .
قال أبو عبيد : قال الأصمعيّ وغيره : القِشَع : الجلود اليابسة ، الواحد منها قَشْع .
قال أبو عبيد : وهذا على غير قياس العربية ولكنّه هكذا يقال . وأنشد قول متمِّم يرثي أخاه :
ولا بَرَمٍ تُهدِي النساءُ لعِرْسِهِ
إذا القَشْع من حِسِّ الشتاء تقعقعا
وقال ابن الأعرابيّ : القَشْعة : النُّخامة ، وجمعها قِشَع . كأنّه أراد رميتموني بها استخفافاً بي . وقال غيره : القَشْعة : ما تقلَّف من يابس الطِّين إذا نَشّت الغُدران عنه ورسَب فيها طينُ السَّيل فجفَّ وتشقَّق . وجمعها قِشَع . فكأنه أراد : لو حدثتكم بكلِّ ما أعلم لرميتموني بالحجر والمدر تكذيباً لحديثي . ويقال للجلد اليابس قَشْع وقِشْع .
أبو عبيد عن الكسائي : قشعت الريح السَّحابة فأقشعت . قال : وأقشع القومُ إذا تفرّقوا .
وقال الليث : القَشْع : السَّحاب المتقشِّع عن وجه السماء . قال : وانقشعَ الهمُّ عن القلب . قال : والقَشْعة : قطعةٌ من السحاب ، إذا انقشع الغيم تبقى القَشْعة في نواحي الأفُق . قال : والقَشْعة : بيتٌ من أدَمٍ يُتّخَد من جلود الإبل ، والجميع قَشْع . قال : وربّما اتُّخِد من جلود الإبل صِوانٌ للمتاع يسمَّى قَشْعاً .
قال شمر : قال ابن المبارك : القَشْعة : النِّطَع . قال : وقال غيره : هي القِربة البالية .
قال : ومات رجلٌ بالبادية فأوصى أن ادفنوني في مكاني هذا ولا تنقُلوني عنه ، فقال :
لا تَجْتَوِي القَشْعةُ الخرقاءُ مَبناها
الناس ناسٌ وأرض الله سَوَّاها
قال : الخرقاء : المتخرِّقة . وقوله مبناها ، يعني به حيث بُنِيت القَشْعة . قال : والاجتواء : ألاّ يوافقَك المكانُ ولا ماؤه .
أبو العباس عن ابن الأعرابي قال : القِشَع : الأنطاعُ المُخْلِقة . قال : وقول أبي
هريرة : ( لرميتموني القِشَع ) قال : القِشَع هاهنا : البُزَاق . وقال أبو سعيد : القِشَع : النُّخامة يقشمها الرجلُ من صدره ، أي يخرجها بالتنخُّم ، أي لبزقتم في وجهي .
شقع : قال الليث : يقال شَقَع الرجل في الإناء ، إذا كرَع فيه . ومثله قَمَع ، ومَقَع ، وقَبَع ، كلُّ ذلك من شدّة الشُّرب .
وقال غيرُه : شَقَعه بعينه ، إذا لَقَعَه .

##### Türkçe

باب **العين** ve **القاف** ile **الشين**

**عقش** ، **عشق** ، **قشع** ، **قعش** ، **شقع** : kullanımdadır.

**عشق** : Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya **الحبّ** ile **العِشْق** hakkında, hangisi daha övülendir diye soruldu; o da **الحبّ** dedi; çünkü **العِشْق**’te aşırılık vardır. Dedi: İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **العُشُق** reyhanların fidanlarını ıslah edenler ve onları düzeltenlerdir. Dedi: Develerden **العُشُق**: kendi dişisine yapışıp kalan ve başkasına inlemeyen (erkek)tir. Dedi: **العَشَق**: sarmaşıktır; onun bir tanesi **عَشَقةٌ**’dir. Dedi: **العُشُق**: **الأراك** da (dır). Dedi: **العاشق**’a **عاشق** denildi; çünkü o, hevânın şiddetinden solar; tıpkı **العَشقَة** kesildiği zaman solduğu gibi.

Ebû Ubeyd dedi ki: **عاشقٌ** (diye) **هاء** olmaksızın bir kadın (denir); bir erkek de onun gibi **عاشقٌ** (dır).

Dedim: Araplar, kadının sıfatından **الهاء**’yı birçok harften düşürmüşlerdir. Bunlardan, onların şu sözüdür: (Onu **حَمقاء** sanırsın, hâlbuki o **باخس**’tır). Ve derler ki: **بالغٌ** bir kadın, idrâk ettiği zaman. Ve cariyeye **خادم** derler; erkek de bu harflerde böyledir.

Leys dedi ki: **عَشِق** **يَعشَق** **عِشْقاً** denir. Dedi: **العَشَق** mastardır, **العِشْق** isimdir. Rü’be, yaban eşeğini ve dişi eşeği vasfederek dedi ki:
Ve onu **فِركٍ** ile **عَشَق** arasında zayi etmedi.

Ebû Turâb dedi ki: **العَشَق** ve **العَسَق**; **الشين** ve **السين** ile: bir şeye yapışıp ondan ayrılmamaktır; bu yüzden, hevâsına yapışıp kalmasından dolayı **الكَلِيف**’e **عاشقٌ** denildi. Ve **المَعْشَق**
ve **العِشْقُ** birdir. A‘şâ dedi ki:
Bende ne bir hastalık var ne de bende **مَعْشَقُ** var.

**عقش** : Ebû Sa‘îd: **العَقْش**: asma çubuklarının uçlarıdır. Ebü’l-Abbâs, Amr’dan, o da babasından rivayet etti; dedi ki: **العَقَش**: **الأراك**’ın meyvesidir; o da **الحَثَر** ve **الجَهَاض** ve **الغَيْلة** ve **الكبَاث**’tır.

**قعش** : Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **القُعوش** kadınların bineklerindendir; hevdeclere benzer. Rü’be, **السَّنَة**’yi vasfederek dedi ki:
Kambur; **القُعوشِ**’un bağlarını çözdü.
Dedi: onun bir tanesi **قَعْش**’tır.

Leys, onun dediğine benzer (şey) söyledi; dedi ki: **القَعْش** **القَعْض** gibidir; o da bükmedir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **تَقَعْوَشَ** bina ve **تقعوَسَ**, yıkıldığı zaman. Dedi: **انقعش** duvar, sökülüp çıktığı zaman. Ve **انقعشَ** kavim, sökülüp çıkıp gittikleri zaman.

**قشع** : Ebû Hureyre’den rivayet olundu; dedi ki: (Size bildiğimin hepsini anlatsaydım, beni **القشع** ile taşlardınız).

Ebû Ubeyd dedi ki: Asma‘î ve başkaları dedi ki: **القِشَع**: kuru derilerdir; onun bir tanesi **قَشْع**’dır.

Ebû Ubeyd dedi ki: Bu, Arapçanın kıyasına göre değildir; fakat böyle söylenir. Mütemmim’in, kardeşine mersiye olarak sözünü okudu:
Kadınlar onun düğününe bir **بَرَمٍ** hediye etmez,
kışın soğuğundan **القَشْع** takırdadığı zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **القَشْعة**: balgamdır; onun çoğulu **قِشَع**’dır. Sanki, beni onunla hafife alarak taşlardınız demek istedi. Başkası dedi ki: **القَشْعة**: kuru çamurun, gölcükler ondan çekilip de sel çamuru içinde çöktüğü, sonra kuruyup çatladığı zaman, ondan kabuk kabuk soyulan şeydir. Onun çoğulu **قِشَع**’dır. Sanki demek istedi ki: Size bildiğimin hepsini anlatsaydım, sözümü yalanlayarak beni taş ve kesekle taşlardınız. Kuru deriye **قَشْع** ve **قِشْع** denir.

Ebû Ubeyd, Kisâî’den: Rüzgâr bulutu **قشعت** etti, böylece **أقشعت** etti. Dedi: Kavim **أقشع** etti, ayrılıp dağıldıkları zaman.

Leys dedi ki: **القَشْع**: göğün yüzünden dağılıp çekilen buluttur. Dedi: **انقشعَ** keder kalpten (çekildi). Dedi: **القَشْعة**: buluttan bir parçadır; bulut dağılıp çekildiği zaman, ufkun yanlarında **القَشْعة** kalır. Dedi: **القَشْعة**: deve derilerinden yapılan bir **أدَم** evdir; hepsi **قَشْع** (dır). Dedi: Bazen deve derilerinden eşya için bir sandık yapılır; ona **قَشْعاً** denir.

Şemmer dedi ki: İbnü’l-Mübârek dedi ki: **القَشْعة**: **النِّطَع**’dır. Dedi: Başkası dedi ki: o, eski **القِربة**’dir.

