# عصب (ع-ص-ب) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%A8

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Birbirini destekleyen grup

- Harfler: ع - ص - ب
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 3 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (3)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [عُصْبَةٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%8C.md) | فُعْلَةٌ | Birbirini destekleyen grup | 3 | 3 | [12:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/12:8.md) |
| [بِالْعُصْبَةِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/siga/%D8%A8%D9%90%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8F%D8%B5%D9%92%D8%A8%D9%8E%D8%A9%D9%90.md) | بِالْفُعْلَةِ | Birbirine bağlı topluluk | 1 | 1 | [28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/28:76.md) |
| [عَصِيبٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%90%D9%8A%D8%A8%D9%8C.md) | فَعِيلٌ | Bağlayan | 1 | 1 | [11:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/11:77.md) |

## Mücavir kökler — 40 mücavir (59 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [نوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Taşıması zor olur
2. [ذأب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%A3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 11 · Kurt demektir
3. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
4. [ذرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Zira’ (zal) : Kol demektir
5. [قارون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Kârûn
6. [كنز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%86%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Servet
7. [ضيق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%8A%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dar geçit, boğaz demektir
8. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 8 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
9. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
10. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
11. [يوسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D8%B3%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çorak yer anlamına gelen “esef”ten türemiştir
12. [لوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Liyat” sıva harcı demektir
13. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fek alt veya üst çene demektir
14. [شرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Şerareden gelen bir kelimedir
15. [فتح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Feth, kapının açılması demektir
16. [مرأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B1%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Mer’, “merve”den dönüşmüştür
17. [قوي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Kuvvet
18. [أثم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AB%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İsm hurmadan yapılan içkidir
19. [خسر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%B3%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Husrin : “Hasre" harap olmuş yer demektir
20. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kazandı
21. [أخو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Hayvanları bağladıkları ipin iki ucuna konmuş kazıklardan…
22. [بغي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%BA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Buğa boğa demektir
23. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
24. [حسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Hisbe okun nişangah kısmına denir
25. [أبو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%A8%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bab kapı demektir
26. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Büyük
27. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Musa
28. [سوأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%88%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sey’e(hemze): “Sivad” kara demektir
29. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
30. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
31. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
32. [خير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hayr : At sürüsü demektir
33. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Veli arka demektir
34. [عذب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B0%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Su yosunudur
35. [رسل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B3%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Saçak demektir
36. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
37. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
38. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
39. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Hayvanların ön ayaklarına denir
40. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصب |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md), [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md), [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) |
| Zıt Kök | [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir şeyi diğeriyle veya kendi üzerine kuvvetle bağlamak, sarmak, eklemleri birbirine kenetleyen lifli bağ dokusu |
| Çekirdek Özet 2 | Birbirine organik bağlarla ve dayanışmayla kenetlenmiş, ortak amaç ve savunma etrafında bütünleşen güçlü grup yapısı |
| Çekirdek Özet 3 | Parçaların iç gerilim ve kenetlenme yoluyla birleşik bir irade veya baskı gücü oluşturması; asabiyet ve kolektif direnç dinamiği |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca kan bağı veya soy taassubu (modern dar kabilecilik) olarak algılanıp yapısal dayanışma, işlevsel kenetlenme ve zorlu kuşatıcı durum anlamlarının göz ardı edilmesi |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Sıkma, baskı altına alma, tutma ve sertleşme hareketini ifade eden ikili çekirdek; [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) (sıkarak suyunu çıkarma), [عصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81.md) (şiddetle savurarak kırıp bükme), [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) (sıkıca tutunup korunma), [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) ve [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) (sertleşme, eğilmeme, direnme) köklerinde bu sıkılık ve direnç ortaktır | ب | İçeride tutma, sararak bağlama ve düğümleme anlamı katan harfin eklenmesiyle çekirdekteki genel sıkıştırma ve direnç hareketi, nesneleri veya unsurları birbirine kenetleyen dairesel/lifli bir bağlama, sarma ve kolektif bütünleşme boyutuna dönüşmüştür |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, kaynak, dışa açılma | Bir odağa yönelme, kaynağı gözetme, durumu teftiş edip ortak dikkat oluşturma |
| ص | Olta, bitki sapı; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Unsurları kıstırma, çekip kavrama, kenetlenme ve ayrışmaya izin vermeyecek şekilde sıkma |
| ب | Ev, çadır; iç, barınma, içinde olma | Bir iç alan kurma, sığınak ve çeper meydana getirme, içeride tutarak sınırlandırma |
| عصب | Gözün tespit ettiği odağa doğru birleşip unsurları sıkıştırarak korunaklı bir iç bütünlük meydana getirme | Dış etkilere karşı direnç gösteren, birbirini lif gibi saran ve ortak bir çeper içinde kenetlenen ayrılmaz bir yapı kurma |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Eklemleri ve kemikleri birbirine sımsıkı bağlayan adalî lifler, bağ dokusu; bir nesneyi dairesel veya uzunlamasına bükerek, dolayarak sımsıkı bağlamak ve sarmak |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Cahiliye ve erken dönem şiirinde bedenin diri, etli ve kaslı yapısını anlatmak üzere kullanılmıştır; Hassân b. Sâbit'e nispet edilen beyitte geçer: ذروا التخاجؤ وامشوا مشية سجحا / إن الرجال ذوو عصب وتذكير |
| Erken Arapça kullanım | Haccâc b. Yûsuf'un meşhur Basra hutbesinde otoriteyi kurmak için selem ağacının lifleriyle sarılması gibi tebaayı sımsıkı bağlayacağını belirttiği لأعصبنكم عصب السلمة ifadesinde ve açlıktan karnına kemer/taş bağlayan kimse için kullanılan معصوب nitelemesinde görülür |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha, el-Mufradāt, Lisān al-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dil ailesinde عصب kökü, öncelikle lifli dokuları, tendonları, bağlamayı ve fiziki olarak bir şeyi kuşatıp sıkıştırmayı ifade eden istikrarlı bir çekirdeğe sahiptir. İbranicede yer alan ve bağlamak, birleştirmek, bazen de zorlanma ve gerilme bildiren *‘-ṣ-b* (ע-צ-ב) kök varyantları ve Süryanicedeki bağ dokusu ve düğümleme bildiren türevler, Arapçadaki anatomik ve fiziksel «sinir, eklem lifi, kuvvetli bağ» anlamıyla tam bir morfo-semantik paralellik gösterir. Kökün ilksel somut anlamı, hayvanın eklemlerini tutan sert ve elastik lif dokusunun adlandırılması ve bu liflerle bir şeyin sımsıkı sarılmasıdır. Arapça içinde bu somut bağ, zamanla hem «başa sarılan bez/sarık» (عِصَابَة), hem «baskılayan, kuşatan ve çözülmeyen çetin gün» (عَصِيب), hem de bireyleri ortak savunma ve yardımlaşma yükümlülüğüyle birbirine kenetleyen «dayanışma grubu» (عُصْبَة) kavramlarına genişlemiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, David Cohen (Dictionnaire des racines sémitiques), Lane's Lexicon.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Eklemleri bağlayan liften (عَصَب) sarığa, açlıktan karın sarmaya ve oradan kenetlenmiş topluluğa (عُصْبَة) geçiş | Somut adale/eklem bağı, soyut alanda birbirini koruyan, sırt sırta veren bireylerin kurduğu çözülmez dayanışma ağına dönüşmüştür | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Süryanice *‘-ṣ-b* biçimleri | Ortak Sami katmanında gerilim, bağ dokusu, sarma ve şekil vererek bağlama çekirdeği mevcuttur | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bağlamda bağlama ve bükme kökleri | Bazı Doğu Çad dillerinde lif/ip ile sarma paralellikleri önerilmişse de güvenilir doğrudan akrabalık sınırlıdır | Muhtemel |

Kaynak: Maqāyīs al-Lugha, HALOT, Cohen.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصب | Anlamlı | Bağlamak, sarmak, kenetlenmek | Eklemleri tutan lif, sarık bağlamak, dayanışma grubu | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عبص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%A8%D8%B5.md) | Anlamı bulunmayan | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde bu diziliş terk edilmiş (mühmel) olarak kaydedilir | Kur'an'da geçmez |
| [صعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%A8.md) | Anlamlı | Çetin olmak, boyun eğmemek | İtaat etmeyen, binilmesi zor binek ve kolay olmayan iş | عصب kökündeki gerilim ve direnç ile anlamsal akrabalık taşır; Kur'an'da geçmez |
| [صبع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%A8%D8%B9.md) | Anlamlı | İşaret etmek, parmak | Parmağın yöneltilmesi veya bedenin uç uzvu | Kök Kur'an'da çoğul formuyla geçer |
| [بعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Küçük kurtçuk, kıpırdanma | Suda veya çamurda kaynaşan minik canlılar | Kur'an'da geçmez |
| [بصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Suyun sızması, sızdırmak | Taşlar arasından suyun damla damla çıkması veya terleme | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصب | Merkez | Organik dayanışma ve kenetlenme | Unsurların birbirini adale lifi gibi sarması ve iç bütünlükle hareket etmesi | Bireylerin ortak kader ve savunma etrafında doğal ve kuvvetli kenetlenişi |
| [حزب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B2%D8%A8.md) | Komşu | Fikir ve menfaat birliği | Zihni, siyasi veya ideolojik bir gaye için toplanmış klik | Dışsal bir ajanda veya taraf olma esasına dayanır |
| [عقد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%AF.md) | Komşu | Hukuki ve iradi bağ | Açık bir irade beyanı ve ahitleşme ile bağ kurma | Hukuki ve akdi bir yapıyı ifade eder, organik bağ şart değildir |
| [جمع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%85%D8%B9.md) | Komşu | Fiziksel veya sayısal bir aradalık | Ayrı unsurların bir araya gelmesi | Kenetlenme, dayanışma ve savunma gücü içermesi zorunlu değildir |
| [فرد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AF.md) | Zıt | Tekillik ve yalıtılmışlık | Bir yapının veya kişinin bağlarından koparak tek kalması | Yardımlaşma ve kenetlenme bağlarının tamamen yokluğu |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصب | Sarmak, kenetlemek, dayanışma grubu | Maddi bağdan sosyal ve psikolojik kenetlenmeye uzanan bütüncül yapı | Kesin |
| Latince | Ligare / Fascia / Coetus | Bağlamak, şerit halinde sarmak, sıkı birlik | *Ligare* bağlama fiilini, *fascia* lifli demeti, *coetus* ise kenetlenmiş topluluğu karşılar | Güçlü |
| İngilizce | Band, clan, solidary group, strenuous | Birbirine bağlı grup, lif/bağ, çetin | *Band* ve *clan* kolektif dayanışmayı, *nerve/ligament* somut dokuyu, *strenuous* ise çetin durumu verir | Güçlü |
| Almanca | Sippe, Bund, Sehne, bedrängend | Akraba topluluğu, sıkı birlik, kiriş/lif, boğucu | *Bund* ve *Sippe* organik aidiyeti, *Sehne* anatomik lif bağını, *bedrängend* zorlu vakti karşılar | Güçlü |
| Fransızca | Faisceau, ligue, bande solidaire | Demet, kenetlenmiş zümre, dayanışma kümesi | Birden fazla unsurun sarılarak kırılmaz bir bütün oluşturmasını ifade eder | Güçlü |

Kaynak: Gaffiot (Dictionnaire Latin-Français), Oxford English Dictionary, Kluge (Etymologisches Wörterbuch).

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عُصْبَةٌ | Birbirine arka çıkan, güç ve nüfuz sahibi kenetlenmiş topluluk | Hz. Yûsuf'un kardeşlerinin kendi güçlerini ve dayanışmalarını öne sürdükleri bağlam (Yûsuf [12:8](https://lisan.digital/tr/ayet/12:8.md), [12:14](https://lisan.digital/tr/ayet/12:14.md)) |
| عُصْبَةٌ | Kötülük ve iftira üretmek üzere organize olmuş hizip, iç dayanışmalı şebeke | İfk hadisesinde organize hareket eden iftiracı zümreyi niteleyen bağlam (Nûr [24:11](https://lisan.digital/tr/ayet/24:11.md)) |
| بِالْعُصْبَةِ | Birlikte hareket ettiğinde ağır yükleri kaldırabilecek kudrette, adale gücü yüksek cemaat | Kârûn'un hazinelerinin anahtarlarını taşımakta zorlanan kuvvetli erkek topluluğu bağlamı (Kasas [28:76](https://lisan.digital/tr/ayet/28:76.md)) |
| عَصِيبٌ | Kuşatıcı, boğucu, her yönden sarıp çaresiz bırakan şiddetli ve çetin gün | Hz. Lût'un meleklerin gelişiyle kavminin azgınlığı arasında sıkışıp hissettiği dehşet ve baskı hali (Hûd [11:77](https://lisan.digital/tr/ayet/11:77.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Toplumsal taassup, haksız dayanışma ve hakikat arayışı | Hakkın ölçüsünün grup gücü veya kabile üstünlüğü (asabiyet) değil, ilahi vahiy ve adalet olduğu meselesi | Hakikate karşı bir körleşme ve güç odağı haline gelen cemaatleşme eleştirisi |
| Fıkıh | Miras hukuku ve diyet (akile) sistemi | Asabe (kız çocukları, anne vb. pay sahiplerinden arta kalan terekeyi alan veya mirası tek başına alan baba tarafından erkek akrabalar) ve cinayet diyetini üstlenen dayanışma ağı | Hukuki ve mali sorumluluğu paylaşan, kan bağına dayalı koruyucu ve yüklenici erkek zümre |
| Tefsir | عصبة ve عصيب lafızlarının tahlili | Yûsuf kıssasında kardeşlerin gururlandığı kuvvet; İfk hadisesindeki organize iftira şebekesi; Lût kıssasında vaktin çetinliği | Bireyin tek başına yapamayacağı fiilleri kolektif cüretle yapan grup psikolojisi |
| Hadis | Asabiyet yasağı ve toplumsal dayanışma | Kişinin kavmine haksızlık üzere yardım etmesi şeklindeki asabiyetin yerilmesi ve İslam kardeşliğinin bu bağın yerine konulması | Kan veya çıkar bağına dayalı adaletsiz dayanışmanın feshedilmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Vahiy ve kabile ahlakı çatışması | Asabiyetin aşılması | Bağlayıcı ölçü olarak kabilenin yerine ilahi adaleti koyma | Din, insanın biyolojik veya zümresel bağlarını meşru görür ancak adaletin önüne geçmesini kesinlikle yasaklar | Kesin |
| İlmi | Sosyolojik tahlil (İbn Haldun çizgisi) | Sosyal yapıştırıcı harç (asabiyet) | Toplumları ayakta tutan ve devlet kurduran kolektif şuur | Bireyleri ortak savunma ve hedefe yönlendiren organik bağ dokusunun analizi | Kesin |
| Siyasi | İktidar ve cemaat güç dengesi | Baskı grubu veya hâkim blok | Siyasi karar alma süreçlerini zorlayan veya koruyan kenetlenmiş güç | Yûsuf'un kardeşlerinde veya İfk hadisesinde olduğu gibi, karar vericiyi abluka altına alan lobi gücü | Güçlü |
| İktisadi | Üretim, taşıma ve mali sorumluluk | Kolektif mali güvence ve iş gücü | Ağır iktisadi risklerin ve fiziki yüklerin bölüşülmesi | Kârûn'un hazinelerini taşıyan kuvvet ve fıkıhtaki diyetin asabe tarafından üstlenilmesi | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Malzeme biliminde çekme gerilimi (tensile strength) ve lifli kompozit yapı; nörobiyolojide sinir ağları | Birbirine paralel veya sarılmış liflerin tek tek taşıyamayacağı gerilimi birlikte absorbe etmesi; sinir liflerinin bilgiyi iletmek üzere bir demet halinde organize olması | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojide mekanik dayanışma ve iç-grup kenetlenmesi (in-group cohesion) | Bireylerin grup kimliği içinde eriyerek dış tehditlere karşı yekvücut olması ve ortak normlar etrafında çözülmez bir sadakat üretmesi | Kesin |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece İbn Haldun'un «asabiyet» terimine veya fıkıhtaki «mirasçı akrabalar» (asabe) kavramına indirgenerek, salt kan bağı odaklı kabilecilik olarak anlaşılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem organize bir iftira şebekesini (Nûr [24:11](https://lisan.digital/tr/ayet/24:11.md)), hem fiziksel güç birliğini (Kasas [28:76](https://lisan.digital/tr/ayet/28:76.md)), hem çaresiz bırakan boğucu bir krizi (Hûd [11:77](https://lisan.digital/tr/ayet/11:77.md)) kapsayan çok yönlü bir kenetlenme ve kuşatma halini bildirir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | İfk hadisesini sadece birkaç münferit kişinin dedikodusu zannetmek veya Hz. Yûsuf'un kardeşlerinin tavrını sıradan bir kıskançlık sanmak; metindeki kolektif güç sarhoşluğunu ve organize kuşatmayı gözden kaçırmak |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | İnsanın tek başına işlemeye cesaret edemeyeceği cürümleri, bir «usbe» (kenetlenmiş grup) arkasına sığındığında nasıl pervasızca işleyebildiğini ve kolektif dayanışmanın hakikat karşısında nasıl bir körleştirici kalkana dönüştüğünü gösterir |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Yûsuf suresindeki kardeşlerin karar mekanizmasında ([12:8](https://lisan.digital/tr/ayet/12:8.md), [12:14](https://lisan.digital/tr/ayet/12:14.md)), Nûr suresindeki İfk hadisesi analizinde ([24:11](https://lisan.digital/tr/ayet/24:11.md)), Kârûn kıssasındaki kudret tasvirinde ([28:76](https://lisan.digital/tr/ayet/28:76.md)) ve kavminin ahlaksız kuşatması altındaki Hz. Lût'un psikolojisini bildiren ayette ([11:77](https://lisan.digital/tr/ayet/11:77.md)) |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Gücün ve haklılığın sayısal çoklukta, organik dayanışmada veya zümre asabiyetinde olduğu zannını yıkar; kenetlenmiş toplulukların (usbe) kolektif günah üretebileceğini ve bu bağın ilahi hesap karşısında koruyucu olamayacağını ortaya koyar |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Eklemleri bir arada tutan sert adalî lif, bir şeyi sarmak, dolamak ve kuşatmak suretiyle sımsıkı bağlamak.
- Soyut anlam: Bireylerin ortak çıkar, soy veya cürüm etrafında dışa kapalı, içte son derece kuvvetli bir dayanışma ve savunma ağı kurarak yekvücut haline gelmesi; bu kenetlenmenin oluşturduğu çetin kuşatma.
- Sistematik karşılık: Sosyal dokuyu bir arada tutan doğal bağların ifrat derecesinde bir taassuba veya organize bir cürüm şebekesine dönüşme dinamiği; hukuki sorumluluğun ve korumanın kolektif taşıyıcısı.
- LaTeX modeli: $$C = \sum_{i=1}^{n} u_i \cdot \phi_{ij} \implies \left( \|C\| \gg \sum \|u_i\| \right) \wedge \left( \nabla \cdot C \to \text{abluka} \right)$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $u_i$ sisteme dahil olan tekil bireyleri veya unsurları, $\phi_{ij}$ bu unsurlar arasındaki lifsi kenetlenme, dayanışma ve etkileşim katsayısını temsil eder. Bu unsurların toplamından doğan kolektif yapı $C$ (usbe/asabe), aralarındaki iç gerilim ve kenetlenme sayesinde tekil fertlerin güçlerinin aritmetik toplamından çok daha büyük bir bileşke kuvvet ($\|C\|$) meydana getirir. Bu büyüklük hem içeride çözülmez bir adale bağı hem de dışa doğru aşılması zor bir baskı ve kuşatma alanı ($\nabla \cdot C$) oluşturur.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/occurrences?meal=IK

