# عشو (ع-ش-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Akşam yemeği demektir

- Harfler: ع - ش - و
- Kur'an'da: 14 geçiş · 14 ayet · 7 sîga
- 8 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِالْعَشِيِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%90%D9%91.md) | بِالْفَعِيلِ | Akşam | 4 | 4 | [3:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/3:41.md) |
| [وَعَشِيًّا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%8B%D9%91%D8%A7.md) | وَفَعِيلًا | Ve akşam | 4 | 4 | [19:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/19:11.md) |
| [وَالْعَشِيِّ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%90%D9%91.md) | وَالْفَعِيلِ | Ve akşam | 2 | 2 | [6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/6:52.md) |
| [الْعِشَاءِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%90%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%90.md) | الْفِعَالِ | Yatsı | 1 | 1 | [24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/24:58.md) |
| [عَشِيَّةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B4%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D8%A9%D9%8B.md) | فَعِيلَةً | Akşam vakti | 1 | 1 | [79:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/79:46.md) |
| [عِشَاءً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D8%B9%D9%90%D8%B4%D9%8E%D8%A7%D8%A1%D9%8B.md) | فِعَالًا | Yatsı | 1 | 1 | [12:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/12:16.md) |
| [يَعْشُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B4%D9%8F.md) | يَفْعُلْ | Yüz çevirir | 1 | 1 | [43:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/43:36.md) |

## Mücavir kökler — 92 mücavir (117 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [بكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D8%B1.md) — 4 ortak ayet · G² 35 · Bekr genç deve demektir
2. [غدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%AF%D9%88.md) — 3 ortak ayet · G² 22 · Ğida, Sabah yemeği, kahvaltı demektir
3. [سبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 18 · Sebhe, omuzlara atılan, esen rüzgarda kanatlar gibi açılan…
4. [رمز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Remiz işaret için kullanılan sopa veya bez parçası demektir
5. [صفن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 12 · Safkan atlar
6. [ثلث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%84%D8%AB.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · Sülle çokluk demektir
7. [حين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · İna (Elif) sütün sağıldığı kap demektir
8. [ضحو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%AD%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kuşluk vakti
9. [قيض](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%8A%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kırılmış yumurta kabuğudur
10. [جود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Cûdi
11. [عور](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ölçmek için kullanılan boş kaptır
12. [طرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D8%B1%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Kısa mızraktır
13. [ظهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%87%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Arka demektir
14. [حمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Hamd: Cümle kapısı demektir
15. [وجه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AC%D9%87.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Yüz demektir
16. [عرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B6.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Ön dişler demektir
17. [بكي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%83%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Bekyu damla damla yağan yağmur demektir
18. [فرط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fert (tı) Topluluktan ayrılan kişidir
19. [لغو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%BA%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Reğev, köpüktür
20. [صبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Granit taş demektir
21. [حرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Harbe mızrak ucu demektir
22. [ذكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%83%D8%B1.md) — 3 ortak ayet · G² 5 · Zikr : Yay görevi gören ağaç dal parçasıdır
23. [رود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 5 · “Raid”, bir şeyi çevirmek için kullanılan koldur
24. [شرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Güneşin doğduğu yerdir
25. [حلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Halim meme ucu demektir
26. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Fecr Yarık demektir
27. [ثوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sevb dış elbise demektir
28. [وضع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B6%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Koyar
29. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Beraber
30. [لبث](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%A8%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kaldınız
31. [جنح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kanat demektir
32. [مرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ağaç liflerinden bükülerek yapılmış iptir
33. [قرن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B1%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Kevarir” kristal, “karun” mücevherci demektir
34. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
35. [سخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahr kayalık sahadır
36. [طوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Çeper demektir
37. [غفل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%81%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ğufl, “Ğefer” örtü demektir
38. [ذنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Zenb : Kuyruk demektir
39. [هوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Onların hevesleri
40. [جبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dağ anlamındadır
41. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 3 ortak ayet · G² 3 · “Yemm” durgun akan su demektir
42. [زين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B2%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ziynet : Süslemek için kullanılan çöplere, tüylere benzeyen…
43. [سوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · “Sığa(sad)” kalıba dökülmüş şeydir
44. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ayn göz, “evya” göze demektir
45. [يمن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%85%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sağ yandır
46. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Firavun
47. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
48. [كلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kelime
49. [بلغ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%84%D8%BA.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · İş ayakkabısı
50. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 4 ortak ayet · G² 2 · Ribve, tümsek demektir
51. [شطن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Şetan, kuyudan su çekilen uzun iptir
52. [ليس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%8A%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu kelime “late”den dönüşmüştür
53. [بعض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bu’sus kalça kemiği, buud kalça, türkçedeki but buradan…
54. [أذن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B0%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Kulak demektir
55. [صلو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%84%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Namaz
56. [عدو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AF%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Mu’ted, “adeve”den iftial babından gelmektedir
57. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Sicim bağıdır
58. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
59. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Bab kapı demektir
60. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Üzüm demektir

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D9%88/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عشو |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | İlletli (nakıs) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md), [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md), [غمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Gün ışığının çekilmesiyle başlayan alacakaranlık ve buna bağlı görme zafiyeti |
| Çekirdek Özet 2 | Gündüzün sonundaki ibadet ve idrak vakti ile hakikate karşı gözü karartma hali |
| Çekirdek Özet 3 | Algı zayıflığının zihni loşluğa ve dış manipülasyonlara açık bir körleşmeye dönüşmesi |
| Kritik Hata Riski | Kökün Kur'an'daki ahlaki ve zihni körleşme boyutunu göz ardı edip yalnızca takvimsel bir vakit sayılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عش | Kuşatma, iç içe geçme, loşluk ve bir araya toplanma; nitekim [عشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B4.md) kökünde yuvalanma ve toplanma, [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) kökünde ise topluluk ve kaynaşma anlamı esastır | و | Çekirdekteki örtünme ve toplanma hareketini gün ışığının çekilmesine, görme zafiyetine ve alacakaranlıkta yön arayışına doğru özelleştirir |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Algılama, basiret ve dış dünyayı idrak etme kabiliyeti |
| ش | Diş; ısırma, parçalama, keskinlik | Ayrıştırma, netleştirme veya algı bütünlüğünün bozulması |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | Bir duruma bağlanma, sürecin birbirine eklenerek sürmesi |
| عشو | Görme organının keskinliğini yitirerek ışık ile karanlık arasındaki belirsizliğe bağlanması | Gözün net seçememesi, alacakaranlıkta idrakin zayıflaması ve eşyanın ayırt edici vasıflarını yitirmesi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Gün batımından sonraki alacakaranlık, develerde gece veya loşlukta görülen görme zayıflığı ve gece karanlığında parlayan bir ateşe doğru yönelme |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Hutey'e beytinde bir ateşin ışığına yönelen kimse anlamında kullanılmıştır: متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره / تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ |
| Erken Arapça kullanım | Geceleyin önünü görmeden gelişigüzel adım atan kör veya zayıf gözlü deve için kullanılan ve basiretsizce iş yapmayı niteleyen darbımesel: خبط عشواء |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, Asāsü’l-Belāġa.

### Sami etimolojik katman

Arapça عشو kökü, Güney Sami dil havzasında gün batımı, akşam karanlığı ve akşam vaktiyle bağlantılı ortak bir semantik tabana dayanır. İbranicede akşam karanlığı için daha çok *ʿerev* kökü tercih edilirken, Ge’ez (Etiyopya) dilinde *ʿašāy* kelimesi akşam vaktini ve akşam yemeğini karşılar. Doğu ve Batı Sami hatlarında ışığın zayıflaması, gölgenin uzaması ve görme eşiğinin düşmesi anlamları fonetik varyantlarla yer alır. Kökün Arapçadaki özgün gelişimi, yalnızca günün belirli bir astronomik anını değil, ışığın tedrici kaybı sonucu oluşan optik bulanıklığı ve insanın hakikat karşısında bilerek ya da fizyolojik olarak görmezden gelme tutumunu tek bir kavramsal çatıda birleştirmesidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT, Lane’s Lexicon, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques).

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Alacakaranlık, gece körlüğü ve akşam yemeği | Işığın azalması fiziksel görme kaybına, oradan zihni ve ahlaki basiret kapalılığına aktarılmıştır | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | Ge'ez dilinde akşam vakti ve öğünü | Güney Sami dillerinde günün kararması ve akşam öğünü ile doğrudan ortak kökene işaret eder | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin ses denkliği gösteren Afro-Asyatik dış bağlantı tespit edilmedi | Veri bulunamadı |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, Wolf Leslau (Comparative Dictionary of Ge'ez).

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عشو | Anlamlı | Alacakaranlık ve görme zayıflığı | Günün batışıyla başlayan loşluk ve gözün netliğini kaybetmesi | Hedef köktür, Kur’an’da geçer |
| [عوش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B4.md) | Anlamlı | Yaşam sürme ve maişet | [عيش](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D8%B4.md) köküyle varyantlı olup hayatiyetini devam ettirme çabasıdır | Kur’an’da geçmez |
| [شعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B9%D9%88.md) | Anlamlı | Dağılma ve yayılma | Yangının, baskının veya atların etrafa hızla yayılıp dağılması | Kur’an’da geçmez, toplanmanın zıddı yönde hareket bildirir |
| [شوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Karışıklık ve dağınıklık | Saçların veya eşyanın birbirine karışarak intizamını kaybetmesi | Kur’an’da geçmez, belirsizlik unsuruyla bağ taşır |
| وعش | Anlamlı | Zorlu ve engebeli zemin | Üzerinde yürümesi güç, ayağı kaydıran çorak ve pürüzlü arazi | Kur’an’da geçmez, belirsizlikte yürüme motifiyle akrabadır |
| [وشع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B4%D8%B9.md) | Anlamlı | Tırmanma ve sarılma | Bir tepeye çıkma veya ipliği yumak haline getirip sarma | Kur’an’da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عشو | Merkez | Alacakaranlık ve görme kaybı | Işığın azalması sebebiyle seçememe ve bilerek göz kapama | Akşam vakti, loşluk ve hakikate karşı gözü karartma |
| [غسق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D8%B3%D9%82.md) | Komşu | Gecenin koyulaşması | Işığın azalması evresini aşıp karanlığın bütünüyle çökmesi | Gecenin koyulaşması ve siyahlığın yerleşmesi |
| [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) | Komşu | Mutlak karanlık | Işığın tamamen kaybolması ve adaletsizlik | Aydınlığın yokluğu ve şeyin zıddına konması |
| [غمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D8%B1.md) | Komşu | Kuşatıcı örtü | Bilinci tamamen örten cehalet veya su dalgası | Farkındalığın bütünüyle kapanarak boğulması |
| [صبح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%AD.md) | Zıt | Şafağın sökmesi | Karanlığın yarılarak aydınlığın zuhur etmesi | Netleşme, berraklaşma ve sabah vaktinin gelişi |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عشو | Alacakaranlık ve görme zayıflığı | Işığın azalmasıyla oluşan vakti ve idrak kapalılığını kapsar | Kesin |
| Latince | Crepusculum, hemeralopia | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Vakti ve görme kusurunu verir; manevi göz yumma anlamını içermez | Güçlü |
| İngilizce | Dusk, twilight, turn a blind eye | Alacakaranlık ve görmezden gelmek | İki kelime loşluk vaktini, deyim ise kasıtlı basiret kapalılığını karşılar | Güçlü |
| Almanca | Dämmerung, Nachtblindheit | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Gün batımı evresini ve optik kusuru karşılar, iradi yüz çevirmeyi dışarıda bırakır | Güçlü |
| Fransızca | Crépuscule, nyctalopie | Alacakaranlık ve gece körlüğü | Fiziksel zaman ve optik zafiyet eşleşir; kalbi körleşme tam verilmez | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary, Grimm Wörterbuch, Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| بِالْعَشِيِّ / وَعَشِيًّا / وَالْعَشِيِّ / عَشِيَّةً | Günün son vakti, akşam | Sabahın zıddı olarak zikir, tesbih, ibadet ve varoluş muhasebesi bağlamında; Âl-i İmrân [3:41](https://lisan.digital/tr/ayet/3:41.md), Meryem [19:11](https://lisan.digital/tr/ayet/19:11.md), Sâd [38:18](https://lisan.digital/tr/ayet/38:18.md), Nâziât [79:46](https://lisan.digital/tr/ayet/79:46.md) |
| الْعِشَاءِ / عِشَاءً | Yatsı vakti, gecenin ilk koyu karanlığı | Toplumsal hayatın mahremiyet sınırları ve hileli dönüş zamanı bağlamında; Yûsuf [12:16](https://lisan.digital/tr/ayet/12:16.md), Nûr [24:58](https://lisan.digital/tr/ayet/24:58.md) |
| يَعْشُ | Hakikati bilerek görmezden gelmek, zihni alacakaranlığa terk etmek | Vahye karşı basiretini körelten kimseye şeytanın yoldaş kılınması bağlamında; Zuhruf [43:36](https://lisan.digital/tr/ayet/43:36.md) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zuhruf [43:36](https://lisan.digital/tr/ayet/43:36.md) ayetinde vahiyden yüz çevirme | İnsanın iradi körleşmesinin ceza olarak şeytani bir musallat oluşla sonuçlanması | İdrakin kasten kapatılması ve basiret kaybı |
| Fıkıh | Yatsı namazı ve istizân (izin isteme) hükümleri | Şafağın kaybolmasıyla başlayan ibadet vakti ve odalara giriş izni gereken mahremiyet saati | Zaman diliminin ibadet ve hukuk sınırını belirlemesi |
| Tefsir | Sabah ve akşam zikirleri | Günün iki ucundaki ibadetin insan bilincini diri tutması | Varoluşsal tefekkür ve kulluk sürekliliği |
| Hadis | Bilgisiz fetva ve basiretsiz eylemler | İlimsiz hüküm verenlerin önünü görmeyen deveye (habtu aşvâ) benzetilmesi | Körü körüne hareket etmekten sakındırma |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık muhasebesi ve bilinç tercihi | İdrak eşiği | Zikirle aydınlanma ya da körleşme | Günün bitiminde kulun ya tesbihe sığınması ya da zihnini karanlığa terk etmesi | Kesin |
| İlmi | Yetersiz veriyle hüküm verme | Epistemik kör nokta | İncelemeden hüküm vermeyi engelleme | Delilsiz ve bulanık zeminde öngörüsüz adımlar atmaktan kaçınma gerekliliği | Güçlü |
| Siyasi | Toplumsal basiretin yönlendirilmesi | Kamuoyu körleşmesi | Bilinçli cehaletin denetimi | Hakikate gözünü yuman kitlelerin yıkıcı rehberlerin peşine takılması | Muhtemel |
| İktisadi | Gün sonu maişet ve tüketim dengesi | Kapanış muhasebesi | Rızık güvenliğini sağlama | Gün ışığının bitişiyle üretimden tüketime geçişin israftan korunması | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Sinyal zayıflaması ve gürültü eşiği | Işık akısının azalmasıyla dedektörün ayırt etme gücünü yitirmesi ve bilginin entropiye yenik düşmesi | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Bilişsel kaçınma (cognitive avoidance) | Kişinin yüzleşmek istemediği nesnel veriye göz yumarak zihnini yanılsamalara açık hale getirmesi | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün yalnızca 'akşam vakti' veya 'akşam yemeği' gibi nötr bir takvimsel veya biyolojik ana indirgenmesi |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kökün ışığın çekilmesiyle oluşan loşluğu, insanın hakikate karşı gözünü bilerek kısmasını ve bunun doğurduğu ontolojik savrulmayı içermesi |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Zuhruf [43:36](https://lisan.digital/tr/ayet/43:36.md) ayetindeki zihni tercihi sıradan bir gaflet sanmak ve akşam ibadetlerinin insanı koruduğu idrak kalkanını fark edememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Fiziksel alacakaranlık ile zihni körleşme arasındaki bağı kurarak insanın hakikat ışığını kasten söndürmesinin vahim sonuçlarını açıkladığı için |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Sabah-akşam ibadet ve tesbihini emreden ayetlerde ve hakikatten göz yumarak sapanların akıbetini bildiren uyarılarda |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Sapmanın salt bilgi yetersizliğinden değil, insanın hakikati bilerek görmezden gelmesinden kaynaklanan ahlaki bir körleşme olduğunu gösterir |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Gün batımında ışığın zayıflaması, eşyanın silikleşmesi ve gözün seçme kabiliyetini yitirmesi.
- Soyut anlam: Zihnin hakikat nuruna karşı kendini kapatarak bilerek alacakaranlığı seçmesi ve basiretini köreltmesi.
- Sistematik karşılık: Aydınlatıcı bilginin kasten reddedilmesiyle idrak sisteminin çökmesi ve dış manipülatif güçlere açık hale gelinmesi.
- LaTeX modeli: $$ \lim_{L \to 0} V = 0 \implies D = 1 $$
- LaTeX açıklaması: Modelde $L$ gelen ışık veya vahiy akısını, $V$ basiret ve görme fonksiyonunu, $D$ ise saptırıcı etkiye açık olma derecesini temsil eder. Işık akısı sıfırlandığında basiret sıfıra iner ve saptırılabilirlik durumu mutlaklaşır.

## Geçtiği ayetler (14 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B4%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Ali İmran 3:41](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/3:41.md) — بِالْعَشِيِّ

قَالَ رَبِّ اجْعَلْ لِي آيَةً قَالَ آيَتُكَ أَلَّا تُكَلِّمَ النَّاسَ ثَلَاثَةَ أَيَّامٍ إِلَّا رَمْزًا وَاذْكُرْ رَبَّكَ كَثِيرًا وَسَبِّحْ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

Meal (IK): Rabbım, bana bir alamet ver, dedi. Alametin, işaretten başka şekillerle insanlarla konuşmamandır. Bununla beraber Rabbını çok an ve akşam sabah tesbih et.

### [En'am 6:52](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/6:52.md) — وَالْعَشِيِّ

وَلَا تَطْرُدِ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ مَا عَلَيْكَ مِنْ حِسَابِهِمْ مِنْ شَيْءٍ وَمَا مِنْ حِسَابِكَ عَلَيْهِمْ مِنْ شَيْءٍ فَتَطْرُدَهُمْ فَتَكُونَ مِنَ الظَّالِمِينَ

Meal (IK): Sabah, akşam Rabblarına, rızasını dileyerek dua edenleri kovma. Onların hesabından sana bir şey yoktur, senin hesabından onlara bir şey yoktur ki onları kovasın da zalimlerden olasın.

### [Yusuf 12:16](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/12:16.md) — عِشَاءً

وَجَاءُوا أَبَاهُمْ عِشَاءً يَبْكُونَ

Meal (IK): Akşam üstü ağlaya ağlaya babalarına geldiler.

### [Kehf 18:28](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/18:28.md) — وَالْعَشِيِّ

وَاصْبِرْ نَفْسَكَ مَعَ الَّذِينَ يَدْعُونَ رَبَّهُمْ بِالْغَدَاةِ وَالْعَشِيِّ يُرِيدُونَ وَجْهَهُ وَلَا تَعْدُ عَيْنَاكَ عَنْهُمْ تُرِيدُ زِينَةَ الْحَيَاةِ الدُّنْيَا وَلَا تُطِعْ مَنْ أَغْفَلْنَا قَلْبَهُ عَنْ ذِكْرِنَا وَاتَّبَعَ هَوَاهُ وَكَانَ أَمْرُهُ فُرُطًا

Meal (IK): Sabah akşam Rabblarının rızasını dileyerek O’na yalvaranlarla beraber, sen de sabret. Dünya hayatının güzelliklerini isteyerek gözlerini onlardan ayırma. Bizi anmasını unutturduğumuz, heva ve hevesine uymuş, haddi aşmış kimselere itaat etme.

### [Meryem 19:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/19:11.md) — وَعَشِيًّا

فَخَرَجَ عَلَى قَوْمِهِ مِنَ الْمِحْرَابِ فَأَوْحَى إِلَيْهِمْ أَنْ سَبِّحُوا بُكْرَةً وَعَشِيًّا

Meal (IK): Bunun üzerine ma’bedden çıkıp kavmine: Sabah akşam Allah’ı tesbih edin, diye işaret etti.

### [Meryem 19:62](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/19:62.md) — وَعَشِيًّا

لَا يَسْمَعُونَ فِيهَا لَغْوًا إِلَّا سَلَامًا وَلَهُمْ رِزْقُهُمْ فِيهَا بُكْرَةً وَعَشِيًّا

Meal (IK): Orada boş sözler değil, sadece selam sözü işitirler ve sabah-akşam rızıklarını hazır bulurlar.

### [Nur 24:58](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/24:58.md) — الْعِشَاءِ

يَاأَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا لِيَسْتَأْذِنْكُمُ الَّذِينَ مَلَكَتْ أَيْمَانُكُمْ وَالَّذِينَ لَمْ يَبْلُغُوا الْحُلُمَ مِنْكُمْ ثَلَاثَ مَرَّاتٍ مِنْ قَبْلِ صَلَاةِ الْفَجْرِ وَحِينَ تَضَعُونَ ثِيَابَكُمْ مِنَ الظَّهِيرَةِ وَمِنْ بَعْدِ صَلَاةِ الْعِشَاءِ ثَلَاثُ عَوْرَاتٍ لَكُمْ لَيْسَ عَلَيْكُمْ وَلَا عَلَيْهِمْ جُنَاحٌ بَعْدَهُنَّ طَوَّافُونَ عَلَيْكُمْ بَعْضُكُمْ عَلَى بَعْضٍ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ وَاللَّهُ عَلِيمٌ حَكِيمٌ

Meal (IK): Ey iman edenler; ellerinizin altında olan köle ve cariyeler ve sizden henüz erginlik çağına gelmemiş olanlar; sabah namazından önce, öğle sıcağında soyunduğunuz zaman ve yatsı namazından sonra, yanınıza girecekleri vakit üç defa izin istesinler. Bunlar sizin üç mahrem vaktinizdir. Bu vakitlerin dışında birbirinizin yanına girip çıkmakta size de, onlara da bir sorumluluk yoktur. Allah; size ayetlerini böylece açıklar. Ve Allah; Alim’dir, Hakim’dir.

### [Rum 30:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/30:18.md) — وَعَشِيًّا

وَلَهُ الْحَمْدُ فِي السَّمَوَاتِ وَالْأَرْضِ وَعَشِيًّا وَحِينَ تُظْهِرُونَ

Meal (IK): Ve hamd, O’nadır. Göklerde de, yerde de, günün sonunda da, öğleye erdiğiniz vakitte de.

### [Sad 38:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/38:18.md) — بِالْعَشِيِّ

إِنَّا سَخَّرْنَا الْجِبَالَ مَعَهُ يُسَبِّحْنَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِشْرَاقِ

Meal (IK): Biz, gerçekten dağları onun buyruğuna vermiştik. Sabah ve akşam tesbih ederlerdi.

### [Sad 38:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/38:31.md) — بِالْعَشِيِّ

إِذْ عُرِضَ عَلَيْهِ بِالْعَشِيِّ الصَّافِنَاتُ الْجِيَادُ

Meal (IK): Hani ona bir akşam, çalımlı ve cins koşu atları sunulmuştu.

### [Mü'min 40:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/40:46.md) — وَعَشِيًّا

النَّارُ يُعْرَضُونَ عَلَيْهَا غُدُوًّا وَعَشِيًّا وَيَوْمَ تَقُومُ السَّاعَةُ أَدْخِلُوا آلَ فِرْعَوْنَ أَشَدَّ الْعَذَابِ

Meal (IK): Sabah akşam ateşe sunulurlar. Kıyamet koptuğu gün; Firavun’un adamlarını azabın en şiddetlisine sokun, denir.

### [Mü'min 40:55](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/40:55.md) — بِالْعَشِيِّ

فَاصْبِرْ إِنَّ وَعْدَ اللَّهِ حَقٌّ وَاسْتَغْفِرْ لِذَنْبِكَ وَسَبِّحْ بِحَمْدِ رَبِّكَ بِالْعَشِيِّ وَالْإِبْكَارِ

Meal (IK): Şimdi sen; sabret, Allah’ın vaadi mutlaka haktır. Günahının yarlığanmasını dile, sabah akşam Rabbını hamd ile tesbih et.

### [Zuhruf 43:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/43:36.md) — يَعْشُ

وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمَنِ نُقَيِّضْ لَهُ شَيْطَانًا فَهُوَ لَهُ قَرِينٌ

Meal (IK): Kim, Rahman’ın zikrinigörmezlikten gelirse; Biz, ona şeytanı musallat ederiz.

### [Naziat 79:46](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/ayet/79:46.md) — عَشِيَّةً

كَأَنَّهُمْ يَوْمَ يَرَوْنَهَا لَمْ يَلْبَثُوا إِلَّا عَشِيَّةً أَوْ ضُحَاهَا

Meal (IK): Ve onlar onu gördükleri gün; sadece bir akşam veya bir kuşluk vakti kalmış gibi olurlar.

## Sözlükler (8)

### ★ Akevler Sözlüğü

Akşam yemeği demektir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والشّين وواي معهما
ع ش و، ع ش ي، ع ي ش، ش ع و، ش و ع، ش ي ع، و ش ع مستعملات
عشو، عشي:
العَشْوُ: إيتانُك ناراً ترجو عندها خيراً وهدىً. عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّا. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه		تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ
والعاشيةُ: كلُّ شيءٍ يعشو إلى ضوء نارٍ بالليل كالفَراشِ وغيره، وكذلك الإبل والعواشي، قال:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها		بضربِ قتيلٍ وَسْطَها يَتَسَيَّفُ
وأوطأته عَشْوَة وعِشْوَةُ وعُشْوَةً ثلاث لغات، وذلك في معنى أن تحملَه على أن يركب أمراً على غير بيانٍ. تقول: ركب فلانٌ عشوة من الأمر، وأوطأني فلان عَشْوةً، أي: حملني على أمرٍ غير رشيدٍ، ولقيته في عَشْوةِ العَتَمَة وعَشْوةِ السَّحَر. وأصله من عشواء اللّيل، والعشواء بمنزلة الظّلماء، وعَشْواء اللّيل ظُلْمَتُهُ.
والعِشاءُ: أوّلُ ظلام اللّيلِ، وعشّيتُ الإبل فتعشّت إذا رعيتُها اللّيلِ كلَّه. وقولهم: عَشِّ ولا تغترّ، أي: عشِّ إبلَكَ ههنا، ولا تطلبْ أفضل منه فلعلّك تغترّ.
ويقال: العواشي: الإبل والغنم تُرعَى باللّيل.
العشيّ؛ آخر النّهار، فإذا قلت: عَشِيّة فهي ليومٍ واحد، تقول لقيتُه عشيّةَ يوم كذا، وعشيّةً من العَشِيّاتِ، وإذا صغّروا العشيّ قالوا: عُشَيشِيان، وذلك عند الشَّفَى وهو آخر ساعة من النّهار عند مُغَيْرِبان الشّمس.
ويجوز في تصغير عَشيّة: عُشَيَّة، وعُشَيشِيَة.
والعَشاءُ ممدود مهموز: الأكلُ في وقت العشيّ. والعِشاءُ عند العامّة بعد غروب الشّمس من لدُنْ ذلك إلى أن يولّي صدر اللّيل، وبعض يقول: إلى طلوع الفجر، ويحتجّ بما ألغز الشّاعرُ فيه:
غدونا غدوة سَحَراً بـلـيلٍ		عشاء بعدما انتصف النهار
والعَشَى - مقصوراً - مصدر الأعشَى، والمرأة عَشْواءُ، ورجال عُشْوٌ، والأعشى هو الذي لا يبصر باللّيل وهو بالنّهار بصير، وقد يكون الذي ساء بَصَرُه من غير عمىً، وهو عَرَض حادثٌ ربّما ذهب. وتقول: هما يَعْشَيانِ، وهم يَعْشَوْن، والنّساء يَعْشَيْنَ، والقياس الواو، وتعاشَى تعاشياً مثله، لأنّ كلّ واوٍ من الفعل إذا طالت الكلمة فإنّها تقلب ياءً.
وناقةٌ عَشْواءُ لا تُبصِرُ ما أمامَها فَتَخْبِطُ كلَّ شيءٍ بيدها، أو تقعُ في بئرٍ أو وهْدةٍ، لأنّها لا تَتَعاهدُ موضعَ أخْفافِها. قال زهير:
رأيتُ المنايا خبطَ عشواءَ من تُصِبْ		تُمِتْهُ ومَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَـيَهْـرَمِ
وتقول: إنّهم لفي عَشْواء من أمرهم، أو في عمياء.
وتعاشَى الرّجلُ في الأمر، أي: تجاهل. قال:
تَعُدُ التّعاشِيَ في دينها		هدىً لا تقبّل قُربانها
عيش:
العيشُ: الحياةُ. والمعيشة: الّتي يعيش بها الإنسان من المطعم والمشرب، والعِيشة: ضربٌ من العيش، مثل: الجِلْسة، والمِشْية، وكلّ شيء يعاشُ به أو فيه فهو معاش؛ النّهار معاش، والأرض معاش للخلق يلتمسون فيها معايشهم. والعِيش في الشعر بطرح الهاء: العيشة. قال:
إذا أمّ عِيشٍ ما تَـحُـلُّ إزارَهـا		من الكَيْس فيها سَوْرَةٌ وهي قاعد
بنو عيش: قبيلة، وإنّهم بنو عائشة، كما قال:
عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا
وقال آخر:
يا أمّنا عائش لا تراعي
كلّ بنيك بطل شجاعِ
خَفَضَ العَيْنَ بشُفعةِ الكافِ المكسورة.
شعو:
الشَّعْواءُ: الغارة الفاشية. وأشعى القومُ الغارة إشعاءً، أي: أشعلوها. قال:
كيف نَوْمي على الفراش ولمّا		تشملِ الشّامَ غارةٌ شَـعْـواءُ
شيع وشوع:
الشُّوعُ: شجرُ البانِ، الواحدة: شُوعةٌ. قال الطّرمّاح:
جَنَى ثَمَرٍ بالواديين وشُوعُ
فمن قال بفتح الواو وضمّ الشين: فالواو نسق، وشُوع: شجر البان، ومن قال: وُشُوع بضمّها، أراد: جماعةَ وَشْعٍ، وهو زهر البقول. والشَّيْعُ: مقدارٌ من العَدَد: أقمت شهراً أو شيْعَ شهرٍ، ومعه ألفُ رجلٍ، أو شَيْعُ ذاك.
والشَّيْعُ من أولاد الأسد.
وشاعَ الشّيءُ يَشِيعُ مَشاعاً وشَيْعُوعَةً فهو شائعٌ، إذا ظهر. وأشعْتُهُ وشعْتُ به: أذعته. وفي لغة: أشعت به. ورجلٌ مِشْياعٌ مِذْياعٌ، وهو الذي لا يكْتُمُ شيئاً.
والمُشايَعةُ: متابعتُك إنساناً على أمرٍ.
وشَيَّعتُ النارَ في الحَطَبِ: أضرمتُه إضراماً شديداً، قال رؤبة:
شدّا كما يشيّع التَّضْرِيمُ
والشّياعُ: صوتُ قَصَبةِ الرّاعي. قال:
حَنِين النّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ
وشيَّع الرّاعي في الشِّياعِ: نَفَخَ في القَصَبة.
ورجل مُشَيَّعُ القَلبِ إذا كان شجاعاً، قد شُيّع قلبه تشييعاً إذا ركب كلَّ هولٍ، قال سليمان:
مُشَيَّع القلبِ ما منْ شأنِهِ الفَرَقُ
وقال الرّاجز:
والخزرجيُّ قلبُه مُشَيَّعُ
ليس من الأمر الجليل يَفْزَعُ
والشِّيعةُ: قوم يتشيّعون، أي: يهوون أهواء قوم ويتابعونهم. وشيعةُ الرّجلِ: أصحابه وأتباعه. وكلّ قومٍ اجتمعوا على أمرٍ فهم شيعة وأصنافهم: شِيَع. قال الله تعالى: "كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل". أي: بأمثالِهِمْ من الشِّيَعِ الماضية.
وشَيَّعْتَ فلاناً إذا خرجت معَه لتُودِّعَه وتُبْلِغَه منزِلَهُ.
والشِّياعُ: دعاءُ الإبل إذا استأخرت. قال:
وألاّ تخلدَ الإبل الصّفـايا		ولا طول الإهابة والشِّياعِ
وشع:
الوَشِيعَةُ: خَشَبَة يُلَفُّ عليها الغَزْلُ من ألوان الوَشْي، فكلُّ لفيفةٍ وَشِيعةٌ، ومن هنالك سُمِّيتْ قَصَبَةُ الحائكِ وَشِيعَة، لأنّ الغَزْلَ يُوَشَّعُ فيه. قال ذو الرّمة:
به مَلْعَبٌ من مُعْصِفاتٍ نَسَجْنَهُ		كنَسْجِ اليَمانِي بُرْدَهُ بالوَشائِعِ
وقال:
نَدْفَ القِياس القُطُنَ المُوَشَّعا
والوَشْعُ من زهر البقول: ما اجتمع على أطرافها، فهي وَشْعٌ ووُشُوع.
وأَوْشَعَتِ البُقولُ خرجت زهرتها قبل أن تتفرّق.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الشّين** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ش و**، **ع ش ي**، **ع ي ش**، **ش ع و**، **ش و ع**، **ش ي ع**، **و ش ع** kullanımdadırlar.