Dedi: Bâdiyede bir adam öldü; “Beni şu yerimde defnedin ve beni ondan nakletmeyin” diye vasiyet etti; sonra dedi ki:
**القَشْعةُ** **الخرقاءُ** meskenini yadırgamaz;
insanlar insanlardır; Allah’ın arzı onu eşit kılmıştır.
Dedi: **الخرقاء**: yırtık (olan)dır. Ve onun “meskeni” sözü; bununla **القَشْعة**’nın inşa edildiği yeri kasteder. Dedi: **الاجتواء**: yerin ve suyunun sana uygun olmamasıdır.

Ebü’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den; dedi ki: **القِشَع**: eskimiş **الأنطاعُ**’dır. Dedi: Ebû Hureyre’nin sözü: (Beni **القِشَع** ile taşlardınız). Dedi: **القِشَع** burada: tükürüktür. Ebû Sa‘îd dedi ki: **القِشَع**: adamın göğsünden **يقشمها** ettiği balgamdır; yani onu **بالتنخُّم** ile çıkarır; yani yüzüme tükürürdünüz.

**شقع** : Leys dedi ki: Adam kapta **شَقَع** etti denir; onda **كرَع** ettiği zaman. Onun benzeri **قَمَع** ve **مَقَع** ve **قَبَع**’dır; bunların hepsi, içmenin şiddetindendir.

Başkası dedi ki: Onu gözüyle **شَقَعه** etti; onu **لَقَعَه** ettiği zaman.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والشين وما يثلثهما)
(عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة:
* ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) *
ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ.
(عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً يصحُّ، وربُّما قالوا يَعْشِك ويَحْشِك، أي يفرِّق ويجمع. وليس بشيء.
(عشم) العين والشين والميم أصلٌ يدلُّ على يُبْسٍ في شَيء وقُحول. من ذلك الخُبْز العاشم: الذي يَبِس. ويقولون للشيخ: عَشَمَة. ومن *غير ذلك القياس العَيْشُوم، وهو نبتٌ. قال:
* كما تناوَحَ يَومَ الرِّيحِ عَيشومُ([3]) *
(عشو) العين والشين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ظلامٍ وقِلّةِ وُضوحٍ في الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. من ذلك العِشاء، وهو أوّل ظلامِ اللّيل. وعَشواءُ اللّيل: ظُلمتُه. ومنه عَشَوْتُ إلى ناره. ولا يكون ذلك إلاّ أن تَخْبِط إليه الظَّلام. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4])
والعاشية: كلُّ شيءٍ يعشُو باللَّيل إلى ضوءِ نار. والتَّعاشي: التَّجاهُل في الأمر. قال:
تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها  *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها
والعَشِيُّ: آخر النَّهار. فإذا قلت عَشِيَّة فهو ليومٍ واحد. تقول: لقيتُه عِشيَّةَ يومِ كذا، ولقيتُه عشيَّةً من العشيَّات. وهذا الذي حُكي عن الخَليل فهو مذهبٌ، والأصحُّ عندنا أن يقال في العَشِيّ مثلُ ما يقال في العَشِيَّة. يقال: لقيته عَشِيَّ يومِ كذا([5]) ، كما يقال عَشِيَّة يوم كذا، إذ العشيُّ إنّما هو آخِر النَّهار. وقد قيل: كلُّ ما كان بعد الزَّوال فهو عَشِيّ. وتصغر العَشِيَّة عُشيْشِيَة. والعَشاء ممدود مهموز بفتح العين، هو الطَّعام الذي يُؤكَل مِن آخِر النَّهار وأوَّل اللّيل.
قال الخليل: والعَشَا، مقصور: مصدر الأعشى، والمرأة عَشْواء، ورجال عُشْوٌ، وهو الذي لا يُبصِر باللّيل وهو بالنَّهار بصير. يقال عَشَى يَعْشِي عَشىً. قال الأعشَى:
أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به  *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6])
والعَشْواء من النُّوق: التي كأنَّها لا تُبصِر ما أمامَها فتخبِطُ كلَّ شيء بيديها.
قالوا: وإنَّما يكون ذلك من حِدَّة قلبِها. قال زُهير:
رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ  *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7])
وتقول: إنَّهم لفي عَشْواءَ من أمرِهم. شبَّه زهيرٌ المنايا بناقةٍ تخبط ما يستقبلُهما فتَقتُل.
(عشب) العين والشين والباء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على يُبْسٍ في شيءٍ وقُحول وما أشبه ذلك. من ذلك العُشْب، قالوا: هو سَرَعان الكَلأ في الرَّبيع، ثُمَّ يهيج ولا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ: مُعْشِبة، وأعْشبَتْ إذا كثُر عُشْبُها. وأعْشَب الرَّجُل: أصابَ العُشْب. قال أبو النَّجم:
* يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ([8]) *
وممّا حُمِل على هذا أنْ يشبَّه الشَّيخُ القاحلُ به، فيقال رجل عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة. وقد يقال ذلك في النوق. [و] يقال: أعشَبَ فلانٌ فلاناً، إذا وَهَب له ناقة عَشَبةً.
(عشر) العين والشين والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما في عددٍ معلوم ثم يحمل عليه غيرُه، والآخَر يدلُّ على مداخَلةٍ ومُخالَطة.
فالأوّل العَشَرة، والعَشْر في المؤنّث. وتقول: عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم([9]) ، إذا صرت عاشِرَهم. وكنت عاشِرَ عَشرة، أي كانوا تسعةً فتمُّوا بي عَشرةَ رجال. وعَشَرت القوم([10]) ، إذا أخذتَ عُشْرَ أموالهم. ويقال أيضاً: عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً. وبه سمِّي العَشَّار عَشَّاراً. والعُشْر: جزءٌ من الأجزاء العشرة، وهو العَشِير والمِعْشار. فأمَّا العِشْر فيقال: هو وِرْدُ الإبل يومَ العاشر. وإبلٌ عواشِرُ: وَرَدت الماء عِشْراً. ويجمع ويثنى فيقال عِشْران وعِشرُون، فكلُّ عِشْرٍ من ذلك تسعة أيّام. وقال ذو الرّمة:
أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها  *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11])
يعني بالخامس: القَطا التي وردت الماءَ خِمْساً.
قال الخليل: تقول: جاء القومُ عُشَارَ عُشارَ، ومَعْشرَ مَعْشرَ، أي عَشَرة عشَرة، كما تقول: جاؤوا أُحادَ أحاد، وَمَثْنَى مثنى. ولم يذكر الخليل مَوْحَدَ مَوْحد، وهو صحيحٌ. فأمَّا تعشير الحِمار فلَسنا نقول فيه إلاّ الذي قالوه، وهو في قياسنا صحيحٌ إن كان حَقّاً ما يقال. قال الخليل: المُعَشِّر: الحِمار الشّديد النهيق. قال: ويقال نُعِت بذلك لأنّه لا يكفُّ حتّى تبلغ [عَشْر] نَهَقاتٍ وترجيعات. قال:
لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى  *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12])
قال: وناقةٌ عُشَراء، وهي التي أَقْرَبَتْ، سمِّيت عُشَراء لتمام عشرة أشهر لحملها([13]) . يقال: عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً، وهي عُشَراء حَتَّى تلِد، والعدد العُشَرَاوات، والجمع عِشَار. ويقال: بل يقع اسمُ العِشَار على النُّوق التي نُتِج بعضُها وبعضها قد أَقْرَبَ يُنْتَظَرُ نِتاجُها. وقال:
يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها  *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ
وقال الفرزدق:
كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ  *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14])
وقال: وليس للعِشار لبنٌ، وإنما سمَّاها عِشاراً لأنها حديثة العهد، وهي مطافيلُ قد وضعت أولادَها. والعِشْر: القِطعة تنكسر من القَدَح أو البُرْمة ونحوها. وقال:
* كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا *
هذا قد حُكي. فأمّا الخليل فقد حكى وقال: لا يكادون يُفرِدُون العِشر. وذكر أنَّ قولهم قدُورٌ أعْشار وأعاشير، إنّما معناه أنّها مكسّرة على عَشْر قِطَع، وقال امرؤُ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي  *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])