### [Hud 11:77](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/11:77.md) — عَصِيبٌ

وَلَمَّا جَاءَتْ رُسُلُنَا لُوطًا سِيءَ بِهِمْ وَضَاقَ بِهِمْ ذَرْعًا وَقَالَ هَذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ

Meal (IK): Elçilerimiz Lut’a gelince; onların gelmelerinden endişeye düştü, çok sıkıldı ve: İşte bu çok çetin bir gündür, dedi.

### [Yusuf 12:8](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/12:8.md) — عُصْبَةٌ

إِذْ قَالُوا لَيُوسُفُ وَأَخُوهُ أَحَبُّ إِلَى أَبِينَا مِنَّا وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِي ضَلَالٍ مُبِينٍ

Meal (IK): Hani demişlerdi ki: Biz, güçlü bir topluluk olduğumuz halde Yusuf ve kardeşi, babamızın yanında daha sevgilidirler. Doğrusu babamız apaçık bir sapıklık içindedir.

### [Yusuf 12:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/12:14.md) — عُصْبَةٌ

قَالُوا لَئِنْ أَكَلَهُ الذِّئْبُ وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّا إِذًا لَخَاسِرُونَ

Meal (IK): Dediler ki: Biz bir toplulukken onu kurt yerse; bu takdirde biz, muhakkak hüsrana uğrayanlardan oluruz.

### [Nur 24:11](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/24:11.md) — عُصْبَةٌ

إِنَّ الَّذِينَ جَاءُوا بِالْإِفْكِ عُصْبَةٌ مِنْكُمْ لَا تَحْسَبُوهُ شَرًّا لَكُمْ بَلْ هُوَ خَيْرٌ لَكُمْ لِكُلِّ امْرِئٍ مِنْهُمْ مَا اكْتَسَبَ مِنَ الْإِثْمِ وَالَّذِي تَوَلَّى كِبْرَهُ مِنْهُمْ لَهُ عَذَابٌ عَظِيمٌ

Meal (IK): Doğrusu uydurulmuş bir yalanla gelenler, içinizden bir zümredir. Bunu kendiniz için kötü sanmayın. O, sizin için hayırlı olmuştur. O kimselerden her birine kazandığı günaha karşılık ceza vardır. En büyük azab da içlerinden elebaşılık yapanındır.

### [Kasas 28:76](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/ayet/28:76.md) — بِالْعُصْبَةِ

إِنَّ قَارُونَ كَانَ مِنْ قَوْمِ مُوسَى فَبَغَى عَلَيْهِمْ وَآتَيْنَاهُ مِنَ الْكُنُوزِ مَا إِنَّ مَفَاتِحَهُ لَتَنُوءُ بِالْعُصْبَةِ أُولِي الْقُوَّةِ إِذْ قَالَ لَهُ قَوْمُهُ لَا تَفْرَحْ إِنَّ اللَّهَ لَا يُحِبُّ الْفَرِحِينَ

Meal (IK): Gerçekten Karun; Musa’nın kavminden biriydi. Ama onlara karşı azgınlık etti. Biz, ona; anahtarlarını güçlü bir topluluğun zor taşıdığı hazineler vermiştik. Kavmi ona şöyle demişti: Şımarma, çünkü Allah; şımarıkları sevmez.

## Sözlükler (12)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة عصب: العَصَبُ: أطناب المفاصل الّذي يلائم بينها، وليس بالعقب.
ولحم عِصبٌ: صُلْب كثيرُ العَصَب.
والعَصَب: الطّيّ الشديد.
ورجل معصوصب الخلق كأنّما لوي لّياً. قال:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

التَّخاجؤ: مشية فيها نفج. وسَجُحاً: مستوية. وروى عرّام: سُرُحاً.
والمعصوب: الجائع، في لغة هذيل، الذي كادت أمعاؤه تيبس وهو يَعْصِبُ عُصُوباً فهو عاصب أيضاً، يقال: لأنه عَصَبَ بطنه بحجر من الجوع.
وعصَّبتهم تعصيباً، أي: جوّعتهم، قال:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي
والعَصْبُ من البرود: ما يُعْصَبُ غزلهُ ثم يُصْبَغُ ثم يُحاكُ، ليس من برود الرَّقْم.
وتقول: بُرْدُ عَصْبٍ: مضاف إليه لا يجمع، وربما اكتفوا فقالوا: عليه العَصْب، لأن البُرْد عرف بذلك الاسم.
وسمّي العصيب من أمعاء الشاة، لأنه مطوي.
ويقال في سنة المحل إذا احمرّ الأُفْقُ، واغبرّ العُمْقُ: عَصَبَ الأُفْق يعصب فهو عاصب، أي: محمر.
قال أبو ليلى: عصبت أفواه القوم عصوباً، إذا لصق على أَسْنانهم غبار مع الريق وجفت أرياقهم. ويقال: عَصَبَ القوم يعصب عصوباً، إذا اجتمع الوسخ على أسنانهم من غبار أو شدّة عطش، فإذا غُسِل أو مُسِحَ ذهب.
والعَصَبَةُ: وَرَثَةُ الرّجل عن كلالة من غير وَلَد ولا والد.
فأمّا في الفرائض فكلّ من لم يكن له فريضة مسماة فهو عَصَبَة، يأخذ ما بقي من الفرائض، ومنه اشتقت العصبيّة.
والعُصبة من الرجال: عشرة، لا يُقال لأقلّ منه. وإخوة يوسف عليه السَّلام عشرة، قالوا " ونحن عصبة "، ويقال هو ما بين العَشَرة إلى الأربعين من الرجال.
وقوله تبارك وتعالى: "لتنوء بالعصبة "، يقال أربعون، ويقال: عشرة.
وأما في الكلام العرب فكل رجال أو خيل بفرسانها إذا صاروا قطعة فهم عصبة، وكذلك العصابة من الناس والطير. قال النابغة:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب
واعصوصب القوم: صاروا عصابة. قال:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
أي: يجتمع.
واعصوصب القوم إذا جدّوا في السّير، واشتقاقه من اليوم العصيب، أي: الشديد. وأمر عصيب، أي: شديد. قال العجاج:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
أي: تفرقت عُصَباً. وقال:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
يعصوصب السَّفْر، أي: يجدّون في السير حين رهبوا تلك المفازة. واعصوصب السفر، أي: اشتدّ.
ويوم عصبصب بوزن فَعَلْعَلْ بناء مردف بحرفين، قال:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا
والعَصْب: أن يُشَدَّ أُنثيا الدّابة حتى تسقطا. عصبتهُ وهو معصوب.
والعِصابة: ما يُشَدُّ به الرَّأس من الصُّداع. وما شددت به غير الرأس فهو عِصاب، بغير الهاء فرقاً بينهما ليُعْرفا. قال:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا
واعتصب فلان بالتّاج، أي: شدَّ، ويقال: عَصَبَ وعَصَّبَ، يُخَفّف ويُشَدّد. قال:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
والبيت لقيس بن الرقيات.
صعب: الصَّعْبُ: نقيض الذّلول من الدّوابّ، والأنثي: صَعْبة، وجمعه صِعاب. وأَصْعَبَ الجملُ الفحل فهو مُصْعَب، وإصْعابه أنه يُرْكَبْ ولم يَمْسَهْ حبل وبه سمي المسّود مُصْعَبا.
وصَعُبَ الشيء صُعُوبة، أي: أشتدّ. وكلّ شيء لم يُطَقْ فهو مُصْعَب .
وأمرٌ صَعْبٌ ، وعقبة صَعْبَة . والفعل من كلٍ: صَعُبَ يَصْعُب صعوبة.
بعص: البُعْصُوصَة: دُوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها. يقال للصَّبيّ: يا بُعْصوصة لصغره وضعفه. لم يعرفه أبو ليلى، وعرفه عرام.
صبع: الصَّبْعُ : أن تأخذ إناء فتقابل بين إبهامَيْك وسبّابتيك، ثم تسيل ما فيه، أوتجعل شيئاً في شيء ضيّق الرأس، فهو يَصْبَعُهُ صبعاً.
والإصْبَعُ يؤنث، وبعض يُذَكِّرها. من ذكّرة قال: ليس فيه علامة التأنيث، ومن أنث قال: هي مثل العينين واليدين وما كان أزواجا فأنّثناه.
قال اللّيث: قلت لخليل: ما علامة اسم التأنيث? قال: ثلاثة أشياء: الهاء في قولك: قائمة.
والمدّة في: حمراء. والياء في: حَلْقَى وعَقْرَى.
وإنما أنّث الإصْبَعَ، لأنّها منفرجة، فكلّ ما كان مثل هذا مما فيه الفرْج فهو مؤنث، مثل المنخرين، وهما منفرج ما بينهما.
وكذلك الفكّان والسّاعدان والزندان مذكران. وهذا جنس أخر. وصَبَعت فلان إذا أشرتَ نحوه بإصْبَعِكَ واغتبته.
والإصْبَعِ: الأثر الحسن. قال:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
وقال الرّاعي: يذكر راعياً أحسن رِعْيَة إبِله حتى سَمِنَت فأشير إليها بالأصابع لسِمَنها:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
وتقول: ما صَبَعَك علينا ?، أي: ما دَلَّكَ علينا ? بصع: البَصْعُ: خرق لا يكاد ينفذ منه الماء لضيقه .
بَصُع بَصاعة، وتَبَصَّع العَرَقُ من الجسد نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً.
قال عرَّام: الخَرقُ هو البضْعُ، بالضاد. بَضَعْتَ الثوب بضعاً، أي: مزَّقته تمزيقا يسيرا.
وتبصَّع العَرَق من الجسد، أي: خرج. قال أبو ذؤيب:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

##### Türkçe

باب العين والصاد والباء معهما
ع ص ب، ص ع ب، ب ع ص، ص ب ع، ب ص ع، مستعملات ع ب ص مهملة **عصب**: **العَصَبُ**: eklemlerin bağlarını, onları birbirine uygun kılan (şey); **العقب** (topuk kirişi) değildir.
Ve **لحم عِصبٌ**: sert, **العَصَب**’ı çok.
Ve **العَصَب**: şiddetli bükme.
Ve **رجل معصوصب الخلق**: sanki bükülmüş gibi, bükülme ile bükülmüş. Dedi ki:
ذروا التخاجؤ وامشوا مِشْيِةً سُجُحاً		إنّ الرجال ذوو عَصْب وتشمير

**التَّخاجؤ**: içinde kabarma bulunan bir yürüyüş. Ve **سَجُحاً**: düz. Ve **عرّام** rivayet etti: **سُرُحاً**.
Ve **المعصوب**: aç; Hüzeyl dilinde; bağırsakları neredeyse kuruyan kimse; ve o **يَعْصِبُ عُصُوباً**; o, **عاصب** da olur. Denir ki: çünkü açlıktan karnını taşla **عَصَبَ** etti (bağladı/sıktı).
Ve **عصَّبتهم تعصيباً**: yani onları aç bıraktım. Dedi ki:
لقد عَصَّبْت أهل العرج منهم		بأهل صوالق إذ عصّبونـي

Ve **العَصْبُ** (kumaşlardan/çizgililerden): ipliği bağlanan, sonra boyanan, sonra dokunan şey; **برود الرَّقْم**’dan değildir.
Ve dersin: **بُرْدُ عَصْبٍ**: muzafun ileyh; cem‘ edilmez. Ve bazen yetinip derler ki: onun üzerinde **العَصْب** vardır; çünkü **البُرْد** o adla bilindi.
Ve koyunun bağırsaklarından **العصيب** adlandırıldı; çünkü o katlanmıştır.
Ve kıtlık yılında, ufuk kızardığında ve derinlik tozlandığında denir: **عَصَبَ الأُفْق** **يعصب**; o **عاصب**tir; yani kızarmış.
**أبو ليلى** dedi: **عصبت أفواه القوم عصوباً**: tükürükle birlikte dişlerinin üzerine toz yapıştığında ve tükürükleri kuruduğunda. Ve denir: **عَصَبَ القوم يعصب عصوباً**: tozdan yahut şiddetli susuzluktan dişlerinin üzerinde kir toplandığında; yıkanınca yahut silinince gider.
Ve **العَصَبَةُ**: erkek kişinin, çocuk ve baba olmaksızın, **كلالة** yoluyla mirasçıları.
Ama ferâizde, kendisi için adlandırılmış bir farîza olmayan herkes **عَصَبَة**’dir; farîzalardan artanı alır; bundan **العصبيّة** türetildi.
Ve erkeklerden **العُصبة**: on (kişidir); bundan daha aza denmez. Ve Yusuf عليه السَّلام’ın kardeşleri ondur; “**ونحن عصبة**” dediler. Ve denir: erkeklerden on ile kırk arasıdır.
Ve Yüce ve Mübarek olanın sözü: “**لتنوء بالعصبة**”; kırk denir, on denir.
Ama Arapların sözünde, her erkekler yahut süvarileriyle atlar, bir parça olduklarında, onlar **عصبة**’dir; aynı şekilde insanlardan ve kuşlardan **العصابة**. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقي الجمعان حلّق فوقهم		عصائب طير تهتدي بعصـائب

Ve **اعصوصب القوم**: bir **عصابة** oldular. Dedi ki:
يعصوصب الحشر إذا اقتدى بها
yani: toplanır.
Ve **اعصوصب القوم**: yürüyüşte ciddileştiklerinde; onun اشتقاق’ı **اليوم العصيب**’dendir; yani şiddetli. Ve **أمر عصيب**: yani şiddetli. ‘Accâc dedi ki:
ومبرك الجائل حيث اعصوصبا
yani: **عُصَباً** olarak ayrıldılar. Ve dedi ki:
يعصوصب السّفر إذا علاها
رهبتهم أو ينزلوا ذراها
**يعصوصب السَّفْر**: yani o çölü korktuklarında yürüyüşte ciddileşirler. Ve **اعصوصب السفر**: yani şiddetlendi.
Ve **يوم عصبصب**: **فَعَلْعَلْ** vezninde; iki harfle ard arda gelen bir bina. Dedi ki:
.............		أذقتهم يوما عبوسا عصبصبا

Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki testisini bağlamak; ta ki ikisi düşsün. Onu **عصبتهُ**; o **معصوب**tur.
Ve **العِصابة**: baş ağrısından dolayı başın bağlandığı şey. Baş dışında bağladığın şey ise **عِصاب**tır; aralarındaki fark için **الهاء** olmaksızın; bilinsin diye. Dedi ki:
فإن صعُبت عليكم فاعصِبوها		عصابا، تُسْتَدرُّ بـه شـديدا

Ve falan kişi tac ile **اعتصب** etti: yani bağladı. Ve denir: **عَصَبَ** ve **عَصَّبَ**; hafifletilir ve şeddelenir. Dedi ki:
يعتصبُ التّاج فوق مَفْرِقِه		على جبين كأنّه الذّهـب
Ve beyit, Kays b. er-Rukayyât’ındır.