**عشو**، **عشي**:
**العَشْوُ**: Senin, yanında hayır ve hidayet umduğun bir ateşe gelişindir. Onu **عَشَوْتُها**; onu **أَعْشُوها** **عَشْواً** ve **عُشُوّا** (şeklinde). **الحطيئة** dedi ki:
متى تأتِهِ تعشو إلى ضَوْءِ نارِه		تَجِدْ خَيْرَ نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ

Ve **العاشيةُ**: Geceleyin, pervane ve başkası gibi, ateşin ışığına **يعشو** eden her şey; yine develer ve **العواشي**. Dedi ki:
وعاشيةٍ حوشٍ بطانٍ ذَعَرْتُها		بضربِ قتيلٍ وَسْطَها يَتَسَيَّفُ

Ve onu **عَشْوَة** ile ve **عِشْوَةُ** ve **عُشْوَةً** ile ayak bastırdım: üç lehçe; bu, onu açıklık olmaksızın bir işe binmeye sevk etmen manasındadır. Dersin ki: Falan, işten bir **عشوة** bindi; ve falan beni bir **عَشْوةً** ile ayak bastırdı; yani beni doğru olmayan bir işe yükledi. Ve onu, **عَشْوةِ العَتَمَة**’de ve **عَشْوةِ السَّحَر**’da gördüm. Aslı, gecenin **عشواء**’sındandır; ve **العشواء** **الظّلماء** mertebesindedir; gecenin **عَشْواء**’sı onun karanlığıdır.

Ve **العِشاءُ**: gecenin karanlığının ilki. Ve develeri **عشّيتُ**; böylece bütün gece onları otlattığımda **فتعشّت**. Ve onların sözü: **عَشِّ** ve aldanma; yani: develerini burada **عشِّ** et ve ondan daha iyisini arama; belki aldanırsın.

Ve denir: **العواشي**: develer ve koyunlar; geceleyin otlatılır.

**العشيّ**; gündüzün sonu. **عَشِيّة** dediğinde, o bir tek gün içindir; dersin: onu falan günün **عشيّة**sinde gördüm; ve **عشيّةً** **من العَشِيّاتِ**. **العشيّ**’yi küçülttüklerinde **عُشَيشِيان** dediler; bu, **الشَّفَى** yanındadır; o, güneşin iki **مُغَيْرِبان**’ında gündüzün son saatidir.

**عَشيّة**’nin küçültmesinde caizdir: **عُشَيَّة** ve **عُشَيشِيَة**.

Ve **العَشاءُ** (uzatılmış, hemzeli): **العشيّ** vaktinde yemek. Ve **العِشاءُ** avam katında, güneşin batmasından sonra, oradan gecenin başı dönüp gidinceye kadardır; bazıları der ki: fecrin doğuşuna kadar. Şairin onda bilmecelediği şeyle delil getirir:
غدونا غدوة سَحَراً بـلـيلٍ		عشاء بعدما انتصف النهار

Ve **العَشَى** - kısaltılmış olarak - **الأعشَى**’nın masdarıdır. Kadın **عَشْواءُ**’dur; erkekler **عُشْوٌ**’dur. Ve **الأعشى** o kimsedir ki geceleyin görmez, gündüz ise görür; ve körlük olmaksızın görmesi kötüleşmiş olan da olabilir; o, sonradan meydana gelen bir arazdır; belki gider. Ve dersin: ikisi **يَعْشَيانِ**; onlar **يَعْشَوْن**; kadınlar **يَعْشَيْنَ**; kıyas **الواو**’dur. Ve **تعاشَى** **تعاشياً** onun gibidir; çünkü fiilden her **واو** kelime uzadığında **ياء**’a çevrilir.

Ve bir dişi deve **عَشْواءُ**: önündekini görmez de eliyle her şeye çarpar; yahut bir kuyuya veya bir çukura düşer; çünkü ayaklarının yerini gözetmez. **زهير** dedi ki:
رأيتُ المنايا خبطَ عشواءَ من تُصِبْ		تُمِتْهُ ومَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَـيَهْـرَمِ

Ve dersin: Şüphesiz onlar işlerinden bir **عَشْواء** içindedir; yahut bir **عمياء** içinde.

Ve adam işte **تعاشَى** etti; yani: bilmezden geldi. Dedi ki:
تَعُدُ التّعاشِيَ في دينها		هدىً لا تقبّل قُربانها

**عيش**:
**العيشُ**: hayat. Ve **المعيشة**: insanın yiyecek ve içecekten kendisiyle yaşadığı şey. Ve **العِيشة**: **الجِلْسة** ve **المِشْية** gibi, yaşayıştan bir türdür. Ve kendisiyle veya içinde yaşanılan her şey **معاش**tır; gündüz **معاش**tır; yer, yaratılmışlar için **معاش**tır; onda rızıklarını ararlar. Ve şiirde **العِيش** (هاء’yı atmakla): **العيشة**. Dedi ki:
إذا أمّ عِيشٍ ما تَـحُـلُّ إزارَهـا		من الكَيْس فيها سَوْرَةٌ وهي قاعد

**بنو عيش**: bir kabiledir; ve onlar **بنو عائشة**’dir; nitekim dedi ki:
عَبْدَ بني عائشةَ الهُلابعا

Ve bir başkası dedi ki:
يا أمّنا عائش لا تراعي
كلّ بنيك بطل شجاعِ

**خَفَضَ العَيْنَ**: kırık **الكاف**’ın **شُفعة**’siyle.

**شعو**:
**الشَّعْواءُ**: yaygın baskın. Kavim baskını **أشعى** etti, **إشعاءً**; yani onu alevlendirdiler. Dedi ki:
كيف نَوْمي على الفراش ولمّا		تشملِ الشّامَ غارةٌ شَـعْـواءُ

**شيع** ve **شوع**:
**الشُّوعُ**: **البان** ağacı; teki: **شُوعةٌ**. **الطّرمّاح** dedi ki:
جَنَى ثَمَرٍ بالواديين وشُوعُ

Kim **الواو**’yu fetha ile ve **الشين**’i damme ile söylerse: **الواو** atıftır; ve **شُوع**: **البان** ağacıdır. Kim de onu damme ile **وُشُوع** derse, **وَشْع** topluluğunu kastetmiştir; o da baklagillerin çiçeğidir. Ve **الشَّيْعُ**: sayıdan bir miktardır: bir ay veya bir ayın **شيْعَ**ı kadar kaldım; ve onunla birlikte bin adam; yahut onun **شَيْعُ**ı.

Ve **الشَّيْعُ** aslan yavrularındandır.

Ve şey **شاعَ** eder, **يَشِيعُ** **مَشاعاً** ve **شَيْعُوعَةً**; böylece o **شائعٌ** olur; ortaya çıktığında. Ve onu **أشعْتُهُ** ve onunla **شعْتُ**: onu yaydım. Ve bir dilde: onunla **أشعت**. Ve adam **مِشْياعٌ مِذْياعٌ**dur; o, hiçbir şeyi gizlemeyendir.

Ve **المُشايَعةُ**: bir insanı bir iş üzerinde takip etmendir.

Ve odunu içinde ateşi **شَيَّعتُ**: onu şiddetli tutuşturdum. **رؤبة** dedi ki:
شدّا كما يشيّع التَّضْرِيمُ

Ve **الشّياعُ**: çobanın kamışının sesi. Dedi ki:
حَنِين النّيبِ تَطْرَبُ للشِّياعِ

Ve çoban **الشِّياعِ** içinde **شيَّع** etti: kamışa üfledi.

Ve adam **مُشَيَّعُ القَلبِ**: cesur olduğunda; kalbi **تشييعاً** ile **شُيّع** edilmiştir; her korkunç şeye bindiğinde. **سليمان** dedi ki:
مُشَيَّع القلبِ ما منْ شأنِهِ الفَرَقُ

Ve **الرّاجز** dedi ki:
والخزرجيُّ قلبُه مُشَيَّعُ
ليس من الأمر الجليل يَفْزَعُ

Ve **الشِّيعةُ**: **يتشيّعون** olan bir kavimdir; yani bir kavmin hevalarını severler ve onları takip ederler. Ve adamın **شيعةُ**si: dostları ve tâbileridir. Ve her kavim bir iş üzerinde toplansa, onlar **شيعة**’dir; türleri: **شِيَع**. Allah Teâlâ dedi ki: "كما فَعَلَ بأشياعهم من قبل". Yani: geçmiş **الشِّيَع**den onların benzerleriyle.

Ve falanı **شَيَّعْتَ**: onunla birlikte çıktığında; onu uğurlamak ve onu menziline ulaştırmak için.

Ve **الشِّياعُ**: develer geri kaldığında onların çağrısıdır. Dedi ki:
وألاّ تخلدَ الإبل الصّفـايا		ولا طول الإهابة والشِّياعِ

**شع**:
**الوَشِيعَةُ**: **الوَشْي** renklerinden ipliğin üzerine sarıldığı bir tahta; böylece her sarılı şey **وَشِيعةٌ**’dır. Ve oradan dokumacının kamışına **وَشِيعَة** adı verildi; çünkü iplik onun içinde **يُوَشَّعُ** edilir. **ذو الرّمة** dedi ki:
به مَلْعَبٌ من مُعْصِفاتٍ نَسَجْنَهُ		كنَسْجِ اليَمانِي بُرْدَهُ بالوَشائِعِ

Ve dedi ki:
نَدْفَ القِياس القُطُنَ المُوَشَّعا

Ve **الوَشْعُ** baklagillerin çiçeğindendir: uçlarında toplanan şey; böylece o **وَشْعٌ** ve **وُشُوع**dur.

Ve baklagiller **أَوْشَعَتِ**: çiçeği, ayrışmadan önce çıktı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والشين وما يثلثهما)
(عشق) العين والشين والقاف أصلٌ صحيح يدلُّ على تجاوُزِ حدِّ المحبَّة. تقول: عَشِق يَعْشَق عِشْقاً وعَشَقاً. قال رؤبة:
* ولم يُضِعْها بين فِرْكٍ وعَشَقْ([1]) *
ويقال: امرأةٌ عاشق أيضاً، حملوه على قولهم: رجلٌ بادنٌ وأمراةٌ بادنٌ. وزعم ناسٌ أنَّ العَشَقَة اللّبْلابة، قالوا: ومنها اشتُقَّ اسم العاشق لذيولـه وهو كلامٌ.
(عشك) العين والشين والكاف([2]) . ليس فيه معنىً يصحُّ، وربُّما قالوا يَعْشِك ويَحْشِك، أي يفرِّق ويجمع. وليس بشيء.
(عشم) العين والشين والميم أصلٌ يدلُّ على يُبْسٍ في شَيء وقُحول. من ذلك الخُبْز العاشم: الذي يَبِس. ويقولون للشيخ: عَشَمَة. ومن *غير ذلك القياس العَيْشُوم، وهو نبتٌ. قال:
* كما تناوَحَ يَومَ الرِّيحِ عَيشومُ([3]) *
(عشو) العين والشين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ظلامٍ وقِلّةِ وُضوحٍ في الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. من ذلك العِشاء، وهو أوّل ظلامِ اللّيل. وعَشواءُ اللّيل: ظُلمتُه. ومنه عَشَوْتُ إلى ناره. ولا يكون ذلك إلاّ أن تَخْبِط إليه الظَّلام. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4])
والعاشية: كلُّ شيءٍ يعشُو باللَّيل إلى ضوءِ نار. والتَّعاشي: التَّجاهُل في الأمر. قال:
تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها  *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها
والعَشِيُّ: آخر النَّهار. فإذا قلت عَشِيَّة فهو ليومٍ واحد. تقول: لقيتُه عِشيَّةَ يومِ كذا، ولقيتُه عشيَّةً من العشيَّات. وهذا الذي حُكي عن الخَليل فهو مذهبٌ، والأصحُّ عندنا أن يقال في العَشِيّ مثلُ ما يقال في العَشِيَّة. يقال: لقيته عَشِيَّ يومِ كذا([5]) ، كما يقال عَشِيَّة يوم كذا، إذ العشيُّ إنّما هو آخِر النَّهار. وقد قيل: كلُّ ما كان بعد الزَّوال فهو عَشِيّ. وتصغر العَشِيَّة عُشيْشِيَة. والعَشاء ممدود مهموز بفتح العين، هو الطَّعام الذي يُؤكَل مِن آخِر النَّهار وأوَّل اللّيل.
قال الخليل: والعَشَا، مقصور: مصدر الأعشى، والمرأة عَشْواء، ورجال عُشْوٌ، وهو الذي لا يُبصِر باللّيل وهو بالنَّهار بصير. يقال عَشَى يَعْشِي عَشىً. قال الأعشَى:
أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به  *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6])
والعَشْواء من النُّوق: التي كأنَّها لا تُبصِر ما أمامَها فتخبِطُ كلَّ شيء بيديها.
قالوا: وإنَّما يكون ذلك من حِدَّة قلبِها. قال زُهير:
رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ  *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7])
وتقول: إنَّهم لفي عَشْواءَ من أمرِهم. شبَّه زهيرٌ المنايا بناقةٍ تخبط ما يستقبلُهما فتَقتُل.
(عشب) العين والشين والباء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على يُبْسٍ في شيءٍ وقُحول وما أشبه ذلك. من ذلك العُشْب، قالوا: هو سَرَعان الكَلأ في الرَّبيع، ثُمَّ يهيج ولا بقاءَ له. وأرضٌ عَشِبَةٌ: مُعْشِبة، وأعْشبَتْ إذا كثُر عُشْبُها. وأعْشَب الرَّجُل: أصابَ العُشْب. قال أبو النَّجم:
* يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ([8]) *
وممّا حُمِل على هذا أنْ يشبَّه الشَّيخُ القاحلُ به، فيقال رجل عَشَبٌ وامرأةٌ عَشَبة. وقد يقال ذلك في النوق. [و] يقال: أعشَبَ فلانٌ فلاناً، إذا وَهَب له ناقة عَشَبةً.
(عشر) العين والشين والراء أصلانِ صحيحان: أحدهما في عددٍ معلوم ثم يحمل عليه غيرُه، والآخَر يدلُّ على مداخَلةٍ ومُخالَطة.
فالأوّل العَشَرة، والعَشْر في المؤنّث. وتقول: عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم([9]) ، إذا صرت عاشِرَهم. وكنت عاشِرَ عَشرة، أي كانوا تسعةً فتمُّوا بي عَشرةَ رجال. وعَشَرت القوم([10]) ، إذا أخذتَ عُشْرَ أموالهم. ويقال أيضاً: عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً. وبه سمِّي العَشَّار عَشَّاراً. والعُشْر: جزءٌ من الأجزاء العشرة، وهو العَشِير والمِعْشار. فأمَّا العِشْر فيقال: هو وِرْدُ الإبل يومَ العاشر. وإبلٌ عواشِرُ: وَرَدت الماء عِشْراً. ويجمع ويثنى فيقال عِشْران وعِشرُون، فكلُّ عِشْرٍ من ذلك تسعة أيّام. وقال ذو الرّمة:
أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها  *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11])
يعني بالخامس: القَطا التي وردت الماءَ خِمْساً.
قال الخليل: تقول: جاء القومُ عُشَارَ عُشارَ، ومَعْشرَ مَعْشرَ، أي عَشَرة عشَرة، كما تقول: جاؤوا أُحادَ أحاد، وَمَثْنَى مثنى. ولم يذكر الخليل مَوْحَدَ مَوْحد، وهو صحيحٌ. فأمَّا تعشير الحِمار فلَسنا نقول فيه إلاّ الذي قالوه، وهو في قياسنا صحيحٌ إن كان حَقّاً ما يقال. قال الخليل: المُعَشِّر: الحِمار الشّديد النهيق. قال: ويقال نُعِت بذلك لأنّه لا يكفُّ حتّى تبلغ [عَشْر] نَهَقاتٍ وترجيعات. قال:
لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى  *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12])
قال: وناقةٌ عُشَراء، وهي التي أَقْرَبَتْ، سمِّيت عُشَراء لتمام عشرة أشهر لحملها([13]) . يقال: عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً، وهي عُشَراء حَتَّى تلِد، والعدد العُشَرَاوات، والجمع عِشَار. ويقال: بل يقع اسمُ العِشَار على النُّوق التي نُتِج بعضُها وبعضها قد أَقْرَبَ يُنْتَظَرُ نِتاجُها. وقال:
يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها  *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ
وقال الفرزدق:
كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ  *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14])
وقال: وليس للعِشار لبنٌ، وإنما سمَّاها عِشاراً لأنها حديثة العهد، وهي مطافيلُ قد وضعت أولادَها. والعِشْر: القِطعة تنكسر من القَدَح أو البُرْمة ونحوها. وقال:
* كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا *
هذا قد حُكي. فأمّا الخليل فقد حكى وقال: لا يكادون يُفرِدُون العِشر. وذكر أنَّ قولهم قدُورٌ أعْشار وأعاشير، إنّما معناه أنّها مكسّرة على عَشْر قِطَع، وقال امرؤُ القيس:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي  *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])

وذكر الخليل أيضاً أنّه يُقال لجَفْن السَّيف إذا كان مكسَّراً أعشار. وأنشد:
وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ أعشارٌ عُثِمْنَ على كَسْرِ([16])
قال: والعُشَاريُّ: ما بلغ طولُه عَشْرَ أذرُع. وعاشوراء: اليومُ العاشر من المحرَّم.
فأمَّا الأصل الآخَر الدَّالُّ على المخالطة والمداخَلة فالعِشْرة والمعاشَرة. وعَشِيرُك: الذي يعاشرُك. قال: ولم أسمع للعَشِير جمعاً، لا يكادون يقولون هم عُشَراؤك، وإذا جمعوا قالوا: هم مُعاشِرُوك. قال: وإنّما سمِّيت عَشِيرة الرّجُل لمعاشرةِ بعضهم بعضاً، حتَّى الزّوجُ عشيرُ امرأتِه. وجاء في الحديث في ذكر النساء: "إنّكن تُكْثِرْن اللَّعْن وتكْفُرْن العَشِير([17]) ". ويقال عاشَره مُعاشرةً جميلة. وقال زهير:
لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ  *** وفي طول المعاشرة التقالي([18])
قال: والمَعْشَر: كلُّ جماعة أمرُهم واحد، نحو معشر المسلمين، والإنس معشرٌ والجنُّ مَعشر، والجمع مَعاشِر. والعُشَر: نَبْت.
(عشز) العين والشين والزاء كلمتانِ صحيحتان، إحداهما عند الخليل وليست الأخرى عنده.
فالأولى العَشَوْزَن من المواضع([19]) : ما صلُب مَسْلكه وخشن، والجمع العَشاوِز. قال الشمَّاخ:
* حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) *
وقال قومٌ: هو العَشْوَز أو العَشَوَّز([21]) ، أنا أشُكُّ. وإنَّما سمِّيت القناة عشَوْزنةً لصلابتها، والنون زائدة.
والكلمة الأخرى: عَشَزَ عَشَزاناً، وهي مِشية الأقزَل، ذكرها أبو عبيد.
(عشط) العين والشين والطاء([22]) .
---------------------ـ
([1]) سبق البيت وتخريجه في (عسق).
([2]) هذه المادة لم ترد في المعاجم المتداولة.
([3]) البيت لذي الرمة في ديوانه 575 واللسان (عشم). وصدره:
* للجن بالليل في حافاتها زجل *
([4]) ديوان الحطيئة 25 واللسان (عشا).
([5]) في الأصل: "عشية يوم كذا".
([6]) ديوان الأعشى 42 برواية: "ريب المنون ودهر مفند".
([7]) البيت من معلقته المشهورة.
([8]) أنشده في اللسان (عشب) والحيوان (3: 314/7: 259).
([9]) في الأصل: "أعشرهم وأعشرهم"، وليس فيه إلا لغة كسر شين المضارع، كما في اللسان والقاموس والمجمل.
([10]) مضارع هذا مضموم الشين.
([11]) ديوان ذي الرمة 318 برواية: "أقمت له". وهو الصواب، لأن قبله:
ومنخرق السربال أشعث يرتمي  *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس
إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره  *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس
([12]) البيت لعروة بن الورد في ديوانه 99. وانظر اللسان (عشر ) والمخصص (8: 49) ومحاضرات الراغب (1: 74) وأمثال الميداني في قولهم: (عشر والموت شجا الوريد). وللبيت قصة في الحيوان (6: 359) ومعجم البلدان (روضة الأجداد).
([13]) في الأصل: "محملها".
([14])ديوان الفرزدق 451 واللسان (عشر). والبيت من شواهد النحويين، وفي "عمة" ثلاثة أوجه: الرفع والنصب والجر. انظر الخزانة (3: 126) وكتاب سيبويه (1: 253، 295).
([15]) البيت من معلقته المشهورة.
([16]) البيت في اللسان (عثم). وكلمة "أعشار" ساقطة من الأصل.
([17]) في اللسان: "قال النبي صلى الله عليه وسلم: إنكنّ أكثر أهل النار. فقيل: لم يا رسول الله؟ قال: لأنكن تكثرن اللعن وتكفرن العشير".
([18]) أول أبيات أربعة قالها حين طلق امرأته أم أوفى. ديوان زهير 342.
([19]) في المجمل: "العشوز من الأماكن". على أن كلمة "العشوزن" يوردها أصحاب المعجمات في مادتي (عشز، عشزن)، ويذكرون أيضاً "العشاوز" جمعاً للعشوز، وزان جوهر، وللعشوزن أيضاً. وفي اللسان (عشزن): "ويجوز أن يجمع عشوزن على عشازن".
([20]) عجز بيت له في ديوانه 51. وأنشد الكلمتين الأخيرتين صاحب اللسان في (عشز) وصدر البيت: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها *
([21]) في الأصل: "العشوزاء والعشوز" تحريف، وفي اللسان "العَشْوَز" و "العَشَوَّز". وضبطهما في القاموس بالكلمات، "كجَعْفَر وعذور" وحقه أن ينظر بجوهر بدل جعفر.
([22]) كذا وردت هذه المادة مبتورة. وفي اللسان: "عشطه يعشطه عشطا: جذبه".

ـ

##### Türkçe

(عın ve şın ve ikisini üçleyen şeyler bâbı)
(**عشق**) **العين** ve **الشين** ve **القاف** sahih bir asıldır; muhabbetin haddini aşmaya delâlet eder. Dersin ki: **عَشِق** **يَعْشَق** **عِشْقاً** ve **عَشَقاً**. Rü’be dedi:
* Ve onu **فِرْكٍ** ile **عَشَقْ** arasında zayi etmedi([1]) *
Ve denir: **امرأةٌ عاشق** da; onu “**رجلٌ بادنٌ** ve **امراةٌ بادنٌ**” sözleri üzerine حمل ettiler. Bir topluluk da **العَشَقَة**’nin **اللّبْلابة** olduğunu iddia etti; dediler ki: ondan, kuyruğu sebebiyle âşığın ismi türetilmiştir; ve o söz (boş) bir sözdür.
(**عشك**) **العين** ve **الشين** ve **الكاف**([2]) . Onda sahih olacak bir mânâ yoktur; belki “**يَعْشِك** ve **يَحْشِك**” dediler; yani ayırır ve toplar. Ve bir şey değildir.
(**عشم**) **العين** ve **الشين** ve **الميم** bir asıldır; bir şeyde kuruluğa ve kıraçlığa delâlet eder. Bundan: **الخُبْز العاشم**; o, kuruyan (ekmek)tir. Ve ihtiyara: **عَشَمَة** derler. Ve bu kıyasın dışında **العَيْشُوم** vardır; o bir bitkidir. Dedi:
* Rüzgâr gününde **عَيشومُ** uluduğu gibi([3]) *
(**عشو**) **العين** ve **الشين** ve illetli harf sahih bir asıldır; bir şeyde karanlığa ve açıklığın azlığına delâlet eder; sonra ondan ona yakın olan şeyler dallanır. Bundan **العِشاء**; o, gecenin ilk karanlığıdır. Ve gecenin **عَشواءُ**’u: onun karanlığıdır. Ve ondan: **عَشَوْتُ إلى ناره**. Bu ancak, karanlığın ona doğru sendeleyip çarpmasıyla olur. Hutay’e dedi:
متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4])
Ve **العاشية**: geceleyin ateşin ışığına doğru **يعشُو** eden her şeydir. Ve **التَّعاشي**: işte görmezden gelmedir. Dedi:
تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها  *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها
Ve **العَشِيُّ**: gündüzün sonudur. **عَشِيَّة** dediğinde ise o, bir tek gün içindir. Dersin ki: onu falan günün **عِشيَّةَ**’sinde gördüm; ve onu **عشيَّات**tan bir **عشيَّةً**’de gördüm. Halîl’den nakledilen bu şey bir mezheptir; bize göre daha sahih olan, **العَشِيّ** hakkında **العَشِيَّة** hakkında denildiği gibi denilmesidir. Denir: onu falan günün **عَشِيَّ**’inde gördüm([5]) , falan günün **عَشِيَّة**’si denildiği gibi; zira **العشيُّ** ancak gündüzün sonudur. Ve denilmiştir: zevâlden sonra olan her şey **عَشِيّ**’dir. **العَشِيَّة** küçültülür: **عُشيْشِيَة**. Ve **العَشاء** medli, hemzeli, **العين**’in fethasıyladır; o, gündüzün sonundan ve gecenin başından yenilen yemektir.
Halîl dedi: ve **العَشَا**, maksûr: **الأعشى**’nın masdarıdır; kadın **عَشْواء**’dır; erkekler **عُشْوٌ**’dur; o, geceleyin görmeyen, gündüz ise gören kimsedir. Denir: **عَشَى** **يَعْشِي** **عَشىً**. A‘şâ dedi:
أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به  *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6])
Ve develerden **العَشْواء**: önündekini görmüyor gibidir de iki eliyle her şeye çarpıp vurur.
Dediler ki: bu ancak kalbinin keskinliğindendir. Züheyr dedi:
رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ  *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7])
Ve dersin: onlar işlerinde bir **عَشْواءَ** içindedirler. Züheyr, ölümleri, karşısına geleni çarpıp vuran bir deveye benzetti de öldürür.
(**عشب**) **العين** ve **الشين** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir şeyde kuruluğa ve kıraçlığa ve buna benzer şeye delâlet eder. Bundan **العُشْب**; dediler ki: o, ilkbaharda otun çabucak bitmesidir; sonra kurur ve kalıcılığı yoktur. Ve **أرضٌ عَشِبَةٌ**: **مُعْشِبة** (otlu); ve **أعْشبَتْ**: otu çoğaldığında. Ve **أعْشَب الرَّجُل**: ota rastladı. Ebû’n-Necm dedi:
* يقُلْنَ للرّائدِ أعْشَبْتَ انزلِ([8]) *
Ve bunun üzerine حمل edilen şeylerdendir ki, kıraç ihtiyar ona benzetilir; “**رجل عَشَبٌ** ve **امرأةٌ عَشَبة**” denir. Ve bu, develer hakkında da söylenebilir. Ve denir: falan, falana **أعشَبَ** etti; ona **عَشَبةً** bir deve bağışladığında.
(**عشر**) **العين** ve **الشين** ve **الراء** iki sahih asıldır: birincisi bilinen bir sayıdadır, sonra başkası ona حمل edilir; diğeri iç içe girmeye ve karışmaya delâlet eder.
Birincisi **العَشَرة**’dir; müenneste **العَشْر**. Ve dersin: **عَشرْتُ القومَ أعْشِرُهم**([9]) , onların onuncusu olduğunda. Ve “**عاشِرَ عَشرة**” oldum; yani onlar dokuz idiler, benimle on erkek tamam oldular. Ve **عَشَرت القوم**([10]) : mallarının onda birini aldığında. Ve ayrıca denir: **عَشَّرتُهم أُعَشِّرهم تَعْشِيراً**. Ve bununla **العَشَّار**’a **عَشَّار** adı verildi. Ve **العُشْر**: on parçanın bir parçasıdır; o **العَشِير** ve **المِعْشار**’dır. **العِشْر** ise denir ki: o, develerin onuncu gün suya geliş virdidir. Ve **إبلٌ عواشِرُ**: suya **عِشْراً** geldiler. Ve cem‘ ve tesniye yapılır da **عِشْران** ve **عِشرُون** denir; bunlardan her bir **عِشْر** dokuz gündür. Zü’r-Rumme dedi:
أقمتُ لها أعناقَ هِيمٍ كأنّها  *** قطاً نَشَّ عَنْها ذو جلاميد خامسُ([11])
Beşinci ile kasteder: suya **خِمْساً** gelen **القَطا**.
Halîl dedi: dersin: kavim **عُشَارَ عُشارَ** ve **مَعْشرَ مَعْشرَ** geldi; yani onar onar; “**أُحادَ أحاد** ve **مَثْنَى مثنى** geldiler” dediğin gibi. Halîl **مَوْحَدَ مَوْحد**’i zikretmedi; o sahihdir. Eşeğin **تعشير**’ine gelince, onda ancak onların söylediklerini söyleriz; ve bizim kıyasımızda, söylenen doğru ise, sahihdir. Halîl dedi: **المُعَشِّر**: sesi çok şiddetli anıran eşektir. Dedi: onunla vasfedilmesi, on anırış ve tekrarlar sayısına varıncaya kadar susmamasındandır. Dedi:
لعمري لئن عَشَّرتُ من خَشْية* الرَّدَى  *** نُهاقَ الحمارِ إنَّني لَجَزُوعُ([12])
Dedi: ve **ناقةٌ عُشَراء**; o, doğurmaya yaklaşandır; hamlinin on ayının tamamlanması sebebiyle **عُشَراء** diye adlandırıldı([13]) . Denir: **عشَّرتِ النّاقةُ تُعشِّر تعشيراً**; ve doğuruncaya kadar o **عُشَراء**’dır; sayı **العُشَرَاوات**’tır; cem‘i **عِشَار**’dır. Ve denir: bilakis **العِشَار** ismi, bazısı doğurmuş, bazısı da doğurmaya yaklaşmış olup doğumu beklenen develere vâki olur. Ve dedi:
يا عامِ إنّ لقاحَها وعِشارَها  *** أودَى بها شَخْتُ الجُزَارة مُعْلَِمُ
Ve Ferazdak dedi:
كم عمّةٍ لك يا جريرُ وخالةٍ  *** فَدْعاءَ قد حلبَتْ عليَّ عِشارِي([14])
Ve dedi: **العِشار**’ın sütü yoktur; ancak onları **عِشاراً** diye adlandırdı; çünkü onlar yeni (doğum yapmış)tır; onlar **مطافيلُ**dür; yavrularını doğurmuşlardır. Ve **العِشْر**: kadehten yahut çömlekten ve benzerinden kırılan parçadır. Ve dedi:
* كما يضمُّ المِشْعَب الأعشارا *
Bu nakledilmiştir. Halîl’e gelince, nakletti ve dedi: **العِشر**’i tekil yapmaya neredeyse yanaşmazlar. Ve “**قدُورٌ أعْشار وأعاشير**” sözlerinin mânâsının, onun on parça üzerine kırılmış olması olduğunu zikretti. İmru’ul-Kays dedi:
وما ذَرَفَتْ عيناكِ إلا لتَضْرِبي  *** بسهمَيْكِ في أعشارِ قَلبٍ مقتَّلِ([15])