وذكر الخليل أيضاً أنّه يُقال لجَفْن السَّيف إذا كان مكسَّراً أعشار. وأنشد:
وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ أعشارٌ عُثِمْنَ على كَسْرِ([16])
قال: والعُشَاريُّ: ما بلغ طولُه عَشْرَ أذرُع. وعاشوراء: اليومُ العاشر من المحرَّم.
فأمَّا الأصل الآخَر الدَّالُّ على المخالطة والمداخَلة فالعِشْرة والمعاشَرة. وعَشِيرُك: الذي يعاشرُك. قال: ولم أسمع للعَشِير جمعاً، لا يكادون يقولون هم عُشَراؤك، وإذا جمعوا قالوا: هم مُعاشِرُوك. قال: وإنّما سمِّيت عَشِيرة الرّجُل لمعاشرةِ بعضهم بعضاً، حتَّى الزّوجُ عشيرُ امرأتِه. وجاء في الحديث في ذكر النساء: "إنّكن تُكْثِرْن اللَّعْن وتكْفُرْن العَشِير([17]) ". ويقال عاشَره مُعاشرةً جميلة. وقال زهير:
لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ  *** وفي طول المعاشرة التقالي([18])
قال: والمَعْشَر: كلُّ جماعة أمرُهم واحد، نحو معشر المسلمين، والإنس معشرٌ والجنُّ مَعشر، والجمع مَعاشِر. والعُشَر: نَبْت.
(عشز) العين والشين والزاء كلمتانِ صحيحتان، إحداهما عند الخليل وليست الأخرى عنده.
فالأولى العَشَوْزَن من المواضع([19]) : ما صلُب مَسْلكه وخشن، والجمع العَشاوِز. قال الشمَّاخ:
* حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) *
وقال قومٌ: هو العَشْوَز أو العَشَوَّز([21]) ، أنا أشُكُّ. وإنَّما سمِّيت القناة عشَوْزنةً لصلابتها، والنون زائدة.
والكلمة الأخرى: عَشَزَ عَشَزاناً، وهي مِشية الأقزَل، ذكرها أبو عبيد.
(عشط) العين والشين والطاء([22]) .
---------------------ـ
([1]) سبق البيت وتخريجه في (عسق).
([2]) هذه المادة لم ترد في المعاجم المتداولة.
([3]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575 واللسان (عشم). وصدره:
* للجن بالليل في حافاتها زجل *
([4]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (عشا).
([5]) في الأصل: "عشية يوم كذا".
([6]) ديوان الأعشى 42 برواية: "ريب المنون ودهر مفند".
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (عشب) والحيوان (3: 314/7: 259).
([9]) في الأصل: "أعشرهم وأعشرهم"، وليس فيه إلا لغة كسر شين المضارع، كما في اللسان والقاموس والمجمل.
([10]) مضارع هذا مضموم الشين.
([11]) ديوان ذي الرمة 318 برواية: "أقمت له". وهو الصواب، لأن قبله:
ومنخرق السربال أشعث يرتمي  *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس
إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره  *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس
([12]) البيت لعروة بن الورد في ديوانه 99. وانظر اللسان (عشر ) والمخصص (8: 49) ومحاضرات الراغب (1: 74) وأمثال الميداني في قولهم: (عشر والموت شجا الوريد). وللبيت قصة في الحيوان (6: 359) ومعجم البلدان (روضة الأجداد).
([13]) في الأصل: "محملها".
([14])ديوان الفرزدق 451 واللسان (عشر). والبيت من شواهد النحويين، وفي "عمة" ثلاثة أوجه: الرفع والنصب والجر. انظر الخزانة (3: 126) وكتاب سيبويه (1: 253، 295).
([15]) البيت من معلقته المشهورة.
([16]) البيت في اللسان (عثم). وكلمة "أعشار" ساقطة من الأصل.
([17]) في اللسان: "قال النبي صلى الله عليه وسلم: إنكنّ أكثر أهل النار. فقيل: لم يا رسول الله؟ قال: لأنكن تكثرن اللعن وتكفرن العشير".
([18]) أول أبيات أربعة قالها حين طلق امرأته أم أوفى. ديوان زهير 342.
([19]) في المجمل: "العشوز من الأماكن". على أن كلمة "العشوزن" يوردها أصحاب المعجمات في مادتي (عشز، عشزن)، ويذكرون أيضاً "العشاوز" جمعاً للعشوز، وزان جوهر، وللعشوزن أيضاً. وفي اللسان (عشزن): "ويجوز أن يجمع عشوزن على عشازن".
([20]) عجز بيت له في ديوانه 51. وأنشد الكلمتين الأخيرتين صاحب اللسان في (عشز) وصدر البيت: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها *
([21]) في الأصل: "العشوزاء والعشوز" تحريف، وفي اللسان "العَشْوَز" و "العَشَوَّز". وضبطهما في القاموس بالكلمات، "كجَعْفَر وعذور" وحقه أن ينظر بجوهر بدل جعفر.
([22]) كذا وردت هذه المادة مبتورة. وفي اللسان: "عشطه يعشطه عشطا: جذبه".

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** و**الشين** وما يثلثهما)
(**عشق**) **العين** ve**الشين** ve**القاف** sahih bir asıldır; muhabbetin haddini aşmaya delâlet eder. Dersin ki: **عَشِق** **يَعْشَق** **عِشْقاً** ve**عَشَقاً**. Rü’be dedi:
* Ve onu **فِرْكٍ** ile**عَشَقْ** arasında zayi etmedi([1]) *
Ve denir: **امرأةٌ عاشق** da; onu “**رجلٌ بادنٌ** ve**أمراةٌ بادنٌ**” sözleri üzerine حمل ettiler. Bir topluluk da **العَشَقَة**’nin **اللّبْلابة** olduğunu iddia etti; dediler ki: ondan **العاشق** ismi, onun kuyruğu sebebiyle türetilmiştir; bu ise söz(dür).

(**عشك**) **العين** ve**الشين** ve**الكاف**([2]) . Onda sahih olacak bir mânâ yoktur; belki “**يَعْشِك** ve**يَحْشِك**” dediler; yani ayırır ve toplar. Ve bir şey değildir.

(**عشم**) **العين** ve**الشين** ve**الميم** bir asıldır; bir şeyde kuruluğa ve kıraçlığa delâlet eder. Bundan: **الخُبْز العاشم**; o, kuruyan(dır). Ve ihtiyara “**عَشَمَة**” derler. Ve bu القياسın dışından **العَيْشُوم** (vardır); o bir bitkidir. Dedi:
* Rüzgâr gününde **عَيشومُ** gibi uludu([3]) *

(**عشو**) **العين** ve**الشين** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde karanlığa ve açıklığın azlığına delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır. Bundan: **العِشاء**; o, gecenin ilk karanlığıdır. Ve**عَشواءُ اللّيل**: onun karanlığı. Ve ondan: **عَشَوْتُ إلى ناره**. Bu ancak karanlıkla ona doğru sendeleyip çarpmanla olur. Hutay’e dedi:
Ne zaman ona gelirsen, ateşinin ışığına doğru **تعشُو** edersin *** yanında en hayırlı yakıcının bulunduğu en hayırlı ateşi bulursun([4])
Ve**العاشية**: geceleyin ateşin ışığına doğru **يعشُو** eden her şey. Ve**التَّعاشي**: işte görmezden gelme. Dedi:
Onun dininde **التَّعاشِيَ**’yi *** bir hidayet sayar; kurbanı kabul edilmez
Ve**العَشِيُّ**: gündüzün sonu. “**عَشِيَّة**” dediğinde ise bir gün içindir. Dersin ki: “Onunla falan günün **عِشيَّةَ**sinde karşılaştım” ve “Onunla **عشيَّةً** min**العشيَّات** karşılaştım.” **الخَليل**’den nakledilen budur; o bir mezheptir. Bizce daha sahih olan, **العَشِيّ** hakkında da **العَشِيَّة** hakkında söylenenin benzerinin söylenmesidir. Denir: “Onunla falan günün **عَشِيَّ**sinde karşılaştım”([5]) , tıpkı “falan günün **عَشِيَّة**sinde” denildiği gibi; zira **العشيُّ** ancak gündüzün sonudur. Ve denilmiştir: zevâlden sonra olan her şey **عَشِيّ**dir. **العَشِيَّة** küçültülür: **عُشيْشِيَة**. Ve**العَشاء** uzatılmış, hemzeli, **العين**’in fethasıyladır; o, gündüzün sonundan ve gecenin başından yenilen yemektir.
**الخليل** dedi: ve**العَشَا** (kısaltılmış): **الأعشى**’nın masdarıdır; kadın **عَشْواء**dır, erkekler **عُشْوٌ**dur; o, geceleyin görmeyen, gündüz ise gören kimsedir. Denir: **عَشَى** **يَعْشِي** **عَشىً**. **الأعشَى** dedi:
Zamanın şüphesi ve hain bir dehr ve bir bozukluk, kendisine zarar vermiş bir adamı gördü mü([6])
Ve develerden **العَشْواء**: sanki önündekini görmüyor da iki eliyle her şeye çarpıp vuruyor gibidir.
Dediler ki: bu ancak kalbinin keskinliğindendir. Züheyr dedi:
Ölümleri, isabet edene öldüren, ıskaladığını ise yaşatıp ihtiyarlatan, **عشواء**’ın çarpıp vurması gibi gördüm([7])
Ve dersin: “Onlar işlerinde bir **عَشْواءَ** içindedirler.” Züheyr ölümleri, karşısına geleni çarpıp vuran bir deveye benzetti de öldürür.