**صعب**: **الصَّعْبُ**: binek hayvanlarında uysalın zıddı; dişisi: **صَعْبة**; cem‘i: **صِعاب**. Ve erkek deve **أَصْعَبَ** etti; o **مُصْعَب**tır. Ve onun **إصْعابه**: ona binilir de ona ip dokunmamıştır; bununla **المسّود** **مُصْعَبا** diye adlandırıldı.
Ve şey **صَعُبَ صُعُوبة**: yani şiddetlendi. Ve güç yetirilmeyen her şey **مُصْعَب**tır.
Ve **أمرٌ صَعْبٌ**; ve **عقبة صَعْبَة**. Ve her ikisinden fiil: **صَعُبَ يَصْعُب صعوبة**.

**بعص**: **البُعْصُوصَة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir böcekçik. Çocuğa küçüklüğü ve zayıflığı için: “ya **بُعْصوصة**” denir. **أبو ليلى** onu bilmedi; **عرام** onu bildi.

**صبع**: **الصَّبْعُ**: bir kap alman; iki başparmağın ve iki işaret parmağın arasında karşı karşıya getirmen; sonra içindekini akıtman; yahut dar ağızlı bir şeyin içine bir şey koyman; o, onu **يَصْبَعُهُ صبعاً**.
Ve **الإصْبَعُ** müennestir; bazıları onu müzekker yapar. Onu müzekker yapan dedi ki: onda dişillik alameti yoktur. Onu müennest yapan dedi ki: o, iki göz ve iki el gibidir; çift olan her şeyi müennest yaptık.
**اللّيث** dedi: Halîl’e dedim: dişil ismin alameti nedir? Dedi ki: üç şey: senin “**قائمة**” sözündeki **الهاء**.
Ve “**حمراء**”daki uzatma. Ve “**حَلْقَى**” ve “**عَقْرَى**”daki **الياء**.
**الإصْبَعَ**ı ancak müennest yaptı; çünkü o ayrılmıştır; içinde yarık bulunan bu türden her şey müennesttir; iki burun deliği gibi; ikisi de aralarında ayrıklık olan (şeydir).
Ve aynı şekilde iki çene, iki önkol, iki bilek müzekkerdir. Bu başka bir cinstir. Ve falanı **صَبَعت**: ona **إصْبَعِكَ** ile işaret ettiğinde ve onu gıybet ettiğinde.
Ve **الإصْبَعِ**: güzel iz. Dedi ki:
أغرُّ كلونِ البَدْرِ في كلِّ منكـبٍ		من الناس نُعمَى يحتذيها وإصْبَعُ
Ve Râ‘î dedi ki: develerini en güzel güden bir çobanı zikreder; ta ki semirdiler; semizliklerinden parmaklarla onlara işaret edildi:
يُسَوِّقُها بادي العُروق ترى لـه		عليها إذا ما أجدبَ الناسُ إصْبَعا
Ve dersin: “**ما صَبَعَك علينا ?**”: yani “bize karşı seni ne delâlet etti?”

**بصع**: **البَصْعُ**: darlığından suyun neredeyse geçmediği bir delik.
**بَصُع بَصاعة**; ve ter bedenden **تَبَصَّع** etti: kılların köklerinden azar azar fışkıradı.
**عرَّام** dedi: delik **البضْعُ**tur; **الضاد** ile. Elbiseyi **بَضَعْتَ** **بضعاً**: yani onu az bir yırtma ile yırttın.
Ve ter bedenden **تبصَّع** etti: yani çıktı. **أبو ذؤيب** dedi ki:
تَأبى بدِرّتها إذا ما اسْتُعْضِبْت		إلاّ الحميَم فإنّه يتـبـصَّـع

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَصَبة: واحد العصب والأعصاب، وهي أطناب المفاصل. تقول: عَصِبَ اللحمُ بالكسر، أي كثُر عصبه. وانعصَب، اشتدّ. والمعصوب: الشديد اكتناز اللحم. والعصْب: الطَيُّ الشديد. ورجل مَعصوب الخلق. وجارية معصوبةٌ حسَنَة العَصْب، أي مجدولة الخلق. والمعصوب في لغة هُذيل: الجائع. والمُعَصَّب: الذي يعْصِب وسطه من الجوع. وقال أبو عبيد: هو الذي عصَّبته السِنونَ، أي أكلت ماله. وتقول أيضاً: عصَّبَ رأسَه بالعِصابة تعصيباً. وعَصَبة الرجل: بنوه وقرابته لأبيه، وإنَّما سمُّوا عصبةً لأنَّهم عَصَبوا به أي أحاطوا به. فالأب طرف والابن كرف، والعم والأخ جانب. والجمع العَصَبات. والتعصُّبُ من العَصَبيَّة. وتعصَّب، أي شدَّ العِصابة. والعُصبَة من الرجال: ما بين العشرة إلى الأربعين. والعَصْبُ: ضربٌ من بُرود اليمن، ومنه قيل للسِحاب كاللَطْخ: عَصْب. والعَصَّاب: الغَزَّال. قال رؤبة:
طيّ القَسَاميِّ بُرود العَصَّابْ
والعِصابة: العِمامة وكلُّ ما يُعصَب به الرأس. وقد اعتصب بالتاج والعمامة. والعصابة: الجماعة من الناس والخيل والطير. واعصوصَب القوم: اجتمعوا وصاروا عصائب. واعصوصب اليومُ، أي اشتدّ. ويومٌ عصيب وعصبصبٌ، أي شديد. والعَصيب: الرئة تُعصَب بالأمعاء فتُشوى. وعصَبتُ فخِذ الناقة لتدرّ. وناقة عصوبٌ: لا تدرُّ حتَّى تُعصَب. واسم الحبل الذي تعصب به عِصاب. وعصبتُ الشجرةَ، إذا ضممتَ أغصانها ثمَّ ضربتها ليسقط ورقها. وعصب القوم بفلانٍ، أي استكفُّوا حوله. وعصبت الإبل بالماء، إذا دارت به. وقال الفراء: عصَبَت الإبل وعصِبت بالكسر. وعَصَبَ الريقُ بفيه، إذا يَبِس عليه. قال ابن أحمر:
يُصلِّي على من مات منا عَرِيفُنا		ويقرأ حتَّى يعصِبَ الريقُ بالفمِ
وعصَب الريقُ فاه أيضاً. وعَصَب الأفقُ: احمرّ. وعصَبْتُ الكبشَ عصباً، إذا شددت خصيَيْه حتَّى يسقطا من غير أن تنزعهما. والعَصْب في العروض: تسكين اللام من مفاعَلَتن، وينقل إلى مفاعيلن.

##### Türkçe

**العَصَبة**: **العصب** ve **الأعصاب**’ın bir teki; o, eklemlerin kirişleridir. Dersin ki: **عَصِبَ** et (kesre ile), yani onun **عصب**’u çoğaldı. Ve **انعصَب**: sertleşti. Ve **المعصوب**: etin sıkı dolgunluğu şiddetli olan. Ve **العصْب**: şiddetli bükme. Ve (bir) adam: yaratılışı **مَعصوب**. Ve (bir) cariye: **معصوبةٌ**; **العَصْب**’ı güzel, yani yaratılışı örgülü. Ve **المعصوب** Hüzeyl dilinde: aç olan. Ve **المُعَصَّب**: açlıktan belini **يعْصِب** eden. Ebû Ubeyd dedi: O, **السِنونَ**’un onu **عصَّبته**’si olan kimsedir; yani malını yedi. Ve yine dersin ki: **عصَّبَ** başını **بالعِصابة** ile **تعصيباً** (olarak). Ve **عَصَبة** adamın: oğulları ve baba tarafından akrabasıdır; ancak onlara **عصبةً** denildi, çünkü onlar onunla **عَصَبوا** ettiler, yani onunla kuşattılar. Şu hâlde baba bir uçtur, oğul bir yan; amca ve kardeş bir taraftır. Çoğulu **العَصَبات**. Ve **التعصُّبُ** **العَصَبيَّة**’dendir. Ve **تعصَّب**: yani **العِصابة**’yı sıktı. Ve **العُصبَة** erkeklerden: on ile kırk arası. Ve **العَصْبُ**: Yemen bürdelerinden bir tür; ondan dolayı, leke gibi buluta **عَصْب** denildi. Ve **العَصَّاب**: ip eğiren. Rü’be dedi ki:
طيّ القَسَاميِّ بُرود العَصَّابْ

Ve **العِصابة**: sarık ve başın onunla bağlandığı her şey. Ve taç ve sarık ile **اعتصب** etti. Ve **العصابة**: insanlardan, atlardan ve kuşlardan bir topluluk. Ve **اعصوصَب** kavim: toplandılar ve **عصائب** oldular. Ve **اعصوصب** gün: yani şiddetlendi. Ve (bir) gün **عصيب** ve **عصبصبٌ**: yani şiddetli. Ve **العَصيب**: bağırsaklarla bağlanıp sonra kızartılan akciğer. Ve sağsın diye dişi devenin uyluğunu **عصَبتُ**. Ve **عصوبٌ** deve: **تدرّ** etmez; tâ ki **تُعصَب** edilinceye kadar. Ve onunla bağlandığı ipin adı: **عِصاب**. Ve **عصبتُ** ağacı: dallarını bir araya toplayıp sonra yaprağı düşsün diye onu vurduğun zaman. Ve **عصب** kavim falan kimse ile: yani onun etrafında topluca durdular. Ve **عصبت** develer su ile: onunla döndükleri zaman. Ferrâ dedi: Develer **عصَبَت** ve kesre ile **عصِبت**. Ve **عَصَبَ** tükürük ağzında: onun üzerinde kuruduğu zaman. İbn Ahmer dedi ki:
يُصلِّي على من مات منا عَرِيفُنا		ويقرأ حتَّى يعصِبَ الريقُ بالفمِ