Ve el-Halîl de ayrıca zikretti ki, kırık olduğu zaman kılıcın kınına **أعشار** denir. Ve inşâd etti:
وقد يَقطعُ السَّيفُ اليماني وجفنُه *** شَبارِيقُ **أعشارٌ** عُثِمْنَ على كَسْرِ([16])
Dedi: ve **العُشَاريُّ**: uzunluğu on arşına ulaşan şeydir. Ve **عاشوراء**: Muharrem’in onuncu günüdür.
Ama karışma ve iç içe girme mânasına delâlet eden diğer asıl ise **العِشْرة** ve **المعاشَرة**’dir. Ve **عَشِيرُك**: sana muâşeret eden kimsedir. Dedi: **العَشِير** için bir cem‘ işitmedim; neredeyse “onlar senin **عُشَراؤك**’undur” demezler; cem‘ ettiklerinde “onlar senin **مُعاشِرُوك**’undur” derler. Dedi: ancak erkeğin **عَشِيرة**’si, bazılarının bazısıyla muâşeretinden dolayı isimlendirilmiştir; hatta koca, karısının **عشيرُ**’idir. Kadınların zikri hakkında hadiste geldi: "Şüphesiz siz lâneti çoğaltırsınız ve **العَشِير**’e nankörlük edersiniz([17]) ". Ve “ona güzel bir muâşeretle **عاشَره**” denir. Ve Züheyr dedi:
لعمرُكَ والخطوبُ مغيِّراتٌ  *** وفي طول المعاشرة التقالي([18])
Dedi: ve **المَعْشَر**: işleri bir olan her topluluk; “Müslümanların **معشر**’i” gibi. Ve insanlar bir **معشر**’dir, cinler bir **مَعشر**’dir; cem‘i **مَعاشِر**’dir. Ve **العُشَر**: bir bitkidir.
(**عشز**) **العين** ve **الشين** ve **الزاء** iki sahih kelimedir; bunlardan biri el-Halîl’in yanındadır, diğeri onun yanında değildir.
Birincisi, yerlerden **العَشَوْزَن**’dir([19]) : yolu sert ve pürüzlü olan şeydir; cem‘i **العَشاوِز**’dir. Eş-Şemmâh dedi:
* حوامي الكُراع المؤْيَداتُ العَشاوزُ([20]) *
Bir kavim dedi: o **العَشْوَز** yahut **العَشَوَّز**’dür([21]) ; ben şüphe ediyorum. Ancak kamışa, sertliğinden dolayı **عشَوْزنةً** adı verilmiştir; **النون** ziyadedir.
Diğer kelime: **عَشَزَ** **عَشَزاناً**; o, **الأقزَل**’in yürüyüşüdür; onu Ebû Ubeyd zikretti.
(**عشط**) **العين** ve **الشين** ve **الطاء**([22]) .
---------------------ـ
([1]) Beyit ve tahrici (عسق)’ta geçti.
([2]) Bu madde, tedavüldeki sözlüklerde vârid olmadı.
([3]) Beyit, Zü’r-Rumme’nindir; divanında 575 ve Lisân’da (عشم). Sadrı:
* للجن بالليل في حافاتها زجل *
([4]) Hutay’e divanı 25 ve Lisân (عشا).
([5]) Asılda: "عشية يوم كذا".
([6]) A‘şâ divanı 42; rivayetle: "ريب المنون ودهر مفند".
([7]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([8]) Lisân’da (عشب) ve el-Hayevân’da (3: 314/7: 259) inşâd etti.
([9]) Asılda: "أعشرهم وأعشرهم"dur; onda, Lisân ve Kâmûs ve Mücmel’de olduğu gibi, muzâri‘in **شين**’ini kesreli söyleme lugatından başka bir şey yoktur.
([10]) Bunun muzâri‘i **الشين**’i dammelidir.
([11]) Zü’r-Rumme divanı 318; rivayetle: "أقمت له". Ve o doğrudur; çünkü ondan önce:
ومنخرق السربال أشعث يرتمي  *** به الرَّحْل فوق العيس والليل دامس
إذا نحز الإدلاج ثغرة نحره  *** به أنّ مسترخي العمامة ناعس
([12]) Beyit, ‘Urve b. el-Verd’ündür; divanında 99. Lisân (عشر) ve el-Muhassas (8: 49) ve er-Râgıb’ın Muhâdarât’ı (1: 74) ve el-Meydânî’nin Emsâl’inde onların “(عشر والموت شجا الوريد)” sözünde bak. Beyitin el-Hayevân’da (6: 359) ve Mu‘cemu’l-Büldân’da (Ravdatu’l-Ecdâd) bir kıssası vardır.
([13]) Asılda: "محملها".
([14]) Ferazdak divanı 451 ve Lisân (عشر). Beyit, nahivcilerin şevâhidindendir; ve "عمة"de üç vecih vardır: ref‘, nasb ve cerr. el-Hizâne (3: 126) ve Sîbeveyh kitabı (1: 253, 295)’e bak.
([15]) Beyit, meşhur muallakasındandır.
([16]) Beyit, Lisân’da (عثم)’dedir. "أعشار" kelimesi asıldan düşmüştür.
([17]) Lisân’da: "Peygamber صلى الله عليه وسلم dedi: Şüphesiz siz cehennem ehlinin çoğusunuz. Denildi: Niçin, ey Allah’ın Resûlü? Dedi: Çünkü siz lâneti çoğaltırsınız ve **العَشِير**’e nankörlük edersiniz".
([18]) Karısı Ümmü Evfâ’yı boşadığı zaman söylediği dört beyitin ilki. Züheyr divanı 342.
([19]) Mücmel’de: "العشوز من الأماكن". Şu var ki "العشوزن" kelimesini sözlük sahipleri (عشز، عشزن) iki maddede de getirirler; ve ayrıca "العشاوز"u **العشوز**’un cem‘i olarak da, **جوهر** vezninde, ve **العشوزن**’ün de cem‘i olarak zikrederler. Lisân’da (عشزن): "ve **عشوزن**’ün **عشازن** üzerine cem‘ edilmesi câizdir".
([20]) Divanında 51’de ona ait bir beyitin aczidir. Lisân sahibi (عشز)’de son iki kelimeyi inşâd etti; beyitin sadrı: * حذاها من الصيداء نعلا طراقها *
([21]) Asılda: "العشوزاء والعشوز" tahriftir; Lisân’da "العَشْوَز" ve "العَشَوَّز". Kâmûs’ta onları kelimelerle ضبط etti: "كجَعْفَر وعذور"; ve hakkı, **جعفر** yerine **جوهر** ile bakılmasıdır.
([22]) Bu madde böylece eksik olarak vârid oldu. Lisân’da: "**عشطه** **يعشطه** **عشطا**: onu çekti".

ـ

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ش و
‏"‏ هو يخبط خبط عشواء ‏"‏ أي يخطيء ويصيب كالناقة التي في عينها سوء إذا خبطت بيدها‏.‏
قال زهير‏:‏ وإنهم لفي عشواء من أمرهم أي في حيرة وقلة هداية‏.‏
والعشواء والعشوة‏:‏ الظلمة‏.‏
يقال‏:‏ لقيته في عشوة العتمة وفي عشوة السحر وركب فلان عشوة‏:‏ باشر أمراً على غير بيان‏.‏
وأوطأه عشوة‏:‏ حمله على أمر غير رشيد‏.‏
وهو يتماشى عن كذا ويتعامى عنه‏.‏
و ‏"‏ العاشية تهيج الآبية ‏"‏ أي المتعشية‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ ما من عاشية أدوم أنفاً ولا أبطأ شبعاً من عاشية علمٍ ‏"‏ الأنق‏:‏ الإعجاب بالشيء‏:‏ و ‏"‏ عش رويداً وضحَ رويداً ‏"‏‏:‏ أمر برعي الإبل عشياً وضحًى على سبيل الأناة والرفق ثم سار مثلاً في الأمر بالرفق في كل شيء‏.‏

##### Türkçe

ع ش و
“o, **خبط عشواء** çarpar” yani, elini çarptığında gözünde bozukluk bulunan dişi deve gibi, şaşırır ve isabet eder.
Züheyr dedi ki: Ve şüphesiz onlar, işlerinden bir **عشواء** içindedirler; yani bir şaşkınlık ve hidayetin azlığı içindedirler.
**العشواء** ve **العشوة**: karanlıktır.
Denir ki: Onu, gecenin karanlığının bir **عشوة**sinde ve seherin bir **عشوة**sinde gördüm; ve falan kimse bir **عشوة** bindi: bir işi açıklık üzere olmaksızın bizzat yaptı.
Ve onu bir **عشوة** ile çiğnetti: onu, doğru olmayan bir iş üzerine yükledi.
Ve o, şundan yürür gibi yapar ve ondan körleşir gibi yapar.
Ve “**العاشية تهيج الآبية**” yani **المتعشية**.
Ve hadiste: “Bir **عاشية** yoktur ki, bir ilim **عاشية**sinden daha sürekli burunlu ve daha yavaş doyan olsun.” **الأنق**: bir şeye hayranlık. Ve “**عش رويداً وضحَ رويداً**”: develeri akşamleyin ve kuşluk vaktinde, ağırdan alma ve yumuşaklık yolu üzere otlatmayı emretti; sonra her şeyde yumuşaklıkla emretmede bir mesel olarak yürüdü.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!العَشا ، مَقْصورَةً : سُوءُ البَصَرِ باللَّيْلِ والنَّهارِ ) يكونُ في الناسِ والدّوابِّ والإِبلِ والطَّيْرِ ، كما في المُحْكم .
وقال الراغبُ : ظُلْمةٌ تَعْتَرِضُ العَيْنَ .
وفي الصِّحاح : هو مَصْدرُ الأَعْشى لمَنْ لا يُبْصِرُ باللّيْلِ ويُبْصِرُ بالنّهارِ ؛ ( *!كالعَشاوَةِ .
( أَو ) هو ( العَمَى ) ، أَي ذهابُ البَصَرِ مُطْلقاً ؛ وقد ( *!عَشِيَ ، كرَضِيَ ودعا ) ، *!يَعْشَى *!ويَعْشُو ( *!عَشًى ) ، مَقْصورٌ مَصْدَرُ عشى ، ( وهو *!عَشٍ ) ، مَنْقُوصٌ ، ( *!وأَعْشَى وهي *!عَشْواءُ ) ، ورجُلانِ *!أَعْشَيانِ وامْرأَتانِ *!عَشْواوانِ .
وقد *!أَعْشاهُ اللّهُ ، *!فعَشِيَ ، وهما *!يَعْشَيانِ ، ولم يقولوا يَعْشَوَانِ ، لأنَّ الواوَ لمَّا صارَتْ في الواحِدِ ياءً لكَسْرَةِ ما قَبْلها تُرِكَتْ في التَّثْنِيَةِ على حالِها ؛ كما في الصِّحاح .
وقولُه تعالى : ﴿ومَنْ *!يَعْشُ عن ذِكْرِ الرَّحمنِ﴾ ، أَي يَعْمَ .

( *!وعَشَّى الطَّيْرَ *!تَعْشِيةً : أَوْقَدَ لها ناراً *!لتَعْشَى ) منها ( فتُصادَ ) ، كذا في المُحْكم .
( *!وتَعاشَى ) عن كذا : ( تَجاهَلَ ) ، كأنَّه لم يَرَه كتَعامَى على المَثَلِ .
( و ) من المجازِ : ( خَبَطَهُ خَبْطَ *!عَشْواءَ ) : ) لم يَتَعَمَّدْهُ ، كما في المُحْكم .
وفي الصِّحاح : ركِبَ فلانٌ *!العَشْواءَ إذا خَبَطَ أَمْرَه و ( رَكِبَه على غيرِ بَصِيرَةٍ ) وبَيانٍ ؛ وقيلَ : حَمَلَه على أَمْرٍ غَيْر مُسْتَبينِ الرشدِ فرُبَّما كان فيه ضلالُه ، ( و ) أَصْلُه مِن ( العَشْواءِ ) ، وهي ( النَّاقَةُ ) التي ( لا تُبْصِرُ أَمامَها ) ، فهي تخْبِطُ بيَدَيْها كلَّ شيءٍ ولا تَتَعَهَّدُ مَواضِعَ أَخْفَافِها ؛ وقيلَ : أَصْلُه مِن عَشْواءِ الليْل أَي ظلْمائِهِ ؛ ويُضْرَبُ هذا مَثَلاً للشارِدِ الذي يَرْكَبُ رأْسَه ولا يَهْتَمُّ لعاقِبَتِهِ .
( *!وعَشا النَّارَ و ) *!عَشا ( إليها *!عَشْواً ) ، بالفَتْح ، ( *!وعُشُوًّا ) ، كعُلُوَ : ( رآها لَيْلاً من بعيدٍ فقَصَدَها مُسْتَضِيئاً ) بها يَرْجُو بها هُدًى وخَيْراً .
قال الجوهريُّ : وهذا هو الأصْلُ ثم صارَ كلُّ قاصِدٍ *!عاشِياً .
وقيلَ : *!عَشَوْتُ إلى النارِ *!عَشْواً إِذا اسْتَدْلَلْتُ عليها ببَصَرٍ ضَعِيفٍ ؛ قالَ الحُطَيْئة :
مَتَى تأْتِهِ *!تَعْشُو إلى ضَوْءِ نارِهِ
تَجِدْ خَيرَ نارٍ عندَها خَيْرُ مُوقِدِوالمَعْنى : مَتَى تَأْتِهِ *!عاشِياً .
( *!كاعْتَشَاها و ) اعْتَشَى ( بها .
( *!والعُشْوَةُ ، بالضَّم والكسر : تلكَ النَّارُ ) التي يُسْتَضاءُ بها ؛ أَو ما أُخِذَ من نارٍ لتقْتبسَ .
وقالَ

الجوهريُّ : شُعْلَةُ النارِ ؛ وأَنْشَدَ :
*!كعُشْوةِ القابِسِ تَرْمِي بالشَّرر ( و ) *!العُشْوَةُ : ( رُكوبُ الأمْرِ على غيرِ بَيانٍ ) وبَصِيرَةٍ ، ( ويُثَلَّثُ ) . ) يقالُ : أَوطأْنَنِي *!عَشْوَةً *!وعِشْوةً *!وعُشْوَةً ، أَي أَمْراً مُلْتَبِساً ، وذلكَ إذا أَخْبَرْتَه بما أَوْقَعْتَه به في حِيْرَةٍ أَو بَلِيَّةٍ ؛ كما في الصِّحاحِ .
( و ) *!العَشْوةُ ، ( بالفَتْح : الظُّلْمَةُ ) تكونُ باللّيْلِ وبالسَّحرِ ؛ ( *!كالعَشْواءِ .
( أَو ) العَشْوَةُ : ( ما بينَ أَوَّلِ اللَّيْلِ إلى رُبْعِه ) ؛ ) ومنه قوْلُهم : مَضَى مِن اللّيْلِ *!عَشْوَةٌ .
( *!والعِشاءُ ) ، ككِساءٍ : ( أَوَّلُ الظَّلامِ ؛ أَو مِن ) صَلاةِ ( المَغْربِ إلى العَتَمَةِ ؛ أَو مِن زَوالِ الشَّمْسِ إلى طُلُوعِ الفَجْرِ ) .
( قالَ الجوهريُّ : زَعَمَهُ قوْمٌ ، وأَنْشَدُوا :
غَدَوْنا غَدْوَةً سَحَراً بليْلٍ *!عِشاءً بعدَما انْتَصَف النَّهارُ ( *!والعَشِيُّ ) ، كغَنِيَ ، (*!والعَشِيَّةُ ) ، كغَنِيَّةٍ : ( آخِرُ النَّهارِ ) .
( وفي الصِّحاح : مِن صَلاةِ المَغْربِ إلى العَتَمَةِ ؛ تقولُ أَتَيْته *!عَشِيّ أَمْسٍ *!وعَشِيَّةَ أَمْسٍ انتَهَى ، وقيلَ *!العَشِيُّ بلا هاءٍ آخِرُ النّهارِ ، فإذا قُلْتَ *!عَشِيَّة فهو ليَوْمٍ واحِدٍ ويُقالُ جِئْتُه عَشِيَّة *!وعَشِيَّةً وأَتَيْتُه العَشِيَّةَ ليَوْمِك وأتَيْته عَشِيَّ غدٍ ، بِلا هاءٍ ، إِذا كانَ للمُسْتَقْبلِ ، وأَتَيْتك *!عَشِيًّا غَيْر مُضافٍ ، وأَتَيْته *!بالعَشِيِّ والغَدِ : أَي كلَّ عَشِيَّةٍ وغَدَاةٍ .
ولهم رزْقُهم فيها بُكْرَةً *!وعَشِيًّا ، إنَّما هو في مِقْدارِ ما بينَ الغَدَاةِ *!والعَشِيِّ .
وقال الراغِبُ : *!العَشِيُّ مِن زَوالِ الشَّمْسِ إلى الصَّباح ؛ قالَ ، عزَّ

وجلَّ : ﴿*!عَشِيَّة أَو ضُحاها﴾ .
وقالَ الأزْهري : صَلاةُ العِشاءِ هي التي بعدَ صَلاةِ المَغْربِ ، وإذا زَالَتِ الشمْسُ دُعِيَ ذلكَ الوَقْتُ *!العَشِيّ ، ويَقَعُ العَشِيُّ على ما بينَ الزَّوالِ والغُروبِ ؛ كلُّ ذلكَ *!عَشِيٌّ ، فإذا غابَتْ فهو *!العِشاءُ .
وقولُه تعالى : ﴿لم يَلْبَثوا إلاّ عَشِيَّة أَو ضُحَاها﴾ ؛ إنْ قُلْتَ هل *!للعَشِيَّةِ ضُحًى ؟ قيلَ : هذا جَيِّد من كَلامِهم ، يُقالُ آتِيكَ *!العَشِيَّةَ أو غداتها والغَدَاةَ أَو *!عَشِيَّتَها فالمعْنَى : لم يَلْبَثُوا إلاَّ عَشِيَّة أَو ضُحى العَشِيَّة ، أَضافَ الضُّحَى إلى العَشِيَّة .
قُلْت : وقد يُرادُ *!بالعَشِيِّ اللّيْلُ لمَكانِ العِشاءِ ، وهي الظُّلْمةُ ؛ وبه فُسِّر قولُ الشاعِرِ :
هَيْفاءُ عَجْزاءُ خَرِيدٌ *!بالعَشِيّ ِتُضْحَكُ عن ذِي أُشُرٍ عَذْبٍ نَقِيأَرادَ المُبالَغَة في اسْتِحْيائِها ، لأنَّ اللَّيْل قد يُعْدَمُ فيه الرُّقباءُ ، أَي إذا كانَ ذلكَ مع عَدَم هَؤُلاء فما ظنُّك بتَجَرّدِها نَهاراً ؛ ويجوزُ أَن يُرِيدَ اسْتِحياءَها عندَ المُباعَلَةِ لأَنَّها أَكْثَرُ ما تكونُ لَيْلاً .
( ج *!عَشايا *!وعَشِيَّاتٌ ) ؛ ) شاهِدُ *!عَشِيَّات قولُ الشَّاعِرِ :
أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَةِ أُمِّيَهْ
غَدِيَّات قَيْظٍ أَو عَشِيَّات أَشْتِيَهْوأصْلُ عَشايا *!عَشَايِو قُلِبَت الواوُ ياءً لتَطرّفِها بعدَ الكَسْرةِ ثم قُلِبَتِ الياءُ الأُولى هَمْزةً ثم أُبْدِلَتِ الكَسْرةُ فَتْحةً ، ثم الياءُ أَلِفاً ، ثم الهَمْزَةُ ياءً ، فصارَ عَشايا بعدَ خَمْسَة أَعْمالٍ ، كذا في شُرُوحِ الشافِيَةِ والألْفِيّة .

( و ) العَشِيُّ : ( السَّحابُ ) يَأْتِي عَشِيًّا .
( و ) حُكِيَ : ( لَقِيتُهُ *!عُشَيْشَةً *!وعُشَيْشاناً *!وعُشَّاناً ) ، بالتَّشديدِ ؛ كذا في النُّسخِ والصَّوابُ *!عُشَيّاناً ؛ ( *!وعُشَيْشِيَةً ) ، كجُوَيْرِيَةٍ ، ( *!وعُشَيْشِياتٍ *!وعُشَيْشِيانَاتٍ ) *!وعُشَيَّانات ، كُلُّه نادِرٌ .
وفي الصِّحاح : تَصْغيرُ العَشِيِّ عُشَيَّانٌ ، على غيرِ قِياسِ مُكَبَّره ، كأَنَّهم صَغَّروا *!عَشْياناً ، والجمْعُ عُشَيَّاناتٍ ، وقيلَ أَيْضاً في تصْغِيرِه *!عُشَيْشِيانٌ والجمْعُ *!عُشَيشِياناتٍ وتَصْغيرُ *!العَشِيَّةِ *!عُشَيْشِيَةٌ والجمْعُ *!عُشَيْشِيات ، انتَهَى .
وقال الأزْهريُّ : ولم أَسْمَعْ *!عُشَيَّة في تَصْغيرِ عَشِيَّة لأنَّه تَصْغِيرُ *!عَشْوَةٍ ، أَوَّل ظُلْمةِ اللّيْلِ ، فأَرادُوا أَنْ يَفْرِّقوا بَيْنَهما .
( *!والعِشْيُ ، بالكسْرِ ، *!والعَشاءُ ، كسَماءٍ : طَعامُ العَشِيِّ ) .
( قالَ الجوهريُّ : العَشاءُ ، بالفَتْح والمدِّ ، الطَّعامُ بعَيْنِه ، وهو خِلافُ الغَداءِ ، ( ج *!أَعْشِيَةٌ *!وعُشِيّ ) ؛ ) هكذا في النسخِ بضمِّ العَيْن وكَسْر الشِّين وتَشْديدِ الياءِ وهو غَلَطٌ والصَّوابُ أنَّ الكَلامَ تمَّ عنْدَ قوْلِه أَعْشِيَة ، ثم ابْتَدَأَ في مَعْنًى آخَر فقالَ : *!وعَشِيَ ، أَي كرَضِيَ ، *!وعَشَى كدَعَا وهذا قد أَهْمَلَهُ ؛ ( *!وتَعَشَّى ) كُلّه ( أَكَلَهُ ) ، أَي العَشاءَ .
( وهو ) *!عاشٍ و ( *!عَشْيانُ ) ؛ ) وأَصْلُه *!عَشْوانٌ ، وكذا غَدْيانٌ وأَصْلُه غَدْوان ؛ ومِن كَلامِهم : لا *!يَعْشَى إلاَّ بعدَما *!يَعْشُو أَي بعدَما *!يَتَعَشَّى ؛ ( *!ومُتَعَشَ ) . ) يقالُ إذا قيلَ ، *!تَعَشَّ ، قُلْت : ما بي من *!تَعَشِّ ، ولا تَقُلْ : ما بي من عَشاءٍ .

( *!وعَشاهُ ) *!يَعْشُوه ( *!عَشْواً و ) يَعْشيه ( *!عَشْياناً ) ؛ ) كذا في النسخِ والصَّوابُ *!عَشْياً ، كما في المُحْكم ؛ ( أَطْعَمَه إِيَّاهُ ) ، أَي العَشاءَ ؛ ( *!كعَشَّاهُ ) ، بالتَّشْديدِ ، ( *!وأَعْشاهُ .
( *!والعَواشِي : الإبِلُ والغَنَمُ التي تَرْعَى لَيْلاً ) ، صفَةٌ غالبَةٌ .
وفي الصِّحاح : *!العَواشِي : هي التي تَرْعَى لَيْلا ؛ قالَ :
تَرَى المِصَكَّ يَطْرُدُ *!العَواشِيَا
جِلَّتَها والأُخَرَ الحَواشِيَا ( وبعيرٌ *!عَشِيٌّ ) ، كغَنِيَ : ( يُطيلُ *!العَشاءَ ، وهي بهاءٍ .
( *!وعَشا الإِبِلَ ) ، كدَعا ، ( *!وعَشَّاها ) ، بالتَّشديدِ ، ( رَعاها لَيْلاً .
( *!وعَشِيَ عليه *!عَشى ، كرَضِيَ : ظَلَمَهُ ) ؛ ) نقلَهُ ابنُ سِيدَه .
( و ) ابنُ السِّكِّيت : *!عَشِيَتِ ( الإِبِلُ ) *!تَعْشَى عَشاً : إذا ( تَعَشَّتْ فهي *!عاشِيَةٌ ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ .
( و ) مِن المجازِ : ( *!عَشَّى عنه *!تَعْشِيةً ) : ) إذا ( رَفَقَ به ) ، وكَذلكَ ضَحَّى عنه .
وفي الأساسِ : *!عشِّ رُويداً وضحِّ رُويداً : أَمر برَعْي الإِبِل *!عَشِيًّا وضُحًى على سَبِيلِ الأَناةِ والرِّفْقِ ، ثم صارَ مَثَلاً في الأَمْرِ بالرِّفْقِ في كلِّ شيءٍ ، انتَهَى ؛ وكَذلكَ عَشِّ ولا تَغْتَرَّ ( *!والعُشْوانُ ، بالضَّمِّ : تَمْرٌ أَوْ نَخْلٌ ) ، أَي ضَرْبٌ منهما ؛ الأُوْلى عن ابنِ دُرَيْدٍ .
( *!كالعَشْواءِ ) ، وهو ضَرْبٌ من متأَخِّر النَّخْلِ حَمْلاً .
( وصلاتا *!العَشِيِّ : الظُّهْرُ والعَصْرُ ) ؛ )

نقلَهُ الأزْهري لكَوْنِهما في آخِرِ النَّهارِ بعدَ الزَّوالِ .
( *!والعِشاءانِ : المَغْرِبُ والعَتَمَة ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ وابنُ فارِسَ ، وهو على قولِ مَنْ قالَ : إنَّ العَشِيَّ والعِشاءَ مِن صَلاةِ المَغْربِ إلى العَتَمَةِ ؛ كما في المِصْباحِ .
( *!وأَعْشَى : أَعطَى .
( *!واسْتَعْشاهُ : وَجَدَهُ ) *!عاشِياً ، أَي ( جائِراً ) في حقِّ أَصْحابِه .
( و ) *!اسْتَعْشَى ( ناراً : اهْتَدَى بها .
( *!والعِشْوُ ، بالكسْرِ : قَدَحُ لَبَنٍ يُشْرَبُ ساعَةَ تَرُوحُ الغَنَمُ أَو بعدَها .
( *!وعَشَا ) الرَّجُلُ : ( فَعَلَ فِعْلَ *!الأَعْشَى .
( *!واعْتَشَى : سارَ وقْتَ العِشاءِ ) ، كاهْتَجَرَ سارَ في الهاجِرَةِ .
( و ) المُسَمَّى *!بالأَعْشى عدَّةُ شُعَراءٍ في الجاهِلِيَّةِ والإِسْلامِ ، منهمْ : ( *!أَعْشَى باهِلَةَ ) ، جاهِلِيٌّ واسْمُه ( عامِرٌ ) يكنَى أَبا قحْفان ( وأَعْشَى بَني نَهْشَلِ ) بنِ دارِمٍ ، هو ( الأسْودُ بنُ يَعْفُرَ ) النَّهْشَليُّ جاهِلِيٌّ ، وتقدَّمَ الاخْتِلافُ في ضَبْطِ اسْمِ والِدِ في ( ع ف ر ) . ( و ) أَعْشَى ( هَمْدانَ ) ، هو ( عبدُ الرحمنِ ) بنِ الحارِثِ من بَني مالِكِ بنِ جشمِ بنِ حاشدٍ . ( و ) أَعْشَى ( بَني أَبي ربِيعَةَ ) ، كذا في النسخِ ، وفي التكْمِلَةِ : أَعْشَى بَني ربيعَةَ بنِ ذُهْلِ بنِ شَيْبان بنِ ثَعْلَبَةُ ، واسْمُه عبدُ اللّهِ بنُ خارِجَةَ مِن بَني قَيْسِ بنِ عَمْرِو بنِ أَبي ربيعَةَ المَذْكُور . ( و ) أَعْشَى ( طِرْوَدٍ ) ، كدِرْهَمٍ ، وبَنُو