(**عشب**) **العين** ve**الشين** ve**الباء** sahih tek bir asıldır; bir şeyde kuruluğa ve kıraçlığa ve buna benzer şeylere delâlet eder. Bundan: **العُشْب**; dediler ki: o, baharda otun çabucak çıkmasıdır; sonra kurur ve kalıcılığı yoktur. Ve**أرضٌ عَشِبَةٌ**: **مُعْشِبة** (otlu). Ve**أعْشبَتْ**: otu çoğaldığında. Ve**أعْشَب الرَّجُل**: otu buldu. Ebû’n-Necm dedi:
* Kılavuz’a derler ki: **أعْشَبْتَ**; in([8]) *
Ve bunun üzerine حمل edilen şeylerdendir ki: kıraç ihtiyar ona benzetilir; “**رجل عَشَبٌ** ve**امرأةٌ عَشَبة**” denir. Ve bu, develer hakkında da söylenebilir. Ve denir: “Falan, falana **أعشَبَ** etti”; ona **عَشَبةً** bir deve hibe ettiğinde.

(**عشر**) **العين** ve**الشين** ve**الراء** iki sahih asıldır: birincisi bilinen bir sayıdadır, sonra başkası ona حمل edilir; diğeri iç içe girme ve karışmaya delâlet eder.
Birincisi **العَشَرة**’dir; müenneste **العَشْر**. Ve dersin: **عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم**([9]) , onların onuncusu olduğunda. Ve “**عاشِرَ عَشرة**” oldum; yani onlar dokuz idiler, benimle on erkek oldular. Ve**عَشَرت القوم**([10]) : mallarının onda birini aldığında. Ve ayrıca denir: **عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً**. Ve bununla **العَشَّار**’a **عَشَّاراً** adı verildi. Ve**العُشْر**: on parçanın bir parçasıdır; o, **العَشِير** ve**المِعْشار**dır. Amma**العِشْر** için denir ki: o, develerin onuncu gün suya gelişidir. Ve**إبلٌ عواشِرُ**: suya **عِشْراً** geldi. Ve cem’ ve tesniye yapılır; **عِشْران** ve**عِشرُون** denir; bunlardan her bir **عِشْر** dokuz gündür. Zü’r-Rumme dedi:
Ona, sanki ondan ürküp kaçmış, kayalıklar sahibi bir beşincinin (kovduğu) kuşlar gibi, susuzluktan bitkin develerin boyunlarını diktim([11])
Beşinci ile kasteder: suya **خِمْساً** gelen **القَطا**.

**الخليل** dedi: “Kavim **عُشَارَ عُشارَ** ve**مَعْشرَ مَعْشرَ** geldi” dersin; yani onar onar; tıpkı “**أُحادَ أحاد** ve**مَثْنَى مثنى** geldiler” dediğin gibi. **الخليل** “**مَوْحَدَ مَوْحد**”u zikretmedi; o ise sahihtir. Amma eşeğin **تعشير**i hakkında, onların söylediklerinden başka bir şey söylemeyiz; söylenen doğru ise, bizim قياسımıza göre de sahihtir. **الخليل** dedi: **المُعَشِّر**: sesi çok şiddetli olan eşektir. Dedi: ve onunla nitelendi; çünkü [**عَشْر**] anırma ve tekrarlar sayısına varıncaya kadar susmaz. Dedi:
Ömrüme yemin olsun, eğer ölüm korkusundan eşeğin anırmasını **عَشَّرتُ** isem, şüphesiz ben elbette çok korkağım([12])
Dedi: ve**ناقةٌ عُشَراء**: o, doğuma yaklaşmış olandır; hamli on ayı tamamladığı için **عُشَراء** diye adlandırıldı([13]) . Denir: **عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً**; ve o, doğuruncaya kadar **عُشَراء**dır. Sayı: **العُشَرَاوات**; cem’i: **عِشَار**. Ve denir: bilakis **العِشَار** ismi, bir kısmı doğurmuş, bir kısmı da doğuma yaklaşmış olup doğumu beklenen develere vâki olur. Ve dedi:
Ey Âmir, şüphesiz onun sütlü develeri ve**عِشارَها**sı *** ona, işaretli bir kasaplık zayıflık helâk etti
Ve Ferazdak dedi:
Ey Cerîr, senin kaç halan ve teyzen var ki *** bana karşı benim **عِشارِي**mi sağmış, feryat eden([14])
Ve dedi: **العِشار** için süt yoktur; ancak onları **عِشاراً** diye adlandırdı; çünkü onlar yeni (doğum) devresindedir; onlar, yavrularını yeni doğurmuş **مطافيلُ**dür. Ve**العِشْر**: kadehten yahut çömlekten ve benzerinden kırılan parçadır. Ve dedi:
* **المِشْعَب** parçaları bir araya topladığı gibi *
Bu nakledilmiştir. Amma**الخليل** nakletti ve dedi: **العِشر**’i tekil yapmazlar gibi. Ve “**قدُورٌ أعْشار** ve**أعاشير**” sözlerinin mânâsının, onun on parça üzerine kırılmış olması olduğunu zikretti. İmru’ul-Kays dedi:
Gözlerin ancak, iki okunla, öldürülmüş bir kalbin **أعشارِ**ı içine vurman içindir([15])

Ve Halîl de ayrıca zikretti ki: kılıcın kınına, eğer kırık ise, **أعشار** denilir. Ve inşad etti:
وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ أعشارٌ عُثِمْنَ على كَسْرِ([16])
Dedi ki: ve **العُشَاريُّ**: uzunluğu on arşına ulaşan şeydir. Ve **عاشوراء**: Muharrem’in onuncu günü.

Ama karışmaya ve iç içe girmeye delâlet eden diğer asıl ise, **العِشْرة** ve **المعاشَرة**’dir. Ve **عَشِيرُك**: sana arkadaşlık eden kimsedir. Dedi ki: **العَشِير** için bir çoğul işitmedim; neredeyse “onlar senin **عُشَراؤك**’undur” demezler; çoğul yaptıklarında “onlar senin **مُعاشِرُوك**’undur” derler. Dedi ki: ancak erkeğin **عَشِيرة**’si, bazılarının bazısıyla arkadaşlık etmesinden dolayı isimlendirilmiştir; hatta koca, karısının **عشيرُ**’idir. Kadınların zikri hakkında hadiste geldi: "إنّكن تُكْثِرْن اللَّعْن وتكْفُرْن العَشِير([17]) ". Ve denilir: ona güzel bir **مُعاشرةً** ile **عاشَره**. Ve Züheyr dedi ki:
لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ  *** وفي طول المعاشرة التقالي([18])
Dedi ki: ve **المَعْشَر**: işi bir olan her topluluk; meselâ Müslümanların **معشر**’i; ve insanlar bir **معشر**’dir, cinler bir **مَعشر**’dir; çoğulu **مَعاشِر**’dir. Ve **العُشَر**: bir bitkidir.

(**عشز**) **العين** ve **الشين** ve **الزاء** iki sahih kelimedir; ikisi de Halîl’in katında değildir.
Birincisi, mekânlardan **العَشَوْزَن**’dir([19]): yolu sert ve kaba olan şey; çoğulu **العَشاوِز**’dir. Şemmâh dedi ki:
* حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) *
Bir kavim dedi ki: o **العَشْوَز**’dir yahut **العَشَوَّز**’dir([21]); ben şüphe ediyorum. Ancak kamışa **عشَوْزنةً** denilmesi, onun sertliğindendir; **النون** ziyadedir.
Diğer kelime: **عَشَزَ** **عَشَزاناً**; o, **الأقزَل**’in yürüyüşüdür; onu Ebû Ubeyd zikretti.