Ve tükürük onun ağzını da **عصَب** etti. Ve **عَصَب** ufuk: kızardı. Ve **عصَبْتُ** koçu **عصباً**: iki husyesini, onları koparmaksızın düşsünler diye sıktığın zaman. Ve arûzda **العَصْب**: **مفاعَلَتن**’den **اللام**’ı sâkin kılmaktır; ve **مفاعيلن**’e nakledilir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الباء
عصب ، صبع ، صعب ، بصع ، بعص : مستعملة .
عصب : قال الله جل وعز : ( هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) أخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن سَلَمة عن الفرّاء قال : يوم عَصِيب ، ويوم عَصَبصَب أي شديد . قال : وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً إذا ذَبّ ويبِس رِيقه ، وفوه عاصب .
وأخبرني الحَرّانيّ عن ابن السكيتِ يقال : عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً إذا يبِس . وقال : عَصَب فاه الريق .
وقال ابن أحمر :
. . . حتى يعصِب الريقُ بالفم
وقال الراجز :
يعصب فاه الرِيقُ أي عَصْب
عَصْب الجُبَاب بشفاه الوطْب
الجُبَاب : شِبْه الزُبْد في ألبان الإبل . وروى بعض المحدِّثين ( أن جبريل جاء
يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم بثنّيتيه الغبارُ ) ، فإن لم يكن غلطاً من المحدِّث فهي لغة في عَصَب ، والباء والميم يتعاقبان في حروف كثيرة ، لقرب مخرجيهما ، يقال ضَرْبَةُ لازبٍ ولازم ، وسبّد رأسه وسمَّده . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس عن ابن الأعرابي قال : رجل معصَّب أي فقير قد عصَّبه الجهد ، وهو من قوله جل وعز : ( يَوْمٌ عَصِيبٌ ) ( هُود : 77 ) .
وقال بعضهم : يوم عصيب أي شديد مأخوذ من قولك : عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً إذا ضمَّهم واشتد عليهم . وقال ابن أحمر :
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ عَصَب الناس شَمَال وقرّ
وقوله : ما قومي على نأيهم تعجّب من كرمهم ، وقال : نِعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شَمال أي أطاف بهم وشملِهم بَرْدَها . ويقال للرجل الجائع يشتدّ عليه سَخْفة الجُوع فيعصِّب بطنه بحجر : مُعَصَّب . ومنه قوله :
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث مُعَصَّبينَا
وقال الأصمعيّ : العَصْب : غَيْم أحمر يكون في الأفُق الغربيّ يظهر في سِنِي الجَدْب . وقال الفرزدق :
إذا العَصْب أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها
أبو عُبيد عن أبي عُبَيدة : المعصَّب : الذي عصَّبته السِنُون أي أكلت ماله . وقال الله جل وعز : ( وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ ) ( يوسف : 8 ) . قال أبو عبيد : قال أبو زيد : العُصْبة من العَشَرة إلى الأربعين . وقال الأخفش : العُصْبة والعِصابة : جماعة ليس لها واحد . وذكر ابن المظفّر في كتابه حديثاً : إنه يكون في آخر الزمان رجل يقال له : أمير العُصَب ، فوجدت تصديقه في حديث حدّثنا به محمد بن إسحاق عن الرماديّ عن عبد الرزاق عن معمر عن أيوب عن ابن سيرين عن عُقْبة بن أوس عن عبد الله بن عمرو بن العاص أنه قال : وجدت في بعض الكتب يوم اليرموك : أبو بكر الصديق أصبتم اسمه . عمر الفاروق قَرْن من حديد أصبتم اسمه . عثمان ذو النورين كِفيْلَن من الرحمة لأنه يُقتل مظلوماً ، أصبتم اسمه . قال : ثم يكون مَلِك الأرض المقدَّسة وابنه . قال عُقبة : قلت لعبد الله سمّهما . قال : معاوية وابنه . ثم يكون سفَّاح ، ثم يكون منصور ، ثم يكون جابر ، ثم مهديّ ، ثم يكون الأمين ، ثم يكون سين وسلام يعني صلاحاً وعافية ، ثم يكون أمير العُصَب ، ستة منهم من ولد كعب بن لؤيّ ورجل من قحطان كلهم صالح لا يُرَى مثله . قال أيوب : فكان ابن سيرين إذا حَدَّث بهذا الحديث قال : يكون على الناس ملوك بأعمالهم . قلت : وهذا حديث عجيب وإسناده صحيح والله أعلم بالغيوب .
والعَصْب من برود اليمن ، معروف . وقال الليث : سمّي عَصْباً لأن غَزْله يُعصَب ، ثم يُصبغ ثم يحاك ، وليس من برود الرقْم .
ولا يجمع ، يقال : بُرْد عَصْب وبرود عَصْب لأنه مضاف إلى الفعل . وربما اكتفَوا بأن يقال : عليه العَصْب لأن البُرْد عُرِف بذلك الاسم . أبو عبيد عن أبي عمرو : العصَّاب : الغزّال . وقال رؤبة :
طيّ القَسَاميّ بُرودَ العَصَّاب
قال : والقَسَاميّ : الذي يَطْوي الثياب في أول طَيّها حتى تُكسّر على طيّها . قلت : وقول أبي عمرو يحقّق ما قاله الليث من عَصْب الغَزْل وصَبْغه . وروي عن الحجّاج بن يوسف أنه خطب الناس بالكوفة فقال : لأَعْصِبَنَّكم عَصْب السَّلَمة . قلت : والسَّلَمة شجرة من الغَضَى ذات شوك ، وورقها القَرَظ الذي يُدبغ به الأَدَم ، ويعسُر خَرْط ورقها لكثرة شوكها . ويَعْصِب الخابط أغصانها بحَبْل ثم يَهْصِرها إليه ويخبِطها بعصاه فيتناثر ورقها للماشية ولمن أراد جمعه . وعَصْبُها : جمع أغصانها بحبل تُمدّ به وتُشَدّ شدّاً شديداً . وأصل العَصْب اللَيّ ، ومنه عَصْب التَيْس وهو أن يُشدّ خُصْياه شدّاً شديداً حتى تَنْدُرَا من غير أن تنتزعا نزعاً ، أو تُسَلاّ سلاًّ . يقال : عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب . قال ذلك أبو زيد فيما رَوى عنه أبو عبيد . ومن أمثال العرب : فلان لا تُعْصَب سَلَماته يضرب مثلاً للرجل العزيز الشديد الذي لا يُقهر ولا يُستذَلّ . ومنه قول الشاعر :
ولا سَلَماتي في بَجِيلة تُعْصَبُ
أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَصُوب : التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب فخذاها بحبل ، وذلك الحبل يقال له : العِصَاب . وقد عصبها الحالب عَصْباً وعِصَاباً . وقال الشاعر :
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
عِصَاباً تَستدرّ به شديدا
وقال أبو زيد : العَصُوب : الناقة التي لا تَدِرّ حتى يُعْصَب أداني مَنْخِرَيها بخَيط ثم تُثَوَّر ولا تُحلّ حتى تُحلب . وأما عَصَبة الرجل فهم أولياؤه الذُكور من ورثته ، سُمُّوا عَصَبة لأنهم عَصَبوا بنسبه أي استكَفُّوا به ، فالأب طَرَف والابن طَرَف والعَمّ جانب والأخ جانب ، والعرب تسمّي قرابات الرجل أطرافه ، ولمّا أحاطت به هذه القرابات وعَصَبتْ بنسبه سُمّوا عَصَبة . وكل شيء استدار بشيء فقد عَصَب به . والعمائم يقال لها : العصائب ، واحدتها عِصَابة ، من هذا . وأمَّا العَصَبة فلم أسمع لهم بواحد . والقياس أن يكون عاصباً ؛ مثل طالب وطَلَبة وظالم وظلَمة . ويقال أيضاً : عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها إذا استكفَّت به ؛ قال أبو النجم :
إذ عَصَبت بالعَطَن المغربَل
يعني المدقَّق ترابُه . ويقال : عَصَب الرجلُ بيتَه أي أقام في بيته لا يبرحه ، لازماً له . ويقال : عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة إذا لأمها بها محيطة به . والضبَّة عِصَابة للصَّدْع . والعَصَبيَّة : أن يدعو الرجل إلى نُصْرة عَصَبته والتألُّب معهم على من يناوئهم ، ظالمين كانوا أو مظلومين . وقد تعصَّبوا عليهم إذا تجمّعوا . واعصوصب القومُ إذا اجتمعوا . فإذا تجمّعوا على فريق آخرين قيل : تعصَّبوا .
وقرأت بخطّ شمر أن الزبير بن العوّام لمّا أقبل نحو البصرة سئل عن وجهه فقال :
عَلِقتهم إني خلِقتُ عُصْبَهْ
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ
قال شمر : وبلغني أن بعض العرب قال :
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة بعُصْبَهْ
قال : والعُصْبة نبات يتلوّى على الشجر ، وهو اللَّبْلاب . والنُشْبة من الرجال : الذي إذا عبِث بشيء لم يكد يفارقه . وأنشد لكثيّر :
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع كعُصْبة الأغيال
وروى غيره عن ابن الأعرابي عن أبي الجرّاح أنه قال : العُصْبة : هَنَة تُلَفّ على القَتَادة لا تُنزع عنها إلاّ بعد جَهد ، وأنشد :
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ عُصْبة بفروع ضَالِ
ويقال للرجل إذا كان شديد أسْرِ الخَلْق غير مسترخِي اللحم : إنه لمعصوب ما حُفْضِج . وقال ابن السكيت : العَصَب عَصَب الإنسان والدابَّة ، قال : وحكى لي الكلابيّ : ذاك رجل من عَصَب القوم أي من خيارهم ، ونحوَ ذلك قال ابن الأعرابي . وقال أبو العباس عنه : العَصُوب المرأة الرسحاء ، وروى أبو نصر عن الأصمعي والأثرمُ عن أبي عبيدة أنهما قالا : هي العَصُوب والرسحاء والمَسْحاء والرصعاء والمصواء والمزلاق والمزلاج والمِنْداص . وقال الليث : العَصَب : أطناب المفاصل التي تلائم بينها وتشدُّها وليس بالعَقَب . ولحم عَصِب : صُلْب شديد . ويقال للرجل الذي سوّده قومه : قد عصَّبوه فهو معصَّب ؛ وقد تعصّب . ومنه قول المخبَّل في الزبْرِقان :
رأيتك هربَّتِ العِمَامة بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ
وهذا مأخوذ من العِصَابة وهي العِمَامة وكانت التيجان للملوك ، والعمائم الحمر للسادة من العرب . ورجل معصَّب ومعمَّم : أي مسوَّد . وقال عمرو بن كُلْثوم :
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا
فجعل الملِك معصَّباً أيضاً لأن التاج أحاط برأسه كالعِصابة التي عَصَبت برأس لابسها . والعِصابة تقع على الجماعة من الناس والطير والخيل . ومنه قول النابغة :
عصائب طير تهتدي بعصائب
ويقال : اعتصب التاجُ على رأسه إذا استكَفَّ به . ومنه قول قيس ذي الرُّقيات :
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب
وكلّ ما عُصِب به كَسْر أو قرح من خرقة أو خَبِيبة فهو عِصاب له . ويقال لأمعاء الشاء إذا طُوِيت وجمعت ثم جُعلت في حَوِيَّة من حوايا بطنها : عُصُب واحِدُها عَصِيب .
والعصائب : الرياح التي تعصب الشجر
فتدرج فيه ؛ قال الأخطل :
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت بالعِصَاه عصائبُهُ
وعَصِبت الفِصالُ الإبلَ : تقدَّمتها . والمعصوب : الكتاب المطويّ . وقال :
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ
صعب : يقال : عَقَبة صَعْبة إذا كانت شاقَّة . وجَمَل مُصْعَب إذا لم يكن منوَّقاً وكان محرَّم الظهر ، وجمال مصاعب ومصاعيب . ويقال : أصعَبْتُ الأمر إذا ألفيته صَعْباً . ومنه قول الشاعر :
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ
ويقال : صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب . ويقال : أخذ فلان بَكْراً من الإبل ليقتضبه فاستصعب عليه استصعاباً . وقد استصعبته أنا إذا وجدته صَعْباً . وقال ابن السكيت : المصعَب : الفَحْل الذي يودَّع من الركوب والعمل ، للفِحْلة . قال : والمصعَب : الذي لم يمسسه حَبْل ولم يُركب . قال : والقَرْم : الفحل الذي يُقْرم أي يودَّع ويُعفى من الركوب ، وهو المُقْرَم والقريع والفَنِيق . وصَعْب من أسماء الرجال . وجمع الصَّعْب صِعَاب .
صبع : أبو عبيد عن أبي عبيدة : صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً إذا اغتبْتَه . وصبعت فلاناً على فلان : دللته . وصبعت الإناء إذا كان فيه شراب فقابلتَ بين إصبعيك ثم أرسلت ما فيه في شيء آخر . قلت : وصَبْع الإناء أن يُرسل الشراب الذي فيه من طَرَفي الإبهامين أو السبَّابتين لئلا ينتشر فيندفق . قلت : وهذا كله مأخوذ من الإصبع ؛ لأن الإنسان إذا اغتاب إنساناً أشار إليه بالإصبع . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : رجل مصبوع إذا كان متكبّراً . قال : والصَبْع : الكِبْر التامّ . والإصبع : واحدة الأصابع . وفيها ثلاث لغات حكاها أبو عبيد عن الكسائيّ قال : هي الإصْبَع وَالإصْبِع واللأُصْبُع . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه دمِيتْ إصبعُه في حفر الخندق فقال :
هل أنت إلا إصبِع دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ
وإن ذكَّر مذكِّر الإصبع جاز له ؛ لأنه ليس فيها علامة التأنيث . والإصبع : الأثر الحسَن . يقال : فلان من الله عليه إصبع حَسَنة . وإنما قيل للأثَر الحسن : إصبع لإشارة الناس إليه بالإصبع . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ أنه قال : إنه لحسن الإصبع في ماله ، وحَسَن المَسّ في مالِه أي حسن الأثر . وأنشد :
أوردها راع مَرِيء الإصبع
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ
وفلان مُغِلّ الإصبع إذا كان خائناً . وقال الشاعر :
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً مُغِلّ الإصبع
وقيل : إصبع : اسم جبل بعينه .
بعص : أبو العباس عن ابن الأعرابيّ :
البَعْص : نحافة البدن ودِقَّته . قال : أصله دُودة يقال لها : البُعْصُوصة . قال : وسَبٌّ للجواري : يا بُعْصُوصة كُفّي ، ويا وجه الكُبَع : سمك بحري وَحِشُ المَرآة . وقال الليث : البُعصوصة : دوَيْبَّة صغيرة لها بريق من بياضها . ويقال للصبيَّة يا بُعصوصة لصغر جُثَّتها وضعفها . أبو عبيد عن الأصمعيّ يقال للحيَّة إذا ضُرِبت فلوَتْ ذَنَبها : هي تَبعْصَصُ أي تتلوَّى . وقال ابن الأعرابي أيضاً : يقال للجُويرية الضاويَّة : البُعصوصة والعِنْفِص والبطيّطة الحطِّيطة .
بصع : أبو العباس عن ابن الأعرابي : البَصْع : الجَمْع . ومنه قولهم في التأكيد : جاء القوم أجمعون أكتعون أبصعون إنما هو شيء يَجمع الأجزاء . قال : وقال الفرّاء : يقولون : أجمعون أكتعون أبصعون ، ولا يقولون : أبصعون حتى يتقدّمه أكتعون . وسمعت المنذريّ يقول : سمعت أبا الهيثم يقول : الكلمة توَكَّد بثلاثة تواكيد . يقولون : جاء القوم أكتعون أبثعون أبصعون بالصاد ؛ كما قال ابن الأعرابي والفرّاء . وقال : أبثعون بالثاء والصواب : أبتعون بالتاء ، وظننت أن المنذريّ لم يضبِطه عن أبي الهيثم ضبطاً حسناً . وقال ابن هانىء وغيره من النحويين : أخذته أجمع أبتع وأجمع أبصع بالتاء والصاد . وقال الليث : البَصْع : الخَرْق الضيِّق الذي لا يكاد يَنفُذ فيه الماء . تقول : بَصُع يبصُع بَصَاعة . قال : ويقال : تبصّع العَرَق من الجَسَد إذا نبع من أصول الشَّعَر قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى ابن دريد بيت أبي ذؤيب :
إلاّ الحَمِيم فإنه يتبصّع
بالصاد أي يسيل قليلاً قليلاً . قلت : ورَوَى الثقات هذا الحرف : يتبضّع الشيء بالضاد إذا سال ، هكذا أقرأنيه الإياديّ عن شمر لأبي عُبيد ، وهكذا رواه الرواة في شعر أبي ذؤيب ، وابن دُريد أخذ هذا من ( كتاب ابن المظفّر ) فمرّ على التصحيف الذي صحَّفه .

##### Türkçe

باب العين والصاد مع الباء
**عصب** ، **صبع** ، **صعب** ، **بصع** ، **بعص** : kullanımdadır.

**عصب** : Allah جل وعز şöyle dedi: ( **هَاذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ** ) ( **هُود : 77** ). Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o Seleme’den, o Ferrâ’dan haber verdi; dedi ki: **يوم عَصِيب** ve **يوم عَصَبصَب** yani şiddetli. Dedi ki: **وعَصَب فوه يَعْصِب عَصْباً**; **ذَبّ** edip tükürüğü kuruduğu zaman; ve ağzı **عاصب**(tır).

Harrânî bana İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi: denilir ki: **عصَب الريقُ بفيه يعصِب عَصْبَاً**; kuruduğu zaman. Ve dedi: **عَصَب فاه الريق**.

İbn Ahmer dedi ki:
. . . حتى **يعصِب الريقُ بالفم**

Râciz dedi ki:
**يعصب فاه الرِيقُ** أي **عَصْب**
**عَصْب الجُبَاب** بشفاه الوطْب

**الجُبَاب**: deve sütlerinde, kaymağa benzer şeydir. Bazı muhaddisler şu rivayeti nakletti: (Cebrâil Bedir günü dişi bir at üzerinde geldi; ve iki ön dişiyle toz **عصم** oldu); eğer muhaddisten bir yanlış değilse, bu **عَصَب**’ta bir dildir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte birbirinin yerine geçer; iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı. Denilir: **ضَرْبَةُ لازبٍ** ve **لازم**; ve **سبّد** başını ve **سمَّده**. Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan, o İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: **رجل معصَّب** yani fakir; onu meşakkat **عصَّبه** etmiştir; ve bu, Allah جل وعز sözündendir: ( **يَوْمٌ عَصِيبٌ** ) ( **هُود : 77** ).

Bazıları dedi ki: **يوم عصيب** yani şiddetli; şu sözünden alınmıştır: **عَصَبَ القومَ أمرٌ يعصِبهم عَصْباً**; onları bir araya topladığı ve üzerlerine ağır geldiği zaman. İbn Ahmer dedi ki:
يا قومِ ما قومي على نأيهم
إذ **عَصَب الناس شَمَال** وقرّ

Onun sözü: **ما قومي على نأيهم**; onların kereminden taaccüptür. Ve dedi ki: kıtlıkta onlar ne güzel kavimdir; **إذ عصب الناس شَمال** yani soğuğu ile onları kuşattı ve içine aldı. Aç adama, açlığın hafifliği kendisine şiddetle bastırınca karnını taşla bağlayana: **مُعَصَّب** denilir. Ondandır ki:
ففي هذا فنحن لُيُوث حرب
وفي هذا غيوث **مُعَصَّبينَا**

Asma‘î dedi ki: **العَصْب**: batı ufkunda olan kızıl bulut; kıtlık yıllarında görünür. Ferazdak dedi ki:
إذا **العَصْب** أمسى في السماء كأنه
سَدَى أُرْجوان واستقلَّت عَبُورها

Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **المعصَّب**: yılların **عصَّبته** ettiği, yani malını yediği kimsedir. Allah جل وعز dedi: ( **وَنَحْنُ عُصْبَةٌ إِنَّ أَبَانَا لَفِى ضَلَالٍ مُّبِينٍ** ) ( **يوسف : 8** ). Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ebû Zeyd dedi: **العُصْبة** ondan kırka kadardır. Ahfeş dedi ki: **العُصْبة** ve **العِصابة**: tekili olmayan bir topluluktur. İbnü’l-Muzaffer kitabında bir hadis zikretti: ahir zamanda **أمير العُصَب** denilen bir adam olur. Bunun tasdikini, bize Muhammed b. İshâk’ın, o Ramâdî’nin, o Abdürrezzâk’ın, o Ma‘mer’in, o Eyyûb’un, o İbn Sîrîn’in, o ‘Ukbe b. Evs’in, o Abdullah b. Amr b. el-Âs’ın rivayet ettiği hadiste buldum; dedi ki: Yermûk günü bazı kitaplarda buldum: Ebû Bekir es-Sıddîk; ismini tutturdunuz. Ömer el-Fârûk; demirden bir boynuz; ismini tutturdunuz. Osman Zü’n-Nûreyn; rahmetten iki kefil; çünkü mazlum olarak öldürülecektir; ismini tutturdunuz. Dedi ki: sonra mukaddes beldenin meliki ve oğlu olur. ‘Ukbe dedi: Abdullah’a dedim: ikisini adlandır. Dedi: Muâviye ve oğlu. Sonra bir **سفَّاح**, sonra bir **منصور**, sonra bir **جابر**, sonra bir **مهديّ**, sonra **الأمين**, sonra **سين وسلام** yani salah ve afiyet; sonra **أمير العُصَب**; bunlardan altısı Ka‘b b. Lüeyy’in soyundan, bir adam da Kahtân’dandır; hepsi salih; benzeri görülmez. Eyyûb dedi ki: İbn Sîrîn bu hadisi rivayet edince derdi ki: insanların üzerinde amelleriyle krallar olur. Dedim: bu acayip bir hadistir; isnadı sahih; Allah gayıpları daha iyi bilir.