طِرْوَدٍ مِن بَني فهمِ بنِ عَمْرِو بنِ قيْسِ بنِ فهمٍ . ( و ) أَعْشَى ( بَني الحِرْمازِ ) بنِ مالِكِ بنِ عَمْرِو بنِ تَمِيمٍ ، ويُعْرفُ أَيْضاً *!بأَعْشَى بَني مازِنٍ ، ومازِنُ وحِرْمازُ أَخَوان .
وقالَ الآمديُّ : أَهْلُ الحديثِ يقولونَ : أَعْشَى بَني مازِنٍ ، والثَّبْتُ أَنَّه أَعْشَى بَني الحِرْمازِ ؛ وصَوّبَه الصَّاغاني .
( و ) أَعْشَى ( بَني أَسدٍ . و ) أَعْشَى بَني ( عُكلٍ ) مِن تيمِ الرّبابِ ، اسْمُه ( كهَمْسٌ و ) أَعْشَى ( ابن ) ، كذا في النُّسخِ ومِثْلُه في التكْملَةِ ، ( مَعْرُوفٌ ) اسْمُه ( خَيْثَمةُ . و ) أَعْشَى ( بَنِي عُقَيْلٍ ) ، واسْمُه مُعاذُ . ( و ) أَعْشَى ( بَنِي مالِكِ ) بنِ سعْدٍ . ( و ) أَعْشَى ( بني عَوْفٍ ) اسْمُه ( ضابِىءٌ ) من بني عَوْفِ بنِ همامٍ . ( و ) أَعْشى ( بَنِي ضَوْرَة ) اسْمُه ( عبدُ اللّهِ . و ) أَعْشَى ( بَني جِلاَّنَ ) مِن بَني عنْزَةَ اسْمُه ( سَلَمَةُ . و ) أَعْشَى ( بَني قَيْسٍ أَبو بَصِيرٍ ) جاهِلِيٌّ . ( *!والأعْشَى التَّغْلَبِيُّ ) هو ( النُّعْمانُ ) ، ويقالُ له : ابنُ جاوَانَ ، وهو مِن الأراقِمِ مِن بَني معاوِيَةَ بنِ بكْرِ بنِ حبيبِ بنِ عَمْرِو بنِ غنمِ بنِ تَغْلب ؛ ( شُعراءُ وغيرُهم من *!العُشْيِ ) ، جَمْعُ *!الأَعْشَى كأَحْمَر

وحُمْرٍ ، ( جماعَةٌ ) ، ذكَرَ المصنِّفُ منهم سِتَّةَ عَشَرَ رجُلاً تبْعاً للصَّاغاني في تكْمِلَتِه . وابنُ سِيدَه اقْتَصَرَ على السَّبْعةِ المَشاهِير ؛ وأَوْصَلَها أَرْبابُ النَّظائِرِ إلى عِشْرِين .
وقد وَجَدْت أَنا واحِداً مِن بَني سعْدِ بنِ ضبيعَةَ بنِ قَيْسِ بنِ ثَعْلَبَة الأَعْشى الشَّاعِر واسْمُه مَيْمونُ بنُ قَيْسٍ .
وقرَأْتُ في كتابِ الحماسَةِ ما نَصُّه : ودَخَلَ أَعْشَى ربيعَةَ ، وهو مِن شَيْبان مِن بَطْنٍ منهم ، يقالُ لهم بَنُو أَمامَةَ ، على عبدِ الملِكِ بنِ مَرْوان فقالَ له : يا أَبا المُغِيرَةَ ما بَقِيَ مِن شِعْرِك إلى آخِرِ ما قالَ فلا أَدْرِي هو أَعْشَى بَنِي أَبي ربيعَةَ الذي ذَكَرَه المصنِّفُ أَوَّلاَ أَمْ غَيْره ، فليُنْظر .
وممَّا يُسْتدركُ عليه :
*!عَشَا عن الشيءِ *!يَعْشُو : ضَعُفَ بَصَرَه عنه .
*!وتَعَاشَى : أَظْهَرَ *!العَشا وليسَ به .
وفي الصِّحاح : أَرى من نَفْسِه أَنَّه *!أَعْشَى .
*!والعاشِيَةُ : كلُّ شيءٍ يَعْشُو باللَّيْلِ إلى ضَوْءِ نارٍ مِن أَصْنافِ الخَلْقِ .
*!والعاشِي : القاصِدُ .
*!وأَعْشاهُ اللّهُ : جَعَلَه أَعْشَى .
وجاءَ *!عَشْوةً : أَي *!عِشاءً ، لا يتمكَّن ؛ لا تقولُ : مضَتْ *!عَشْوَةٌ .
*!وعَشا يَعْشُو : تَعَشَّى .
*!والعَشْوَةُ *!العَشاءُ ، كالغَدْوَةِ فِي الغَداءِ عاميَّةٌ .
*!وعِشْيُ الإِبِلِ ، بالكسْر : ما *!تَتَعَشَّاهُ ؛ وأَصْلُه الواوُ .
وفي المَثَلِ : *!العاشِيَةُ تَهِيجُ الآبِيَةَ ، أَي إذا رَأَتِ التي تأْبَى العَشاءَ

التي *!تَتَعَشَّى تَبِعَتْها *!فتَعَشَّتْ معها .
وبعيرٌ *!عَشٍ وناقَةٌ *!عَشِيَةٌ ، كفَرحَةٍ : يَزِيدَان على الإبِلِ في العَشا ، كِلاهُما على النَّسَبِ دُونَ الفِعْل .
والعُقابُ *!العَشْواءُ : التي لا تُبالِي كيفَ خَبَطَتْ وأَيْنَ ضَرَبَتْ بمخالِبِها .
وعَشا عن كذا : صَدَرَ عنه ؛ قيلَ : ومنه قولُه تعالى : ﴿ومَن يَعْشُ عن ذكْرِ الرحمنِ﴾ .
وعَشا عن النارِ : أَعْرَضَ ومَضَى عن ضَوْئِها .
*!وعَشِيَ عن حَقِّه ، كعَمِي زِنَةً ومَعْنًى .
وإنَّهم لفي *!عشوى أَمْرهم : أي في حَيْرةٍ وقِلَّة هِدَايةٍ .
*!والعَشْواءُ : فَرَسُ حسَّان بن مسلمَةَ بنِ خرزِ بنِ لوذان .
*!وتَعشاهُ : أَعْطاهُ عشْوَةً .
(

##### Türkçe

: (**العَشا**), maksûre olarak: gece ve gündüz görmenin kötülüğü; insanlarda, binek hayvanlarında, develerde ve kuşta olur; **المُحْكم**’de olduğu gibi.

**الراغب** dedi: göze arız olan bir karanlık.

**الصِّحاح**’ta: gece görmeyip gündüz gören kimse için **الأَعْشى**’nın masdarıdır; (**كالعَشاوَةِ**).

(Ya da) o (**العَمَى**)dır; yani görmenin mutlak olarak gitmesi; ve ( **عَشِيَ** , **رَضِيَ** ve **دعا** gibi) ( **يَعْشَى** ) ( **ويَعْشُو** ) (**عَشًى**) (maksûr), **عشى**’nın masdarıdır; (ve o (**عَشٍ**)dir) (mankûs); (ve (**أَعْشَى**) ve o (**عَشْواءُ**)dur); ve iki adam (**أَعْشَيانِ**) ve iki kadın (**عَشْواوانِ**).

Ve Allah onu (**أَعْشاهُ**) etti, böylece (**عَشِيَ**) oldu; ve ikisi (**يَعْشَيانِ**)dır; **يَعْشَوَانِ** demediler; çünkü vav, tekilde kendisinden öncekinin kesresi sebebiyle yâ olunca, tesniyede kendi hâli üzere bırakıldı; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

Yüce sözünde: ﴿ve kim (**يَعْشُ**) Rahmân’ın zikrinden﴾ yani kör olur.

(**وعَشَّى الطَّيْرَ**), (**تَعْشِيةً**) olarak: ona bir ateş yaktı ki ondan (**لتَعْشَى**) (ve avlansın); **المُحْكم**’de böyle.

(**وتَعاشَى**) şundan: (**تَجاهَلَ**) etti; sanki onu görmemiş gibi; meseldeki **تَعامَى** gibi.

(ve) mecazdan: (**خَبَطَهُ خَبْطَ عَشْواءَ**): onu kasdetmedi; **المُحْكم**’de olduğu gibi.

**الصِّحاح**’ta: falan (**العَشْواءَ**)a bindi; işi çırpıp savurduğunda ve (basiret ve açıklık olmaksızın ona bindiğinde); ve denildi: onu, rüşdü açıkça belli olmayan bir işe yükledi; belki onda sapması vardı; (ve) aslı (**العَشْواءِ**)dandır; o, (önünü görmeyen) (**النَّاقَةُ**)dır; böylece iki eliyle her şeyi çırpar ve toynaklarının yerlerini gözetmez; ve denildi: aslı, gecenin **عَشْواء**sındandır, yani karanlığından; bu, başıboşun, başını sürüp giden ve akıbetine aldırmayan kimse için mesel olarak vurulur.

(**وعَشا النَّارَ** ve) (**عَشا**) ona (**عَشْواً**) (fetha ile) ve (**عُشُوًّا**) ( **عُلُوَ** gibi): onu gece uzaktan gördü de, onunla aydınlanarak onu kastetti; onunla bir hidayet ve hayır umar.

**الجوهري** dedi: bu asıldır; sonra her kasteden (**عاشِياً**) oldu.

Ve denildi: ateşe (**عَشَوْتُ**) (**عَشْواً**) ile; zayıf bir görmeyle ona delil bulduğumda; **الحُطَيْئة** dedi:
مَتَى تأْتِهِ **تَعْشُو** إلى ضَوْءِ نارِهِ
تَجِدْ خَيرَ نارٍ عندَها خَيْرُ مُوقِدِ
Anlam: ne zaman ona (**عاشِياً**) olarak gelirsen.

(**كاعْتَشَاها** ve) onunla (**اعْتَشَى**).

(**والعُشْوَةُ**), damme ve kesr ile: (o aydınlanılan ateştir); yahut, kıvılcım almak için ateşten alınan şeydir.

Ve **الجوهري** dedi: ateşin alevi; ve inşâd etti:
**كعُشْوةِ القابِسِ تَرْمِي بالشَّرر**
(ve) (**العُشْوَةُ**): (açıklık ve basiret olmaksızın işe binmek)tir; (ve üçlenir). Denir: beni (**عَشْوَةً**) ve (**عِشْوةً**) ve (**عُشْوَةً**) ile çiğnetti; yani karışık bir iş; bu, onu, kendisiyle onu şaşkınlığa yahut belaya düşürdüğün şeyle haber verdiğinde; **الصِّحاح**’ta olduğu gibi.

(ve) (**العَشْوةُ**), (fetha ile: karanlık)tır; gece ve seherde olur; (**كالعَشْواءِ**).

(Ya da) **العَشْوَةُ**: (gecenin başı ile dörtte biri arası)dır; bundan onların sözü: geceden (**عَشْوَةٌ**) geçti.

(**والعِشاءُ**), **كِساءٍ** gibi: (karanlığın başı; yahut) ( **المَغْربِ** namazından **العَتَمَةِ**ye kadar; yahut güneşin zevalinden fecrin doğuşuna kadar)dır.

(**الجوهري** dedi: bir kavim onu iddia etti; ve inşâd ettiler:
غَدَوْنا غَدْوَةً سَحَراً بليْلٍ **عِشاءً** بعدَما انْتَصَف النَّهارُ
(**والعَشِيُّ**), **غَنِيَ** gibi, (ve **العَشِيَّةُ**), **غَنِيَّةٍ** gibi: (günün sonu)dur.

(ve **الصِّحاح**’ta: **المَغْربِ** namazından **العَتَمَةِ**ye kadar; dersin: ona (**عَشِيّ** dün) ve (**عَشِيَّةَ** dün) geldim; bitti; ve denildi: hâ’sız (**العَشِيُّ**) günün sonudur; **عَشِيَّة** dediğinde ise bir gün içindir; ve denir: ona bir **عَشِيَّة** ve bir **عَشِيَّةً** geldim; ve ona senin günün için **العَشِيَّةَ** geldim; ve ona, hâ’sız, yarının (**عَشِيَّ**)si geldim; gelecek için olduğunda; ve sana, izafesiz (**عَشِيًّا**) geldim; ve ona (**بالعَشِيِّ** ve **الغَدِ**) geldim: yani her **عَشِيَّة** ve **غَدَاة**.

Ve onların rızıkları onda sabahleyin ve (**عَشِيًّا**)dır; ancak o, **الغَدَاةِ** ile (**العَشِيِّ**) arasındaki miktardadır.

**الراغِب** dedi: (**العَشِيُّ**) güneşin zevalinden sabaha kadardır; dedi ki, عزّ وجلّ: ﴿(**عَشِيَّة** yahut kuşluğu)﴾.

**الأزْهري** dedi: **العِشاءِ** namazı, **المَغْربِ** namazından sonra olandır; güneş zeval bulduğunda o vakte (**العَشِيّ**) denildi; ve (**العَشِيُّ**), zeval ile gurub arasına vâki olur; bütün bu (**عَشِيٌّ**)dir; batınca o (**العِشاءُ**)dır.

Yüce sözü: ﴿ancak bir (**عَشِيَّة**) yahut onun kuşluğu kadar kaldılar﴾; eğer dersen: (**للعَشِيَّةِ**) kuşluk var mıdır? denir: bu onların sözünden güzeldir; denir: sana (**العَشِيَّةَ**) yahut onun sabahını; ve sabahı yahut onun (**عَشِيَّتَها**)sını; anlam: ancak bir **عَشِيَّة** yahut **عَشِيَّة**nin kuşluğu kadar kaldılar; kuşluğu **العَشِيَّة**ye izafe etti.

Dedim: ve (**بالعَشِيِّ**) ile gece kastedilebilir; **العِشاءِ** sebebiyle; o da karanlıktır; ve bununla şairin sözü tefsir edildi:
هَيْفاءُ عَجْزاءُ خَرِيدٌ **بالعَشِيّ** ِتُضْحَكُ عن ذِي أُشُرٍ عَذْبٍ نَقِي
Onun hayâsında mübalağa etmek istedi; çünkü gece, gözetleyicilerin bulunmadığı olabilir; yani bu, bunların yokluğuyla böyleyse, gündüz çıplaklığı hakkında zannın nedir; ve, onun, gece daha çok olduğu için, cinsel birleşme anındaki hayâsını istemesi caizdir.

(çoğulu (**عَشايا** ve **عَشِيَّاتٌ**)); (**عَشِيَّات**ın şahidi) şairin sözü:
أَلا لَيْتَ حَظِّي من زِيارَةِ أُمِّيَهْ
غَدِيَّات قَيْظٍ أَو عَشِيَّات أَشْتِيَهْ
**عَشايا**nın aslı **عَشَايِو**dur; vav, kesreden sonra uçta oluşu sebebiyle yâ’ya çevrildi; sonra ilk yâ hemzeye çevrildi; sonra kesre fethaya değiştirildi; sonra yâ elife; sonra hemze yâ’ya; böylece beş işlemden sonra **عَشايا** oldu; **الشافِيَةِ** ve **الألْفِيّة** şerhlerinde böyle.

( ve ) **العَشِيُّ**: ( **السَّحابُ** ) **عَشِيًّا** gelir.

( ve ) rivayet olundu: ( **لَقِيتُهُ** *!**عُشَيْشَةً** *!**وعُشَيْشاناً** *!**وعُشَّاناً** ), şeddeli olarak; nüshalarda böyledir; doğrusu *!**عُشَيّاناً**’dır; ( *!**وعُشَيْشِيَةً** ), **جُوَيْرِيَةٍ** gibi, ( *!**وعُشَيْشِياتٍ** *!**وعُشَيْشِيانَاتٍ** ) *!**وعُشَيَّانات**; hepsi nâdirdir.

Ve **الصِّحاح**’ta: **العَشِيِّ**’nin küçültmesi **عُشَيَّانٌ**dur; büyüğünün kıyasına göre olmaksızın; sanki **عَشْياناً**’ı küçültmüşlerdir; çoğulu **عُشَيَّاناتٍ**tır. Ve onun küçültmesinde ayrıca *!**عُشَيْشِيانٌ** denildi; çoğulu *!**عُشَيشِياناتٍ**. Ve *!**العَشِيَّةِ**’nin küçültmesi *!**عُشَيْشِيَةٌ**dur; çoğulu *!**عُشَيْشِيات**; bitti.

Ve **الأزْهريُّ** dedi: **عَشِيَّة**’nin küçültmesinde *!**عُشَيَّة** işitmedim; çünkü o, gecenin ilk karanlığı olan *!**عَشْوَةٍ**’nin küçültmesidir; böylece ikisi arasında ayırmak istediler.

( *!**والعِشْيُ** , kesre ile, *!**والعَشاءُ** , **سَماءٍ** gibi: **العَشِيِّ**’nin yemeğidir ).

( **الجوهريُّ** dedi: **العَشاءُ** , fetha ve med ile, yemeğin kendisidir; ve o, **الغَداءِ**’nın zıddıdır; ( çoğulu *!**أَعْشِيَةٌ** *!**وعُشِيّ** ); ) nüshalarda **العَيْن**’in zammı, **الشِّين**’in kesri ve **الياءِ**’nin şeddelenmesiyle böyledir; bu yanlıştır; doğrusu, söz **أَعْشِيَة** dediği yerde tamam oldu; sonra başka bir mânada başlayıp dedi ki: *!**وعَشِيَ** yani **رَضِيَ** gibi; *!**وعَشَى** **دَعَا** gibi; bunu ihmal etmiştir; ( *!**وتَعَشَّى** ) hepsi ( onu yedi ) yani **العَشاءَ**’yı.

( ve o ) *!**عاشٍ** ve ( *!**عَشْيانُ** ); ) aslı *!**عَشْوانٌ**dur; yine **غَدْيانٌ** da böyledir, aslı **غَدْوان**dır. Ve sözlerinden: **لا يَعْشَى إلاَّ بعدَما يَعْشُو** yani **يَتَعَشَّى**’dan sonra; ( *!**ومُتَعَشَ** ). ) denilir: eğer denilirse: *!**تَعَشَّ**; sen dersin ki: bende *!**تَعَشِّ** yoktur; “bende **عَشاءٍ** yoktur” deme.

( *!**وعَشاهُ** ) *!**يَعْشُوه** ( *!**عَشْواً** ve ) **يَعْشيه** ( *!**عَشْياناً** ); ) nüshalarda böyledir; doğrusu *!**عَشْياً**dır; **المُحْكم**’de olduğu gibi; ( onu ona yedirdi ) yani **العَشاءَ**’yı; ( *!**كعَشَّاهُ** ), şeddeli olarak, ( *!**وأَعْشاهُ**.

( *!**والعَواشِي**: gece otlayan deve ve koyunlardır ), galip bir sıfattır.

Ve **الصِّحاح**’ta: *!**العَواشِي**: gece otlayanlardır; dedi ki:
تَرَى المِصَكَّ يَطْرُدُ *!العَواشِيَا
جِلَّتَها والأُخَرَ الحَواشِيَا
( ve bir deve *!**عَشِيٌّ** ), **غَنِيَ** gibi: ( *!**العَشاءَ**’yı uzatır; ve o, **بهاءٍ** iledir.

( *!**وعَشا الإِبِلَ** ), **دَعا** gibi, ( *!**وعَشَّاها** ), şeddeli olarak, ( onları gece otlattı.

( *!**وعَشِيَ عليه عَشى** , **رَضِيَ** gibi: ona zulmetti ); ) bunu İbn Sîde nakletti.

( ve ) İbnü’s-Sikkît: *!**عَشِيَتِ** ( **الإِبِلُ** ) *!**تَعْشَى** **عَشاً**: eğer ( akşam yedilerse, onlar *!**عاشِيَةٌ**’dir ); ) bunu **الجوهريُّ** nakletti.

( ve ) mecazdan: ( *!**عَشَّى عنه تَعْشِيةً** ): ) eğer ( ona yumuşak davrandı ) ise; yine bunun gibi: **ضَحَّى عنه**.

Ve **الأساس**’ta: *!**عشِّ رُويداً وضحِّ رُويداً**: develeri *!**عَشِيًّا** ve **ضُحًى** vakti ağır ağır ve yumuşaklık üzere otlatma emridir; sonra her şeyde yumuşaklıkla emretmede bir mesel oldu; bitti; yine bunun gibi: **عَشِّ ولا تَغْتَرَّ**. ( *!**والعُشْوانُ** , zamm ile: hurma yahut hurma ağacıdır ), yani ikisinden bir türdür; birincisi İbn Düreyd’dendir.

( *!**كالعَشْواءِ** ), o, yük bakımından geç hurma ağacının bir türüdür.

( ve *!**وصلاتا العَشِيِّ**: öğle ve ikindi namazıdır ); )

Bunu **الأزْهري** nakletti; çünkü ikisi, zevâlden sonra günün sonunda(dır).

( *!**والعِشاءانِ**: akşam ve yatsı ); ) bunu **الجوهريُّ** ve İbn Fâris nakletti; bu, “**العَشِيَّ** ve **العِشاءَ**, akşam namazından yatsıya kadardır” diyenin sözü üzerinedir; **المِصْباح**’ta olduğu gibi.

( *!**وأَعْشَى**: verdi.

( *!**واسْتَعْشاهُ**: onu ) *!**عاشِياً** buldu; yani ( arkadaşlarının hakkı konusunda haksızlık eden ) olarak.

( ve ) *!**اسْتَعْشَى** ( bir ateşi: onunla yol buldu.

( *!**والعِشْوُ** , kesre ile: koyunların akşam döndüğü saatte yahut ondan sonra içilen bir kadeh süttür.

( *!**وعَشَا** ) adam: ( *!**الأَعْشَى**’nın fiilini yaptı.

( *!**واعْتَشَى**: **العِشاءِ** vaktinde yürüdü ), **اهْتَجَرَ** gibi; (o) öğle sıcağında yürüdü.

( ve ) *!**بالأَعْشى** diye adlandırılan, câhiliye ve İslâm’da birkaç şairdir; onlardan: ( *!**أَعْشَى باهِلَةَ** ), câhiliye(den)dir; adı ( **عامِرٌ** )dir; Ebû Kahfân künyesiyle künyelenir. ( ve **أَعْشَى بَني نَهْشَلِ** ) Dârim’in oğludur; o, ( **الأسْودُ بنُ يَعْفُرَ** ) en-Nehşelî’dir; câhiliye(den)dir; ve babasının adının ضبط’undaki ihtilaf ( ع ف ر )’de geçti. ( ve ) **أَعْشَى** ( **هَمْدانَ** ), o, ( **عبدُ الرحمنِ** ) b. el-Hâris’tir; Benî Mâlik b. Cüşm b. Hâşid’dendir. ( ve ) **أَعْشَى** ( **بَني أَبي ربِيعَةَ** ), nüshalarda böyledir; **التكْمِلَة**’de: **أَعْشَى بَني ربيعَةَ** b. Zühl b. Şeybân b. Sa‘lebe; adı Abdullah b. Hârice’dir; zikredilen Ebû Rabîa b. Amr b. Kays oğullarındandır. ( ve ) **أَعْشَى** ( **طِرْوَدٍ** ), **دِرْهَمٍ** gibi; ve Benû

**طِرْوَدٍ**, Benî Fehm b. Amr b. Kays b. Fehm’dendir. ( ve ) **أَعْشَى** ( **بَني الحِرْمازِ** ) b. Mâlik b. Amr b. Temîm; ayrıca *!**بأَعْشَى بَني مازِنٍ** diye de bilinir; Mâzin ve Hirmâz iki kardeştir.

Ve **الآمديُّ** dedi: hadis ehli “**أَعْشَى بَني مازِنٍ**” derler; sabit olan, onun **أَعْشَى بَني الحِرْمازِ** olduğudur; **الصَّاغاني** onu doğru buldu.

( ve ) **أَعْشَى** ( **بَني أَسدٍ**. ve ) **أَعْشَى** Benî ( **عُكلٍ** ) Teymü’r-Rabâb’dandır; adı ( **كهَمْسٌ**. ve ) **أَعْشَى** ( **ابن** ), nüshalarda böyledir ve **التكْملَة**’deki benzeri gibidir, ( **مَعْرُوفٌ** ); adı ( **خَيْثَمةُ**. ve ) **أَعْشَى** ( **بَنِي عُقَيْلٍ** ); adı Muâz’dır. ( ve ) **أَعْشَى** ( **بَنِي مالِكِ** ) b. Sa‘d. ( ve ) **أَعْشَى** ( **بني عَوْفٍ** ) adı ( **ضابِىءٌ** )dur; Benî Avf b. Hemmâm’dandır. ( ve ) **أَعْشى** ( **بَنِي ضَوْرَة** ) adı ( **عبدُ اللّهِ**. ve ) **أَعْشَى** ( **بَني جِلاَّنَ** ) Benî Anze’dendir; adı ( **سَلَمَةُ**. ve ) **أَعْشَى** ( **بَني قَيْسٍ أَبو بَصِيرٍ** ) câhiliye(den)dir. ( *!**والأعْشَى التَّغْلَبِيُّ** ) o, ( **النُّعْمانُ** )dır; ona “İbn Câvân” denilir; o, Benî Muâviye b. Bekr b. Habîb b. Amr b. Ganem b. Tağlib’den **الأراقِم**’dendir; ( şairler ve başkaları *!**العُشْيِ**’dendir ), *!**الأَعْشَى**’nın çoğuludur; **أَحْمَر** gibi.

Ve **حُمْرٍ** (bir cemaat) [vardır]; musannif onlardan on altı erkeği, **الصَّاغاني**’ye onun **تكْمِلَتِه**’sinde tâbi olarak zikretti. **ابنُ سِيدَه** ise meşhur yedi ile iktisar etti; **أَرْبابُ النَّظائِرِ** onu yirmiye ulaştırdı.

Ve ben, **بَني سعْدِ بنِ ضبيعَةَ بنِ قَيْسِ بنِ ثَعْلَبَة**’den, şair **الأَعْشى**’dan birini buldum; adı **مَيْمونُ بنُ قَيْسٍ**’tir.

Ve **كتابِ الحماسَةِ**’de lafzı şu olanı okudum: **أَعْشَى ربيعَةَ** girdi—o, onlardan bir batın olan **شَيْبان**’dandır; onlara **بَنُو أَمامَةَ** denir—**عبدِ الملِكِ بنِ مَرْوان**’ın yanına; ona dedi ki: “Ey **أَبا المُغِيرَةَ**, şiirinden ne kaldı...” dediğinin sonuna kadar; artık bilmiyorum: bu, musannifin evvelce zikrettiği **أَعْشَى بَنِي أَبي ربيعَةَ** mıdır, yoksa başkası mı; bakılsın.

Ona istidrâk olunanlardandır:

**عَشَا عن الشيءِ** **يَعْشُو**: ondan görmesi zayıfladı.

**وتَعَاشَى**: kendisinde olmadığı hâlde **العَشا**’yı izhar etti.

**وفي الصِّحاح**: kendi nefsinden, onun **أَعْشَى** olduğunu görürüm.

**والعاشِيَةُ**: mahlûkatın صنفlerinden, geceleyin bir ateş ışığına **يَعْشُو** eden her şey.

**والعاشِي**: kasteden.

**وأَعْشاهُ اللّهُ**: onu **أَعْشَى** kıldı.

**وجاءَ** **عَشْوةً**: yani **عِشاءً**; temekkün etmez; “**مضَتْ** **عَشْوَةٌ**” demezsin.

**وعَشا يَعْشُو**: **تَعَشَّى** etti.

**والعَشْوَةُ** **العَشاءُ**’dır; **الغَدْوَةِ**’nin **الغَداءِ**’da [olduğu] gibi; âmiyye[dir].

**وعِشْيُ الإِبِلِ**—kesre ile—: **تَتَعَشَّاهُ** ettiği şey; aslı **الواوُ**’dur.

Ve meselde: **العاشِيَةُ تَهِيجُ الآبِيَةَ**; yani, akşam yemeğini reddeden, akşam yemeği yiyen olanı gördüğü zaman, onu tâbi oldu da onunla birlikte **فتَعَشَّتْ** etti.

Ve bir deve **عَشٍ** ve bir dişi deve **عَشِيَةٌ**—**فَرحَةٍ** gibi—: develerde **العَشا**’da artarlar; ikisi de fiil değil, nisbet üzerinedir.

**والعُقابُ العَشْواءُ**: pençeleriyle nasıl çarptığına ve nereye vurduğuna aldırmayan.

Ve “**عَشا عن كذا**”: ondan döndü; denildi ki: ondandır onun تعالى sözü: ﴿**ومَن يَعْشُ عن ذكْرِ الرحمنِ**﴾.

Ve “**عَشا عن النارِ**”: yüz çevirdi ve onun ışığından geçti.

**وعَشِيَ عن حَقِّه**: vezin ve mânâca **عَمِي** gibi.

Ve muhakkak onlar, işlerinin **عشوى**’sındadır: yani bir hayret ve hidayetin azlığında.