(**عشط**) **العين** ve **الشين** ve **الطاء**([22]) .
---------------------ـ
([1]) سبق البيت وتخريجه في (عسق).
([2]) هذه المادة لم ترد في المعاجم المتداولة.
([3]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575 واللسان (عشم). وصدره:
* للجن بالليل في حافاتها زجل *
([4]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (عشا).
([5]) في الأصل: "عشية يوم كذا".
([6]) ديوان الأعشى 42 برواية: "ريب المنون ودهر مفند".
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (عشب) والحيوان (3: 314/7: 259).
([9]) في الأصل: "أعشرهم وأعشرهم"، وليس فيه إلا لغة كسر شين المضارع، كما في اللسان والقاموس والمجمل.
([10]) مضارع هذا مضموم الشين.
([11]) ديوان ذي الرمة 318 برواية: "أقمت له". وهو الصواب، لأن قبله:
ومنخرق السربال أشعث يرتمي  *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس
إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره  *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس
([12]) البيت لعروة بن الورد في ديوانه 99. وانظر اللسان (عشر ) والمخصص (8: 49) ومحاضرات الراغب (1: 74) وأمثال الميداني في قولهم: (عشر والموت شجا الوريد). وللبيت قصة في الحيوان (6: 359) ومعجم البلدان (روضة الأجداد).
([13]) في الأصل: "محملها".
([14])ديوان الفرزدق 451 واللسان (عشر). والبيت من شواهد النحويين، وفي "عمة" ثلاثة أوجه: الرفع والنصب والجر. انظر الخزانة (3: 126) وكتاب سيبويه (1: 253، 295).
([15]) البيت من معلقته المشهورة.
([16]) البيت في اللسان (عثم). وكلمة "أعشار" ساقطة من الأصل.
([17]) في اللسان: "قال النبي صلى الله عليه وسلم: إنكنّ أكثر أهل النار. فقيل: لم يا رسول الله؟ قال: لأنكن تكثرن اللعن وتكفرن العشير".
([18]) أول أبيات أربعة قالها حين طلق امرأته أم أوفى. ديوان زهير 342.
([19]) في المجمل: "العشوز من الأماكن". على أن كلمة "العشوزن" يوردها أصحاب المعجمات في مادتي (عشز، عشزن)، ويذكرون أيضاً "العشاوز" جمعاً للعشوز، وزان جوهر، وللعشوزن أيضاً. وفي اللسان (عشزن): "ويجوز أن يجمع عشوزن على عشازن".
([20]) عجز بيت له في ديوانه 51. وأنشد الكلمتين الأخيرتين صاحب اللسان في (عشز) وصدر البيت: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها *
([21]) في الأصل: "العشوزاء والعشوز" تحريف، وفي اللسان "العَشْوَز" و "العَشَوَّز". وضبطهما في القاموس بالكلمات، "كجَعْفَر وعذور" وحقه أن ينظر بجوهر بدل جعفر.
([22]) كذا وردت هذه المادة مبتورة. وفي اللسان: "عشطه يعشطه عشطا: جذبه".

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ش ق
عدّد العلوم ثم قال‏:‏ وكلّ محبوب معشوق‏.‏
واشتقاق العشق من العشقة وهي اللبلاب لأنه يلتوي على الشجر ويلزمه‏.‏

##### Türkçe

ع ش ق
İlimleri saydı, sonra dedi ki: Ve her sevilen **معشوق**tur.
Ve **العشق**ın اشتقاقı **العشقة**dendir; o da **اللبلاب**dır; çünkü ağacın üzerine dolanır ve ona yapışır.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العِشْقُ: فرط الحب، وقيل: هو عُجْب المحب بالمحبوب يكون في عَفاف الحُبّ ودَعارته؛ عَشِقَه يَعْشَقُه عِشْقاً وعَشَقاً وتَعَشَّقَهُ، وقيل: التَّعَشُّقُ، تكلّف العِشْقِ، وقيل: العِشْقُ
الاسم والعَشَقُ المصدر، قال رؤبة:
ولم يُضِعْها بينَ فِرْكِ وعَشَقْ
ورجل عاشِقٌ من قوم عُشَّاقٍ، وعِشِّيقٌ مثال فِسِّيقٍ: كثير العِشْقِ. وامرأَة عاشِقٌ، بغير هاء، وعاشِقةٌ. والعَشَقُ
والعَسَقُ، بالشين والسين المهملة: اللزوم للشيء لا يفارقه، ولذلك قيل للكَلِف عاشِق للزومه هواه والمَعْشَقُ: العِشْقُ؛ قال الأَعشى: وما بيَ منْ سُقْمٍ وما بيَ مَعْشَق
وسئل أَبو العباس أَحمد بن يحيى عن الحُبِّ والعِشْقِ: أَيّهما أَحمد؟ فقال: الحُب لأن العِشْقَ فيه إِفراط، وسمي العاشِقُ عاشِقاً لأَنه يَذْبُلُ
من شدة الهوى كما تَذْبُل العَشَقَةُ إِذا قطعت، والعَشَقَةُ: شجرة تَخْضَرُّ ثم تَدِقُّ
وتَصْفَرُّ؛ عن الزجاج، وزعم أَن اشتقاق العاشق منه؛ وقال كراع: هي عند المُوَلَّدين اللَّبْلابُ، وجمعها العَشَقُ، والعَشَقُ الأَراك أَيضاً. ابن الأَعرابي: العُشُقُ المُصْلحون غُرُوس الرياحين ومُسَوُّوها، قال: والعُشُقُ من الإِبل الذي يلزم طَرُوقَتَه ولا يَحنّ إِلى غيرها. أَبو عمرو: يقال للناقة إِذا اشتدت ضَبَعَتُها قد هَدِمَتْ وهَوِسَتْ وبَلَمَتْ وتَهالَكَتْ وعَشِقَتْ وأَبْلَسَتْ، فهي مِبْلاسٌ، وأَرَبَّتْ مثله.

##### Türkçe

**العِشْقُ**: aşkın aşırısı; ve denildi: o, sevenin sevdiğine hayranlığıdır; **الحُبّ**’ün iffeti ve onun azgınlığı içinde olur; **عَشِقَه يَعْشَقُه عِشْقاً وعَشَقاً وتَعَشَّقَهُ**; ve denildi: **التَّعَشُّقُ** **العِشْقِ**i zorla edinmektir; ve denildi: **العِشْقُ** isimdir, **العَشَقُ** masdardır. Rü’be dedi:
ولم يُضِعْها بينَ فِرْكِ وعَشَقْ
Ve bir adam **عاشِقٌ**, **عُشَّاقٍ** kavminden; ve **عِشِّيقٌ**, **فِسِّيقٍ** misali: **العِشْقِ**i çok olan.
Ve bir kadın **عاشِقٌ**, ه’siz; ve **عاشِقةٌ**. Ve **العَشَقُ**
ve **العَسَقُ**, şin ve ihmâl edilmiş sin ile: bir şeye yapışıp ondan ayrılmamaktır; bundan dolayı, hevasına yapışıp kalması sebebiyle **الكَلِف**e **عاشِق** denildi. Ve **المَعْشَقُ**: **العِشْقُ**; A‘şâ dedi:
وما بيَ منْ سُقْمٍ وما بيَ مَعْشَق
Ve Ebü’l-Abbâs Ahmed b. Yahyâ’ya **الحُبِّ** ve **العِشْقِ** hakkında soruldu: hangisi daha övülmeye layıktır? Dedi ki: **الحُب**; çünkü **العِشْقَ**te aşırılık vardır. Ve **العاشِقُ**a **عاشِقاً** adı verildi; çünkü o,
şiddetli heva sebebiyle solar; tıpkı **العَشَقَةُ** kesildiği zaman solduğu gibi. Ve **العَشَقَةُ**: bir ağaçtır;
yeşerir, sonra incelir
ve sararır; Zecâc’dan. Ve **العاشق**ın iştikakının ondan olduğunu ileri sürdü. Ve Kurâ‘ dedi: o, müvelledler katında **اللَّبْلابُ**dır; onun çoğulu **العَشَقُ**tur; ve **العَشَقُ** aynı zamanda **الأَراك**tır.
İbnü’l-A‘râbî: **العُشُقُ** reyhan fidanlarını ıslah edenler ve onları düzeltenlerdir; dedi ki:
ve **العُشُقُ** develerden, kendi **طَرُوقَتَه**sine yapışıp kalan ve başkasına inlemeyen olandır. Ebû ‘Amr: deveye, **ضَبَعَتُها** şiddetlendiği zaman, **هَدِمَتْ** ve **هَوِسَتْ** ve **بَلَمَتْ**
ve **تَهالَكَتْ** ve **عَشِقَتْ** ve **أَبْلَسَتْ** denilir; o hâlde o **مِبْلاسٌ**dur; ve **أَرَبَّتْ** de bunun gibidir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العشق بالكسر، وإنما أهمله لشهرته. والمعشق، كمقعد، قال الأعشى:
  وما بي من سقم وما بي معشق عجب المحب بمحبوبه. أو هو: إفراط الحب. وسئل أبو العباس أحمد بن يحيى عن الحب والعشق: أيهما أحمد? فقال: الحب؛ لأن العشق فيه إفراط، ويكون العشق في عفاف الحب وفي دعارة، أو هو عمى الحس عن إدراك عيوبه، أو مرض وسواسي يجلبه الى نفسه بتسليط فكره على استحسان بعض الصور. قال شيخنا رحمه الله تعالى: وقد ألف الرئيس ابن سينا في العشق رسالة، وبسط فيها معناه، وقال: إنه لا يختص بنوع الإنسان، بل هو سار في جميع الموجودات: من الفلكيات، والعنصريات، والنباتات، والمعدنيات والحيوانات، وأنه لا يدرك معناه ولا يطلع عليه، والتعبير عنه يزيده خفاء، وهو كالحسن لا يدرك، ولا يمكن التعبير عنه، وكالوزن في الشعر، وغير ذلك مما يحال فيه على الأذواق السليمة، والطباع المستقيمة. عشقه، كعلمه هذا هو الصواب، ومثله في الصحاح والعباب واللسان. وفي المصباح أنه كضرب، وهو غير معروف، فلا يعتد به، أشار له شيخنا عشقا، بالكسر، وعشقا أيضا بالتحريك عن الفراء. قال رؤبة يذكر الحمار والأتن:
  ولم يضعها بين فرك وعشق قال الجوهري: وقال ابن السراج النمري في كتاب الحلى: إنما حركه ضرورة ولم يحركه بالكسر إتباعا للعين، كأنه كره الجمع بين كسرتين؛ لأن هذا عزيز في الأسماء. وقال زهير بن أبي سلمى:
  قامت تبدى بذي خال لتحزنني                      ولا محالة أن يشتاق من عشقا