**العَصْب** Yemen bürdlerinden olup bilinir. Leys dedi ki: **عَصْب** diye adlandırıldı; çünkü onun ipliği **يُعصَب** edilir, sonra boyanır, sonra dokunur; **برود الرقْم**’dan değildir.

Cem‘ edilmez; denilir: **بُرْد عَصْب** ve **برود عَصْب**; çünkü fiile izafe edilmiştir. Bazen, bürd bu adla bilindiği için, “üzerinde **العَصْب** var” denilmesiyle yetinirler. Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Amr’dan: **العصَّاب**: iplik eğiren. Ru’be dedi ki:
طيّ القَسَاميّ بُرودَ **العَصَّاب**

Dedi ki: **القَسَاميّ**: elbiseleri ilk katlayışlarında katlar; ta ki katı üzerinde kırıştırılsın. Dedim: Ebû ‘Amr’ın sözü, Leys’in ipliğin **عَصْب** edilmesi ve boyanması hakkında söylediğini tahkik eder. Haccâc b. Yûsuf’tan rivayet edildi: Kûfe’de insanlara hutbe okudu ve dedi ki: “Sizi mutlaka **لأَعْصِبَنَّكم عَصْب السَّلَمة** ile bağlayacağım.” Dedim: **السَّلَمة** dikenli, **الغَضَى**’dan bir ağaçtır; yaprağı **القَرَظ**tır; onunla deri tabaklanır; dikeninin çokluğundan yaprağını sıyırmak zor olur. Dal silkici, dallarını bir iple **يَعْصِب** eder; sonra onu kendine doğru çeker ve sopasıyla silkeler; yaprağı, hayvanlar için ve toplamak isteyen için saçılır. Onun **عَصْب**’ı: dallarını bir iple toplamak; onunla uzatılır ve çok şiddetli bağlanır. **العَصْب**’ın aslı bükmektir; ondandır: **عَصْب التَيْس**; o da iki husyesini çok şiddetli bağlamaktır; ta ki koparılmaksızın yahut çekilip çıkarılmaksızın dışarı fırlasınlar. Denilir: **عَصبْتُ التيس أعصِبه فهو معصوب**. Bunu Ebû Zeyd, Ebû ‘Ubeyd’in ondan rivayetinde söyledi. Arapların mesellerindendir: “Falanın **سَلَماته** bağlanmaz”; mağlup edilemeyen, zelil edilemeyen aziz ve şiddetli adam için darb-ı meseldir. Ondandır şairin sözü:
ولا سَلَماتي في بَجِيلة تُعْصَبُ

Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: **العَصُوب**: uylukları iple bağlanmadıkça süt vermeyen (dişi). O ip’e **العِصَاب** denilir. Sağımcı onu **عَصْباً** ve **عِصَاباً** ile bağlamıştır. Şair dedi ki:
فإن صَعُبَتْ عليكم فاعصِبوها
عِصَاباً تَستدرّ به شديدا

Ebû Zeyd dedi ki: **العَصُوب**: iki burun deliğinin yakını bir iplikle bağlanmadıkça süt vermeyen dişi deve; sonra ürkütülür; sağılıncaya kadar çözülmez.

Erkeğin **عَصَبة**’si: mirasçılarından erkek velileridir; **عَصَبة** diye adlandırıldılar; çünkü onun nesebiyle **عَصَبوا** ettiler; yani onunla çevreleyip kuşattılar. Baba bir uç, oğul bir uç; amca bir yan, kardeş bir yan. Araplar erkeğin akrabalarına “uçları” der. Bu akrabalıklar onu kuşatıp nesebiyle **عَصَبتْ** edince **عَصَبة** diye adlandırıldılar. Her şey bir şeyle çevrelenirse onunla **عَصَب** etmiştir. Sarıklara **العصائب** denilir; tekili **عِصَابة**; bundandır. **العَصَبة**’nin ise onlarda tekilini işitmedim. Kıyas, **عاصباً** olmasıdır; **طالب** ve **طَلَبة**; **ظالم** ve **ظلَمة** gibi.

Yine denilir: **عَصَبت الإبلُ بِعَطَنها**; onunla çevrelenip kuşandığı zaman. Ebû’n-Necm dedi ki:
إذ عَصَبت بالعَطَن المغربَل

Yani toprağı elenmiş, inceltilmiş olan. Denilir: **عَصَب الرجلُ بيتَه**; yani evinde ikamet etti, ondan ayrılmadı; ona bağlı kaldı. Denilir: **عَصَب القَيْن صَدْع الزجاجة بضبَّة من فضَّة**; onu, onu kuşatan bir gümüş **ضبَّة** ile birleştirdiği zaman. **الضبَّة** çatlak için bir **عِصَابة**dır.

**العَصَبيَّة**: erkeğin, **عَصَبته**’sinin yardımına çağırması ve onlara karşı gelenlere karşı onlarla birlikte toplanmasıdır; zalim de olsalar mazlum da olsalar. Onlara karşı **تعصَّبوا**; toplandıkları zaman. **اعصوصب القومُ**; toplandıkları zaman. Başka bir fırkaya karşı toplandıklarında: **تعصَّبوا** denilir.

Şemr’in hattıyla okudum: Zübeyr b. el-Avvâm Basra’ya doğru gelince, yönü soruldu; dedi ki:
عَلِقتهم إني خلِقتُ **عُصْبَهْ**
قَتَادةً تعلَّقت بنُشبَهْ

Şemr dedi ki: Bana ulaştı ki bazı Araplar dedi:
غلبتهم إني خُلِقتُ نُشْبَهْ
قتادة ملوِيَّة ب**عُصْبَهْ**

Dedi ki: **العُصْبة** ağaç üzerinde dolanan bir bitkidir; o **اللَّبْلاب**’dır. Erkeklerden **النُشْبة**: bir şeyle oynadığında onu neredeyse bırakmayan kimsedir. Kesîr’den okundu:
باديَ الربع والمعارف منها
غير رَبْع ك**عُصْبة** الأغيال

Başka biri, İbnü’l-A‘râbî’den, o Ebû’l-Cerrâh’tan rivayet etti; dedi ki: **العُصْبة**: **القَتَادة** üzerine sarılan bir şeydir; ancak meşakkatle ondan çıkarılır. Şu beyit okundu:
تلبَّس حُبُّها بدمي ولحمي
تلبُّسَ **عُصْبة** بفروع ضَالِ

Erkeğe, yaratılışı sıkı tutan, eti gevşek olmayan kimseye: “O, **لمعصوب ما حُفْضِج**” denilir. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **العَصَب**: insanın ve binek hayvanının siniridir. Dedi ki: Kelâbî bana hikâye etti: “Bu, kavmin **عَصَب**’ından bir adamdır”; yani onların seçkinlerinden. İbnü’l-A‘râbî de buna benzer söyledi. Ebû’l-Abbâs ondan dedi ki: **العَصُوب**: **الرسحاء** kadındır. Ebû Nasr, Asma‘î’den ve Eserem’den, o Ebû ‘Ubeyde’den rivayet etti: ikisi dedi ki: o, **العَصُوب** ve **الرسحاء** ve **المَسْحاء** ve **الرصعاء** ve **المصواء** ve **المزلاق** ve **المزلاج** ve **المِنْداص**’tır. Leys dedi ki: **العَصَب**: eklemlerin aralarına uyan ve onları bağlayıp sıkan bağlarıdır; **العَقَب** değildir. **لحم عَصِب**: sert, şiddetli. Kavmin kendisini efendi yaptığı adama: onu **عصَّبوه** ettiler; o da **معصَّب**tır; ve **تعصّب** etmiştir, denilir. Ondandır: Muhabbel’in Zebrikan hakkında sözü:
رأيتك هربَّتِ العِمَامة بعدما
أراك زماناً حاسراً لما تُعَصَّبِ

Bu, **العِصَابة**’dan alınmıştır; o da sarıktır. Taçlar krallar içindi; kırmızı sarıklar Arapların efendileri içindi. **رجل معصَّب ومعمَّم**: yani efendi yapılmış. Amr b. Külsûm dedi ki:
وسيد معشر قد عصَّبوه
بتاج المُلْك يَحْمى المُحْجَرينا

Meliki de **معصَّب** kıldı; çünkü taç, sarığın onu kuşatması gibi, başını kuşattı. **العِصابة** insanlardan, kuşlardan ve atlardan topluluk için kullanılır. Ondandır Nâbiga’nın sözü:
عصائب طير تهتدي بعصائب

Denilir: **اعتصب التاجُ على رأسه**; onunla kuşandığı zaman. Ondandır Kays Zî’r-Rukayyât’ın sözü:
يعتصب التاجُ فوق مَفْرِقه
على جبين كأنه الذهب

Bir kırık yahut yara, bir bez yahut **خَبِيبة** ile bağlanırsa, onunla bağlanan her şey onun için **عِصاب**tır. Koyunun bağırsaklarına, bükülüp toplanıp sonra karnının iç zarlarından bir **حَوِيَّة** içine konulduğunda: **عُصُب** denilir; tekili **عَصِيب**.

**العصائب**: ağacı bağlayıp içine dürüp saran rüzgârlardır. Ahtal dedi ki:
مطاعيم تعذُو بالعَبِيط جِفانُهم
إذا القُرّ ألوت بالعِصَاه عصائبُهُ

**وعَصِبت الفِصالُ الإبلَ**: onların önüne geçti. **المعصوب**: dürülmüş kitaptır. Ve dedi ki:
أتاني عن أبي هَرِم وعيد
ومعصوبٌ تخُبّ به الرِّكابُ

**صعب** : denilir: **عَقَبة صَعْبة**; meşakkatli olduğu zaman. Ve **جَمَل مُصْعَب**; ehlileştirilmiş olmadığı ve sırtı haram kılınmış olduğu zaman. Ve **جمال مصاعب ومصاعيب**. Denilir: **أصعَبْتُ الأمر**; onu **صَعْباً** bulduğum zaman. Ondandır şairin sözü:
لا يُصْعِب الأمر إلا رَيْث يَرْكبه
ولا تَعَرّبُ إلاّ حوله العَرَبُ

Denilir: **صَعُب الأمر يَصْعُب صُعُوبة فهو صَعْب**. Denilir: falan, onu iğdiş etmek için develerden bir **بَكْراً** aldı; ona karşı **استصعب** etti, **استصعاباً**. Ben de onu **استصعبته** ettim; onu **صَعْباً** bulduğum zaman. İbnü’s-Sikkît dedi ki: **المصعَب**: binmekten ve işten bırakılan erkek devedir; damızlık için. Dedi ki: **المصعَب**: ona ip dokunmamış ve binilmemiş olandır. Dedi ki: **القَرْم**: **يُقْرم** edilen, yani binmekten bırakılan ve muaf tutulan erkek devedir; o **المُقْرَم** ve **القريع** ve **الفَنِيق**’tir. **صَعْب** erkek adlarındandır. **الصَّعْب**’ın çoğulu: **صِعَاب**.

**صبع** : Ebû ‘Ubeyd, Ebû ‘Ubeyde’den: **صَبَعت بالرجل وصبعت عليه أصْبَع صَبْعاً**; onu gıybet ettiğin zaman. **وصبعت فلاناً على فلان**: onu ona delâlet ettin. **وصبعت الإناء**: içinde içki varken, iki parmağınla karşı karşıya getirip içindekini başka bir şeye salıverdiğin zaman. Dedim: kabın **صَبْع**’ı, içindeki içkinin iki başparmağın yahut iki işaret parmağının uçlarından salıverilmesidir; yayılıp dökülmesin diye. Dedim: bu bütün olarak **الإصبع**’dan alınmıştır; çünkü insan birini gıybet edince ona parmakla işaret eder. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: kibirli olduğu zaman adama **رجل مصبوع** denilir. Dedi ki: **الصَبْع**: tam kibirdir. **الإصبع**: parmaklardan bir tanesidir. Onun hakkında, Ebû ‘Ubeyd’in Kisâî’den naklettiği üç dil vardır; dedi ki: o **الإصْبَع** ve **الإصْبِع** ve **اللأُصْبُع**’dır. Nebî’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: hendek kazmada parmağı kanadı; dedi ki:
هل أنت إلا **إصبِع** دَمِيتِ
وفي سبيل الله ما لقِيتِ

**الإصبع**’ı müzekker yapan kimseye caizdir; çünkü onda müenneslik alâmeti yoktur. **الإصبع**: güzel izdir. Denilir: falana Allah’tan güzel bir **إصبع** ihsan edilmiştir. Güzel ize **إصبع** denilmesi, insanların ona parmakla işaret etmesindendir. Münzirî bana Sa‘leb’den, o İbnü’l-A‘râbî’den haber verdi; dedi ki: “Onun malında **حسن الإصبع** vardır; ve malında **حَسَن المَسّ** vardır”; yani güzel iz. Şu beyit okundu:
أوردها راع مَرِيء **الإصبع**
لم تنتشر عنه ولم تَصَدّعِ

Falan, hain olduğu zaman **مُغِلّ الإصبع**’dır. Şair dedi ki:
حدّثتَ نفسك بالوفاء ولم تكن
للغدر خائنةً **مُغِلّ الإصبع**

Ve denildi: **إصبع**: belirli bir dağın adıdır.

**بعص** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den:
**البَعْص**: bedenin inceliği ve narinliğidir. Dedi ki: aslı, **البُعْصُوصة** denilen bir kurtçuktur. Dedi ki: cariyelere sövüştür: “Ey **بُعْصُوصة** kes!” ve “Ey **وجه الكُبَع**!”; **الكُبَع**: deniz balığıdır; aynanın vahşisi. Leys dedi ki: **البُعصوصة**: beyazlığından bir parıltısı olan küçük bir canlıcıktır. Küçük cüssesi ve zayıflığı sebebiyle kız çocuğuna “ya **بُعصوصة**” denilir. Ebû ‘Ubeyd, Asma‘î’den: yılan vurulup kuyruğunu kıvırınca ona denilir: **تَبعْصَصُ**; yani kıvrılıp dolanır. İbnü’l-A‘râbî de dedi ki: zayıf küçük kıza: **البُعصوصة** ve **العِنْفِص** ve **البطيّطة الحطِّيطة** denilir.