**والعَشْواءُ**: **حسَّان بن مسلمَةَ بنِ خرزِ بنِ لوذان**’ın atı.

**وتَعشاهُ**: ona bir **عشْوَةً** verdi.

(

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَشَا
1 عَشَا ذ , (TA, and so accord. to some copies of the K,) first pers. عَشَوْتُ, (S,) aor. يَعْشُو, (TA,) inf. n. عَشْوٌ and عُشُوٌّ; (KL;) as also عَشِىَ, like رَضِىَ [i. e. having for its aor. يَعْشَى, but the inf. n. is app. عَشًا, as in the similar sense expl. in the next sentence]; (TA, and so in my MS. copy of the K;) i. q. ↓ تعشّى, (S, K, TA,) [which is more commonly used than either of preceding verbs, and] which signifies He ate the [eveningmeal, or evening-repast, or supper, i. e. what is called the] عَشَآء. (Msb, K, TA.) And عَشِيَتِ الاـِبِلُ, (ISk, S, K, TA,) aor. تَعْشَى, inf. n. عَشًا, (ISk, S, TA,) i. q. ↓ تَعَشَّت [i. e. The camels ate the evening-pasture, or evening-feed, called the عَشَآء]. (ISk, S, K, TA.) ― -b2- And عَشَاهُ, (K,) first pers. عَشَوْتُهُ, (S, Msb,) aor. يَعْشُوهُ, (S, TA,) inf. n. عَشْوٌ; (K, TA;) and inf. n. عَشْىٌ also, (TA, and thus in some copies of the K,) thus correctly, as in the M, عشيانًا in [some of] the copies of the K being a mistake for عَشْيًا, the aor. being also يَعْشِيهِ; (TA;) i. q. ↓ عشّاهُ, (S, Msb, K, TA,) [which is more commonly used than either of the preceding verbs,] inf. n. تَعْشِيَةٌ, (S,) i. e. He fed him (namely, a man, Msb, or a horse, or a camel, (S) with the [evening-meal, or supper, or the evening-pasture or evening-feed, i. e. what is called the] عَشَآء; (S, Msb, K;) as also ↓ اعشاهُ: (K:) and عَشَا الاـِبِلَ, (K, TA,) like دَعَا [i. e. having for its aor. يَعْشُو]; (TA;) and ↓ عشّاها; He pastured the camels by night. (K, TA.) -A2- عَشَوْتُهُ also signifies I repaired, or betook myself, to, or towards, him, or it, by night: and hence ↓ عَاشٍ is applied to any one repairing, or betaking himself, to or towards [an object]. (S.) ― -b2- And عَشَوْتُ اـِلَى النَّارِ, aor. أَعْشُو, inf. n. عَشْوٌ, I sought to be directed, or guided, or I directed, or guided, myself, by weak eyesight, to the fire: (S:) or I looked at the fire, or endeavoured to see it, and repaired, or betook myself, to it, or towards it; and I saw it, or looked towards it trying whether I could see it, and sought to be directed, or guided, to it by its light: (Har p. 535:) El-Hotei-ah says,
مَتَى تأْتِهِ تَعْشُو اـِلَى ضَوْءِ نَارِهِ
تَجِدْ خَيْرَ نَارٍ عِنْدَهَا خَيْرُ مُوقِدِ
[When thou comest to him, looking with blinking eyes towards the light of his fire and seeking to be guided by it thereto, thou findest the best fire, and at it is the best kindler]; meaning مَتَى تَأْتِهِ عَاشِيًا; using the marfooa verb between two verbs whereof each is mejzoom because the verb in the future tense when it occurs in the place of a denotative of state is marfooa: (S:) or عَشَا النَّارَ and اـِلَى النَّارِ, inf. n. عَشْوٌ and عُشُوٌّ; as also النَّارَ ↓ اعتشى and بِالنَّارِ; signifies he saw the fire by night from afar, and repaired, or betook himself, to it, or towards it, seeking to light himself thereby, (K, TA,) and hoping to obtain thereby guidance and good. (TA.) ― -b3- And عَشَا عَنِ النَّارِ He turned away and went from the light of the fire. (TA.) ― -b4- And عَشَوْتُ عَنْهُ I went, or turned, from him, or it, to another: whence, it is said, the saying in the Kur [xlii. 35], وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ [And such as turns from the admonition of the Compassionate]. (S. See another explanation of this saying in what follows.) [This and other meanings expl. below are app. from what here next follows.] ― -b5- عَشِىَ, aor. يَعْشَى, (S, Msb, K,) dual يَعْشَيَانِ, not يَعْشَوَانِ, (S,) inf. n. عَشًا, (S, Msb, K,) He was, or became, weak-sighted: (Msb:) or he did not see by night, but saw by day: (S:) or he had bad sight by night and by day: or he was, or became, blind: [said of a man, and of a beast of the equine kind, and of a camel, and of a bird: (see عَشًا, below:)] and عَشَا, aor. يَعْشُو, signifies the same: (K:) or the two verbs differ in meaning; so as that وَمَنْ يَعْشَ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ, in the Kur xliii. 35, thus read by some, means (assumed tropical:) And such as is blind to the admonition of the Compassionate, i. e., to the Kur-لn; but مَنْ يَعْشُ, as others read, (assumed tropical:) such as feigns himself blind: (Ksh and Bd: *) [see also 6: and see another explanation of the latter reading, above: or] عَشَا signifies also he (a man, TA) did as does the أَعْشَى [q. v.]. (K, TA.) One says also, عشى مِنَ الشَّىْءِ, aor. يعشو, [thus in my original, but the pret. is app. عَشِىَ, and the aor. يَعْشَى,] meaning He lacked strength of sight to perceive the thing. (TA.) And عَشِىَ عَنْ حَقِّهِ like عَمِىَ in measure and in meaning [i. e. (assumed tropical:) He was, or became, blind to his right, or due]. (TA.) And لَا يَعْشَى اـِلَّا بَعْدَ مَا يَعْشُو is one of their sayings, meaning [app. He will not become weak-sighted except] after his eating the [eveningmeal called the] عَشَآء: (TA:) [for it is said that] the eating of food in the night occasions weakness of sight more than [do] other things. (Har p. 52. [العشآء is there written in one instance for العَشَا.]) ― -b6- عَشِىَ عَلَيْهِ, inf. n. عَشًا, means He wronged him; treated him wrongfully, injuriously, unjustly, or tyrannically: (K, TA:) mentioned by ISd. (TA.)

2 عَشَّوَ see 1, former half, in two places. One says, عَشِّ وَلَا تَغْتَرَّ, (Meyd, TA,) or عَشِّ اـِبِلَكَ وَلَا تَغْتَرَّ [a prov., meaning Pasture thy camels by night, and be not negligent, or be not made to desire what is vain, or false]. (S. [See Freytag's Arab. Prov., ii. 92.]) And عَشَّيْتُ الاـِبِلَ عَنِ الوِرْدِ I pastured the camels with the [evening-pasture called] عَشَآء, so that they might come to the water having satisfied themselves with food: and in like manner one says, ضَحَّيْتُهَا عَنْهُ. (A and TA in art. ضحو and ضحى.) And عَشِّ رُوَيْدًا Pasture thou the camels in the evening (عَشِيًّا) gently: and in like manner one says, ضَحِّ رُوَيْدًا. (A, TA.) And hence, عشّى عَنِ الأَمْرِ (inf. n. تَعْشِيَةٌ, K) (tropical:) He acted gently, or deliberately, in the affair: (A and TA in art. ضحو and ضحى, and S * and K * in the present art.:) and in like manner, ضَحَّى عَنْهُ. (A and TA in the former art., and S * in the present art.) -A2- See also the next paragraph. [Hence,] عشّى الطَّيْرَ, inf. n. تَعْشِيَةٌ, He kindled a fire for the birds in order that they might become dim-sighted (لِتَعْشَى) and consequently be captured. (M, K.)

4 أَعْشَوَ see 1, former half. ― -b2- [Hence, app.,] اعشى also signifies (assumed tropical:) He gave. (K.) -A2- And اعشاهُ He (God) rendered him أَعْشَى [i. e. weak-sighted, &c.: and in like manner one says ↓ عشّاهُ: see 2, last sentence; and see also Har p. 52].

5 تَعَشَّوَ see 1, first quarter, in two places. One says also, تعشّى بِهِ He fed himself with it [in the evening, or] in the time called the عِشَآء: and [in like manner] تَتَعَشَّاهُ is said of camels [as meaning they feed themselves with it, or pasture upon it, in the evening]. (TA.) And when one says to thee, تَعَشَّ [Eat thou the evening-meal], thou sayest, مَا بِى تَعَشٍّ, (S,) or مَا بِى مِنْ تَعَشٍّ, (TA,) [I have no desire for eating the evening-meal; see 5 in art. غدو;] and not مَا بِى عَشَآءٌ, (S,) or not ما بي مِنْ عَشَآءٍ (TA.) -A2- See also 6. -A3- And تعشّاهُ signifies also He gave him an عِشْوَة [or عُشْوَة, i. e. a firebrand]. (TA.)

تعاشى
6 تعاشى ذ He feigned himself أَعْشَى [i. e. weaksighted, &c.; and so ↓ تعشّى as used by Bd in xliii. 35]. (S, TA.) ― -b2- And [hence] (tropical:) He feigned himself ignorant, (K, TA,) عَنْ كَذَا [of such a thing], as though he did not see it; like تَعَامَى. (TA.)

اعتشى
8 اعتشى ذ He journeyed in the time of the عِشَآء [or nightfall]: (K, TA:) like اهتجر meaning “ he journeyed in the time of the هَاجِرَة. ” (TA.) -A2- See also 1, latter half.

استعشاهُ
10 استعشاهُ ذ He found him to be deviating from the right course, or acting wrongfully, injuriously, unjustly, or tyrannically, (وَجَدَهُ جَائِرًا, K, TA, in some copies of the K حَائِرًا,) فِى حَقِّ أَصْحَابِهِ [in respect of the right, or due, of his companions]. (TA.) -A2- And استعشى نَارًا He guided himself by means of a fire. (K.)

عِشْوٌ
عِشْوٌ ذ A bowl (قَدَح) of milk which is drunk at the time when the sheep, or goats, return from the pasture in the evening or afternoon, or after that time. (K.)

عِشْىٌ
عِشْىٌ ذ : see عَشَآءٌ.

عَشًا
عَشًا ذ inf. n. of عَشِىَ: (S, Msb, K:) [used as a simple subst., Weakness of sight: or sightlessness by night with ability to see by day: or] badness of sight by night and by day; as also ↓ عَشَاوَةٌ: (K:) it is in human beings, and beasts of the equine kind (دَوَابّ), and camels, and birds; as is said in the M: (TA:) or it is darkness that happens to the eye: (Er-Rلghib, TA:) or blindness; (K, TA;) i. e. absolute destitution of sight. (TA.)

عَشٍ
عَشٍ ذ applied to a he-camel, and عَشِيَةٌ applied to a she-camel, That exceeds the other camels in the [evening-pasture, or evening-feed, called] عَشَآء; each after the manner of the possessive epithet, having no verb. (TA. [And عَشِىٌّ is said to have a similar meaning.]) -A2- See also أَعْشَى.

عَشْوَةٌ
عَشْوَةٌ ذ Darkness, (K, TA,) in [any part of] the night and in the سَحَر [or period a little before daybreak]; (TA;) as also ↓ عَشْوَآءُ: (K:) or the first of the darkness of the night: (Az, TA:) or the period between the beginning and [the end of] the [first] quarter of the night: (AZ, S, K:) thus in the saying, مَضَى مِنَ اللَّيْلِ عَشْوَةٌ [A period between the beginning &c. of the night passed]: and one says also, أَخَذْتُ عَلَيْهِمْ بِالعَشْوَةِ, meaning [I laid hold upon them] in the blackness of night: (AZ, S:) the dim. is ↓ عُشَيَّةٌ. (Az, TA.) In the saying جَآءَ عَشْوَةَ, meaning عِشَآءً [i. e. He came at nightfall], it [is an adv. n. which] may not be used otherwise than thus: you may not say, مَضَتْ عَشْوَةُ. (TA.) ― -b2- العشوة [app. العَشْوَةُ] as meaning العَشَآءُ, like الغدوة [app. الغَدْوَةُ] as meaning الغَدَآءُ, is vulgar. (TA.) -A2- Also The venturing upon, or embarking in, an affair that is not clear; as also ↓ عِشْوَةٌ and ↓ عُشْوَةٌ: (S, K:) one says, أَوْطَأْتَنِى عَشْوَةً and عِشْوَةً and عُشْوَةً, meaning [Thou hast made me to venture upon, or embark in,] a confused and dubious affair: this is when you tell him of a thing by means of which you have made him to fall into perplexity or trial. (S.) ― -b2- خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ, occurring in a trad., see expl. in art. خبط.

عُشْوَةٌ
عُشْوَةٌ ذ : see عَشْوَةٌ. -A2- Also, (S, K, TA,) and ↓ عِشْوَةٌ, (K, TA,) A fire which one sees by night from afar, and to which, or towards which, he repairs, or betakes himself, seeking to light himself thereby: (K, TA:) or (TA) a firebrand (شُعْلَةٌ مِنْ نَارٍ). (S, TA.)

عِشْوَةٌ
عِشْوَةٌ ذ : see عَشْوَةٌ: -A2- and see also عُشْوَةٌ.

عَشْوَى
عَشْوَى ذ A state of perplexity, and of having little guidance: so in the saying, اـِنَّهُمْ لَفِى عَشْوَى أَمْرِهِمْ [or, perhaps, مِنْ أَمْرِهِمْ, i. e. Verily they are in a state of perplexity, &c., in respect of their case, or affair]. (TA.)

عَشَوِىٌّ
عَشَوِىٌّ ذ Of, or relating to, the [time called] عَشِيَّة [or عَشِىّ, q. v.]. (S.)

عُشْوَانٌ
عُشْوَانٌ ذ A species of dates: (IDrd, K, TA:) or of palm-tress, (K, TA,) of such as are late in bearing. (TA.)

عَشْيَانُ
عَشْيَانُ ذ , (S, K, TA,) originally عَشْوَانُ, like غَدْيَانُ [q. v.] which is originally غَدْوَانُ, (TA,) A man (S) eating the [evening-meal, or eveningrepast, i. e. what is called the] عَشَآء; (S, K, TA;) as also ↓ عَاشٍ. (TA.)

عَشَآءٌ
عَشَآءٌ ذ The meal, or repast, (S, Msb, K,) of the عِشَآء [or nightfall], (S, * Msb,) or of the عَشِىّ [or late part of the evening, &c.]; (S, * K, TA;) [i. e. supper, in a general sense;] opposed to غَدَآءٌ; (S;) as also ↓ عِشْىٌ: (K: [in the CK, العِشٰى is erroneously put for العِشْىُ:]) and in like manner both are used in relation to camels [as meaning their evening-pasture, or evening-feed: see an ex. voce عَتَمَةٌ, and another voce أَقْعَسُ]: (S, TA:) pl. of the former أَعْشِيَةٌ; (K, TA;) to which is added, in [some of] the copies of the K, and عُشِىٌّ; but this is correctly عَشِىَ, [or عَشَا, as in some copies,] and commences another sentence. (TA.)

عِشَآءٌ
عِشَآءٌ ذ [The time of nightfall; i. e.] the first, or beginning, of the darkness (Msb, K) of night: (Msb:) [this is the sense in which it is generally used, and always when it is used as applied to one of the five times of the divinely-appointed acts of prayer; صَلَاةُ العِشَآءِ, and elliptically العِشَآءُ alone, meaning the prayer of nightfall:] or it is [the time] when the sun has disappeared: (Az, TA:) or [the time] from sunset (K) [i. e.] from the prayer of sunset (Msb, TA) to the عَتَمَة [or darkness after nightfall]; (Msb, K, TA;) [and this is what is meant by its being said that it is] syn. with عَشِىٌّ: (S:) or [the time] from the زَوَال [meaning the declining of the sun from the meridian] to the rising of the dawn: (S, K:) so some assert, and they cite, as an ex.,
غَدَوْنَا غُدْوَةً سَحَرًا بِلَيْلٍ
عِشَآءً بَعْدَ مَا انْتَصَفَ النَّهَارُ
[We went early in the morning, a little before daybreak, in a period between the declining of the sun from the meridian and the rising of the dawn, after the daytime had become halved]: (S, TA:) [sometimes] the Arabs said, أَقْبَلَتِ العِشَآءُ, meaning العَشِيَّةُ; and هٰذَا العَشِيَّةُ, meaning العِشَآءُ. (Msb voce صَوْتٌ.) العِشَاآنِ means The time of sunset and the عَتَمَة [or darkness after nightfall]: (IF, S, Msb, K: [compare הָעַרְבַּיִם in Exodus xii. 6 and xvi. 12:]) this is accord. to the saying that the عِشَآء is from the prayer of sunset to the عَتَمَة. (TA.)

عَشَاوَةٌ
عَشَاوَةٌ ذ : see عَشًا.

عَشِىٌّ
عَشِىٌّ ذ [The late part of the evening: or the evening: or the afternoon: i. e.] the last, or the latter, part of the day; (Mgh, Msb, K, TA;) as also ↓ عَشِيَّةٌ: (K, TA:) this is the meaning commonly known: (Mgh:) or [the time] from the prayer of sunset to the عَتَمَة [or darkness after nightfall]; (S, Msb, TA;) like عِشَآءٌ; (Msb;) and so ↓ عَشِيَّةٌ: you say, أَتَيْتُهُ عَشِىَّ أَمْسِ and أَمْسِ ↓ عَشِيَّةَ [I came to him late in the evening, or in the time between sunset and nightfall, &c., of yesterday]: (S, TA:) or عَشِىٌّ has the meaning expl. in the K [and mentioned above]; but ↓ عَشِيَّةٌ relates to one day: and one says, جِئْتُهُ عَشِيَّةً [I came to him late in an evening, &c.] and عَشِيَّةَ [late this evening, &c.], and أَتَيْتُهُ العَشِيَّةَ I came to him in the عشيّة [or late part of the evening, &c.,] of this day; and آتِيهِ عَشِىَّ غَدٍ [I will come to him in the late part of the evening, &c., of to-morrow (in my original اتيته, an obvious mistranscription,)] without ة when relating to the future; and أَتَيْتُكَ عَشِيًّا [I came to thee in the late part of an evening, &c.]; and أَتَيْتُهُ بِالغَدَاةِ وَالعَشِىِّ i. e. [I came to him early in the morning and late in the evening, &c., meaning,] every عَشِيَّة [or عَشِىّ] and غَدَاة: (TA:) or, as some say, ↓ عَشِيَّةٌ is a sing. [or n. un.] and عَشِىٌّ is its pl. [or a coll. gen. n.]: and, as IAmb says, sometimes the Arabs make ↓ عَشِيَّةٌ masc., as meaning عَشِىٌّ: (Msb:) or عَشِىٌّ signifies the time between the declining of the sun [from the meridian] and sunset: (Az, Mgh, Msb, TA:) or [the time] from the declining of the sun [from the meridian] to the صَبَاح [app. here, as generally, meaning morning]: (Er-Rلghib, Msb, TA:) and sometimes it means the night: (TA:) the pl. is عَشَايَا and عَشِيَّاتٌ, (K, TA,) the former of which [is pl. of ↓ عَشِيَّةٌ, like the latter, or perhaps of عَشِىٌّ also, and] is originally عَشَايِوُ, then عَشَايِىُ, then عَشَائِىُ, then عَشَاءَى, and then عَشَايَا: (TA:) the dim, of عَشِىٌّ is ↓ عُشَيَّانٌ, irreg., as though formed from عَشْيَانٌ, and its pl. is عُشَيَّانَاتٌ; and another form of its dim. is ↓ عُشَيْشِيَانٌ, pl. عُشَيْشِيَانَاتٌ: and the dim. of ↓ عَشِيَّةٌ is ↓ عُشَيْشِيَةٌ, pl. عُشَيْشِيَاتٌ: (S, TA:) one says, ↓ لَقِيتُهُ عُشَيْشَةً [another form of dim., properly meaning I met him in a short period of a late part of an evening, &c.], and [in like manner] ↓ عُشَيْشَانًا, and ↓ عُشَيَّانًا [in some copies of the K عشّانا], and ↓ عُشَيْشِيَةً [accord. to the Mgh meaning عِشَآءً], and عُشَيْشَاتٍ, and عُشَيْشِيَانَاتٍ. (K.) صَلَاتَا العَشِىِّ [The two prayers of the afternoon] means the two prayers of the ظُهْر and the عَصْر; (Az, Mgh, Msb, K;) because they are in the latter part of the day (فِى آخِرِ النَّهَارِ), after the زَوَال [or declining of the sun from the meridian]. (TA.) In the phrase أَوْضُحَاهَا ↓ عَشِيَّةً [i. e. A late part of an evening, &c., or its early portion of the forenoon, meaning or an early portion of the forenoon of the same civil day], in the Kur lxxix. last verse, the ضحى is prefixed to [the pronoun referring to] the عشيّة because the ضحى and the عشيّة belong to the same [civil] day, [for this day is reckoned as the period from sunset to sunset,] (Ksh Bd, Jel, *) and also [by a kind of poetic license, for the sake of the rhyme, i. e.] because ضحاها occurs as a فَاصِلَة [q. v.]. (Jel.) ― -b2- عَشِىٌّ also signifies, (K, TA,) and so does ↓ عَشِيَّةٌ, (K,) Clouds (K, TA) coming late in the evening or at eventide (عَشِيًّا). (TA.) ― -b3- And the former, as an epithet applied to a camel, That continues long eating the عَشَآء [i. e. evening-pasture, or evening-feed]: fem. with ة. (K. [See also عَشٍ.])

عَشِيَّةٌ
عَشِيَّةٌ ذ : see عَشِىٌّ, in ten places.

عُشَيَّةٌ
عُشَيَّةٌ ذ dim. of عَشْوَةٌ, q. v.

عُشَيَّانٌ
عُشَيَّانٌ ذ , pl. عُشَيَّانَاتٌ: see عَشِىٌّ, in two places.

عُشَيْشَةٌ
عُشَيْشَةٌ ذ and عُشَيْشِيَةٌ, pls. عُشَيْشَاتٌ and عُشَيْشِيَاتٌ: see عَشِىٌّ; the latter in two places.

عُشَيْشَانٌ
عُشَيْشَانٌ ذ and عُشَيْشِيَانٌ, pl., of the latter عُشَيْشِيَانَاتٌ: see عَشِىٌّ.

عَاشٍ
عَاشٍ ذ : see عَشْيَانُ. The fem., عَاشِيَةٌ, applied to camels, means Eating the [evening-pasture, or evening-feed, called the] عَشَآء. (ISk, S, K.) It is said in a prov., العَاشِيَةُ تَهِيجُ الآبِيَةَ [Such as are eating the عشآء excite such as desire not, or refuse; or she that is eating &c.]: i. e., when the camels that desire not, or refuse, the عشآء see those that are eating it, they follow them, and eat it with them. (S. [See also Freytag's Arab. Prov. ii. 83.]) And [the pl.] العَوَاشِى, (S, K, TA,) [when indeterminate, عَوَاشٍ,] as an epithet in which the quality of a subst. predominates, (TA.) signifies Those (S, K, TA) camels, and sheep or goats, (K, TA,) that are pasturing by night. (S, K, TA.) ― -b2- See also 1, former half. ― -b3- [Hence,] عَاشِيَةٌ signifies also Anything [meaning any man or animal] looking and repairing, by night, towards the fire of a person who entertains guests. (TA.)

أَعْشَى
أَعْشَى ذ Weak-sighted: (Msb:) or sightless by night, but seeing by day: (S:) or having bad sight by night and by day: and so ↓ عَش: (K:) fem. عَشْوَآءُ, (S, Msb, K,) applied to a woman; (S, Msb;) [the masc. being applied to a man, and either masc. or fem. to a beast of the equine kind, and a camel, and a bird, (see عَشًا,)] and dual masc. أَعْشَيَانِ (TA) and fem. عَشْوَاوَانِ: (S, TA:) [and pl. عُشْىٌ.] ― -b2- The fem. عَشْوَآءُ also particularly signifies. A she-camel that sees not before her, (S, K, TA,) [or that has weak sight,] and therefore strikes everything with her fore feet, (S, TA,) not paying attention to the places of her feet [on the ground]. (TA.) [Hence] one says, رَكِبَ فُلَانٌ العَشْوَآءَ, meaning (tropical:) Such a one prosecuted his affair without mental perception, or without certainty. (S, TA.) And خَبَطَهُ خَبْطَ عَشْوَآءَ (K, TA) (tropical:) He did it [at random, or] without aim; thus accord. to the M: (TA:) or be ventured upon it without mental perception, and without certainty: (K, * TA:) or, as some say, he took it upon himself without his endeavouring to ascertain the right course; the doing of which is sometimes, or often, attended with error: it is a prov., applied to him who goes at random and does not care for the result of his conduct. (TA. [See also 1 in art. خبط.]) ― -b3- And عُقَابٌ عَشْوَآءُ An eagle that cares not how it beats the ground, and where it strikes with its talons. (TA.) ― -b4- See also the fem. voce عَشْوَةٌ.

مُتَعَشًّى
[ مُتَعَشًّى ذ A place in which one eats the eveningmeal, or supper.]

##### Türkçe

عَشَا
1 **عَشَا** **ذ** , (TA, ve bazı **K** nüshalarına göre böyle,) birinci şahıs **عَشَوْتُ**, (S,) muzâri‘ **يَعْشُو**, (TA,) mastar **عَشْوٌ** ve **عُشُوٌّ**; (KL;) bunun gibi **عَشِىَ**, **رَضِىَ** gibi [yani muzâri‘i **يَعْشَى** olan; fakat mastarı, bir sonraki cümlede açıklanan benzer mânâda olduğu üzere, görünüşe göre **عَشًا**dır]; (TA, ve **K**’nin bende bulunan yazma nüshasında da böyle;) **↓ تعشّى** ile aynı mânâdadır, (S, K, TA,) [ki bu, önceki iki fiilden daha yaygın kullanılır, ve] şu mânâya gelir: [akşam yemeğini, akşam rızkını, yani] **عَشَآء** denilen şeyi yedi. (Msb, K, TA.) Ve **عَشِيَتِ الاـِبِلُ**, (ISk, S, K, TA,) muzâri‘i **تَعْشَى**, mastar **عَشًا**, (ISk, S, TA,) **↓ تَعَشَّت** ile aynı mânâdadır [yani develer **عَشَآء** denilen akşam otlağını/akşam yemini yediler]. (ISk, S, K, TA.) ― -b2- Ve **عَشَاهُ**, (K,) birinci şahıs **عَشَوْتُهُ**, (S, Msb,) muzâri‘i **يَعْشُوهُ**, (S, TA,) mastar **عَشْوٌ**; (K, TA;) ve mastar **عَشْىٌ** da, (TA, ve **K**’nin bazı nüshalarında böyle,) doğru olarak böyledir; **M**’de olduğu üzere; **K**’nin [bazı] nüshalarındaki **عشيانًا**, **عَشْيًا** için bir hatadır; muzâri‘ de **يَعْشِيهِ** olur; (TA;) **↓ عشّاهُ** ile aynı mânâdadır, (S, Msb, K, TA,) [ki bu, önceki fiillerin her birinden daha yaygın kullanılır,] mastarı **تَعْشِيَةٌ**, (S,) yani ona (yani bir adama, Msb, yahut bir ata veya bir deveye, (S)) [akşam yemeği, yahut akşam otlağı/akşam yemi, yani] **عَشَآء** denilen şeyi yedirdi; (S, Msb, K;) bunun gibi **↓ اعشاهُ**: (K:) ve **عَشَا الاـِبِلَ**, (K, TA,) **دَعَا** gibi [yani muzâri‘i **يَعْشُو** olan]; (TA;) ve **↓ عشّاها**; develeri geceleyin otlattı. (K, TA.) -A2- **عَشَوْتُهُ** ayrıca şu mânâya gelir: geceleyin ona yahut ona doğru (yahut ona yönelerek) gittim, yahut yöneldim: buradan **↓ عَاشٍ**, herhangi bir şeye doğru giden/yönelen kimseye söylenir. (S.) ― -b2- Ve **عَشَوْتُ اـِلَى النَّارِ**, muzâri‘i **أَعْشُو**, mastar **عَشْوٌ**, ateşe, zayıf görme ile yöneltilmeyi/rehberlik edilmeyi istedim; yahut kendimi ona doğru yönelttim/rehberlik ettim: (S:) yahut ateşe baktım, yahut onu görmeye çalıştım ve ona yahut ona doğru gittim/yöneldim; ve onu gördüm, yahut onu görüp göremeyeceğimi deneyerek ona doğru baktım; ve onun ışığıyla ona doğru yöneltilmeyi/rehberlik edilmeyi istedim: (Har s. 535:) El-Hutei’eh der ki,

مَتَى تأْتِهِ تَعْشُو اـِلَى ضَوْءِ نَارِهِ
تَجِدْ خَيْرَ نَارٍ عِنْدَهَا خَيْرُ مُوقِدِ

[Ona ne zaman gelirsen, ateşinin ışığına doğru göz kırparak bakar ve onunla ona doğru yöneltilmeyi istersin; en hayırlı ateşi bulursun; ve onun yanında en hayırlı yakıcı vardır]; bunun mânâsı **مَتَى تَأْتِهِ عَاشِيًا**dır; iki fiilin arasına merfû fiili getirmiştir; o iki fiilin her biri meczûm iken; çünkü gelecek zaman fiili, hâl bildirenin yerinde vâki olunca merfû olur: (S:) yahut **عَشَا النَّارَ** ve **اـِلَى النَّارِ**, mastar **عَشْوٌ** ve **عُشُوٌّ**; bunun gibi **النَّارَ ↓ اعتشى** ve **بِالنَّارِ**; şu mânâya gelir: geceleyin uzaktan ateşi gördü ve ona yahut ona doğru gitti/yöneldi; onunla aydınlanmayı isteyerek, (K, TA,) ve onunla hidayet ve hayır elde etmeyi umarak. (TA.) ― -b3- Ve **عَشَا عَنِ النَّارِ**: ateşin ışığından yüz çevirdi ve gitti. (TA.) ― -b4- Ve **عَشَوْتُ عَنْهُ**: ondan yahut ondan (şeyden) başkasına gittim, yahut yöneldim: buradan, **Kur**’daki [xlii. 35] sözün böyle olduğu söylenir: **وَمَنْ يَعْشُ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ** [Rahmân’ın zikrinden yüz çeviren kimse]. (S. Bu sözün başka bir açıklamasına, aşağıda gelecek olanda bak.) [Burada açıklanan bu ve diğer mânâlar, görünüşe göre, hemen ardından gelen şeyden alınmıştır.] ― -b5- **عَشِىَ**, muzâri‘i **يَعْشَى**, (S, Msb, K,) tesniyesi **يَعْشَيَانِ**, **يَعْشَوَانِ** değil, (S,) mastar **عَشًا**, (S, Msb, K,) zayıf görür oldu: (Msb:) yahut geceleyin görmezdi, fakat gündüz görürdü: (S:) yahut gece ve gündüz kötü görmesi vardı: yahut kör oldu: [insan hakkında, ve at cinsinden bir hayvan hakkında, ve deve hakkında, ve kuş hakkında söylenir: (aşağıda **عَشًا**’ya bak:)]; ve **عَشَا**, muzâri‘i **يَعْشُو**, aynı mânâyı ifade eder: (K:) yahut iki fiil mânâca ayrılır; öyle ki **وَمَنْ يَعْشَ عَنْ ذِكْرِ الرَّحْمٰنِ**, **Kur** xliii. 35’te, bazılarınca böyle okununca, (mecaz kabul edilerek:) Rahmân’ın zikrine, yani Kur’ân’a karşı kör olan kimse demektir; fakat başkalarının okuduğu üzere **مَنْ يَعْشُ**, (mecaz kabul edilerek:) kendini kör gösteren kimse demektir: (Ksh ve Bd: *) [6’ya da bak; ve yukarıda, bu ikinci okuyuşun başka bir açıklamasına bak: yahut] **عَشَا** ayrıca şu mânâya gelir: o (bir adam, TA) **أَعْشَى**’nın yaptığı gibi yaptı. (K, TA.) Şöyle de denir: **عشى مِنَ الشَّىْءِ**, muzâri‘i **يعشو**, [aslî metnimde böyle; fakat mâzî görünüşe göre **عَشِىَ**, muzâri‘ **يَعْشَى**dır,] mânâsı: şeyi idrak etmeye görme kuvveti yetmedi. (TA.) Ve **عَشِىَ عَنْ حَقِّهِ**, vezin ve mânâda **عَمِىَ** gibi [yani (mecaz kabul edilerek:) hakkına/ona düşene karşı kör oldu]. (TA.) Ve **لَا يَعْشَى اـِلَّا بَعْدَ مَا يَعْشُو** onların sözlerindendir; mânâsı: [görünüşe göre zayıf görür olmaz] ancak **عَشَآء** denilen [akşam yemeğini] yedikten sonra: (TA:) [çünkü denilmiştir ki] geceleyin yemek yemek, diğer şeylerden daha çok görme zayıflığına sebep olur. (Har s. 52. [Orada **العشآء**, bir yerde **العَشَا** yerine yazılmıştır.]) ― -b6- **عَشِىَ عَلَيْهِ**, mastar **عَشًا**, şu mânâya gelir: ona zulmetti; ona haksızlık etti, zarar verdi, adaletsizlik etti, yahut zorbalık etti: (K, TA:) ISd tarafından zikredilmiştir. (TA.)