  فهو عاشق من قوم عشاق، وهي عاشق أيضا. قال الفراء: يقولون: امرأة محب لزوجها وعاشق لزوجها. وقال ابن فارس: حملوه على قولهم: رجل بادن، وامرأة بادن. وقد يقال: عاشقة كطالقة، وسمي العاشق عاشقا لأنه يذبل من شدة الهوى، كما تذبل العشقة إذا قطعت. وتعشقه: تكلفه، نقله الجوهري. ورجل عشيق كسكيت: كثيره أي: العشق، نقله الجوهري عن ابن السكيت. وعشق به كفرح بالشين والسين: لصق، ولذلك قيل للكلف: عاشق؛ للزومه هواه. والعشقة، محركة: شجرة تخضر، ثم تدق وتصفر عن الزجاج، وزعم أن اشتقاق العاشق منه ج: عشق. وقال كراع: هي عند المولدين اللبلاب. وقال ابن دريد زعم ناس أن العشقة اللبلابة، قالوا: ومنه اشتق اسم العاشق لذبوله وهو كلام ضعيف. وفي الأساس: واشتقاق العشق من العشق وهو اللبلاب؛ لأنه يلتوي على الشجر ويلزمه. والمعشوق: كل محبوب. واسم قصر بسر من رأى بالجانب الغربي منه، بناه المعتمد على الله. وأيضا: ع بمقياس مصر له ذكر في ديوان ابن الفارض، وقد امحى أثره الآن. وقال ابن الأعرابي: العشق، بضمتين: المصلحون غروس الرياحين ومسووها. ومما يستدرك عليه: تعشقه بمعنى عشقه. والعشق، محركة: الأراك. وقال أبو عمرو: يقال للناقة إذا اشتدت ضبعتها: قد هدمت، وهوست، وبلمت، وتهالكت، وعشقت. وقال ابن الأعرابي: العشق، بضمتين من الإبل: الذي يلزم طروقته، ولا يحن الى غيرها. والعشيق، كأمير: يكون بمعنى الفاعل ويكون بمعنى المفعول. ومعشوقة برغوث: قريتان بمصر.

##### Türkçe

**العشق** kesre ile; ancak onu şöhretinden dolayı ihmal etti. Ve **المعشق**, **مقعد** gibi; **الأعشى** dedi ki:
  “Bende ne hastalık var ne de **معشق**; âşığın, sevgilisine hayranlığı (vardır).”
Veya o: sevginin aşırılığıdır. Ve **أبو العباس أحمد بن يحيى**’ya **الحب** ve **العشق** hakkında soruldu: “Hangisi daha övülendir?” dedi. O da dedi ki: **الحب**; çünkü **العشق**’ta aşırılık vardır; ve **العشق**, **الحب**’ın iffeti içinde de olur, fuhşunda da; veya o, onun ayıplarını idrak etmekten duyunun körlüğüdür; veya bazı suretleri güzel görmeye dair fikrini musallat kılmasıyla onu kendi nefsine getirdiği vesveseli bir hastalıktır. Şeyhimiz—Allah Teâlâ ona rahmet etsin—dedi ki: Reis **ابن سينا** **العشق** hakkında bir risale telif etti; onda manasını yaydı; ve dedi ki: O, insan nev’ine mahsus değildir; bilakis o, bütün موجودات içinde cereyan edicidir: felekîlerden, unsurîlerden, bitkilerden, madenlerden ve hayvanlardan; ve onun manası idrak edilmez ve ona muttali olunmaz; ve onun hakkında ifade etmek onu daha da gizli kılar; ve o, **الحسن** gibidir: idrak edilmez ve onun hakkında ifade etmek mümkün olmaz; ve şiirdeki vezin gibi ve bunun dışındaki şeyler gibi; bunlarda sahih zevklere ve düzgün tabiatlara havale edilir. **عشقه**; **علمه** gibi; işte bu doğrudur; ve bunun benzeri **الصحاح**’ta, **العباب**’da ve **اللسان**’dadır. Ve **المصباح**’ta onun **ضرب** gibi olduğu (vardır); ve o maruf değildir; bu sebeple ona itibar edilmez. Şeyhimiz ona işaret etti: **عشقا** kesre ile; ve **عشقا** da hareke ile, **الفراء**’dan. **رؤبة**, eşeği ve dişi eşekleri anarak dedi ki:
  “Onu **فرك** ile **عشق** arasına koymadı.”
**الجوهري** dedi ki: Ve **ابن السراج النمري**, **كتاب الحلى**’de dedi ki: Onu ancak zaruret sebebiyle harekeledi; ve kesre ile harekelemedi, **العين**’e uydurma olarak; sanki iki kesreyi bir araya getirmeyi kerih gördü; çünkü bu isimlerde azizdir. Ve **زهير بن أبي سلمى** dedi ki:
  “Kalktı, beni hüzünlendirmek için benli bir (yüzle) görünür;
  ve kaçınılmazdır ki **عشقا**’dan (dolayı) kim özlem duyar.”

O hâlde o, **عاشق**tır; **عشاق** kavminden; ve o (kadın) da **عاشق**tır. **الفراء** dedi ki: “Derler: kocası için **محب** kadın ve kocası için **عاشق** (kadın).” Ve **ابن فارس** dedi ki: Onu şu sözleri üzerine حمل ettiler: **رجل بادن** ve **امرأة بادن**. Ve denilebilir: **عاشقة**; **طالقة** gibi. Ve **العاشق**a **عاشق** adı verildi; çünkü hevanın şiddetinden solar; tıpkı **العشقة** kesilince solduğu gibi. Ve **تعشقه**: onu tekellüf etti; **الجوهري** nakletti. Ve **رجل عشيق**; **سكيت** gibi: onun çoğu, yani: **العشق**; **الجوهري**, **ابن السكيت**’ten nakletti. Ve **عشق به**; **فرح** gibi, **الشين** ve **السين** ile: yapıştı; bundan dolayı **الكلف**e **عاشق** denildi; hevasına yapışıp kalmasından dolayı. Ve **العشقة**, harekeli: yeşeren, sonra incelip sararan bir ağaçtır; **الزجاج**’dan. Ve (o) iddia etti ki **العاشق**ın ondan iştikakı (vardır); çoğulu: **عشق**. Ve **كراع** dedi ki: O, müvelledler yanında **اللبلاب**tır. Ve **ابن دريد** dedi ki: Bazı kimseler **العشقة**nın **اللبلابة** olduğunu zannettiler; dediler ki: Ve ondan **العاشق** ismi, solmasından dolayı iştikak edilmiştir; ve bu zayıf bir sözdür. Ve **الأساس**’ta: Ve **العشق**ın iştikakı **العشق**tandır; o da **اللبلاب**tır; çünkü ağaç üzerine dolanır ve ona yapışır. Ve **المعشوق**: her **محبوب**. Ve **بسر من رأى**’nın batı tarafında bir kasrın adıdır; onu **المعتمد على الله** bina etti. Ve ayrıca: Mısır’ın **مقياس**’ında bir yer adıdır; **ابن الفارض**’ın divanında onun zikri vardır; hâlbuki şimdi onun eseri silinmiştir. Ve **ابن الأعرابي** dedi ki: **العشق**, iki damme ile: reyhan fidanlarını ıslah edenler ve onları düzeltenlerdir. Ve onun üzerine istidrâk olunanlardandır: **تعشقه** “**عشقه**” manasında. Ve **العشق**, harekeli: **الأراك**tır. Ve **أبو عمرو** dedi ki: Devenin **ضبعتها** şiddetlendiği zaman ona denilir: “**هدمت**”, “**هوست**”, “**بلمت**”, “**تهالكت**” ve “**عشقت**”. Ve **ابن الأعرابي** dedi ki: **العشق**, iki damme ile, develerden: kendi **طروقة**suna yapışıp kalan ve başkasına özlem duymayan (devedir). Ve **العشيق**, **أمير** gibi: bazen fail manasında olur ve bazen mef’ul manasında olur. Ve **معشوقة برغوث**: Mısır’da iki köydür.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَشِقَ
1 عَشِقَ ذ , aor. عَشَقَ , (S, O, Msb, K, [accord. to the TA, said in the Msb to be like ضَرَبَ, but in my copy of the Msb it is correctly said to be of the class of تَعِبَ,]) inf. n. عِشْقٌ and عَشَقٌ, (S, O, K,) the latter mentioned by Fr, and said by Ibn-EsSarrلj to be thus by poetic license, and with two fet-hahs because two kesrehs are rare in nouns, (S, O,) or the former is a simple subst., and the latter is the inf. n., (Msb,) [and app. مَعْشَقٌ also,] He loved (another, S, O, K) excessively; (IF, S, O, Msb, K;) [or passionately; or with amorous desire; or, agreeably with explanations of عِشْقٌ below, admiringly; or with blindness to defects in the object of his love; or with a disease of the nature of melancholia;] and ↓ تعشّق as trans. is syn. with عَشِقَ as such. (TA.) [See also عَاشِقٌ.] ― -b2- And عَشِقَتْ said of a she-camel, She was, or became, vehemently desirous of the stallion. (AA, TA.) ― -b3- And عَشِقَ بِهِ He, or it, stuck to him, or it; (O, K;) as also عَسِقَ به. (O.)