**بصع** : Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den: **البَصْع**: toplama. Ondandır, pekiştirmede onların sözü: “Kavim geldi: **أجمعون أكتعون أبصعون**”; o, ancak parçaları toplayan bir şeydir. Dedi ki: Ferrâ dedi: “**أجمعون أكتعون أبصعون**” derler; ve **أبصعون** demezler; ta ki ondan önce **أكتعون** gelsin. Münzirî’yi şöyle derken işittim: Ebû’l-Heysem’i şöyle derken işittim: kelime üç pekiştirme ile pekiştirilir. Derler: “Kavim geldi: **أكتعون أبثعون أبصعون**” **بالصاد**; İbnü’l-A‘râbî ve Ferrâ’nın dediği gibi. Ve dedi ki: **أبثعون** **بالثاء**; doğrusu **أبتعون** **بالتاء**’dır. Münzirî’nin, Ebû’l-Heysem’den onu iyi ضبط etmediğini zannettim. İbn Hânî ve diğer nahivciler dedi ki: “Onu **أجمع أبتع** ve **أجمع أبصع** aldım”; **بالتاء والصاد**. Leys dedi ki: **البَصْع**: suyun neredeyse geçemediği dar yarıktır. Dersin: **بَصُع يبصُع بَصَاعة**. Dedi ki: **تبصّع العَرَق من الجَسَد**; ter, kıl köklerinden azar azar fışkırdığı zaman. Dedim: İbn Düreyd, Ebû Züeyb’in beytini rivayet etti:
إلاّ الحَمِيم فإنه **يتبصّع**

**بالصاد**; yani azar azar akar. Dedim: sika raviler bu harfi şöyle rivayet etti: **يتبضّع** şey **بالضاد**; aktığı zaman. Bunu bana İyâdî, Şemr’den, Ebû ‘Ubeyd için okuttu; ve raviler Ebû Züeyb’in şiirinde böyle rivayet etti. İbn Düreyd bunu (İbnü’l-Muzaffer’in kitabı)’ndan aldı; böylece onun tashif ettiği tashife uğradı.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت.
ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر.
ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة.
ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة.
(عصل) العين والصاد واللام أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج في الشيء، مع شدَّةٍ وكَزَازة.
قال أهل اللُّغة: العَصل: اعوجاجُ الناب مع شِدّته. قال:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
والأعصل من الرِّجال: الذي عصِلَت ساقُه وذِراعُه، أي اعوجَّتا اعوجاجاً شديداً. والشّجرة العَصِلة: العَوجاء التي لا يُقدَر على إقامتها. وسهمٌ أعصلُ: معوجّ. قال لبيد:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
وقال في الشَّجر:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
أراد بالعُصْل في البيت الأوّل السِّهامَ المعوجّة. يقول: لم تُفْتَعَلْ تلك الساعة عند الحاجة إليها ولكنَّها عملت من قبل. ويقال: عَصَل السَّهمُ وعَصِل، إذا اضطرب حين يُرسَل، لعِوَج فيه أو سوء نزع. وعَصِل الكلبُ، إذا طرد الطَّريدةَ ثم اضطرب والتوى يأساً منها. وشجرةٌ عصلاءُ: طالت واعوجَّت. وتشبّه بها المهزولة. [قال]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
والعَصَل: التواءٌ في عسيب الذَّنَب حتى يبرُزَ بعضُ باطنِه الذي لا شَعَْر عليه.
وهو فرسٌ أعصل. والأعْصال: الأمعاء، وهو القياس وذلك لالتوائها في طُول. قال:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
والعَصَل: صلابةٌ في اللَّحم، ومنه أيضاً عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا، إذا أبطأ قال:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(عصم) العين والصاد والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ ومنْع وملازمة. والمعنى في ذلك كلِّه معنىً واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللهُ تعالى عَبْدَه من سوءٍ يقع فيه. واعتصم العبدُ بالله تعالى، إذا امتنع. واستَعْصَم: التجأ. وتقول العربُ: أعْصَمتُ فلاناً([12]) ، أي هيّأتُ له شيئاً يعتصم بما نالته يدُه أي يلتجئ ويتمسَّك به. قال النَّابغة:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
والمُعْصِم من الفرسان: السيِّئ الحال في فُرُوسَتِه، تراه يمْتَسِك بُعرْف فرسِه أو غيرِ ذلك. قال:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
والعِصْمَةُ: كلُّ شيءٍ اعتصَمْتَ به. وعَصَمَهُ الطَّعَامُ: منعه من الجُوع.
ومن الباب العَصِيمُ، وهو الصَّدَأُ من الهِناء والبَوْل يَيْبَسُ على فخِذ الناقة. قال:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
وأثَر الخِضاب عَصيم، والمُعصَم: الجِلد لم يُنَحَّ وبرُه عنه، بل أُلزِم شعرَه لأنه لا يُنْتَفع به. يقال: أعصَمْنا الإهاب.
قال الأصمعي: العُصْم: أثر كلِّ شيء من وَرْس أو زَعْفَرانٍ أو نحوه. قال: وسمعتُ امرأةً من العرب تقول لأخُرى: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" أي ماسَلَتِّ منه. ويقال: بيده عُصْمَة خَلُوقٍ، أي أثره. قلنا: وهذا الذي ذكره الأصمعي من كلام المرأةِ مخالفٌ لقوله إن العُصْم: الأثَر، لأنها لم تَسْأل الأثر. والصحيح في هذا أن يقال العُصْم: الحِنّاء؛ ما لزِم يدَ المختضِبَةِ، وأثرُه بعد ذلك عُصْم، لأنَّه باقٍ ملازم.
ومما قِيس على عُصْمِ الحِنَّاء: العُصْمة: البياض يكون برُسْغ ذي القوائم. من ذلك الوَعِلُ الأعصم، وعُصْمَتُه: بياضٌ في رُسغِه، والجمع من الأعصم عُصْم وقال:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
وقال الأعشى:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
ويقال: غرابٌ أعْصَم، إذا كان ذلك الموضع منه أبيض، وقلّما يُوجَد. قال ابنُ الأعرابيّ: العُصْمة في الخيل بياضٌ قلَّ أو كثُر، باليدين دون الرجلين فيقولون: هو أعصَمُ اليدين. وكلُّ هذا قياسُه واحد، كأنَّ ذلك الوَضَحَ أثرٌ ملازمٌ لليد كما قلناه في عصم الحنَّاء.ومن الباب العِصْمة: القِلادة، سمِّيت بذلك للزومِها العُنق. قال لبيدٌ فجمعها على أعصام، كأنه أراد جمع عُصْم:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
ومن الباب: عِصام المحْمِل: شِكاله وقَيْدُه الذي يُشَدُّ به عارضاه. وعصامُ القِربة: عِقالٌ نحو ذراعين، يُجعلُ في خُرْبَتي المزداتين لتلتقيا. وقد أعْصَمْتهما: جعلت لهما عِصاماً. قال تأبَّط شراً:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
قال: ولا يكون للدَّلْوِ عِصام.
ومن الباب مِعْصم المَرْأة، وهو موضعُ السِّوارَين مِن ساعدَيها. وقال:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
وإنما سمِّي مِعْصماً لإمساكه السِّوار، ثم يكون معصماً ولا سِوار. ويقال: أعصَمَ به وأخْلَدَ، إذا لزِمَه.
وعِصامٌ: رجل([20]) . والعرب تقول عند الاستخبار: "ما وراءَكَ يا عصام؟"، والأصل قولُ النابغة:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
ويقولون للسَّائِدِ بنفسه لا بآبائه:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة.
فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير عددٍ عِصِيٌّ وعُصِيّ. ويقيسون على العصا فيقولون: عَصَيْتُ بالسَّيف. وقال جرير:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
وقال آخر:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
وقال في تثنية العصا:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
ومن الباب: عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه، أي داوَيْتُه. وهو القياس، لأنّه يتلأّم أي يتجمَّع. وفي أمثالهم: "ألقى فلانٌ عصاه". وذلك إذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ وأزمع المقامَ ألقى عصاه. قال:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
ومن الباب قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"، لم يُرِد العصا التي يُضرب بها، ولا أمَر أحداً بذلك، ولكنَّه أراد الأدب.
قال أبو عبيد: وأصل العصا الاجتماع والائتلاف. وهذا يصحِّح ما قلْناه في قياس هذا البناء.
والأصل الآخَر: العِصيانُ والمَعصية. يقال: عَصَى، وهو عاصٍ، والجمع عُصاة وعَاصون. والعاصي: الفَصِيل إذا عَصَى أُمَّه في اتِّباعها.
(عصب) العين والصاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على رَبْط شيءٍ بشيء، مستطيلاً أو مستديراً. ثم يفرّع ذلك فروعاً، وكلّه راجعٌ إلى قياس واحد.
من ذلك العَصَب. قال الخليل: هي أطناب المفاصل التي تُلائِم بينها، وليس بالعَقَب. ويقال: لحمٌ عصِب، أي صلب مكتنِزٌ كثير العصَب. وفلانٌ معصوب الخَلْق، أي شديد اكتنازِ اللَّحم. وهو حَسَن العَصْب، وامرأته حَسَنة* العَصْب. والعَصْب: الطيُّ الشديد. ورجلٌ مَعصوب الخَلْق كأنَّما لُوِيَ لَيَّاً. قال حسان:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
وإنّما سمِّي العَصِيب من أمعاء الشَّاء لأنَّه معصوبٌ مطويٌّ. فأمّا قولهم للجائع معصوب، فقال قوم: هو الذي تكاد أمعاؤُه تَعْصَب، أي تَيْبَس. وليس هذا بشيء، إنَّما المعصوبُ الذي عَصَب بَطْنَه من الجُوع. ويقال: عَصَّبَهم، إذا جوَّعَهم.
قال ابنُ الأعرابيّ: المُعَصَّب: المحتاج، من قولهم عَصَّبَهُ الجوعُ، وليس هو الذي رَبَط حجراً أو غيره. وقال أبو عبيد: المُعَصَّب الذي يتعصَّب من الجوع بالخِرَق. والقولُ ما قاله أبو عبيدٍ، للقياس الذي قِسناه، ولأنَّ قولَه أشهَرُ عند أهل العِلْم:
وقال أبو زيد: المُعَصَّب: الذي عَصَّبته السِّنونَ، أي أكلَتْ مالَه، وهذا صحيحٌ، وتلخيصُه أنَّها ذهَبَتْ بمالِهِ فصار بمنزلة الجائع الذي يَلجأ إلى التَّعصُّبِ بالخرق. وقال الخليل: والعَصْب من البُرُود: يُعصَب، أي يُدرَجُ غَزْلُه، ثم يُصبَغ ثمّ يحاك. قال: ولا يُجمَع، إنَّما يقال بُرْدُ عَصْبٍ وبُرودُ عَصْبٍ؛ لأنَّه مضافٌ إلى الفِعل.
ومن الباب: العِصابة: الشَّيء يُعْصَب به الرَّأسُ من صُداعٍ. لا يقال إلاَّ عِصابة بالهاء، وما شَدَتَ به غيرَ الرَّأْس فهو عِصابٌ بغير هاء، فَرَقوا بينَهما ليُعرَفا. ويقال: اعْتَصَب بالتَّاج وبالعِمامة. قال الشَّاعر([27]) :
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
وفلانٌ حَسَنُ العِصْبة، أي الاعتصاب. وعَصَّبْتُ رأسَه بالعصا والسَّيف تعصبياً، وكأنَّه من العِصابة. وكان يقال لسعيد بن العاص بن أُمَيَّة: "ذو العِصابة"، لأنَّه كان إذا اعتمَّ لم يعتمَّ قرشيٌّ إعظاماً له. ويُنشِدون:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
ومن الباب: العَصَّاب: الغزّال، وهو القياس لأنَّ الخَيط يُعصَب به. قال:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
والشجرة تُعْصَب أغصانُها لينتثِر ورقُها. ومنه قول الحجّاج: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". والعِصاب: العصائب التي تعصب الشَّجرة، عن دوجها فيه([32]) . قال:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
وقال ابن أحمر:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
أي جَمَعَهم وضَمَّهم. ويُعْصَب فَخِذ النّاقة لتَدُِرّ. قال:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
أي لا نُعطِي على القَسْر. والعَصُوب من الإبل هذه؛ وهي لا تدرّ حتَّى تُعصَب. والعَصْب: أن يشَدَّ أُنثَيا الدَّابّة حتَّى تَسقُطا، وهو معصوبٌ([36]). ويقال: عَصَب الفَمُ، وهو ريقٌ يجتمع على الأسنان من غبارٍ أو شدَّة عَطَش. قال:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
ومن الباب: العُصْبة، قال الخليل: هم من الرِّجال عَشرة، ولا يقال لما دونَ ذلك عُصْبة. وإنَّما سمِّيت عُصْبةً لأنَّها قد عُصِبت، أي كأنَّها رُبِط بعضُها ببعض. والعُصْبَة والعِصَابة من النَّاس، والطَّير، والخيل. قال النَّابغة:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
واعصوصَبَ القَومُ: صاروا عِصابة. واليوم العَصيب: الشَّديد. واعصَوصَبَ اليومُ: اشتدَّ. ويوم عَصَبْصَبٌ واعْصَوْصَبَتْ: تجمَّعتْ. قال:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
قال أبو زيد: كلُّ شيءٍ بشيء([40]) فقد عَصَب به. يقال: عَصَبَ القومُ بفلان. قال: ومنه سميت العَصَبَةُ، وهم قَرَابة الرَّجُل لأبيه وبني عمِّه، وكذلك كلُّ شيءٍ استدارَ حول شيءٍ واستكفَّ فقد عَصِبَ به.
قال ابنُ الأعرابيِّ: عَصَبَ به وعَصَّب، إذا طافَ به ولزِمَه. وأنشد:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
تَدَاكأ: تَدافَع. وعَصَبَ الماء: لزِمه. قال أبو مهديّ: عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً، إذا دارَتْ حَولَه وحامت عليه. قال:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
وما عَصَبت بذلك المكان ولا قَرَِبته. قال الخليل: العَصَبَة هم الذين يَرِثون الرّجُلَ عن كَلالةٍ من غير والدٍ ولا ولد. فأمَّا الفرائض فكلُّ مَن لم تكن فريضتُه مسمَّاةً فهو عَصَبَة، إنْ بَقِيَ بعد الفرائض شيءٌ أخذوه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ العَصَبِيّة. قال ابن السِّكِّيت: ذاك رجلٌ من عَصَب القوم، أي من خيارهم. وهو قياسُ الباب لأنَّه تُعصب بهم الأمور.
(عصر) العين والصاد والراء أصولٌ ثلاثة صحيحة:
فالأوَّل دهرٌ وحين، والثاني ضَغْط شيء حتَّى يتحلَّب، والثالث تَعَلُّقٌ بشيءٍ وامتساكٌ به.
فالأوَّل العَصْر، وهو الدَّهر. قال الله: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. وربَّما قالوا عُصُر. قال امرؤ القيس:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
قال الخليل: والعَصْران: اللَّيل والنهار. قال:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
قالوا: وبه سمِّيت صَلاةُ العصر، لأنَّها تُعْصَر، أي تؤخَّر عن الظُّهر. والغداة والعشيُّ يسمَّيان العصرين. قال:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
ابن الأعرابيّ: أعْصَر القومُ وأقْصَرُوا، من العَصْر والقَصْر. ويقال: عَصّروا واحتبسوا إلى العصر. وروي حديث أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجلٍ: "حافِظْ على العَصْرَين". قال الرَّجل: وما كانت من لغتنا، فقلت: وما العصران؟ قال: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"، يريد صلاة الصُّبح وصلاة العصر.
فأمّا الجارية المُعصِر فقد قاسه ناسٌ هذا القياس، وليس الذي قالوه فيه ببعيد.
قال الخليل وغيره: الجارية إذا رأت في نفسها زيادةَ الشَّباب فقد أعْصَرَتْ، وهي مُعْصِرٌ بلغت عَصْرَ شبابِها وإدراكها. قال أبو ليلى: إذا بلغت الجاريةُ وقَرُبت من حَيْضها فهي مُعْصِر. وأنشد:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
قال قومٌ: سمِّيت معصراً لأنَّها تغيَّرَت عن عَصْرها. وقال آخرونَ فيه غير هذا، وقد ذكرناه في موضعه.
والأصل الثَّاني العُصارة: ما تحَلَّبَ من شيءٍ تَعصِره. قال:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
وهو العصير. وقال في العُصَارة:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
وقال ابن السِّكِّيت: تقول العربُ: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". قال أوس:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
والعرب تجعل العُصارة والمُعْتَصَر مثلاً للخير والعطاء، إنه لكريم العُصارة وكريم المعتصر. وعَصَرت العنب، إذا وَلِيتَه بنَفْسك. واعتصرته، إذا عُصِر لك خَاصّةً. والمِعْصار: شيء كالمِخْلاة يُجعل فيه العِنَبُ ويُعصَر.
ومن الباب: المُعْصِرات: سحائبُ تجيءُ بمطَر. قال الله سبحانه:﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. وأُعْصِرَ القومُ، إذا أتاهم المطر. وقرئت: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]، أي يأتيهم المطر. وذلك مشتقٌّ من عَصْر العنب وغيره. فأمَّا الرِّياح وتسميتُهم إيَّاها المُعْصِرات فليس يبعُد أنْ يُحمَل على هذا الباب من جهة المجاورَة، لأنَّها لمّا أثارت السَّحابَ المعصرات سمِّيت معصِرات وإعصاراً. قال في المُعصِرات:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
والإعصار: الغبار الذي يسطع مستديراً*؛ والجمع الأعاصير. قال:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
ويقال في غُبار العَجاجة أيضاً: إعصار. قال الله تعالى: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. ويقال: مرَّ فلانٌ ولثيابهِ عَصَرَةٌ، أي فَوْحُ طِيبٍ وهَيْجُه. وهو مأخوذ من الإعصار. وفي الحديث: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
ومن الباب العَصْر والاعتصار. قال الخليل: الاعتصار: أن يَخْرُج من إنسانٍ مالٌ بغُرْمٍ([50]) أو بوجه من الوُجوه.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال: بنو فلانٍ يعتصرون العطاء. قال الأصمعي: المعْتَصِر: الذي يأخذ من الشَّيء يُصيب منه. قال ابن أحمر:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