2 **عَشَّوَ**: 1’in, önceki yarısına bak; iki yerde. Biri der ki, **عَشِّ وَلَا تَغْتَرَّ**, (Meyd, TA,) yahut **عَشِّ اـِبِلَكَ وَلَا تَغْتَرَّ** [bir darbımesel; mânâsı: Develerini geceleyin otlat ve gaflet etme; yahut bâtıl veya yalan olana arzu ettirilme]. (S. [Freytag’ın Arab. Prov., ii. 92’sine bak.]) Ve **عَشَّيْتُ الاـِبِلَ عَنِ الوِرْدِ**: Develeri, [**عَشَآء** denilen akşam otlağı] ile otlattım; tâ ki suya, yiyecekle doymuş olarak gelsinler: ve bunun gibi, kişi der ki, **ضَحَّيْتُهَا عَنْهُ**. (A ve TA, **ضحو** ve **ضحى** maddesinde.) Ve **عَشِّ رُوَيْدًا**: Develeri akşamleyin (**عَشِيًّا**) yumuşakça otlat: ve bunun gibi, kişi der ki, **ضَحِّ رُوَيْدًا**. (A, TA.) Ve bundan dolayı, **عشّى عَنِ الأَمْرِ** (mastarı **تَعْشِيَةٌ**, K) (mecazen:) İşte yumuşakça, yahut teenni ile, davrandı: (A ve TA, **ضحو** ve **ضحى** maddesinde; ve S* ve K* bu maddede:) ve bunun gibi, **ضَحَّى عَنْهُ**. (A ve TA önceki maddede, ve S* bu maddede.) -A2- Sonraki paragrafa da bak. [Bundan dolayı,] **عشّى الطَّيْرَ**, mastarı **تَعْشِيَةٌ**: Kuşlar için bir ateş yaktı; tâ ki **لِتَعْشَى** (gözleri kısılsın) ve bunun neticesinde yakalansınlar. (M, K.)

4 **أَعْشَوَ**: 1’in, önceki yarısına bak. ― -b2- [Bundan dolayı, görünüşe göre,] **اعشى** ayrıca (farz olunan mecaz olarak:) Verdi, mânâsınadır. (K.) -A2- Ve **اعشاهُ**: O (Allah) onu **أَعْشَى** kıldı [yani zayıf görür, vb.: ve bunun gibi kişi der ki ↓ **عشّاهُ**: 2’nin son cümlesine bak; ayrıca Har s. 52’ye de bak].

5 **تَعَشَّوَ**: 1’in, ilk çeyreğine bak; iki yerde. Şöyle de denir: **تعشّى بِهِ**: Onunla beslendi [akşamleyin, yahut] **عِشَآء** denilen vakitte: ve [bunun gibi] **تَتَعَشَّاهُ**, develer hakkında söylenir [mânâsı: onunla beslenirler, yahut akşamleyin onunla otlarlar]. (TA.) Ve sana, **تَعَشَّ** [Akşam yemeğini ye] denildiğinde, sen dersin ki, **مَا بِى تَعَشٍّ**, (S,) yahut **مَا بِى مِنْ تَعَشٍّ**, (TA,) [akşam yemeği yemeye iştahım yok; **غدو** maddesinde 5’e bak;] ve **مَا بِى عَشَآءٌ**, (S,) değil; yahut **ما بي مِنْ عَشَآءٍ** (TA.) değil. -A2- 6’ya da bak. -A3- Ve **تعشّاهُ** ayrıca: Ona bir **عِشْوَة** [yahut **عُشْوَة**, yani bir ateş parçası] verdi, mânâsınadır. (TA.)

**تعاشى**
6 **تعاشى** ذ: Kendini **أَعْشَى** (zayıf görür, vb.) gibi gösterdi [ve Bd’nin xliii. 35’te kullandığı üzere ↓ **تعشّى** de böyledir]. (S, TA.) ― -b2- Ve [bundan dolayı] (mecazen:) Kendini cahil gösterdi, (K, TA,) **عَنْ كَذَا** [şu şeyden]; sanki onu görmüyormuş gibi; **تَعَامَى** gibidir. (TA.)

**اعتشى**
8 **اعتشى** ذ: **عِشَآء** vaktinde [yahut gecenin başlangıcında] yolculuk etti: (K, TA:) “**هَاجِرَة** vaktinde yolculuk etti” mânâsındaki **اهتجر** gibidir. (TA.) -A2- 1’in, sonraki yarısına da bak.

**استعشاهُ**
10 **استعشاهُ** ذ: Onu, doğru yoldan sapmış, yahut yanlış, zararlı, haksız, yahut zorba davranır buldu, (**وَجَدَهُ جَائِرًا**, K, TA; K’nın bazı nüshalarında **حَائِرًا**,) **فِى حَقِّ أَصْحَابِهِ** [arkadaşlarının hakkı, yahut alacağı, hususunda]. (TA.) -A2- Ve **استعشى نَارًا**: Bir ateş vasıtasıyla yolunu buldu. (K.)

**عِشْوٌ**
**عِشْوٌ** ذ: Koyunların yahut keçilerin akşamleyin veya ikindiden sonra, yahut o vakitten sonra, otlaktan döndükleri vakitte içilen bir süt kâsesi (**قَدَح**). (K.)

**عِشْىٌ**
**عِشْىٌ** ذ: **عَشَآءٌ**’a bak.

**عَشًا**
**عَشًا** ذ: **عَشِىَ**’nin mastarıdır: (S, Msb, K:) [basit isim olarak kullanılır; görmenin zayıflığı: yahut gündüz görmeye güç yetirmekle beraber gece görmezlik: yahut] gece ve gündüz görmenin kötülüğü; bunun gibi ↓ **عَشَاوَةٌ** da: (K:) insanlarda, ve at cinsinden hayvanlarda (**دَوَابّ**), ve develerde, ve kuşlarda olur; M’de söylendiği üzere: (TA:) yahut göze arız olan karanlıktır: (Er-Rلghib, TA:) yahut körlüktür; (K, TA;) yani görmeden mutlak surette yoksunluktur. (TA.)

**عَشٍ**
**عَشٍ** ذ: Erkek deveye uygulanır; ve dişi deveye uygulananı **عَشِيَةٌ**’dir: [**عَشَآء** denilen akşam otlağında, yahut akşam yeminde] diğer develeri aşan (deve); her biri, fiili olmayan, sahiplik nisbeti tarzı üzere. (TA. [Ve **عَشِىٌّ**’nin de benzer bir mânâda olduğu söylenir.]) -A2- **أَعْشَى**’ya da bak.

**عَشْوَةٌ**
**عَشْوَةٌ** ذ: Karanlık, (K, TA,) gecenin [herhangi bir kısmında] ve **سَحَر**’da [yahut tan yeri ağarmadan az önceki vakitte]; (TA;) bunun gibi ↓ **عَشْوَآءُ** da: (K:) yahut gecenin karanlığının ilki: (Az, TA:) yahut gecenin [ilk] çeyreğinin başlangıcı ile [sonu] arasındaki vakit: (AZ, S, K:) şu sözde olduğu gibi, **مَضَى مِنَ اللَّيْلِ عَشْوَةٌ** [gecenin başlangıcı vb. arasındaki bir vakit geçti]: ve kişi şöyle de der, **أَخَذْتُ عَلَيْهِمْ بِالعَشْوَةِ**, mânâsı: [onlara] gecenin karalığında (baskınla) yakaladım: (AZ, S:) küçültmesi ↓ **عُشَيَّةٌ**’dir. (Az, TA.) **جَآءَ عَشْوَةَ** sözünde, mânâsı **عِشَآءً**’dır [yani: gece karanlığı basarken geldi]; o, [zarf ismi olarak] ancak böyle kullanılabilir: **مَضَتْ عَشْوَةُ** diyemezsin. (TA.) ― -b2- **العشوة** [görünüşe göre **العَشْوَةُ**], **العَشَآءُ** mânâsında; **الغدوة** [görünüşe göre **الغَدْوَةُ**], **الغَدَآءُ** mânâsında olduğu gibi; avamîdir. (TA.) -A2- Ayrıca: Açık olmayan bir işe atılmak, yahut girişmek; bunun gibi ↓ **عِشْوَةٌ** ve ↓ **عُشْوَةٌ** da: (S, K:) şöyle denir: **أَوْطَأْتَنِى عَشْوَةً** ve **عِشْوَةً** ve **عُشْوَةً**, mânâsı: [Beni] karışık ve şüpheli bir işe atılmaya, yahut girişmeye, sevk ettin: bu, ona, kendisiyle onu şaşkınlığa yahut imtihana düşürdüğün bir şeyi haber verdiğin zamandır. (S.) ― -b2- Bir hadiste vârid olan **خَبَّاطُ عَشَوَاتٍ**: açıklamasına **خبط** maddesinde bak.

**عُشْوَةٌ**
**عُشْوَةٌ** ذ: **عَشْوَةٌ**’ye bak. -A2- Ayrıca, (S, K, TA,) ve ↓ **عِشْوَةٌ** (K, TA): Geceleyin uzaktan görülen ve onunla aydınlanmak isteyerek kendisine, yahut tarafına, gidilen bir ateş: (K, TA:) yahut (TA) bir ateş parçası (**شُعْلَةٌ مِنْ نَارٍ**). (S, TA.)

**عِشْوَةٌ**

**عِشْوَةٌ** ذ: bkz. **عَشْوَةٌ**: -A2-; ve ayrıca bkz. **عُشْوَةٌ**.

**عَشْوَى**

**عَشْوَى** ذ Şaşkınlık hâli ve az kılavuzlulu(k) hâli: şu sözde olduğu gibi, **اـِنَّهُمْ لَفِى عَشْوَى أَمْرِهِمْ** [yahut, belki, **مِنْ أَمْرِهِمْ**, yani: Şüphesiz onlar, kendi durumları yahut işleri bakımından, bir şaşkınlık hâli vb. içindedirler]. (TA.)

**عَشَوِىٌّ**

**عَشَوِىٌّ** ذ [**عَشِيَّة** yahut **عَشِىّ** diye adlandırılan] vakte ait olan veya onunla ilgili olan. (S.)

**عُشْوَانٌ**

**عُشْوَانٌ** ذ Bir hurma türü: (IDrd, K, TA:) yahut hurma ağaçlarından, (K, TA,) meyve vermesi gecikenlerden. (TA.)

**عَشْيَانُ**

**عَشْيَانُ** ذ, (S, K, TA,) aslında **عَشْوَانُ**, tıpkı **غَدْيَانُ** [bkz.] ki aslında **غَدْوَانُ**dur, (TA,) **عَشَآء** denilen [akşam yemeğini, yahut akşam sofrasını, yani] **عَشَآء**ı yiyen bir adam; (S, K, TA;) bunun gibi ↓ **عَاشٍ** da. (TA.)

**عَشَآءٌ**

**عَشَآءٌ** ذ **عِشَآء**ın [yahut gecenin kararmasının] (S, * Msb,) yahut **عَشِىّ**nin [yahut akşamın geç kısmının vb.] (S, * K, TA;) yemeği yahut sofrası; (S, Msb, K;) [yani genel anlamda akşam yemeği;] **غَدَآءٌ**’a karşıttır; (S;) bunun gibi ↓ **عِشْىٌ** de: (K: [CK’de, **العِشٰى** yanlışlıkla **العِشْىُ** yerine konmuştur:]) ve aynı şekilde ikisi de develer hakkında kullanılır [akşam otlağı yahut akşam yemi anlamında: bkz. **عَتَمَةٌ** maddesinde bir örnek ve **أَقْعَسُ** maddesinde bir başka örnek]: (S, TA:) ilkinin çoğulu **أَعْشِيَةٌ**’dir; (K, TA;) buna K’nin [bazı] nüshalarında **عُشِىٌّ** de eklenmiştir; fakat bu doğru olarak **عَشِىَ**’dır, [yahut bazı nüshalarda **عَشَا**dır,] ve başka bir cümleyi başlatır. (TA.)

**عِشَآءٌ**

**عِشَآءٌ** ذ [Gecenin kararma vakti; yani] gecenin karanlığının ilk(i) yahut başlangıcı: (Msb, K) (Msb:) [bu, onun genellikle kullanıldığı anlamdır; ve ilâhî olarak tayin edilmiş beş namaz vaktinden birine uygulanarak kullanıldığında daima böyledir; **صَلَاةُ العِشَآءِ**, ve hazfedilerek yalnız **العِشَآءُ**, yani kararma vaktinin namazı:] yahut güneşin kaybolduğu vakittir: (Az, TA:) yahut gün batımından (K) [yani] gün batımı namazından (Msb, TA) **عَتَمَة**ye [yahut kararmadan sonraki karanlığa] kadar olan [vakit]; (Msb, K, TA;) [ve bununla, onun] **عَشِىٌّ** ile eşanlamlı olduğu söylenmesinin kastedileni budur: (S:) yahut [vakit] **زَوَال**dan [yani güneşin meridyenden meyletmesinden] tan yerinin ağarmasına kadar olandır: (S, K:) bazıları böyle iddia eder; ve örnek olarak şunu getirirler,

غَدَوْنَا غُدْوَةً سَحَرًا بِلَيْلٍ
عِشَآءً بَعْدَ مَا انْتَصَفَ النَّهَارُ

[Gündüz yarılanmış olduktan sonra, güneşin meridyenden meyletmesi ile tan yerinin ağarması arasındaki bir vakitte, geceleyin, seher vakti, sabah erken çıktık]: (S, TA:) [bazen] Araplar **أَقْبَلَتِ العِشَآءُ** derlerdi; bununla **العَشِيَّةُ**’yi kastederlerdi; ve **هٰذَا العَشِيَّةُ** (derlerdi); bununla **العِشَآءُ**’yu kastederlerdi. (Msb, **صَوْتٌ** maddesinde.) **العِشَاآنِ** şu demektir: gün batımı vakti ve **عَتَمَة** [yahut kararmadan sonraki karanlık]: (IF, S, Msb, K: [Çıkış xii. 6 ve xvi. 12’deki הָעַרְבַּיִם ile karşılaştır:]) bu, **عِشَآء**ın gün batımı namazından **عَتَمَة**ye kadar olduğu görüşüne göredir. (TA.)

**عَشَاوَةٌ**

**عَشَاوَةٌ** ذ: bkz. **عَشًا**.

**عَشِىٌّ**

**عَشِىٌّ** ذ [Akşamın geç kısmı: yahut akşam: yahut ikindi: yani] günün son, yahut sonraki, kısmı; (Mgh, Msb, K, TA;) ve ayrıca ↓ **عَشِيَّةٌ**: (K, TA:) bu, yaygın olarak bilinen mânadır: (Mgh:) yahut [vakit] akşam namazından **عَتَمَة**’ye [yahut gece çöktükten sonraki karanlığa] kadar; (S, Msb, TA;) **عِشَآءٌ** gibi; (Msb;) ve böylece ↓ **عَشِيَّةٌ**: dersin ki, **أَتَيْتُهُ عَشِىَّ أَمْسِ** ve **أَمْسِ** ↓ **عَشِيَّةَ** [Dün’ün geç akşamında, yahut gün batımı ile gece çökmesi arasındaki vakitte, vb., ona geldim]: (S, TA:) yahut **عَشِىٌّ**, K’da açıklanan (ve yukarıda zikredilen) mânaya sahiptir; fakat ↓ **عَشِيَّةٌ** bir güne ilişkindir: ve denir ki, **جِئْتُهُ عَشِيَّةً** [Bir akşamın geç vaktinde, vb., ona geldim] ve **عَشِيَّةَ** [bu akşamın geç vaktinde, vb.], ve **أَتَيْتُهُ العَشِيَّةَ** bu günün **العَشِيَّةَ**’sinde [yahut akşamın geç kısmında, vb.,] ona geldim; ve **آتِيهِ عَشِىَّ غَدٍ** [Yarının geç akşam vaktinde, vb., ona geleceğim (aslında اتيته, açık bir yanlış yazımdır,)] geleceğe nisbet edildiğinde ة olmaksızın; ve **أَتَيْتُكَ عَشِيًّا** [Bir akşamın geç vaktinde, vb., sana geldim]; ve **أَتَيْتُهُ بِالغَدَاةِ وَالعَشِىِّ** yani [Sabah erken ve akşam geç vakitte, vb., ona geldim; mânası,] her **عَشِيَّة** [yahut **عَشِىّ**] ve **غَدَاة**: (TA:) yahut, bazılarının dediğine göre, ↓ **عَشِيَّةٌ** bir tekildir [yahut isim-cins tekili] ve **عَشِىٌّ** onun çoğuludur [yahut cins isimdir]: ve IAmb’nin dediği üzere, bazen Araplar ↓ **عَشِيَّةٌ**’yi müzekker yaparlar; **عَشِىٌّ** mânasında olmak üzere: (Msb:) yahut **عَشِىٌّ**, güneşin [zevalden] meyletmesi ile gün batımı arasındaki vakti ifade eder: (Az, Mgh, Msb, TA:) yahut [vakit] güneşin [zevalden] meyletmesinden **صَبَاح**’a kadar [burada görünüşe göre, genelde olduğu gibi, sabah mânasında]: (Er-Rلghib, Msb, TA:) ve bazen gece mânasına gelir: (TA:) çoğulu **عَشَايَا** ve **عَشِيَّاتٌ**’tır, (K, TA,) bunlardan birincisi [↓ **عَشِيَّةٌ**’nin çoğuludur, ikincisi gibi; yahut belki **عَشِىٌّ**’nin de; ve] aslında **عَشَايِوُ**, sonra **عَشَايِىُ**, sonra **عَشَائِىُ**, sonra **عَشَاءَى**, sonra **عَشَايَا** olmuştur: (TA:) **عَشِىٌّ**’nin tasğîri ↓ **عُشَيَّانٌ**’dır; kaide dışıdır; sanki **عَشْيَانٌ**’dan yapılmış gibidir; ve onun çoğulu **عُشَيَّانَاتٌ**’tır; ve onun tasğîrinin başka bir şekli ↓ **عُشَيْشِيَانٌ**’dır, çoğulu **عُشَيْشِيَانَاتٌ**: ve ↓ **عَشِيَّةٌ**’nin tasğîri ↓ **عُشَيْشِيَةٌ**’dir, çoğulu **عُشَيْشِيَاتٌ**: (S, TA:) denir ki, ↓ **لَقِيتُهُ عُشَيْشَةً** [tasğîrin başka bir şekli; aslında bir akşamın geç kısmının kısa bir süresinde, vb., onunla karşılaştım mânasında], ve [aynı şekilde] ↓ **عُشَيْشَانًا**, ve ↓ **عُشَيَّانًا** [K’nın bazı nüshalarında عشّانا], ve ↓ **عُشَيْشِيَةً** [Mgh’ye göre **عِشَآءً** mânasında], ve **عُشَيْشَاتٍ**, ve **عُشَيْشِيَانَاتٍ**. (K.) **صَلَاتَا العَشِىِّ** [İkindinin iki namazı] **ظُهْر** ve **عَصْر**’ın iki namazı demektir; (Az, Mgh, Msb, K;) çünkü onlar günün sonraki kısmındadır (فِى آخِرِ النَّهَارِ), **زَوَال**’dan [yahut güneşin zevalden meyletmesinden] sonra. (TA.) İbarede **أَوْضُحَاهَا** ↓ **عَشِيَّةً** [yani bir akşamın geç kısmı, vb., yahut onun kuşluk vaktinin erken kısmı; mânası, aynı örfî günün kuşluk vaktinin erken bir kısmı], Kur’ân lxxix son âyette, **ضحى** [zamirin] **عشيّة**’ye nisbetle öne alınmıştır; çünkü **ضحى** ile **عشيّة** aynı [örfî] güne aittir, [zira bu gün, gün batımından gün batımına kadar olan süre olarak sayılır,] (Ksh Bd, Jel, *) ve ayrıca [bir tür şiirî ruhsatla, kafiye için, yani] çünkü **ضحاها** bir **فَاصِلَة** olarak vâki olmuştur [bk.]. (Jel.) ― -b2- **عَشِىٌّ** ayrıca şunu da ifade eder, (K, TA,) ve ↓ **عَشِيَّةٌ** de eder, (K,) Bulutlar (K, TA) akşamın geç vaktinde yahut akşamüstünde (عَشِيًّا) gelen. (TA.) ― -b3- Ve birincisi, deveye sıfat olarak uygulandığında, **عَشَآء**’ı [yani akşam otlağını, yahut akşam yemini] yemeyi uzun süre sürdüren: müennesi ة ile. (K. [Ayrıca **عَشٍ**’ye de bak.])

**عَشِيَّةٌ**
**عَشِيَّةٌ** ذ : **عَشِىٌّ**’ye bak, on yerde.

**عُشَيَّةٌ**
**عُشَيَّةٌ** ذ **عَشْوَةٌ**’nin tasğîridir, bk.

**عُشَيَّانٌ**
**عُشَيَّانٌ** ذ , çoğulu **عُشَيَّانَاتٌ**: **عَشِىٌّ**’ye bak, iki yerde.

**عُشَيْشَةٌ**
**عُشَيْشَةٌ** ذ ve **عُشَيْشِيَةٌ**, çoğulları **عُشَيْشَاتٌ** ve **عُشَيْشِيَاتٌ**: **عَشِىٌّ**’ye bak; ikincisi iki yerde.

**عُشَيْشَانٌ**
**عُشَيْشَانٌ** ذ ve **عُشَيْشِيَانٌ**, ikincisinin çoğulu **عُشَيْشِيَانَاتٌ**: **عَشِىٌّ**’ye bak.

**عَاشٍ**
**عَاشٍ** ذ : **عَشْيَانُ**’a bak. Müennesi **عَاشِيَةٌ**, develere uygulandığında, **عَشَآء** denilen [akşam otlağını, yahut akşam yemini] yiyen demektir. (ISk, S, K.) Bir darb-ı meselde şöyle denmiştir: **العَاشِيَةُ تَهِيجُ الآبِيَةَ** [**عَشَآء** yiyenler, istemeyenleri yahut reddedenleri harekete geçirir; yahut o yiyen dişi &c.]: yani, **عَشَآء**’ı istemeyen yahut reddeden develer, onu yiyenleri gördüklerinde, onların peşine düşerler ve onunla birlikte onu yerler. (S. [Ayrıca Freytag's Arab. Prov. ii. 83’e de bak.]) Ve [çoğulu] **العَوَاشِى**, (S, K, TA,) [nekre iken, **عَوَاشٍ**,] bir isimdeki vasfın galip geldiği bir sıfat olarak, (TA.) Şunları ifade eder: (S, K, TA) develer; ve koyunlar yahut keçiler, (K, TA,) geceleyin otlayan. (S, K, TA.) ― -b2- Ayrıca 1’in önceki yarısına bak. ― -b3- [Bundan dolayı,] **عَاشِيَةٌ** ayrıca, geceleyin, misafir ağırlayan bir kimsenin ateşine doğru bakan ve yönelen herhangi bir şeyi [herhangi bir insanı yahut hayvanı] ifade eder. (TA.)

**أَعْشَى**

**أَعْشَى** ذ Zayıf görüşlü: (Msb:) yahut geceleyin görmeyen, fakat gündüz görür: (S:) yahut geceleyin ve gündüz kötü görüşe sahip: ve bunun gibi ↓ **عَش**: (K:) müennesi **عَشْوَآءُ**, (S, Msb, K,) bir kadına uygulanır; (S, Msb;) [müzekkeri bir erkeğe uygulanır, ve müzekker yahut müennes, atgillerden bir hayvana, ve bir deveye, ve bir kuşa uygulanır, (bk. **عَشًا**,)] ve ikili müzekker **أَعْشَيَانِ** (TA) ve müennes **عَشْوَاوَانِ**: (S, TA:) [ve çoğulu **عُشْىٌ**.] ― -b2- Müennes **عَشْوَآءُ** ayrıca özellikle şunu da ifade eder: Önünü görmeyen bir dişi deve, (S, K, TA,) [yahut zayıf görüşe sahip olan,] ve bu sebeple ön ayaklarıyla her şeye vuran, (S, TA,) ayaklarının [yerdeki] yerlerine dikkat etmeyen. (TA.) [Bundan dolayı] şöyle denir: رَكِبَ فُلَانٌ **العَشْوَآءَ**, anlamı (mecazen:) Böyle biri işini zihnî idrak olmaksızın, yahut kesinlik olmaksızın yürüttü. (S, TA.) Ve **خَبَطَهُ خَبْطَ عَشْوَآءَ** (K, TA) (mecazen:) Onu [rastgele, yahut] amaçsız yaptı; böylece M’ye göre: (TA:) yahut ona zihnî idrak olmaksızın ve kesinlik olmaksızın girişti: (K, * TA:) yahut, bazılarının dediği gibi, doğru yolu belirlemeye çalışmaksızın onu üzerine aldı; bunun yapılması bazen, yahut çoğu kez, hatayla birlikte olur: bu bir darbımeseldir; rastgele giden ve davranışının sonucunu umursamayan kimseye uygulanır. (TA. [Ayrıca bk. خبط maddesinde 1.]) ― -b3- Ve **عُقَابٌ عَشْوَآءُ** Yere nasıl vurduğunu ve pençeleriyle nereye vurduğunu umursamayan bir kartal. (TA.) ― -b4- Ayrıca müennes olarak **عَشْوَةٌ** maddesine bak.

**مُتَعَشًّى**
[ **مُتَعَشًّى** ذ Akşam yemeğinin, yahut yatsılığın yenildiği bir yer.]

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَشَا
عَشَا U ( n. ac. عَشْو 1 ),
a.  Went to, visited at night.

b.  ( n. ac. عَشْو 1 ,  عَشْيَان [ عَشْوَاْنُ 33 ]), Gave supper to; pastured at night ( camels ).

c.  ( n. ac. عَشْو 1 ,  عُشُوّ 27 ) [ acc. or Ila ], Made for, approached ( watch-fire ).

d.  [ 'An ], Turned away from.

e.  ( n. ac. عَشْو 1 ),  see infra (a) .

##### Türkçe

عَشَا
عَشَا U ( n. ac. **عَشْو** 1 ),
a. Geceleyin gitti, geceleyin ziyaret etti.

b. ( n. ac. **عَشْو** 1 , **عَشْيَان** [ **عَشْوَاْنُ** 33 ]), Akşam yemeği verdi; geceleyin otlattı (develeri).

c. ( n. ac. **عَشْو** 1 , **عُشُوّ** 27 ) [ acc. veya Ila ], (Ateş gözetleme ateşi) için yaptı, yaklaştı.

d. [ 'An ], -den yüz çevirdi.