عشّقهُ
2 عشّقهُ ذ is used in the present day as meaning He made him to be affected with عِشْق; but is probably post-classical.]

تعشّق
5 تعشّق ذ He affected عِشْق: (S, O, K: * [in the K, تعشّقهُ, in which the pronoun app. refers to العِشْق, is erroneously put for تعشّق:]) or he showed, or exhibited, عِشْق. (KL.) And He was, or became, عَاشِق. (KL.) -A2- See also 1.

عِشْقٌ
عِشْقٌ ذ (IF, S, O, Msb, K) [generally held to be an inf. n.] and ↓ مَعْشَقٌ [likewise app. an inf. n.] (O, K) Excessive love; (IF, S, O, Msb, K;) [or passionate love; or amorous desire:] or attackment to women: (IF, Msb:) or the lover's admiration (عَجَب [for عُجْبُ in the CK is a mistranscription for عَجَبُ]) of the beloved; and it may be in chasteness and in immorality; (K;) or عِشْقٌ may be in chasteness and حُبٌّ may be in immorality: (TA:) or blindness of the sense to the faults, or defects, of the beloved: or a disease of the nature of melancholia (مَرَضٌ وَسْوَاسِىٌّ), which one procures to himself by making his thought to exercise absolute power over the approval of certain forms: (K:) Th, being asked respecting الحُبّ and العِشْق, which of them is the more commendable, said, الحُبّ, because in العِشْق is excess: (TA:) [see also حُبٌّ:] Ibn-Seenà, [whom we commonly call Avicenna,] in a treatise on العِشْق, [regarding it as meaning natural propension,] says that it is not peculiar to the human species, but pervades all existing things of the celestial and the elemental and the vegetable and the mineral and the animal, and that its meaning is not perceived nor known, and is rendered more obscure by explanation thereof: (MF, TA:) it is said in the A that العِشْق is derived from العَشَقَةُ, which means the [plant commonly called] لَبْلَاب, because it twines upon trees, and cleaves to them. (TA.)

عَشَقٌ
عَشَقٌ ذ The لَبْلَاب [a species of dolichos, the dolichos lablab of Linn.]; one of which is called عَشَقَةٌ: IDrd says, the [common] people assert that the عَشَقَة is the لَبْلَابَة: (O:) accord. to Zj, (TA,) عَشَقَةٌ signifies a certain tree [or plant] that becomes green, and then becomes slender and yellow: (K, TA:) and عَشَقٌ is its pl. [or rather the coll. gen. n.]: (K:) and Kr says that with the postclassical authors it is the لَبْلَات. (TA.) ― -b2- Also The [tree called] أَرَاك. (TA.)

عُشُقٌ
عُشُقٌ ذ , with two dammehs, A camel that keeps to the female which he covers and which desires none but him. (IAar, TA.) -A2- And Men who trim, or dress, or put into a good or right state, the sets [so I render غُرُوس, as pl. accord. to general analogy of غَرْسٌ,] of sweet-smelling plants. (IAar, O, K.)

عَشِيقٌ
عَشِيقٌ ذ i. q. عَاشِقٌ, q. v. (TA.) ― -b2- عَشِيقُ العُلَى is a metaphorical expression like خَدِينُ العُلَى [meaning Excessive lover of eminence]. (TA in art. خدن.) -A2- Also i. q. ↓ مَعْشُوقٌ [Loved excessively, &c.]. (TA.)

عِشِّيقٌ
عِشِّيقٌ ذ Affected with much عِشْق; (ISk, S, O, K;) applied to a man. (ISk, S, O.)

عَشِيقٌ
عَشِيقٌ ذ Loving excessively; [or passionately;] &c.; (Msb, K;) [or an excessive, or a passionate, lover;] as also ↓ عَاشِقَةٌ: (TA:) the former applied to a man and to a woman, (Msb, K,) and عَاشِقَةٌ also is applied to a woman, (K:) they said اِمْرَأَةٌ عَاشِقٌ لِزَوْجِهَا [A woman excessively, or passionately, loving to her husband]; (Fr, S, O;) and sometimes they said عَاشِقَةٌ: (O:) pl. عُشَّاقٌ (TA) [and عُشَّقٌ, mentioned in the O as an epithet applied to eyes (عُيُون), by Ru-beh]: it is asserted that the عَاشِق is thus called from العَشَقَةُ meaning the لَبْلَابَة, because of his becoming dried up: (O, TA:) or from عَشِقَ بِهِ, because of his cleaving to the object of his love. (TA.) ― -b2- [Hence,] عَاشِقُ الأَبْكَارِ an appellation of The insect called حُرْقُوص [q. v.]; because of its entering into the فَرْج of the virgin girl. (IB, TA voce حرقوص.)

مَعْشَقٌ
مَعْشَقٌ ذ : see عِشْقٌ.

مَعْشُوقٌ
مَعْشُوقٌ ذ : see عَشِيقٌ.

##### Türkçe

**عَشِقَ**
1 **عَشِقَ** ذ, muzârîsi **عَشَقَ**, (S, O, Msb, K, [TA’ya göre Msb’de **ضَرَبَ** gibi olduğu söylenmiş; fakat Msb nüshamda doğru olarak **تَعِبَ** sınıfından olduğu söylenmiştir,]) mastarı **عِشْقٌ** ve **عَشَقٌ**dur, (S, O, K,) ikincisi Fr tarafından zikredilmiş ve İbn-EsSarrâj tarafından şiir zaruretiyle böyle olduğu, ve isimlerde iki kesrenin nadir olmasından dolayı iki fetha ile olduğu söylenmiştir, (S, O,) yahut birincisi basit bir isimdir, ikincisi ise mastardır, (Msb,) [ve görünüşe göre **مَعْشَقٌ** da,] O, (başkasını, S, O, K) aşırı derecede sevdi; (IF, S, O, Msb, K;) [yahut tutkulu olarak; yahut âşıkane arzu ile; yahut aşağıda **عِشْقٌ** için verilen açıklamalara uygun olarak hayranlıkla; yahut sevdiği şeydeki kusurlara karşı körlükle; yahut melankoli tabiatında bir hastalıkla;] ve ↓ **تعشّق** geçişli olarak, bu mânâda **عَشِقَ** ile eşanlamlıdır. (TA.) [Ayrıca **عَاشِقٌ**’a da bak.] ― -b2- Ve **عَشِقَتْ** dişi deve hakkında söylenir: Aygıra şiddetle arzuladı, yahut arzulamaya başladı. (AA, TA.) ― -b3- Ve **عَشِقَ بِهِ**: O, yahut o şey, ona, yahut ona (o şeye) yapıştı; (O, K;) **عَسِقَ به** da böyledir. (O.)

**عشّقهُ**
2 **عشّقهُ** ذ günümüzde “Onu **عِشْق** ile etkilenmiş kıldı” mânâsında kullanılır; fakat muhtemelen klasik sonrası dönemdendir.]

**تعشّق**
5 **تعشّق** ذ **عِشْق** gösterdi: (S, O, K: * [K’de **تعشّقهُ** vardır; bunda zamirin görünüşe göre **العِشْق**’a döndüğü, ve yanlışlıkla **تعشّق** yerine konulduğu:]) yahut **عِشْق**u gösterdi, yahut sergiledi. (KL.) Ve O, **عَاشِق** oldu, yahut olmaya başladı. (KL.) -A2- 1’e de bak.