ويقال للغَلّة عُصارة. وفسِّر قولُه تعالى: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]، قال: يستغلُّون بأرَضيهِم. وهذا من القياس، لأنَّه شيءٌ كأنّه اعْتُصر كما يُعتَصر العِنَبُ وغيرُه. قال الخليل: العَصْر: العطاء. قال طرَفة:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
أي تُعطِي.
والأصل الثالث: العَصَر: الملجأ، يقال اعتَصَر بالمكان، إذا التجأ إليه. قال أبو دُواد:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
ويقال: ليس لك من هذا الأمر عُصْرة، على فُعلة([54]) ، وعَصَر على تقدير [فَعَلٍ، أي([55]) ] ملجأ. وقال في العُصْرَة:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
ويقال في قول القائل:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
إنّ المعاصر: العمائم. وقالوا: هي ثيابٌ سُود. والصحيح من ذلك أنَّ المعاصر الدّروع، مأخوذ من العَصْر، لأنّه يُعْصَرُ بها. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) نسبه في اللسان (جمد) إلى بعض الأنصار، وذكره صريحاً في (عصف) أنه أبو قيس بن الأسلت، أو أحيحة بن الجلاح. والقول الأخير لابن بري. ونسبه في (غرف، غضف) إلى أحيحة. ورواه في (جمد) فقط. "زان جناني" جمع جنة.
([2]) البيت في ملحقات ديوانه 76. ورواه في اللسان (هدج) بدون نسبة.
([3]) ديوان الأعشى 108 واللسان (عصف). وأنشده في (حسر): "تقذف بالدارع". ورواية الديوان: * يجمع خضراء لها سورة *
([4]) في الأصل: "يخفف"، وإنما المراد السرعة.
([5]) للعجاج في ديوانه 40 واللسان (صرف، عصف). ونسبه في(هدن)إلى رؤبة خطأ. وقبله في الديوان: * قال الذي جمعت لي صوافي *
 وفي اللسان: * قد يكسب المال الهدان الجافي *
([6]) أنشده في اللسان (عصل).
([7]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عصل، فعل، قعل، قعثل) والبيان (1: 266). فيروى: "بالمفتعل" و "بالمقتعل" و "بالمقثعل".
([8]) ديوان لبيد 15 واللسان (عصل). وسيأتي في (قيل).
([9]) البيت في اللسان (عصل، ذمى، عندل). وفي الأصل: "ترمي الكلب"، تحريف.
([10]) البيت لأبي النجم في اللسان (عصل). ومفرد الأعصال عصل بالتحريك.
([11]) في الأصل: "تعصيل الكلب"، صوابه في اللسان (عصل). وقبله:
* يألبها حمران أي ألب *
([12]) في الأصل: "اعتصمت فلاناً"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) ديوان النابغة 26، وسيأتي في (نجد). والرواية المشهورة:
* بالخيزارنة بعد الأين والنجد *
([14]) ديوان طفيل 47 واللسان (لوث، عصم) وإصلاح المنطق 276: ويروى: "إذا ما غزا" و "لم يسقط الخوف".
([15]) في اللسان (عصم): " عن مواسمهم".
([16]) ديوان الأعشى 73 واللسان (خلق)، وسبق في (خلق).
([17]) من معلقته المشهورة.
([18]) يروى البيت كذلك لامرئ القيس في معلقته. وفي اللسان: "وقيل لتأبط شراً، وهو الصحيح".
([19]) أنشده في اللسان (عصم).
([20]) هو عصام بن شهير الحرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317.
([21]) صدره كما في ديوان النابغة 74: * فإني لا ألام على دخول *
([22]) بعده في اللسان:
وصيرته ملكاً هماما  *** وعلمته الكرّ والإقداما
([23]) ديوان جرير 447 من قصيدة يهجو بها الفرزدق. والبيت كذلك في اللسان (عصا) وأنشده الجاحظ في البيان (3: 79).
([24]) لذي الرمة في ديوانه 403، واللسان (عصا) وقبله:
فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها  *** شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
([25]) البيت لمعقر بن حمار البارقي، كما في اللسان (عصا)، قال: "وقال ابن بري: هذا البيت لعبد ربه السلمي، ويقال لسليم بن ثمامة الحنفي".
([26]) ديوان حسان 214 واللسان (حجأ، سجح، عصب) والمخصص (3: 107) والتخاجئ وردت هكذا في الأصل، وفي رواية الصحاح أيضاً قال ابن بري: "والصحيح التخاجؤ لأن التفاعل في مصدر تفاعل حقه أن يكون مضموم العين نحو التقاتل والتضارب، ولا تكون العين مكسورة إلا في المعتل اللام نحو التغازي والترامي" ثم قال: "والبيت في التهذيب أيضاً كما هو في الصحاح".
([27]) هو ابن قيس الرقيات، ديوانه 71 واللسان (عصب) والكامل 398 ليبسك والأغاني (4: 157).
([28]) الرواية السائرة: "يعتدل التاج"، والاستشهاد هنا يقتضي نصب "التاج" على نزع الخافض. ورواه في اللسان بالرفع شاهداً لقولهم: "اعتصب التاج على رأسه، إذا استكف به"، ورواه في (عقد) بالنصب برواية: "يعتقد التاج".
([29]) أنشده في الكامل 197 ليبسك، ثم قال: "ويزعم الزبيريون أن هذا البيت باطل موضوع".
([30]) لرؤبة في ديوانه 6 واللسان (عصب، قسم). وقبله:
* طاوين مجهول الخروق الأجداب *
([31]) من خطبته المشهورة في أهل العراق. انظر البيان (1: 393-394/2: 307-310) والكامل 215 ليبسك.
([32]) كذا وردت هذه العبارة.
([33]) العبيط: اللحم الطري. وفي الأصل: "بالعيط"، تحريف.
([34]) أنشده في اللسان (عصب) برواية: "شمال وقر".
([35]) في الأصل: "إعطاءنا وإماءنا إذا ما أتينا".
([36]) أي الدابة الذكر. والدابة يذكر ويؤنث.
([37]) لأبي محمد الفقعسي، كما سبق في تخريجه في (جب).
([38]) ديوان النابغة 4 برواية: "إذا ما غزوا بالجيش".
([39]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 108). والبكر، بالتحريك، بمعنى البكرة بالضم.
([40]) كذا وردت العبارة ناقصة، ولعلها: "كل شيء استدار بشيء". انظر اللسان (عصب 95).
([41]) أنشد هذا الشطر في اللسان (عصب).
([42]) ديوان امرئ القيس 49 برواية: "ألا عم صباحاً" و"وهل يعمن" من (وعم)، ورواه سيبويه في كتابه
(2: 227) مطابقاً لرواية المقاييس، جعله شاهداً على أن "نعم" مكسور العين في المستقبل وفي الماضي كذلك.
([43]) البيت لحميد بن ثور، كما في اللسان (عصر) وإصلاح المنطق 7 وجنى الجنتين للمحبّي 79.
([44]) الرجز لمنظور بن مرثد الأسدي، كما في اللسان (عصر). وأنشده في المخصص (1: 47/16:
130) بدون نسبة. وبين البيتين في المخصص:
تمشي الهوينى مائلاً خمارها  *** ينحل من غُلمتها إزارها
 ([45]) الخبز يعني به العرب الخلة، والخلة بالضم: مالم يكن فيه ملح ولا حموضة من العشب. وفي اللسان (خلل): "والعرب تقول: "الخلة خبز الإبل، والحمض لحمها أو فاكهتها أو خبيصها"، وفي الأصل: "الجرو" تحريف، صوابه في اللسان (عصر). وأنشد أيضاً:
وصار ما في الخبز من عصيره  *** إلى سرار الأرض أو قعوره
([46]) البيت للأعشى في ديوانه 115 والمخصص (10: 215).
([47]) هذه قراءة جعفر بن محمد والأعرج وعيسى. وعن عيسى أيضاً: "تعصرون" بالخطاب والبناء للمفعول. انظر تفسير أبي حيان (5: 316). وقال الأزهري: "ما علمت أحداً من القراء المشهورين قرأ يعصرون، ولا أدري من أين جاء به الليث". كذا ورد في اللسان. على أنه قرئ أيضاً: "يعصرون" و"تعصرون" بالبناء للفاعل فيهما. وقراءة الخطاب لحمزة والكسائي وخلف، ووافقهم الأعمش، وقراءة الغيبة لسائر الأربعة عشر. إتحاف فضلاء البشر 265.
([48]) أنشده في اللسان (عصر) بهذه الرواية. وفي المخصص (9: 69): "ترب القعاقع والنقاع".
([49]) انظر البيت وقصته في مجالس ثعلب 265 وعيون الأخبار (2: 305) ودرة الغواص للحريري 33، والمعمرين 40 والعقد (1: 380) طبع بولاق، ونزهة الألباء 34 وشرح شواهد المغني 86، وأسد الغابة (3: 351). وأنشده في اللسان (عصر).
([50]) في الأصل: "بعزم".
([51]) سبق إنشاد البيت وتخريجه في (بن).
([52]) ديوان طرفة 10 واللسان (عصر). وقافية البيت مقيدة ساكنة، لا مطلقة بالضم كما ورد خطأ في اللسان.
([53]) أنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 333) مع قصيدته. وهذه القصيدة أنشدها أبو عبيدة في كتاب الخيل 157 منسوبة إلى عقبة بن سابق الجرمي.
([54]) في الأصل: "ظلمة".
([55]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([56]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (عصر، نجد) والمخصص (9: 96) وإصلاح المنطق 56. وسيأتي في (نجد). وصدره: *صادياً يستغيث غير مغاثِ*

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şey)

(**عصف**) **العين** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bunun ilki **العَصْف**tur: tanenin üzerinde bulunan saman kabukları. Ve **العَصْف**: ekin sapı üzerinde, kuruyup ufalanan yapraktır; bunların hepsi **العَصْف**tandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]. Bazı müfessirler dedi ki: **العصف**: tanesi yenilmiş ve samanı kalmış her ekindir. İbnü’l-A‘râbî derdi ki: **العَصْف**: her bitenin yaprağıdır.

Ve denir ki: **عَصَفْتُ الزَّرْعَ**, uçlarını biçtiğin ve onu yediğin zaman; sebze gibi. Ve denir ki: **مكانٌ مُعْصِف**; yani **العَصْف**ı çok. Dedi ki:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])

Ve **العَصْف** için denir: **العَصِيفة** ve **العُصافة**. Ferrâ dedi ki: ekinden **العصيفة**yi aldığın zaman artık **اعتُصِف** edilmiştir. Ve **الريح العاصف**: şiddetli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. Bu, Halîl’in zikrettiğidir; sözün mânası da şudur: o, şeyleri hafifletir de onları götürür; onlarla **تَعصِف** eder. Yine denir: **مُعْصِف** ve **مُعْصِفة**. ‘Accâc dedi ki:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *

Bazı ilim ehli dedi ki: **ريح عاصفةٌ**; **فَعَلَتْ عَصَفتْ** üzerine bina edilmiş bir sıfattır. Ve **ريح عاصفٌ**: **ذات عُصُوف**tur; bununla **فَعَلَت** kastedilmez; **لابنٍ** ve **تامِر** çıkışı gibi çıkmıştır.

Bâbın kıyasından: **النَّاقة العَصُوف**; binicisini **تَعصِف** eden, onu sürat bakımından sanki bir rüzgâr gibi götürendir. Ve **أعصفَتْ** de denir. Ve **الحَرب تَعْصِف بالقوم**: onları götürür. A‘şâ dedi ki:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])

Ve **نعامةٌ عَصوفٌ**: süratli. Biz demiştik ki **العَصْف**: hafiflik ve sürattir.

Ve bâbdan: **عَصَف** ve **اعتصف**, kazandığı zaman. Bu, onun çalışmasında hafif olması sebebiyledir. Dedi ki:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *

Ve o, **ذو عَصْفٍ**tur; yani hile sahibi.

(**عصل**) **العين** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; şiddet ve katılıkla birlikte, şeyde bir eğriliğe delâlet eder.

Dil ehli dedi ki: **العَصل**: azı dişinin, şiddetiyle birlikte eğriliğidir. Dedi ki:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *

Ve erkeklerden **الأعصل**: bacağı ve kolu **عصِلَت** olan; yani ikisi de şiddetli bir eğrilikle eğrilmiş olan. Ve **الشّجرة العَصِلة**: doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaçtır. Ve **سهمٌ أعصلُ**: eğri. Lebîd dedi ki:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])

Ve ağaç hakkında dedi ki:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])

İlk beyitte **العُصْل** ile eğri okları kastetti. Der ki: ihtiyaç anında o saat **تُفْتَعَلْ** edilmedi; bilakis daha önce yapılmıştı. Ve denir ki: **عَصَل السَّهمُ** ve **عَصِل**, gönderildiği zaman, içindeki eğrilik veya kötü çekiş sebebiyle sarsıldığı zaman. Ve **عَصِل الكلبُ**, avı kovaladıktan sonra ondan ümitsizliğe düşüp sarsılıp kıvrıldığı zaman. Ve **شجرةٌ عصلاءُ**: uzadı ve eğrildi. Zayıf olan ona benzetilir. [Dedi ki]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])

Ve **العَصَل**: kuyruğun sert kılındaki bir burulmadır; öyle ki, üzerinde kıl bulunmayan iç kısmının bir kısmı dışarı çıkar.

Ve o, **فرسٌ أعصل**dir. Ve **الأعْصال**: bağırsaklardır; bu kıyastır, çünkü uzunluk içinde burulurlar. Dedi ki:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *

Ve **العَصَل**: ette bir sertliktir; bundan da **عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا**, yavaşladığı zaman. Dedi ki:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *

(**عصم**) **العين** ve **الصاد** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; tutmaya, engellemeye ve yapışıp ayrılmamaya delâlet eder. Bunun hepsindeki mânâ tek bir mânâdır. Bundan: **العِصْمة**; Allah Teâlâ’nın kulunu içine düşeceği bir kötülükten korumasıdır. Ve kul Allah Teâlâ’ya **اعتصم** etti; yani sakındı. Ve **استَعْصَم**: sığındı. Araplar der: **أعْصَمتُ فلاناً**([12]); yani elinin eriştiği şeyle kendisini koruyacağı, yani sığınıp tutunacağı bir şeyi ona hazırladım. Nâbiga dedi ki:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])

Ve süvarilerden **المُعْصِم**: biniciliğinde hâli kötü olandır; onu, atının yelesine yahut başka bir şeye tutunur görürsün. Dedi ki:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])

Ve **العِصْمَةُ**: kendisiyle **اعتصَمْتَ** ettiğin her şeydir. Ve **عَصَمَهُ الطَّعَامُ**: onu açlıktan men etti.

Ve bâbdan **العَصِيمُ**; o, kınadan ve idrardan olup devenin uyluğu üzerinde kuruyan pas/katı tortudur. Dedi ki:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])

Ve boyanın izi **عَصيم**dir. Ve **المُعصَم**: tüyü ondan soyulmamış deridir; bilakis, ondan faydalanılmadığı için kılı ona yapıştırılmıştır. Denir ki: **أعصَمْنا الإهاب**.

Asma‘î dedi ki: **العُصْم**: vers, safran veya benzeri her şeyin izidir. Dedi ki: Araplardan bir kadının diğerine şöyle dediğini işittim: “**أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ**”; yani ondan dökülen şeyi. Ve denir ki: elinde **عُصْمَة خَلُوقٍ** var; yani onun izi. Dedik ki: Asma‘î’nin kadının sözünden zikrettiği bu, onun “**العُصْم**: izdir” sözüne aykırıdır; çünkü o iz istemedi. Bunun doğrusu şudur: **العُصْم**: kınadır; kınalananın eline yapışan şeydir. Ondan sonra izi **عُصْم**dur; çünkü kalıcı ve yapışıktır.