e. ( n. ac. **عَشْو** 1 ), aşağıda (a)’ya bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D9%88/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عشو
عَشَا - يَعْشُو - عَشِيّ - بالعَشِيّ - عَشِيَّاً - عَشِيَّة - عِشاءٌ - عِشاءً
عَشَا - يَعْشُو + الكائنُ + عن شيء: يُحْجَب ويُسْتَر ويُعْزَل عن معلومة أو صورة بسبب عشو البصر: تقل قدرة إبصاره بسبب نقص الضياء بعد أن كان قوياً: وذلك بسبب تقبض حدقة العين من الضياء، وعند خفوت الضياء، والحدقة منقبضة، فإن كمية الضوء الداخلة تكون قليلة لا تكفي لرؤية سليمة، فتقل قدرة الإبصار، وذلك مدة من الزمن ريثما تتوسع الحدقة
عَشَا - يَعْشُو + الكائن + عن أمر أو شيء: تقل قدرة إبصاره عن تبين الشيء بوضوح، فيصير كالمحجوب والمعزول
عَشِيّ: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة من " عَشَا- يَعْشُو ": الذي يجعل الكائنات تعشو: وهو اصطلاحا اسم الوقت الذي يجعل الناس يعشون فيه بسبب قلة ضيائه
عَشِيّ: ضد الغداة - ضد الإبكار - ضد الإشراق - ضد ضحى: ففيها كلها يكون الضياء أعلى بكثير من وقت العشي
بِالعَشِيّ: في وقت العشي: يكون الفعل ملازماً وقت العشي وملتصقاً ومرتبطاً به
عَشِيَّاً: حال من " عَشِيّ ": في وقت العشي
عَشِيَّة: مؤنث "عَشِيّ "، وفاعل مرة من " عَشَا- يَعْشُو": وقت "العَشُو" ليوم خاص معلوم
عِشَاءٌ: على وزن " فـِعال" اسم فعل مبالغة من " عَشَا- يَعْشُو ": "العَشْو" الشديد: وهو كذلك وقت العشو الشديد أي " العَشِيّ " المتأخر: نهاية وقت العشي والذي ينقص فيه الضياء ليصير في أقل درجة يمكن أن يبلغها، وهو كما يقال وقت تشابك النجوم، أي ظهور كامل النجوم في السماء، بعد ذهاب الضياء الذي كان يحجبها
عِشَاءً: حال من " عِشَاءٌ ": في وقت العِشَاء
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " نقص قدرة الإبصار  لنقص وصول الضياء إلى العين " وهي:
عَمِيَ - يَعْمَى، كَمِهَ - يَكْمَهُ، غَطَشَ - يَغْطَشَ، عَشَا - يَعْشُو، بَرِقَ - يَبْرَقُ، مَسَا - يَمْسُو
عشا - يعشو
 	﴿ومن يعش عن ذكر الرحمان نقيض له شيطانا فهو له قرين(36)﴾ الزخرف
عَشيّ
العشي﴿ولا تطرد الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ما عليك من حسابهم من شيء وما من حسابك عليهم من شيء فتطردهم فتكون من الظالمين(52)﴾ الأنعام ﴿واصبر نفسك مع الذين يدعون ربهم بالغداة والعشي يريدون وجهه ولا تعد عيناك عنهم تريد زينة الحياة الدنيا ولا تطع من أغفلنا قلبه عن ذكرنا واتبع هواه وكان أمره فرطا(28)﴾ الكهف
 	﴿فاصبر إن وعد الله حق واستغفر لذنبك وسبح بحمد ربك بالعشي والإبكار(55)﴾ غافر ﴿قال رب اجعل لي آية قال آيتك ألا تكلم الناس ثلاثة أيام إلا رمزا واذكر ربك كثيرا وسبح بالعشي والإبكار(41)﴾ آل عمران
 	﴿إنا سخرنا الجبال معه يسبحن بالعشي والإشراق(18)﴾ ص ﴿إذ عرض عليه بالعشي الصافنات الجياد(31)﴾ ص
عشياً	﴿فخرج على قومه من المحراب فأوحى إليهم أن سبحوا بكرة وعشيا(11)﴾ مريم ﴿لا يسمعون فيها لغوا إلا سلاما ولهم رزقهم فيها بكرة وعشيا(62)﴾ مريم
 	﴿وله الحمد في السماوات والأرض وعشيا وحين تظهرون(18)﴾ الروم ﴿النار يعرضون عليها غدوا وعشيا ويوم تقوم الساعة أدخلوا آل فرعون أشد العذاب(46)﴾ غافر
عشية
 ﴿كأنهم يوم يرونها لم يلبثوا إلا عشية أو ضحاها(46)﴾ النازعات
عشاء
عشاء﴿وجاءوا أباهم عشاء يبكون(16)﴾ يوسف ﴿ياأيها الذين آمنوا ليستأذنكم الذين ملكت أيمانكم والذين لم يبلغوا الحلم منكم ثلاث مرات من قبل صلاة الفجر وحين تضعون ثيابكم من الظهيرة ومن بعد صلاة العشاء ثلاث عورات لكم ليس عليكم ولا عليهم جناح بعدهن طوافون عليكم بعضكم على بعض كذلك يبين الله لكم الآيات والله عليم حكيم(58)﴾ النور
مختار الصحاح
● [عشا] ع ش ا: العَشِيُّ و العَشِيَّةُ من صلاة المغرب إلى العتمة و العِشَاءُ مكسور ممدود مثل العشي و العِشَاءانِ المغرب والعتمة وزعم قوم أن العِشاء من زوال الشمس إلى طلوع الفجر قلت قال الأزهري العَشِيُّ ما بين زوال الشمس وغروبها وصلاتا العَشي هما الظهر والعصر فإذا غابت الشمس فهو العِشَاءُ و العَشَاءُ مفتوح ممدود الطعام بعينه وهو ضد الغداء و العشا مقصور مصدر الأعْشَى وهو الذي لا يُبصر بالليل ويُبصر بالنهار والمرأةة عَشْوَاءُ و أعْشَاهُ الله فَعَشِيَ بالكسر يعشي عَشًا و العَشْوَاءُ الناقة التي لا تُبصر أمامها فهي تخبط بيديها كل شيء وركب فلان العشواء إذا خبط أمره على غير بصيرة وفلان خابط خبْط عشواء و عَشَا أي تعشَّى و عَشَاهُ أي قصده ليلا هذا هو الأصل ثم صار كل قاصد عَاشِياً و عَشَا إلى النار إذا استدل عليها ببصر ضعيف و عَشَا عنه أعرض ومنه قوله تعالى ﴿ومن يعْش عن ذكر الرحمن﴾ قلت وفسَّر بعضهم الآية بضعف البصر يُقال عَشَا يعشُو إذا ضعف بصره و عَشَاهُ بالتخفيف أطعمه عشاء وباب الستة عدا و عَشَّاهُ أيضا تَعْشِيَةً أطعمه عشاء
الراغب
عشا
- العشي من زوال الشمس إلى الصباح. قال تعالى: }إلا عشية أو ضحاها﴿[النازعات/46]، والعشاء: من صلاة المغرب إلى العتمة، والعشاآن: المغرب والعتمة (انظر: جنى الجنتين ص 79)، والعشا: ظلمة تعترض في العين، يقال: رجل أعشى، وامرأة عشواء. وقيل: يخبط خبط عشواء (والعشواء: الناقة التي لا تبصر ما أمامها، فهي تخبط بيدها كل شيء. انظر: المجمل 3/668). وعشوت النار: قصدتها ليلا، وسمي النار التي تبدو بالليل عشوة وعشوة كالشعلة، عشي عن كذا نحو: عمي عنه. قال تعالى:﴾ومن يعش عن ذكر الرحمن{ [الزخرف/36]. والعواشي: الإبل التي ترعى ليلا. الواحدة عاشية، ومنه قيل: العاشية تهيج الآبية (معناه: إذا رأت التي تأبى الرعي التي تتعشى هاجتها للرعي فرعت معها. انظر: اللسان (عشا) ؛ ومجمع الأمثال 2/9؛ والأمثال ص 394)، والعشاء: طعام العشاء، وبالكسر صلاة العشاء، وقد عشيت وعشيته (في المجمل 3/669: تقول: عشوت فلانا وعشيته بمعنى واحد، إذا أطعمته عشاء)، وقيل: عش ولا تغتر (المثل يضرب للاحتياط والأخذ بالثقة في الأمور. انظر: المجمل 3/669؛ ومجمع الأمثال 2/16؛ والأمثال 212).
ملخص اللسان:
1.     وعَشا يَعْشوُ إذا  أَتى ناراً للضِّيافَة وعَشا إلى النار،
2.     عشا: العَشا، مقصورٌ: سوءُ البَصَرِ بالليلِ والنهارِ،
3.      وخَبَطَه خَبْطَ  عَشْواء: لم يَتَعَمَّدْه.
4.     وعَشَوْتُه: قَصَدْتُه ليلاً، عُشْوة من عُشْوة اللَّيْلِ، وهو ظُلْمة أَوَّله.
5.     وصلاتا العَشِيِّ هما الظُّهْر والعَصْر. يَقَع العشيُّ على ما بَيْنَ زَوالِ  الشمْسِ إلى وَقْت غُروبها، كل ذلك عَشِيٌّ، فإذا غابَتِ الشَّمْسُ فهو  العِشاءُ، وقيل: العَشِيُّ منْ زَوالِ الشَّمْس إِلى الصَّباح،
6.     العَشْوَة، وهو أَولُ ظُلْمة الليل،
7.     العَشاءَ،  وهو الطعام الذي يُؤكَلُ بعد العِشاء.
لسان العرب
● - عشا: العَشا، مقصورٌ: سوءُ البَصَرِ بالليلِ والنهارِ، يكونُ في الناسِ  والدَّوابِّ والإبلِ والطَّيرِ، وقيل: هو ذَهابُ البَصَرِ؛ حكاه ثعلب،  قال ابن سيده: وهذا لا يصحُّ إذا تأَمَّلته، وقيل: هو أَن لا يُبْصِر  بالليل، وقيل: العَشا يكونُ سُوءَ البصَرِ من غيرِ عَمًى، ويكونُ الذي لا  يُبْصِرُ باللَّيْلِ ويُبْصِرُ بالنَّهارِ، وقد عَشا يَعْشُو عَشْواً، وهو  أَدْنَى بَصَرِه وإنما يَعْشُو بعدَما يَعْشَى. قال سيبويه: أَمالوا  العَشا ، وإن كان من ذَواتِ الواوِ، تَشْبيهاً بذَوات الواوِ من الأفعال  كغَزا ونحوها، قال: وليس يطَّرِدُ في الأَسْماء إنما يَطَّرِدُ في  الأَفْعالِ، وقد عَشِيَ يَعْشَى عَشًى، وهو عَشٍ وأَعْشَى، والأُنثى عَشْواء،  والعُشْوُ جَمعُ الأَعْشَى؛ قال ابن الأعرابي: العُشْوُ من الشُّعراء سَبْعة:  أَعْشَى بني قَيْسٍ أَبو بَصِير، وأَعْشى باهلَةَ أَبو قُحافة  (* قوله «  أبو قحافة» » هكذا في الأصل، وفي التكملة: أبو قحفان.)  وأَعْشَي بَني نَهْشَلٍ الأَسْودُ بنُ يَعْفُرَ، وفي الإسلام أَعْشَى  بَني رَبيعة من بني شَيْبانَ، وأَعْشَى هَمْدان، وأَعْشَى تَغْلِب ابنُ  جاوانَ، وأَعْشَى طِرْودٍ من سُلَيْم، وقال غيره: وأَعْشَى بَني مازِنٍ من  تَمِيم. ورَجُلان أَعْشَيانِ، وامرأتانِ عَشْواوانِ، ورجال عُشوٌ  وأَعْشَوْنَ.  وعَشَّى الطَّـيْرَ: أَوْقَد ناراً لتعَشى منها فيصيدها. وعَشا يَعْشُو  إذا ضَعُفَ بَصَرُه، وأَعشاهُ الله. وفي حديث ابنِ المُسَيَّب: أَنه  ذَهَبَتْ إحدْى عَينَيْه وهو يَعْشُو بالأُخْرى أَي يُبْصِر بها بَصَراً  ضَعِيفاً. وعَشا عن الشيء يَعْشُو: ضَعُفَ بَصَرُه عنه، وخَبَطَه خَبْطَ  عَشْواء: لم يَتَعَمَّدْه. وفلانٌ خابطٌ خَبْطَ عَشْواء، وأَصْلُه من الناقةِ  العَشْواءِ لأنها لا تُبْصِر ما أَمامَها فهي تَخْبِطُ بِيَديْها، وذلك  أَنها تَرْفَع رَأْسها فلا تَتَعَهَّدُ مَواضِعَ أَخْفافِها؛ قال زهير:  رأَيْتُ المَنايَا خَبْطَ عَشْواءَ، مَنْ تَصِبْ  تُمِيتْهُ ، ومَنْ تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فَيَهْرَمِ  ومن أَمثالهم السَّائرة: وهو يَخْبِط خَبْطَ عَشْواء، يضرَبُ مثلاً  للسَّادِرِ الذي يَرْكَبُ رَأْسَهُ ولا يَهْتَمُّ لِعاقِبَتِهِ كالنَّاقَة  العَشْواء التي لا تُبْصِرُ، فهي تَخْبِطُ بيَدَيْها كلَّ ما مَرَّت به ،  وشَبَّه زُهَيرٌ المنايا بخَبْطِ عَشْواءَ لأَنَّها تَعُمُّ الكُلَّ ولا  تَخُصُّ. ابن الأَعرابي: العُقابُ العَشْواءُ التي لا تُبالي كيْفَ  خَبَطَتْ وأَيْنَ ضَرَبَتْ بمخالِبها كالنَّاقة العَشْواء لا تَدْرِي كَيْفَ  تَضَع يَدَها.  وتَعاشَى: أَظْهَرَ العَشا، وأَرى من نَفْسِه أَنه أَعْشَى وليس به.  وتعاشَى الرجلُ في أَمْرِه إذا تَجَاهَلَ، على المَثَل. وعَشا يَعْشوُ إذا  أَتى ناراً للضِّيافَة وعَشا إلى النار، وعَشاها عَشْواً وعُشُوّاً  واعْتَشاها واعْتَشَى بها، كلُّه: رآها لَيْلاً على بُعْدٍ فقَصَدَها  مُسْتَضِيئاً بها؛ قال الحطيئة:  مَتَى تأْتِهِ تَعْشُو إِلى ضَوْْء نارِهِ،  تَجِدْ خَيرَ نارٍ، عندَها خَيرُ مُوقِدِ  أَي متي تأْتِهِ لا تَتَبَيَّن نارَهُ مِنْ ضَعْف بَصَرِك؛  وأَنشد ابن الأَعرابي:  وُجُوهاً لو أنَّ المُدْلِجِينَ اعْتَشَوْا بها،  صَدَعْنَ الدُّجى حتَّى تَرى اللّيْلَ يَنْجَلي  (* قوله« وجوهاً» هو هكذا بالنصب في الأصل والمحكم، وهو بالرفع فيما  سيأتي.)  وعَشَوْتُه: قَصَدْتُه ليلاً، هذا هو الأَصْلُ ثم صار كلُّ قاصِدٍ  عاشِياً. وعَشَوْت إِلى النارِ أَعْشُو إِليها عَشْواً إِذا اسْتَدْلَلْتَ  عليها بِبَصَرٍ ضَعيفٍ، ويُنْشد بيت الحُطيئة أَيضاً، وفسَّره فقال: المعنى  متى تَأْتِه عاشِياً، وهو مَرْفُوعٌ بين مَجْزُومَيْن لأَن الفعلَ  المُسْتَقْبَل إِذا وَقَع مَوقِعَ الحال يَرْتَفِع، كقولك: إِن تأْتِ زيداً  تُكْرِمُه يَأْتِكَ، جَزَمْتَ تأْتِ بأَنْ، وجَزَمْتَ يأْتِكَ بالجواب،  ورفَعْتَ تُكْرِمُه بينهما وجَعَلْتَه حالاً، وإِن صَدَرْت عنه إِلى غيره قلت  عَشَوْتُ عنه، ومنه قوله تعالى: ومَن يَعْشُ عن ذكْرِ الرَّحْمن  نُقَيِّضْ له شيطاناً فهو له قَرينٌ؛ قال الفراء: معناه من يُعْرضْ عن ذكر  الرحمن، قال: ومن قرأَ ومَن يَعْشُ عن ذكر الرحمن فمعناه مَن يَعْمَ عنه، وقال  القُتَيبي: معنى قوله ومَنْ يَعْشُ عن ذكر الرحمن أَي يُظْلِمْ بَصَرُه،  قال: وهذا قولُ أَبي عبيدة، ثم ذهب يَرُدُّ قولَ الفراء ويقول: لم أَرَ  أَحداً يُجيزُ عَشَوْتُ عن الشيء أَعْرَضْتُ عنه، إِنما يقال تَعاشَيْتُ  عن الشيء أَي تَغافَلْت عنه كأَني لم أَرَهُ، وكذلك تعامَيْت، قال:  وعَشَوْتُ إِلى النار أَي اسْتَدْلَلْت عليها ببَصَرٍ ضعيف. قال الأَزهري:  أَغْفَل القُتَيْبي موضعَ الصوابِ واعْتَرَض مع غَفْلَتِه على الفراء  يَرُدُّ عليه، فذكرت قوله لأَبَيِّن عُوارَه فلا يَغْتَرَّ به الناظرُ في  كتابه. والعرب تقول: عَشَوْتُ إِلى النار أَعْشُو عَشْواً أَي قَصَدتُها  مُهْتَدِياً بها، وعَشَوْتُ عنها أَي أَعْرَضْت عنها، فيُفرِّقون بين إِلى  وعَنْ موصولَيْن بالفعل. وقال أَبو زيد: يقال عَشَا فلانٌ إِلى النار  يَعْشُو عَشْواً إِذا رأَى ناراً في أَوَّل الليل فيَعْشُو إِليها يَسْتضِيءُ  بضَوْئها. وعَشَا الرجلُ إِلى أَهلِه يَعْشُو: وذلك من أَوَّل الليل إِذا  عَلِمَ مكانَ أَهلِه فقَصدَ إِليهم. وقال أَبو الهيثم: عَشِيَ الرجلُ  يَعْشى إِذا صار أَعْشى لا يُبْصِرُ لَيْلاً؛ وقال مُزاحِمٌ العُقَيْلي  فجعَل الاعتِشاء بالوجوه كالاعتشاء بالنار يَمْدَحُ قوماً بالجمال:  يَزينُ سَنا الماوِيِّ كلَّ عَشيَّةٍ،  على غَفلات الزَّيْنِ والمُتَجَمَّلِ،  وُجُوهٌ لوَانَّ المُدْلِجينَ اعْتَشَوْا بها،  سَطَعْنَ الدُّجى حتى ترَى الليْلَ يَنْجَلي  وعَشَا عن كذا وكذا يَعْشُو عنه إِذا مَضى عنه. وعَشَا إِلى كذا وكذا  يَعْشُو إِليه عَشْواً وعُشُوّاً إِذا قَصَد إِليه مُهْتَدِياً بضَوْء  نارِه. ويقال: اسْتَعْشَى فلانٌ ناراً إِذا اهْتَدى بها؛ وأَنشد:  يَتْبعن حروباً إِذا هِبْنَ قَدَمْ،  كأَنه باللَّيْلِ يَسْتَعْشِي ضَرَم  (* قوله« حروبا» هكذا في الأصل، ولعله محرف، والأصل حُوذيّاً أي سائقاً  سريع السير)  يقول: هو نَشِيطٌ صادِقُ الطَّرْفِ جَرِيءٌ على الليلِ كأَنه مُسْتَعْشٍ  ضَرَمةً، وهي النارُ، وهو الرجلُ الذي قد ساقَ الخارِبُ إِبله فطَرَدَها  فَعَمَد إِلى ثَوْبٍ فشَقَّه وفَتَلَه فَتْلاً شديداً، ثم غَمَره في  زَيْتٍ أَو دُهْن فرَوَّاهُ، ثم أَشْعل في طَرَفِه النار فاهْتَدى بها  واقْتَصَّ أَثَرَ الخارِبِ ليَسْتَنْقِذَ إِبلَه؛ قال الأَزهري: وهذا كله  صحيح، وإِنما أَتى القُتَيْبيَّ في وهمه الخَطَأُ من جهة أَنه لم يَفْرُق بين  عَشا إِلى النار وعَشا عنها، ولم يَعْلَم أَن كلَّ واحدٍ منهما ضد الآخر  من باب المَيْلِ إِلى الشيءِ والمَيْل عنه، كقولك: عَدَلْت إِلى بني  فلانٍ إِذا قَصدتَهم، وعَدَلْتُ عنهم إِذا مَضَيْتَ عنهم، وكذلك مِلْتُ  إِليهم ومِلْت عنهم، ومَضيْت إِليهم ومضيْت عنهم، وهكذا قال أَبو إِسحق  الزجَّاج في قوله عز وجل: ومن يعشُ عن ذكرِ الرحمن أَي يُعْرِض عنه كما قال  الفراء؛ قال أَبو إِسحق: ومعنى الآية أَنَّ من أَعرض عن القرآن وما فيه من  الحكمة إِلى أَباطِيل المضلِّين نُعاقِبْه بشيطانٍ نُقَيِّضُه له حتى  يُضِلَّه ويلازمه قريناً له فلا يَهْتدي مُجازاةً له حين آثرَ الباطلَ على  الحق البيِّن؛ قال الأَزهري: وأَبو عبيدة صاحب معرفة بالغريب وأَيام  العرب، وهو بَليدُ النظر في باب النحو ومقَاييسه. وفي حديث ابن عمر: أَنَّ  رجلاً أَتاه فقال له كما لا يَنْفَعُ مع الشِّرْكِ عَمَلٌ هل يَضُرُّ مع  الإِيمان ذَنْبٌ؟ فقال ابن عمر: عَشِّ ولا تَغْتَرَّ، ثم سأَل ابنَ عباس  فقال مثلَ ذلك؛ هذا مَثَلٌ للعرب تَضْربُه في التَّوْصِية بالاحتِياط  والأَخْذِ بالحَزْم، وأَصلُه أَن رجلاً أَراد أَن يَقْطَع مَفازَة بإبلِه ولم  يُعَشِّها، ثقة على ما فيها  (* قوله« ثقة على ما فيها إلخ» هكذا في الأصل  الذي بايدينا، وفي النهاية: ثقة بما سيجده من الكلأ، وفي التهذيب: فاتكل  على ما فيها إلخ.) من الكَلإِ، فقيل له: عَشِّ إِبلَك قبل أَن تُفَوِّزَ  وخُذْ بالاحتياط، فإِن كان فيها كلأٌ يَضُرَّك ما صنَعْتَ، وإِن لم يكن  فيها شيءٌ كنتَ قد أَخَذْت بالثِّقة والحَزْم، فأَراد ابن عمر بقوله هذا  اجتَنِبِ الذنوبَ ولا تَرْكبْها اتِّكالاً على الإِسلام، وخُذْ في ذلك  بالثِّقة والاحتياط؛ قال ابن بري: معناه تَعَشَّ إِذا كنتَ في سَفَرٍ ولا  تَتَوانَ ثِقةً منك أَنْ تتَعَشَّى عند أَهلِكَ، فلَعَلَّك لا تَجِدُ عندهم  شيئاً. وقال الليث: العَشْوُ إِتْيانُكَ ناراً تَرْجُو عندها هُدًى أَو  خَيْراً، تقول: عَشَوْتُها أَعْشُوها عَشْواً وعُشُوّاً، والعاشِية: كل  شيءٍ يعشُو بالليلِ إِلى ضَوءِ نارٍ من أَصنافِ الخَلقِ الفَراشِ وغيرِه،  وكذلك الإِبل العَواشِي تَعْشُو إِلى ضَوءِ نارٍ؛ وأَنشد:  وعاشِيةٍ حُوشٍ بِطانٍ ذَعَرْتُها  بضَرْبِ قَتِيلٍ، وَسْطَها، يَتَسَيَّفُ  قال الأَزهري: غَلِطَ في تفسير الإِبلِ العَواشي أَنها التي تَعْشُو  إِلى ضَوْءِ النارِ، والعَواشي جمعُ العاشِية، وهي التي تَرْعى ليلاً  وتتَعَشَّى، وسنذكرها في هذا الفصل: والعُشْوة والعِشْوة: النارُ يُسْتَضاءُ  بها. والعاشِي: القاصِدُ، وأَصلُه من ذلك لأَنه يَعْشُو إِليه كما يَعْشُو  إِلى النار؛ قال ساعدة بن جُؤَيَّة:  شِهابي الذي أَعْشُو الطريقَ بضَوْئِه  ودِرْعي، فَلَيلُ الناسِ بَعْدَك أَسْوَدُ  والعُشْوة: ما أُخِذَ من نارٍ ليُقْتَبس أَو يُسْتَضاءَ به. أَبو عمرو:  العُشْوة كالشُّعْلة من النارِ؛ وأَنشد:  حتى إِذا اشْتالَ سُهَيْلٌ بسَحَرْ،  كعُشْوةِ القابِسِ تَرْمي بالشَّرر  قال أَبو زيد: ابْغُونا عُشْوةً أَي ناراً نَسْتَضيءُ بها. قال أَبو  زيد: عَشِيَ الرجلُ عن حق أَصحابِه يَعْشَى عَشًى شديداً إِذا ظَلَمَهم، وهو  كقولك عَمِيَ عن الحق، وأَصله من العَشَا؛ وأَنشد:  أَلا رُبَّ أَعْشى ظالِمٍ مُتَخَمِّطٍ،  جَعَلْتُ بعَيْنَيْهِ ضِياءً، فأَبْصَرا  وقال: عَشِيَ عليَّ فلانٌ يَعْشَى عَشًى، منقوص، ظَلَمَني. وقال الليث:  يقال للرجال يَعْشَوْنَ، وهُما يَعْشَيانِ، وفي النساء هُنَّ يَعْشَيْن،  قال: لمَّا صارت الواو في عَشِيَ ياءً لكَسْرة الشين تُرِكَتْ في  يَعْشَيانِ ياءً على حالِها، وكان قِياسُه يَعْشَوَانِ فتَرَكوا القياس، وفي  تثنية الأَعْشى هما يَعْشَيانِ، ولم يقولوا يَعْشَوانِ لأَنَّ الواو لمَّا  صارت في الواحد ياءً لكَسْرة ما قَبْلَها تُرِكَت في التَّثْنية على  حالها، والنِّسْبة إِلى أَعْشى أَعْشَويٌّ، وإِلى العَشِيَّةِ  عَشَوِيٌّ.والعَشْوَةُ والعُشْوَةُ والعِشْوَةُ: رُكوبُ الأَمْر على غير بيانٍ.  وأَوْطأَني عَشْوَةً وعِشْوَةً وعُشْوة: لبَسَ عليَّ، والمعنى فيه أَنه  حَمَله على أَن يَرْكَب أَمراً غيرَ مُسْتَبينِ الرشد فرُبَّما كان فيه  عَطَبُه، وأَصله من عَشْواءِ الليل وعُشْوَتِه مثلُ ظَلْماءِ الليل  وظُلْمَته، تقول: أَوْطَأْتَني عَشْوَةً أَي أَمْراً مُلْتَبِساً، وذلك إِذا  أَخْبَرْتَه بما أَوْقَعْتَه به في حَيْرَةٍ أَو بَلِيَّة. وحكى ابن بري عن  ابن قتيبة: أَوطَأْته عَشْوة أَي غَرَرْته وحَمَلْته على أَن يَطَأَ ما لا  يُبْصِرُه فرُبَّما وقع في بِئْرٍ. وفي حديث علي، كرم الله وجهه: خَبَّاط  عَشَوات أَي يَخْبِطُ في الظَّلامِ والأَمر المُلْتَبِس فيَتَحَيَّر.  وفي الحديث: يا مَعْشَرَ العَرَب احْمَدُوا اللهَ الذي رَفَعَ عنكمُ  العُشْوَةَ؛ يريد ظُلْمة الكُفْرِ كُلَّما ركِبَ الإِنسانُ أَمراً بجَهْلٍ لا  يُبْصرُ وجْهَه، فهو عُشْوة من عُشْوة اللَّيْلِ، وهو ظُلْمة أَوَّله.  يقال: مَضى من اللَّيْلِ عَشْوة، بالفتح، وهو ما بين أَوَّلِه إِلى رُبْعه.  وفي الحديث: حتى ذَهَبَ عَشْوَةٌ من اللَّيْلِ. ويقال: أَخَذْتُ عَلَيْهم  بالعَشْوة أَي بالسَّوادِ من اللَّيل. والعُشوة، بالضم والفتح والكسر:  الأَمْرُ المُلْتَبس. وركب فلانٌ العَشْواءَ إِذا خَبَطَ أَمرَه على غيرِ  بَصِيرة. وعَشْوَةُ اللَّيْلِ والسَّحَر وعَشْواؤه: ظُلْمَتُه. وفي حديث  ابن الأكوع: فأَخَذَ عَلَيْهِمْ بالعَشْوةِ أَي بالسَّوادِ من اللَّيْلِ،  ويُجْمَع على عَشَواتٍ. وفي الحديث: أَنه، عليه السلام، كان في سَفَر  فاعْتَشى في أَوَّلِ اللَّيْلِ أَي سار وقتَ العِشاء كما يقال اسْتَحَر  وابْتَكَر.  والعِشاءُ: أَوَّلُ الظَّلامِ من اللَّيْلِ، وقيل: هو من صلاةِ  المَغْرِب إِلى العَتَمة. والعِشاءَانِ: المَغْرِب والعَتَمة؛ قال الأَزهري: يقال  لصلاتي المَغْرِب والعِشاءِ العِشاءَانِ، والأَصلُ العِشاءُ فغُلِّبَ  على المَغْرِب، كما قالوا الأَبَوان وهما الأَبُ والأُمُّ، ومثله كثير.  وقال ابن شميل: العِشاءُ حينَ يُصَلّي الناسُ العَتَمة؛ وأَنشد:  ومحوّل مَلَثَ العِشاءِ دَعَوْتُه،  والليلُ مُنْتَشِرُ السَّقِيط بَهِيمُ  (* قوله« ومحوّل» هكذا في الأصل.)  قال الأَزهري: صَلاةُ العِشاءِ هي التي بعدَ صلاةِ المَغْرِب، ووَقْتُها  حينَ يَغِيبُ الشَّفَق، وهو قوله تعالى: ومن بعد صلاةِ العِشاءِ.  وأَما العَشِيُّ فقال أَبو الهيثم: إِذا زالت الشَّمْسُ دُعِي ذلك  الوقتُ العَشِيَّ، فَتَحَوَّلَ الظلُّ شَرْقِيّاً وتحوَّلت الشمْسُ غَرْبيَّة؛  قال الأَزهري: وصلاتا العَشِيِّ هما الظُّهْر والعَصْر. وفي حديث أَبي  هريرة، رضي الله عنه: صلى بنا رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، إحْدى  صلاتَي العشيِّ، وأَكْبَرُ ظَني أَنها العَصْر، وساقه ابن الأَثير فقال: صَلى  بنا إحْدى صلاتي العَشِيِّ فسَلَّم من اثْنَتَيْن، يريدُ صلاةَ الظُّهْر  أَو العَصْر؛ وقال الأَزهري: يَقَع العشيُّ على ما بَيْنَ زَوالِ  الشمْسِ إلى وَقْت غُروبها، كل ذلك عَشِيٌّ، فإذا غابَتِ الشَّمْسُ فهو  العِشاءُ، وقيل: العَشِيُّ منْ زَوالِ الشَّمْس إِلى الصَّباح، ويقال لِما بين  المَغْرِب والعَتَمة: عِشاءٌ؛ وزعم قوم أَنَّ العشاء من زَوال الشمس إِلى  طُلوع الفَجْر، وأَنشدوا في ذلك:  غَدَوْنا غَدْوَةً سَحَراً بليْلٍ  عِشاءً، بعدَما انْتَصف النَّهارُ  وجاء عَشْوةَ أَي عِشاءً، لا يتمكَّن؛ لا تقول مضتْ عَشْوَةٌ.  والعَشِيُّ والعَشِيَّةُ: آخرُ النهار، يقال: جئتُه عَشِيَّةً وعَشِيَّةً؛ حكى  الأَخيرةَ سيبويه. وأَتَيْتُه العَشِيَّةَ: ليوْمِكَ، وآتيه عَشِيَّ غدٍ،  بغير هاءٍ، إِذا كان للمُسْتَقبل، وأَتَيتك عَشِيّاً غير مضافٍ، وآتِيه  بالعَشِيِّ والغد أَي كلَّ عَشيَّة وغَداةٍ، وإِني لآتيه بالعشايا  والغَدايا. وقال الليث: العَشِيُّ، بغير هاءٍ، آخِرُ النهارِ، فإِذا قلت عَشية فهو  لِيوْم واحدٍ، يقال: لقيته عَشِيَّةَ يوم كذا وكذا، ولَقِيته عَشِيَّةَ  من العَشِيّات، وقال الفراء في قوله تعالى: لم يَلْبَثُوا إِلاَّ  عَشِيَّة أَو ضُحاها، يقول القائلُ: وهل للعَشِيَّة ضُحًى؟ قال: وهذا جَيِّد من  كلام العرب، يقال: آتِيك العَشِيَّةَ أَو غداتَها، وآتيك الغَداةَ أَو  عَشِيَّتَها، فالمعنى لم يَلْبثوا إِلاَّ عَشِيَّة أَو ضُحى العَشِيَّة،  فأَضاف الضُّحى إِلى العَشِيَّة؛ وأَما ما أَنشده ابن الأَعرابي:  أَلا لَيتَ حَظِّي من زِيارَةِ أُمِّيَهْ  غَدِيَّات قَيْظٍ، أَو عَشِيَّات أَشْتِيَهْ  فإِنه قال: الغَدَوات في القَيْظ أَطْوَلُ وأَطْيَبُ، والعَشِيَّاتُ في  الشِّتاءِ أَطولُ وأَطيبُ، وقال: غَدِيَّةٌ وغَدِيَّات مثلُ عَشِيَّةٍ  وعَشِيَّات، وقيل: العَشِيُّ والعَشِيَّة من صلاةِ المَغْرِب إلى  العَتمة، وتقول: أَتَيْتُه عَشِيَّ أَمْسِ وعَشِيَّة أَمْسِ. وقوله تعالى: ولهمْ  رزْقُهمْ فيها بُكرَةً وعَشِيَّاً، وليسَ هُناك بُكْرَةٌ ولا عَشِيٌّ  وإنما أَراد لهُم رزْقُهُم في مِقْدار، بين الغَداةِ والعَشِيِّ، وقد جاء  في التَّفْسِير: أَنَّ معْناه ولهُمْ رِزْقُهُم كلَّ ساعةٍ، وتصٌغِيرُ  العَشِيِّ عُشَيْشِيانٌ، على غير القياس، وذلك عند شَفىً وهو آخِرُ ساعةٍ من  النَّهار، وقيل: تصغير العَشِيِّ عُشَيَّانٌ، على غير قياس مُكَبَّره،  كأنهم صَغَّروا عَشيْاناً، والجمع عُشَيَّانات. ولَقِيتُه عُشَيْشِيَةً  وعُشَيْشِيَاتٍ وعُشَيْشِياناتٍ وعُشَيَّانات، كلُّ ذلك نادر، ولقيته  مُغَيْرِبانَ الشَّمْسِ ومُغَيْرِباناتِ الشَّمْسِ. وفي حديث جُنْدَب  الجُهَني: فأَتَيْنا بَطْنَ الكَديد فنَزَلْنا عُشَيْشِيَةً، قال: هي تصغير  عَشِيَّة على غير قياس، أُبْدلَ من الياء الوُسْطى شِينٌ كأَنّ أَصلَه  عُشَيِّيةً. وحكي عن ثعلب: أَتَيْتُه عُشَيْشَةً وعُشَيْشِياناً وعُشيَّاناً،  قال: ويجوز في تَصْغيرِ عَشِيَّةٍ عُشَيَّة وعُشَيْشِيَةٌ. قال الأَزهري:  كلام العرب في تصغير عَشِيَّة عُشَيْشِيَةٌ، جاء نادراً على غير قياس،  ولم أَسْمَع عُشَيَّة في تصغير عَشيَّة، وذلك أَنَّ عُشَيَّة تصْغِيرُ  العَشْوَة، وهو أَولُ ظُلْمة الليل، فأَرادوا أَن يَفْرُقوا بين تصغير  العَشِيَّة وبين تَصغير العَشْوَة؛ وأَمَّا ما أَنشده ابن الأَعرابي من  قوله:هَيْفاءُ عَجْزاءُ خَرِيدٌ بالعَشِي،  تَضْحَكُ عن ذِي أُشُرٍ عَذْبٍ نَقِي  فإنه أَراد باللَّيل، فإمَّا أَن يكون سَمَّى الليلَ عَشِياً لمَكانِ  العِشاء الذي هو الظلمة، وإمَّا أَن يكون وضع العَشِيَّ موضِعَ الليل  لقُرْبِه منه من حيث كانَ العَشِيُّ آخِرَ النَّهار، وآخرُ النَّهارِ  مُتَّصِلٌ بأَوَّل الليل، وإنما أَرادَ الشاعرُ أَنْ يُبالغَ بتَخَرُّدِها  واسْتِحيائِها لأنَّ الليلَ قد يُعْدَمُ فيه الرُّقَباءُ والجُلَساءُ، وأَكثرُ  من يُسْتَحْيا منه، يقول: فإذا كان ذلك مع عدم هَؤُلاء فما ظَنُّكَ  بتَخَرُّدِها نَهاراً إذا حَضَرُوا ؟ وقد يجوز أَن يُعْنَى به اسْتِحياؤها عند  المُباعَلَة لأَنَّ المُباعَلَة أَكثرُ ما تكون لَيْلاً. والعِشْيُ:  طَعامُ العَشىّ والعِشاءِ، قلبت فيه الواوُ ياءً لقُرْب الكسرة. والعَشاءُ:  كالعِشْيِ، وجَمعه أَعْشِيَة. وعَشِيَ الرجلُ يَعْشَى وعَشا  وتَعَشَّى،كلُّه: أَكلَ العَشاء فهو عاشٍ. وعَشَّيْتِ الرجلَ إذا أَطْعَمته العَشاءَ،  وهو الطعام الذي يُؤكَلُ بعد العِشاء. ومنه قول النبي، صلى الله عليه  وسلم إذا حَضَر العَشاءُ والعِشاءُ فابْدَؤوا بالعَشاءِ؛ العَشاء، بالفتح  والمدِّ: الطعامُ الذي يؤكَلُ عند العِشاء، وهو خِلاف الغَداءِ وأَزاد  بالعِشاءِ صلاةَ المغرب، وإنما قدَّم العَشاء لئلاَّ يَشْتَغِل قلْبُه به  في الصلاة، وإنما قيل انها المغرب لأنها وقتُ الإفطارِ ولِضِيقِ وقتِها.  قال ابن بري: وفي المثل سَقَطَ العَشاءُ به على سِرْحان؛ يضرب للرجُلِ  يَطْلُب الأمر التَّافِه فيقَع في هَلَكةٍ، وأَصله أَنَّ دابَّة طَلبَت  العَشاءَ فَهَجََمَتْ على أَسَدٍ. وفي حديث الجمع بعَرفة: صلَّى الصَّلاتَيْن  كلُّ صلاةٍ وحْدها والعَشاءُ بينهما أَي أَنه تَعَشَّى بين  الصَّلاتَيْن. قال الأصمعي: ومن كلامهم لا يَعْشَى إلا بعدما يَعْشُو أَي لا يَعْشَى  إلا بعدما يَتَعَشَّى . وإذا قيل: تَعَشَّ، قلتَ: ما بي من تَعَشٍّ أَي  احتياج إلى العَشاءِ، ولا تقُلْ ما بي عَشاءٌ. وعَشَوْتُ أَي  تَعَشَّيْتُ. ورجلٌ عَشْيانٌ: مُتَعَشٍّ، والأَصل عَشْوانٌ، وهو من باب أَشاوَى في  الشُّذُوذِ وطَلَب الخِفَّة. قال الأزهري: رجلٌ عَشْيان وهو من ذوات  الواوِ لأنه يقال عَشَيته وعَشَوته فأَنا أَعْشُوه أَي عَشَّيْته، وقد عشِيَ  يعشَى إذا تَعشَّى. وقال أَبو حاتم: يقال من الغَداء والعَشاء رجلٌ غَدْيان  وعَشْيان، والأصل غَدْوان وعَشْوان لأنَّ أَصْلَهُما الواوُ، ولكن  الواوُ تُقْلَب إلى الياء كثيراً لأن الياء أَخفُّ من الواوِ. وعَشاه عَشْواً  وعَشْياً فتَعَشَّى: أَطْعَمَهُ العَشاءَ، الأَخيرةُ نادرةٌ؛ وأَنشد ابن  الأعرابي:  قَصَرْنا عَلَيْه بالمَقِيظِ لِقاحَنَا،  فَعَيَّلْنَه من بَينِ عَشْيٍ وتَقْييلِ  (* قوله «فعيلنه إلخ» هكذا في الأصول.)  وأَنشد ابن بري لقُرْط بن التُّؤام اليشكري:  كاتَ ابنُ أَسْماءَ يَعْشُوه ويَصْبَحُه  من هَجْمَةٍ، كفَسِيلِ النَّخلِ دُرَّارِ  وعَشَّاهُ تَعْشِية وأَعْشاه: كَعَشاه قال أَبو ذؤيب:  فأَعْشَيْتُه، من بَعدِ ما راثَ عِشْيُهُ،  بسَهْمٍ كسَيْرِ التَّابِرِيَّةِ لَهْوَقِ  عدّاه بالباء في معنى غَذََّيْتُه. وعَشَّيْتُ الرجُل: أَطْعَمْتُهُ  العَشاءَ. ويقال: عَشِّ إِبِلَكَ ولا تَغْتَرَّ؛ وقوله:  باتَ يُعَشِّيها بِعَضْبٍ باتِرِ،  يَقْصِدُ في أَسْؤُقِها، وجائِرِ  أَي أَقامَ لهَا السَّيْفَ مُقامَ العَشاءِ. الأَزهري: العِشْيُ ما  يُتَعَشَّى به، وجَْمْعه أَعْشاء؛ قال الحُطَيْئة:  وقَدْ نَظَرْتُكُمُ أَعْشاءَ صادِرَةٍ  للْخِمْسِ، طالَ بها حَوْزي وتَنْساسِي  قال شمر: يقولُ انْتَظَرْتُكُمُ انْتِظارَ إبِلٍ خَوامِسَ لأَنَّها إذا  صَدَرَتْ تَعَشَّت طَويلاً، وفي بُطونِها ماءٌ كثيرٌ، فهي تَحْتاجُ إلى  بَقْلٍ كَثِيرٍ، وواحدُ الأَعْشاء عِشْيٌ. وعِشْيُ الإبلِ: ما تَتَعشَّاه،  وأَصلُه الواو. والعَواشِي: الإبل والغَنم التي تَرْعَى بالليلِ، صِفَةٌ  غالبَةٌ والفِعْلُ كالفِعْل؛ قال أَبو النجم:  يَعْشَى، إذا أَظْلَم، عن عَشائِه،  ثم غَدَا يَجْمَع من غَدائِهِ  يقول: يَتَعَشَّى في وقت الظُّلْمة. قال ابن بري: ويقال عَشِيَ بمعنى  تَعَشَّى. وفي حديث ابن عمر: ما مِنْ عاشِيَةٍ أَشَدَّ أَنَقاً ولا أَطْولَ  شِبَعاً مِنْ عالِمٍ مِن عِلْمٍ؛ العاشية: التي تَرْعَى بالعَشِيِّ من  المَواشِي وغيرِها. يقال: عَشِيَت الإبلُ و وتَعَشَّتْ؛ المعنى: أَنَّ  طالِبَ العِلْمِ لا يكادُ يَشْبَعُ منه، كالحديث الآخر: مَنْهُومانِ لا  يَشْبَعانِ: طالِبُ عِلْمٍ وطالِبُ دُنْيا. وفي كتاب أَبي موسى: ما مِنْ  عاشِية أَدوَمُ أَنقاً ولا أَبْعَدُ مَلالاً من عاشيةِ عِلْمٍ. وفسره فقال:  العَشْوُ إتْيانُكَ ناراً تَرْجُو عندَها خيراً. يقال: عَشَوْتُه  أَعْشُوه، فأَنا عاشٍ من قوم عاشِية، وأراد بالعاشية هَهُنا طالبي العِلْمِ  الرَّاجينَ خيرَه ونَفْعَه. وفي المثل: العاشِيةُ تَهِيجُ الآبِيَةَ أَي إذا  رَأتِ التي تأَبَى الرَّعْيَ التي تَتَعَشَّى هاجَتْها للرَّعْي فرَعَتْ  معها؛ وأنشد:  تَرَى المِصَكَّ يَطْرُدُ العَواشِيَا:  جِلَّتَها والأُخرَ الحَواشِيَا  وبَعِيرٌ عَشِيٌّ: يُطِىلُ العَشاءَ؛ قال أَعْرابيٌّ ووصف بَعىرَه:  عريضٌ عَروُضٌ عَشِيٌّ عَطُوّ  وعَشا الإبلَ وعَشَّاها: أَرْعاها ليلا. وعَشَّيْتُ الإبلَ إذا  رَعَيْتَها بعد غروب الشمس. وعَشِيَت الإبلُ تَعْشَى عشًى إذا تَعشَّت، فهي  عاشِية. وجَمَلٌ عَشٍ وناقة عَشِيَة: يَزيدان على الإبلِ في العَشاء، كلاهُما  على النَّسَب دون الفعل؛ وقول كُثَيِّر يصف سحاباً:  خَفِيٌّ تَعَشَّى في البحار ودُونَه،  من اللُّجِّ، خُضْرٌ مُظْلِماتٌ وسُدَّفُ  إنما أَراد أَنَّ السحابَ تَعَشَّى من ماء البحر، جَعَلَه كالعَشاءِ له؛  وقول أُحَيْحَةَ بنِ الجُلاح:  تَعَشَّى أَسافِلُها بالجَبُوب،  وتأْتي حَلُوبَتُها من عَل  يعني بها النخل، يعني أَنها تَتَعَشَّى من أَسفل أَي تَشْرَبُ الماءَ  ويأْتي حَمْلُها من فَوْقُ، وعَنى بِحَلُوبَتِها حَمْلَها كأَنه وَضَعَ  الحَلُوبة موضعَ المَحْلُوب. وعَشِيَ عليه عَشًى: ظَلَمه. وعَشَّى عن  الشيء: رَفَقَ به كَضَحَّى عنه. والعُشْوان: ضَرْبٌ من التَّمْرِ أَو  النَّخْلِ. والعَشْواءُ، مَمْدودٌ: صربٌ من متأخِّر النخلِ حَمْلاً.
مقاييس اللغة:
(عشو) العين والشين والحرف المعتل أصلٌ صحيحٌ يدلُّ على ظلامٍ وقِلّةِ وُضوحٍ في الشيء، ثم يفرَّع منه ما يقاربُه. من ذلك العِشاء، وهو أوّل ظلامِ اللّيل. وعَشواءُ اللّيل: ظُلمتُه. ومنه عَشَوْتُ إلى ناره. ولا يكون ذلك إلاّ أن تَخْبِط إليه الظَّلام. قال الحطيئة:
متى تأتِهِ تعشُو إلى ضوءِ ناره *** تجدّ خير نارٍ عندها خيرُ مُوقِدِ([4])
والعاشية: كلُّ شيءٍ يعشُو باللَّيل إلى ضوءِ نار. والتَّعاشي: التَّجاهُل في الأمر. قال:
تَعُدُّ التَّعاشِيَ في دينها  *** هُدىً، لا تُقُبِّلَ قُربانُها
والعَشِيُّ: آخر النَّهار. فإذا قلت عَشِيَّة فهو ليومٍ واحد. تقول: لقيتُه عِشيَّةَ يومِ كذا، ولقيتُه عشيَّةً من العشيَّات. وهذا الذي حُكي عن الخَليل فهو مذهبٌ، والأصحُّ عندنا أن يقال في العَشِيّ مثلُ ما يقال في العَشِيَّة. يقال: لقيته عَشِيَّ يومِ كذا([5]) ، كما يقال عَشِيَّة يوم كذا، إذ العشيُّ إنّما هو آخِر النَّهار. وقد قيل: كلُّ ما كان بعد الزَّوال فهو عَشِيّ. وتصغر العَشِيَّة عُشيْشِيَة. والعَشاء ممدود مهموز بفتح العين، هو الطَّعام الذي يُؤكَل مِن آخِر النَّهار وأوَّل اللّيل.
قال الخليل: والعَشَا، مقصور: مصدر الأعشى، والمرأة عَشْواء، ورجال عُشْوٌ، وهو الذي لا يُبصِر باللّيل وهو بالنَّهار بصير. يقال عَشَى يَعْشِي عَشىً. قال الأعشَى:
أأن رأَتْ رجُلاً أضرَّ به  *** ريبُ الزَّمان ودهرٌ خائنٌ خَبلُ([6])
والعَشْواء من النُّوق: التي كأنَّها لا تُبصِر ما أمامَها فتخبِطُ كلَّ شيء بيديها.
قالوا: وإنَّما يكون ذلك من حِدَّة قلبِها. قال زُهير:
رأيتُ المنايا خَبْطَ عشواءَ من تُصِبْ  *** تمِتْه ومن تُخْطِئْ يُعَمَّرْ فيَهْرمِ([7])
وتقول: إنَّهم لفي عَشْواءَ من أمرِهم. شبَّه زهيرٌ المنايا بناقةٍ تخبط ما يستقبلُهما فتَقتُل
القاموس المحيط:
و العَشَا، مَقْصورَةً سوءُ البَصَرِ باللَّيْلِ والنَّهارِ، كالعَشاوةِ، أو العَمَى. عَشِيَ، كَرَضِيَ ودَعا، عَشًى، وهو عَشٍ وأعْشَى، وهي عَشْواءُ. وعَشَّى الطَّيْرَ تَعْشِيَةً أوْقَدَ لَها ناراً لتَعْشَى، فَتُصادَ.
وتَعاشَى: تَجَاهَلَ. وخَبَطَهُ خَبْطَ عَشْواءَ: رَكِبَه على غيرِ بَصيرةٍ. والعَشْواءُ: الناقةُ لا تُبْصِرُ أمامَها. وعَشا النارَ، و إليها عَشْواً وعُشُوًّا: رآها لَيْلاً من بعيدٍ، فَقَصَدَها مُسْتَضِيئاً، كاعْتَشاها، و بها. والعُشْوَةُ، بالضم والكسر: تلك النارُ، ورُكوبُ الأمرِ على غيرِ بيانٍ، ويُثَلَّثُ، وبالفتح: الظُّلْمَةُ، كالعَشْواءِ، أو ما بين أوَّلِ الليلِ إلى رُبْعِهِ. والعِشاءُ: أوَّلُ الظَّلامِ، أو من المَغْرِبِ إلى العَتَمَةِ، أو من زَوالِ الشمسِ إلى طُلُوعِ الفجرِ. والعَشِيُّ والعَشِيَّةُ: آخِرُ النَّهارِ ج: عَشايا وعَشِيَّاتٌ، والسَّحابُ. ولَقِيتُهُ عُشَيْشَةً وعُشَيْشاناً وعُشَّاناً وعُشَيْشِيَةً وعُشَيْشِياتٍ وعُشَيْشِياناتٍ. والعِشْيُ، بالكسر، والعَشاءُ، كسَماءٍ: طَعامُ العَشِيِّ ج: أعْشِيَةٌ. وَعَشِيَ وتَعَشَّى: أَكَلَه، وهو عَشْيانُ ومُتَعَشٍّ. وعَشاهُ عَشْواً وعَشْياناً: أطْعَمَه إيَّاهُ، كعَشَّاهُ وأعْشاهُ. والعَواشِي: الإِبِلُ والغَنَمُ التي تَرْعَى لَيْلاً، وبعيرٌ عَشِيٌّ: يُطيلُ العَشاءَ، وهي: بهاءٍ. وعَشا الإِبِلَ، وعَشَّاها: رَعاها لَيْلاً. وعَشِيَ عليه عَشاً، كَرَضِيَ: ظَلَمَهُ، و الإِبِلُ: تَعَشَّتْ، فهي عاشِيَةٌ.
وعَشَّى عنه تَعْشِيَةً: رَفَقَ به. والعُشْوانُ، بالضم: تَمْرٌ، أو نَخْلٌ، كالعَشْواءِ. وصلاتا العَشِيِّ: الظُّهْرُ والعَصْرُ. والعِشاآنِ: المَغْرِبُ والعَتَمَةُ. وأعْشَى: أعْطَى. واسْتَعْشاهُ: وجدَهُ حائراً، و ناراً: اهْتَدَى بها. والعِشْوُ، بالكسر: قَدَحُ لَبَن يُشْرَبُ ساعَةَ تَرُوحُ الغَنَمُ أو بعدَها.
وعَشا: فَعَلَ فِعْلَ الْأَعْشَى. واعْتَشَى: سارَ وقْتَ العِشاءِ. وأعْشَى باهِلَةَ: عامِرٌ. وأعْشَى بني نَهْشَلٍ: أسْودُ بنُ يَعْفُرَ، وهَمْدَانَ عبد الرحمنِ، وبني أبي رَبيعَةَ، وطِرْوَدٍ، وبني الحِرْمازِ، وبني أسَدٍ وعُكْلٍ، كَهْمَسٌ، وابنُ مَعْرُوفٍ خَيْثَمَةُ، وبني عُقَيْلٍ، وبني مالِكٍ، وبني عَوْفٍ ضابِىءٌ، وبني ضَوْزَةَ عبدُ اللّهِ، وبنِي جِلاَّنَ سَلَمَةُ، وبني قَيْسٍ أبو بَصيرٍ، والْأَعْشَى التَّغْلَبِيُّ النُّعْمانُ: شُعَراءُ. وغيرُهم من العُشْيِ: جماعَةٌ.
تاج العروس:
( والعشا مقصورة سوء البصر بالليل والنهار ) يكون في الناس والدواب والابل والطير كما في المحكم وقال الراغب ظلمة تعترض العين وفى الصحاح هو مصدر الاعشى لمن لا يبصر بالليل ويبصر بالنهار ( كالعشاوة أو ) هو ( العمى ) أي ذهاب البصر مطلقا و قد ( عشى كرضى ودعا ) يعشى ويعشو ( عشى ) مقصور مصدر عشى ( وهوعش ) منقوص ( وأعشى وهى عشواء ) ورجلان أعشيان وامر أتان عشواوان وقد أعشاه الله فعشى وهما يعشيان ولم يقولوا يعشوان لان الواو لما صارت في الواحد ياء لكسرة ما قبلها تركت في التثنية على حالها كما في الصحاح وقوله تعالى ومن يعش عن ذكر الرحمن أي يعم ( وعشى الطير تعشية أو قد لها نار التعشى ) منها ( فتصاد ) كذا في الحكم ( وتعاشى ) عن كذا ( تجاهل ) كانه لم يره كتعامى على المثل ( و ) من المجاز ( خبطه خبط عشواء ) لم يتعمده كما في المحكم وفى الصحاح ركب فلان العشواء إذا خبط أمره و ( ركبه على غير بصيرة ) وبيان وقيل حمله على أمر غير مستبين الرشد فربما كان فيه ضلاله ( و ) صله من ( العشواء ) وهى ( الناقة ) التى ( لاتبصر أمامها ) فهى تخبط بيديها كل شئ ولا تتعهد مواضع أخفافها وقيل أصله من عشواء الليل أي ظلمائه ويضرب هذا مثلا للشارد الذى يركب رأسه ولا يهتم لعاقبته ( وعشا النارو ) عشا ( إليها عشوا ) بالفتح ( وعشوا ) كعلو ( رآها ليلا من بعيد فقصدها مستضيئا ) بها يرجو بها هدى وخيرا قال الجوهرى وهذا هو الاصل ثم صار كل قاصد عاشيا وقيل عشوت الى النار عشوا إذا استدللت عليها ببصر ضعيف قال الحطيئة متى تأته تعشو الى ضوء ناره * تجد خير نار عندها خير موقد
والمعنى متى تأته عاشيا ( كاعتشاها و ) اعتشى ( بها والعشوة بالضم والكسر تلك النار ) التى يستضاء بها أو ما أخذ من نار لتقتبس وقال الجوهرى شعلة النار وأنشد * كعشوة القابس ترمى بالشرر * ( و ) العشوة ( ركوب الامر على غير بيان ) وبصيرة ( ويثلث ) يقال أو طأتنى عشوة وعشوة وعشوة أي أمرا ملتبسا وذلك إذا أخبرته بما أوقعته به في حيرة أو بلية كما في الصحاح ( و ) العشوة ( بالفتح الظلمة ) تكون بالليل وبالسحر ( كالعشواء أو ) العشوة ( ما بين أول الليل الى ربعه ) ومنه قولهم مضى من الليل عشوة ( والعشاء ) ككساء ( أول الظلام أو من ) صلاة ( المغرب الى العتمة أو من زوال الشمس الى طلوع الفجر ) قال الجوهرى زعمه قوم وأنشدوا غدونا عدوة سحرا بليل * عشاء بعد ما انتصف النهار ( والعشي ) كغنى ( والعشية ) كغنية ( آخر النهار ) وفى الصحاح من صلاة المغرب الى العتمه تقول أتيته عشى أمس وعشية أمس انتهى وقيل العشى بلاهاء آخر النهار فإذا قلت عشية فهو ليوم احد ويقال جثته عشية وعشية وأتيتها العشية ليومك وأتيته عشى غد بلا هاء إذا كان للمستقبل وأتيتك عشيا غير مضاف وأتيته بالعشى والغد أي كل عشيه وغداة ولهمم رزقهم فيها بكرة وعشيا انما هو في مقدار ما بين الغداة والعشي وقال الراغب العشى من زوال الشمس الى الصباح قال عز وجل عشية أو ضحاها وقال الازهرى صلاة العشاء هي التى بعد صلاة المغرب وإذا زالت الشمس دعى ذلك الوقت العشى ويقع العشى على ما بين الزوال والغروب كل ذلك عشى فإذا غابت فهو العشاء وقوله تعالى لم يلبثوا الا عشية أو ضحاها ان قلت هل للعشية ضحى قيل هذا جيد من كلامهم يقال آتيك
العشية أو غداتها والغداة أو عشيتها فالمعنى لم يلبثوا الا عشية أو ضحى العشية أضاف الضحى الى العشية * قلت وقد يراد بالعشى الليل لمكان العشاء وهى الظلمة وبه فسر قول الشاعر هيفاء عجزاء خريد بالعشى * تضحك عن ذى أشر عذب نقى أراد المبالغة في استحيائها لان الليل قد يعدم فيه الرقباء أي إذا كان ذلك مع عدم هؤلاء فما ظنك بتجردها نهار أو يجوز أن يريد استحياءها عند المباعلة لانها أكثر ما تكون ليلا ( ج عشاياو عشيات ) شاهد عشيات قول الشاعر ألا ليت خطى من زيارة أميه * غديات قيظ أو عشيات أشتيه وأصل عشايا عشايو قلبت الواو ياء لتطرفها بعد الكسرة ثم قلبت الياء الاولى همزة ثم أبدلت الكسرة فتحة ثم الياء ألفا ثم الهمزة ياء فصار عشايا بعد خمسة أعمال كذا في شروح الشافية والالفية ( و ) العشى ( السحاب ) يأتي عشيا ( و ) حكى ( لقيته عشيشة وعشيشانا وعشانا ) بالتشديد كذا في النسخ والصواب عشيانا ( وعشيشيه ) كجويرية ( وعشيشيات وعشيشيانات ) وعشيانات كله نادر وفى الصحاح تصغير العشى عشيان على غير قياس مكبره كأنهم صغروا عشيانا والجمع عشيانات وقيل أيضا في تصغيره عشيشيان والجمع عشيشيانات وتصغير العشية عشيشية والجمع عشيشيات انتهى وقال الازهرى ولم أسمع عشية فيث تصغير عشية لانه تصغير عشوة أول ظلمة الليل فأرادوا أن يفرقوا بينهما ( والعشي بالكسر والعشاء كسماء طعام العشى ) قال الجوهرى العشاء بالفتح والمد الطعام بعينه وهو خلاف الغداء ( ج أعشية وعشى ) هكذا في النسخ بضم العين وكسر الشين وتشديد الياء وهو غلط والصواب أن الكلام تم عند قوله أعشية ثم ابتدأ في معنى اخر فقال وعشى أي كرضى وعشى كدعا وهذا قد أهمله ( وتعشى ) كله ( أكله ) أي العشاء ( وهو ) عاش و ( عشيان ) وأصله عشوان وكذا غديان وأصله غدوان ومن كلامهم لا يعشى الا بعد ما يعشو أي بعد ما يتعشى ( ومتعش ) يقال إذا قيل تعش قلت ما بى من تعش ولا تقل ما بى من عشاء ( وعشاه ) يعشوه ( عشوا و ) يعشيه ( عشيانا ) كذا في النسخ والصواب عشيا كما في المحكم ( أطعمه اياه ) أي العشاء ( كعشاه ) بالتشديد ( وأعشاه والعواشى الابل والغنم التى ترعى ليلا ) صفة غالبة وفى الصحاح العواشى هي التى ترعى ليلا قال ترى المصك يطرد العواشيا * جلتها والأخر الحواشيا ( وبعير عشى ) كغنى ( يطيل العشا وهى بهاء وعشا الابل ) كدعا ( وعشاها ) بالتشديد ( رعاها ليلا وعشى عليه عشا كرضى ظلمه ) نقله ابن سيده ( و ) قال ابن السكيت عشيت ( الابل ) تعشى عشا إذا ( تعشت فهى عاشيه ) نقله الجوهرى ( و ) من المجاز ( عشى عنه تعشيه ) إذا ( رفق به ) وكذلك ضحى عنه وفى الاساس عش رويدا وضح رويدا أمر برعى الابل عشيا وضحى على سبيل الأناة والرفق ثم صار مثلا في الامر بالرفق في كل شئ انتهى كذلك عش ولا تغتر ( والعشوان بالضم تمرا أو نخل ) أي ضرب منهما الاولى عن ابن دريد ( كالعشواء ) وهو ضرب من متأخر النخل حملا ( وصلاتا العشى الظهر والعصر ) نقله الازهرى لكونهما في آخر النهار بعد الزوال ( والعشا آن المغرب والعتمة ) نقله الجوهرى وابن فارس وهو على قول من قال ان العشى والعشاء من صلاة المغرب الى العتمة كما في المصباح ( وأعشى أعطى واستعشاه وجده ) عاشيا أي ( جائرا ) في حق أصحابه ( و ) استعشى ( نارا اهتدى بها والعشو بالكسر قدح لبن يشرب ساعة تروح الغنم أو بعدها وعشا ) الرجل ( فعل فعل الأعشى واعتشى سار وقت العشاء ) كاهتجر سار في الهاجرة ( و ) المسمى بالاعشى عدة شعراء في الجاهلية والاسلام منهم ( أعشى باهلة ) جاهلي واسمه ( عامر ) يكنى أبا قحفان ( وأعشى بنى نهشل ) بن دارم هو ( الاسود بن يعفر ) النهشلي جاهلي وتقدم الاختلاف في ضبط اسم والده في ع ف ر ( و ) أعشى
( همدان ) هو ( عبد الرحمن ) بن الحرث من بنى مالك بن جشم بن حاشد ( و ) أعشى ( بنى أبى ربيعة ) كذا في النسخ وفى التكملة أعشى بنى ربيعة بن ذهل بن شيبان بن ثعلبه واسمه عبد الله بن خارجة من بنى قيس بن عمرو بن أبى ربيعة المذكور ( و ) أعشى ( طرود ) كدرهم وبنو طرود من بنى فهم بن عمرو بن قيس بن فهم ( و ) أعشى ( بنى الحرمار ) بن مالك بن عمرو بن تميم ويعرف أيضا بأعشى بنى مازن ومازن وحرماز أخوان وقال الامدي أهل الحديث يقولون أعشى بنى مازن والثبت انه أعشى بنى الحرماز وصوبه الصاغانى ( وأعشى ( بنى أسدو ) أعشى بنى ( عكل ) من تيم الرباب اسمه ( كهمس و ) أعشى ( ابن ) كذا في النسخ ومثله في التكملة ( معروف ) اسمه ( خيثمة و ) أعشى ( بنى عقيل ) واسمه معاذ ( و ) أعشى ( بنى مالك ) بن سعد ( و ) أعشى ( بنى عوف ) اسمه ( ضابئ ) من بنى عوف بن همام ( و ) أعشى ( بنى ضورة ) اسمه ( عبد الله و ) أعشى ( بنى جلان ) من بنى عنزة اسمه ( سلمة و ) أعشى ( بنى قيس أبو بصير ) جاهلي ( والاعشى التغلبي ) هو ( النعمان ) ويقال له ابن جاوان وهو من الاراقم من بنى
معاوية بن بكر بن حبيب بن عمرو بن غنم بن تغلب ( شعراء وغيرهم من العشى ) جمع الأعشى كاحمر وحمر ( جماعة ) ذكر المصنف منهم ستة عشر رجلا تبعا للصاغاتى في تكملته وابن سيده اقتصر على السبعة المشاهير وأوصلها أرباب النظائر الى عشرين وقد وجدت أنا واحدا من بنى سعد بن ضبيعة بن قيس بن ثعلبه الاعشى الشاعر واسمه ميمون بن قيس وقرأت في كتاب الحماسة ما نصه ودخل أعشى ربيعة وهو من شيبان من بطن منهم يقال لهم بنو أمامة على عبد الملك بن مروان فقال له يا أبا المغيرة ما بقى من شعرك الى آخر ما قال فلا أدرى هو أعشى بنى أبى ربيعة الذى ذكره المصنف أو لا أم غيره فلينظر * ومما يستدرك عليه عشا عن الشئ يعشو ضعف بصره عنه وتعاشى أظهر العشا وليس به وفى الصحاح أرى من نفسه انه أعشى والعاشية كل شئ يعشو بالليل الى ضوء نار من أصناف الخلق والعاشى القاصد وأعشاه الله جعله أعشى وجاء عشوة أي عشاء لا يتمكن لا تقول مضت عشوة وعشا يعشو تعشى والعشوة العشاء كالغدوة في الغداء عامية وعشى الابل بالكسر ما تتعشاه وأصله الواو وفى المثل العاشية تهيچ الابية أي إذا رأت التى تأبى العشاء التى تتعشى تبعتها فتعشت معها وبعير عش وناقة عشية كفرحة يزيدان على الابل في العشا كلاهما على النسب دون الفعل والعقاب العشواء التى لا تبالي كيف خبطت وأين ضربت بمخالبها وعشا عن كذا صدر عنه قيل ومنه قوله تعالى ومن يعش عن ذكر الرحمن وعشا عن النار أعرض ومضى عن ضوئها وعشى عن حقه كعمي زنة ومعنى وانم لفى عشوى أمرهم أي في حيرة وقلة هداية والعشواء فرس حسان بن مسلمة بن خزز بن لوذان وتعشاه أعطاه عشوة

_Türkçe çeviri henüz yok_