**عِشْقٌ**
**عِشْقٌ** ذ (IF, S, O, Msb, K) [genellikle mastar olduğu kabul edilir] ve ↓ **مَعْشَقٌ** [aynı şekilde görünüşe göre mastar] (O, K) Aşırı sevgi; (IF, S, O, Msb, K;) [yahut tutkulu sevgi; yahut âşıkane arzu:] yahut kadınlara düşkünlük: (IF, Msb:) yahut âşığın sevgiliye hayranlığı (**عَجَب** [CK’de **عُجْبُ** yerine **عَجَبُ** için yanlış yazımdır]) ve bu, iffette de olabilir, ahlâksızlıkta da; (K;) yahut **عِشْقٌ** iffette olabilir ve **حُبٌّ** ahlâksızlıkta olabilir: (TA:) yahut sevgilinin ayıplarına, yahut kusurlarına, duyunun körlüğü: yahut melankoli tabiatında bir hastalık (**مَرَضٌ وَسْوَاسِىٌّ**); ki kişi bunu, düşüncesini belirli sûretlerin beğenisi üzerinde mutlak güç kullanmaya alıştırmak suretiyle kendisine edinir: (K:) Th’ye **الحُبّ** ile **العِشْق** hakkında sorulup hangisinin daha övgüye değer olduğu sorulunca, “**الحُبّ**” dedi; çünkü **العِشْق**’ta aşırılık vardır: (TA:) [ayrıca **حُبٌّ**’a da bak:] İbn-Sînâ, **العِشْق** üzerine bir risalede, [onu tabii meyil mânâsında görerek,] onun insan türüne mahsus olmadığını, bilâkis göksel ve unsursal ve bitkisel ve madensel ve hayvansal bütün mevcut şeylere yayıldığını, ve mânâsının idrak edilmediğini ve bilinmediğini, ve onun açıklanmasıyla daha da kapalı kılındığını söyler: (MF, TA:) A’da denilmiştir ki **العِشْق** **العَشَقَةُ**’dan türemiştir; bu da [genellikle] **لَبْلَاب** denilen bitki demektir; çünkü ağaçlara dolanır ve onlara yapışır. (TA.)

**عَشَقٌ**
**عَشَقٌ** ذ **لَبْلَاب** [bir dolichos türü, Linn.’in dolichos lablab’ı]; bunun bir tanesine **عَشَقَةٌ** denir: IDrd der ki, avam **عَشَقَة**’nın **لَبْلَابَة** olduğunu iddia eder: (O:) Zj’ye göre, (TA,) **عَشَقَةٌ** yeşeren, sonra ince ve sarı olan belirli bir ağaç [yahut bitki]yi ifade eder: (K, TA:) ve **عَشَقٌ** onun çoğuludur [yahut daha doğrusu cins-isimdir]: (K:) ve Kr der ki klasik sonrası müelliflerde o, **لَبْلَات**tır. (TA.) ― -b2- Ayrıca [ağaç olarak] **أَرَاك**. (TA.)

**عُشُقٌ**
**عُشُقٌ** ذ, iki damme ile, Örttüğü dişiye yapışıp kalan ve ondan başkasını istemeyen deve. (IAar, TA.) -A2- Ve güzel kokulu bitkilerin dikimlerini (böyle tercüme ederim **غُرُوس**’u; **غَرْسٌ**’un genel kıyasa göre çoğulu olarak) budayan, yahut düzelten, yahut iyi yahut doğru bir hâle koyan erkekler. (IAar, O, K.)

**عَشِيقٌ**
**عَشِيقٌ** ذ **عَاشِقٌ** ile aynı mânâdadır; bkz. (TA.) ― -b2- **عَشِيقُ العُلَى** mecazî bir ifadedir; **خَدِينُ العُلَى** gibidir [mânâsı: yüceliğin aşırı âşığı]. (TA, **خدن** maddesinde.) -A2- Ayrıca ↓ **مَعْشُوقٌ** ile aynı mânâdadır [aşırı sevilen, vb.]. (TA.)

**عِشِّيقٌ**
**عِشِّيقٌ** ذ Çok **عِشْق** ile etkilenmiş; (ISk, S, O, K;) bir erkeğe uygulanır. (ISk, S, O.)

**عَشِيقٌ**
**عَشِيقٌ** ذ Aşırı seven; [yahut tutkulu olarak seven;] vb.; (Msb, K;) [yahut aşırı, yahut tutkulu bir âşık;] ↓ **عَاشِقَةٌ** da böyledir: (TA:) birincisi erkeğe de kadına da uygulanır, (Msb, K,) ve **عَاشِقَةٌ** da kadına uygulanır, (K:) “**اِمْرَأَةٌ عَاشِقٌ لِزَوْجِهَا**” dediler [kocasını aşırı, yahut tutkulu olarak seven bir kadın]; (Fr, S, O;) ve bazen **عَاشِقَةٌ** dediler: (O:) çoğulu **عُشَّاقٌ**dur (TA) [ve **عُشَّقٌ**; O’da Ru-beh tarafından gözlere (**عُيُون**) sıfat olarak uygulanan bir niteleme olarak zikredilmiştir]: **عَاشِق**’in, **لَبْلَابَة** mânâsındaki **العَشَقَةُ**’dan böyle adlandırıldığı iddia edilir; çünkü onun kuruyup kalması sebebiyledir: (O, TA:) yahut **عَشِقَ بِهِ**’den; çünkü sevdiği şeye yapışması sebebiyledir. (TA.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَاشِقُ الأَبْكَارِ**, **حُرْقُوص** denilen böceğin bir adıdır [bkz.]; çünkü bakire kızın **فَرْج**’ine girer. (IB, TA, **حرقوص** maddesinde.)

**مَعْشَقٌ**
**مَعْشَقٌ** ذ: **عِشْقٌ**’a bak.

**مَعْشُوقٌ**
**مَعْشُوقٌ** ذ: **عَشِيقٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%82/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَشِقَ
عَشِقَ A ( n. ac. عِشْق 2 ,  عَشَق 4 ,  مَعْشَق 17 ),
a.  Loved passionately, was infatuated by, enamoured of.

b.  [ Bi ], Was attached to, fond of; stuck to.

c.  [ pass. ] [ coll. ], Was fitted in.

تَعَشَّقَ
تَعَشَّقَ V ,
a.  Loved, fell in love with; showed love to.

b.  see I (c) .

تَعَاْشَقَ
تَعَاْشَقَ VI ,
a.  Loved each other.

عِشْق
عِشْق 2 ,
a.  Love, passion; amorousness; desire.

عَاْشِق
عَاْشِق 21 , ( pl. عُشَّاْق 29 ,  عَوَاْشِقُ 41 &  reg. ),
a.  In love, enamoured; love-sick; lover.

عَاْشِقَة
عَاْشِقَة 21t , ( pl. عَوَاْشِقُ 41 ),
a.  Fem. of عَاْشِق 21 .

عَشِيْق
عَشِيْق 25 ,
a.  see 21 .

b.  Loved, beloved. - عَشَّاْق 28 ,  عِشِّيْق 30 , Enamoured; amorous; lover.

عَشڤقَ
N. P. عَشڤقَ I ,
a.  see 25 (b) .

##### Türkçe

عَشِقَ
عَشِقَ A ( i. ac. **عِشْق** 2 ,  **عَشَق** 4 ,  **مَعْشَق** 17 ),
a.  Tutkuyla sevdi, vuruldu, âşık oldu.

b.  [ Bi ], Bağlandı, düşkün oldu; yapıştı.

c.  [ pass. ] [ coll. ], Yerine uyduruldu.

تَعَشَّقَ
تَعَشَّقَ V ,
a.  Sevdi, âşık oldu; sevgi gösterdi.

b.  I (c)’ye bak.

تَعَاْشَقَ
تَعَاْشَقَ VI ,
a.  Birbirlerini sevdiler.

عِشْق
عِشْق 2 ,
a.  Sevgi, tutku; âşıklık; arzu.

عَاْشِق
عَاْشِق 21 , ( pl. **عُشَّاْق** 29 ,  **عَوَاْشِقُ** 41 &  reg. ),
a.  Âşık, vurulmuş; aşk hastası; sevgili.

عَاْشِقَة
عَاْشِقَة 21t , ( pl. **عَوَاْشِقُ** 41 ),
a.  **عَاْشِق** 21’in müennesi.

عَشِيْق
عَشِيْق 25 ,
a.  21’e bak.

b.  Sevilen, sevgili. - **عَشَّاْق** 28 ,  **عِشِّيْق** 30 , Vurulmuş; âşıkça; âşık.

عَشڤقَ
N. P. **عَشڤقَ** I ,
a.  25 (b)’ye bak.