Kınanın **عُصْم**una kıyas edilenlerdendir: **العُصْمة**; dört ayaklı olanın bileğinde bulunan beyazlıktır. Bundan: **الوَعِلُ الأعصم** ve onun **عُصْمَتُه**: bileğinde bir beyazlıktır. Ve **الأعصم**ın çoğulu **عُصْم**dur. Ve dedi ki:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ

A‘şâ dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])

Ve denir ki: **غرابٌ أعْصَم**, o yer ondan beyaz olduğu zaman; nadiren bulunur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: atlarda **العُصْمة**; az veya çok, ayaklar değil de iki elde olan beyazlıktır; “o, **أعصَمُ اليدين**dir” derler. Bütün bunların kıyası birdir; sanki o açıklık, elde kınanın **عصم**ında dediğimiz gibi, ele yapışık bir izdir. Ve bâbdan **العِصْمة**: gerdanlıktır; boyna yapışıp kalması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Lebîd onu **أعصام** üzerine cem etti; sanki **عُصْم**un cemini kastetti:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])

Ve bâbdan: **عِصام المحْمِل**: onun bağı ve kaydıdır; iki yanını onunla bağlar. Ve **عصامُ القِربة**: yaklaşık iki arşınlık bir bağdır; iki ağızlı kırbanın iki deliğine konur ki birleşsinler. Ve ikisini **أعْصَمْتهما**: ikisine bir **عِصام** yaptım. Teebbata Şerran dedi ki:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])

Dedi ki: kovanın (**الدَّلْو**) **عِصام**ı olmaz.

Ve bâbdan: kadının **مِعْصم**i; o, iki bileziğin, iki önkolundaki yeridir. Ve dedi ki:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])

Ona **مِعْصم** denmesi, bileziği tutması sebebiyledir; sonra bilezik olmasa da **معصماً** olur. Ve denir ki: ona **أعصَمَ** etti ve **أخْلَدَ**; yani ona yapışıp kaldı.

Ve **عِصامٌ**: bir adamdır([20]). Araplar soru sorarken derler: “**ما وراءَكَ يا عصام؟**”; aslı Nâbiga’nın sözüdür:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *

Ve kendisiyle efendi olana, babalarıyla değil, derler:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *

(**عصو/ي**) **العين** ve **الصاد** ve illetli harf iki sahih asıldır; ancak ikisi birbirinden ayrıdır: biri toplanmaya delâlet eder, diğeri ayrılığa delâlet eder.

Birincisi **العصا**dır; onu tutanın elinin onu kuşatması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Sonra buna kıyas edildi de topluluğa **عَصاً** denildi. Denir ki: **العَصَا**: İslâm topluluğudur; onlara muhalefet eden, Müslümanların **عصا**sını yarmış olur. Bunu yapıp öldürülürse ona “**قتيلُ العَصا**” denir; onun için ne diyet vardır ne de kısas. Ve derler: bu **عَصاً**, ve **عَصَوان**, ve üç **أعصٍ**. Sayı olmaksızın cem‘i **عِصِيٌّ** ve **عُصِيّ**dir. Ve **العصا**ya kıyas ederler de derler: **عَصَيْتُ بالسَّيف**. Cerîr dedi ki:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])

Bir başkası dedi ki:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ

Ve **العصا**nın tesniyesinde dedi ki:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])

Ve bâbdan: **عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه**; yani onu tedavi ettim. Bu kıyastır; çünkü o acı çeker, yani toplanır. Atasözlerinde: “**ألقى فلانٌ عصاه**”. Bu, yolcunun otağa varıp ikamete azmettiği zaman; asasını atar. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])

Ve bâbdan, onun صلى الله عليه وآله وسلم sözü: “**لا تَرْفَع عصاك عن أهلك**”; bununla vurulan asayı kastetmedi ve kimseye bunu emretmedi; fakat edebi kastetti.

Ebû Ubeyd dedi ki: **العصا**nın aslı toplanma ve uyuşmadır. Bu, bu yapının kıyasındaki dediğimizi doğrular.

Diğer asıl: **العِصيانُ** ve **المَعصية**. Denir ki: **عَصَى**; o **عاصٍ**dır; cem‘i **عُصاة** ve **عَاصون**dur. Ve **العاصي**: annesine uymakta ona **عَصَى** eden sütten kesilmemiş yavrudur.

(**عصب**) **العين** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeye, uzunlamasına yahut dairesel olarak bağlamaya delâlet eder. Sonra bundan dallar dallanır; hepsi tek bir kıyasa döner.

Bundan **العَصَب**. Halîl dedi ki: o, eklemlerin aralarındaki uyumu sağlayan bağlarıdır; **العَقَب** değildir. Ve denir ki: **لحمٌ عصِب**; yani sert, dolgun, **العصَب**ı çok. Ve falan **معصوب الخَلْق**tır; yani etinin dolgunluğu şiddetlidir. Ve o, **حَسَن العَصْب**tır; ve karısı **حَسَنة العَصْب**dır. Ve **العَصْب**: şiddetli bükmedir. Ve **رجلٌ مَعصوب الخَلْق** sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Hassân dedi ki:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])

Ve koyunun bağırsaklarından **العَصِيب** ancak onun bağlanmış, bükülmüş olması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Aç olana **معصوب** demelerine gelince: bir kavim dedi ki: o, bağırsakları neredeyse **تَعْصَب** edecek; yani kuruyacak olandır. Bu bir şey değildir; **المعصوب** ancak açlıktan karnını bağlayandır. Ve denir ki: **عَصَّبَهم**, onları aç bıraktığı zaman.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُعَصَّب**: muhtaçtır; “**عَصَّبَهُ الجوعُ**” sözündendir; taş veya başka bir şey bağlayan değildir. Ebû Ubeyd dedi ki: **المُعَصَّب**; açlıktan bezlerle başını bağlayandır. Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir; kıyas ettiğimiz kıyas sebebiyle ve onun sözü ilim ehli yanında daha meşhur olduğu için.

Ebû Zeyd dedi ki: **المُعَصَّب**; yılların onu **عَصَّبَتْ** ettiği kimsedir; yani malını yemiştir. Bu doğrudur; özeti: malını götürmüşlerdir de o, bezlerle bağlanmaya sığınan aç kimse mesabesine dönmüştür. Halîl dedi ki: **العَصْب** (bürdelerden): **يُعصَب** edilir; yani ipliği dürülür, sonra boyanır, sonra dokunur. Dedi ki: cem edilmez; ancak **بُرْدُ عَصْبٍ** ve **بُرودُ عَصْبٍ** denir; çünkü fiile izafe edilmiştir.

Ve bâbdan: **العِصابة**; baş ağrısından dolayı başın bağlandığı şeydir. Ancak **عِصابة** (ه ile) denir. Baş dışında onunla bağladığın şey ise **عِصابٌ** (ه’siz)dir; ikisini ayırdılar ki bilinsinler. Ve denir ki: taçla ve sarıkla **اعْتَصَب** etti. Şair dedi ki([27]):
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])

Ve falan **حَسَنُ العِصْبة**dir; yani **الاعتصاب**ı güzel. Ve başını asa ve kılıçla **تعصبياً** olarak **عَصَّبْتُ**; sanki **العِصابة**dandır. Saîd b. el-Âs b. Ümeyye’ye “**ذو العِصابة**” denirdi; çünkü sarık sardığında, ona tazim olarak hiçbir Kureyşli onun gibi sarık sarmazdı. Şöyle inşad ederler:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])

Ve bâbdan: **العَصَّاب**; ip eğirendir. Bu kıyastır; çünkü ip onunla bağlanır. Dedi ki:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *

Ve ağacın dalları, yaprakları dökülsün diye **تُعْصَب** edilir. Haccâc’ın sözü de bundandır: “**لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة**([31])”. Ve **العِصاب**: ağacı bağlayan bağlardır; onun içinde eğriliğinden dolayı([32]). Dedi ki:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])

İbn Ahmer dedi ki:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])

Yani onları topladı ve bir araya getirdi. Ve deve sağsın diye devenin uyluğu **يُعْصَب** edilir. Dedi ki:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])

Yani zorla vermeyiz. Ve develerden **العَصُوب** bunlardır; bağlanmadıkça sağmaz. Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki testisini bağlamaktır; ta ki düşsünler; o **معصوبٌ**dur([36]). Ve denir ki: **عَصَب الفَمُ**; o, tozdan veya şiddetli susuzluktan dişler üzerinde toplanan tükürüktür. Dedi ki:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])

Ve bâbdan: **العُصْبة**. Halîl dedi ki: erkeklerden on kişidir; bundan aşağısına **عُصْبة** denmez. Ancak **عُصْبة** diye adlandırıldı; çünkü o, **عُصِبت** edilmiştir; yani sanki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır. Ve **العُصْبَة** ve **العِصَابة**; insanlardan, kuşlardan, atlardan olan topluluktur. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])

Ve **اعصوصَبَ القَومُ**: bir **عِصابة** oldular. Ve **اليوم العَصيب**: şiddetli gündür. Ve **اعصَوصَبَ اليومُ**: şiddetlendi. Ve **يوم عَصَبْصَبٌ** ve **اعْصَوْصَبَتْ**: toplandı. Dedi ki:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])

Ebû Zeyd dedi ki: her şey bir şeyle([40]) olursa onunla **عَصَب** edilmiştir. Denir ki: **عَصَبَ القومُ بفلان**. Dedi ki: bundan **العَصَبَة** adlandırıldı; onlar, erkeğin baba tarafından akrabası ve amcaoğullarıdır. Yine, her şey bir şeyin etrafında dönüp onu kuşatırsa onunla **عَصِبَ** etmiştir.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عَصَبَ به** ve **عَصَّب**, onun etrafında dolaştığı ve ona yapıştığı zaman. Ve inşad etti:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])

**تَدَاكأ**: itişti. Ve **عَصَبَ الماء**: ona yapıştı. Ebû Mehdî dedi ki: **عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً**, onun etrafında döndüğü ve üzerinde dolaştığı zaman. Dedi ki:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *

Ve ben o yerle **عَصَبت** etmedim ve ona yaklaşmadım. Halîl dedi ki: **العَصَبَة**; babasız ve evlatsız, **كَلالة** yoluyla erkeğe mirasçı olanlardır. Ferâize gelince: farzı isimlendirilmiş olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alırlar. Halîl dedi ki: bundan **العَصَبِيّة** türetildi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bu, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır; yani onların seçkinlerindendir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü işler onlarla bağlanır.

(**عصر**) **العين** ve **الصاد** ve **الراء** üç sahih asıldır:
Birincisi zaman ve vakit; ikincisi bir şeyi, suyu sağılıncaya kadar sıkmaktır; üçüncüsü bir şeye tutunma ve ona yapışıp tutmadır.

Birincisi **العَصْر**dır; o, zamandır. Allah dedi ki: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾ [العصر 1- 2]. Bazen **عُصُر** da derler. İmru’ul-Kays dedi ki:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])

Halîl dedi ki: **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Dedi ki:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])

Dediler ki: **صَلاةُ العصر** bununla adlandırıldı; çünkü o **تُعْصَر** edilir; yani öğleden sonraya ertelenir. Sabah ve akşam da **العصرين** diye adlandırılır. Dedi ki:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *

İbnü’l-A‘râbî: kavim **أعْصَر** etti ve **أقْصَرُوا**; **العَصْر** ve **القَصْر**dan. Ve denir ki: **عَصّروا**; ve ikindiye kadar beklediler. Bir hadis rivayet edildi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم bir adama dedi ki: “**حافِظْ على العَصْرَين**”. Adam dedi: bu bizim dilimizden değildi; ben dedim: iki **العصران** nedir? Dedi ki: “Güneş doğmadan önce bir namaz, batmadan önce bir namaz”; sabah namazını ve ikindi namazını kasteder.

**الجارية المُعصِر**a gelince: bazı insanlar bunu bu kıyasa kıyas ettiler; söyledikleri uzak değildir.
Halîl ve başkaları dedi ki: câriye kendinde gençliğin artışını gördüğü zaman **أعْصَرَتْ** olur; o **مُعْصِرٌ**dir; gençliğinin ve idrakinin **عَصْر**ına ulaşmıştır. Ebû Leylâ dedi ki: câriye bulûğa erdiği ve hayzına yaklaştığı zaman o **مُعْصِر**dir. Ve inşad etti:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])

Bir kavim dedi ki: **معصراً** diye adlandırıldı; çünkü kendi **عَصْر**ından değişti. Başkaları bunda başka şey söyledi; onu yerinde zikrettik.

İkinci asıl **العُصارة**dır: sıktığın bir şeyden sağılmış olan şey. Dedi ki:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *

O, **العصير**dir. Ve **العُصَارة** hakkında dedi ki:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])

İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar der: “**لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر**”. Evs dedi ki:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *

Araplar **العُصارة**yı ve **المُعْتَصَر**ı hayır ve ihsan için mesel yaparlar: o, **كريم العُصارة** ve **كريم المعتصر**dır. Ve **عَصَرت العنب**, onu bizzat yaptığın zaman. Ve **اعتصرته**, senin için özel olarak sıkıldığı zaman. Ve **المِعْصار**: içinde üzüm konulup sıkılan, torba gibi bir şeydir.

Ve bâbdan: **المُعْصِرات**; yağmur getiren bulutlardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. Ve kavim **أُعْصِرَ** edildi; yani onlara yağmur geldi. Ve şöyle okunmuştur: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون﴾ [يوسف 49]; yani onlara yağmur gelir. Bu, üzüm ve benzerini sıkmaktan türemiştir. Rüzgârlara **المُعْصِرات** adını vermeleri ise, komşuluk yönünden bu bâba hamledilmekten uzak değildir; çünkü o, **السَّحابَ المعصرات**ı kaldırınca, **معصِرات** ve **إعصاراً** diye adlandırıldı. **المُعصِرات** hakkında dedi ki:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])

Ve **الإعصار**: dairesel olarak yükselen tozdur; cem‘i **الأعاصير**dir. Dedi ki:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])

Ve **غُبار العَجاجة** hakkında da **إعصار** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾ [البقرة 266]. Ve denir ki: falan geçti, elbiselerinde **عَصَرَةٌ** var; yani güzel kokunun yayılması ve kabarması. Bu, **الإعصار**dan alınmıştır. Hadiste: “Güzel koku sürünmüş bir kadın geçti; eteğinde **عَصَرَة** vardı.”

Ve bâbdan **العَصْر** ve **الاعتصار**. Halîl dedi ki: **الاعتصار**; bir insandan, bir borçla([50]) yahut bir yolla mal çıkmasıdır.

İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denir ki: falanın oğulları bağışı **يعتصرون** ederler. Asma‘î dedi ki: **المعْتَصِر**; bir şeyden alan, ondan bir pay elde edendir. İbn Ahmer dedi ki:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

Ve **الغَلّة** için **عُصارة** denir. Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [Yûsuf 49] tefsir edildi; dedi ki: “Arazilerinde gelir elde ederler.” Bu, kıyastandır; çünkü o, sanki **اعْتُصر** edilmiş bir şeydir; **العِنَبُ** ve başkası sıkıldığı gibi. Halîl dedi ki: **العَصْر**: bağıştır. Tarafe dedi ki:

لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])

Yani: verirsin.

Üçüncü asıl: **العَصَر**: sığınaktır; “**اعتَصَر** mekân ile” denir; ona sığındığı zaman. Ebû Duvâd dedi ki:

مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])

Ve denir ki: “Bu işten senin için bir **عُصْرة** yoktur”; **فُعلة** üzere([54]); ve **عَصَر** takdiri üzere [**فَعَلٍ**; yani([55]) ] sığınak. Ve **العُصْرَة** hakkında dedi ki:

* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *

Ve söyleyenin sözü hakkında denir:

أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا

Şüphesiz **المعاصر**: sarıklardır. Ve dediler ki: onlar siyah elbiselerdir. Bunun sahihi şudur ki **المعاصر** zırhlardır; **العَصْر**’dan alınmıştır; çünkü onunla **يُعْصَرُ** olunur. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العصب: أطناب المفاصل، ولحم عصب: كثير العصب، والمعصوب: المشدود بالعصب المنزوع من الحيوان، ثم يقال لكل شد: عصب، نحو قولهم: لأعصبنكم عصب السلمة (هذه العبارة من خطبة الحجاج بن يوسف الثقي لما دخل البصرة، والخطبة كاملة في عيون الأخبار 2/244؛ والعقد الفريد 4/181)، وفلان شديد العصب، ومعصوب الخلق. أي: مدمج الخلقة، و ﴿يوم عصيب﴾ [هود/77]، شديد، يصح أن يكون بمعنى فاعل، وأن يكون بمعنى مفعول. أي: يوم مجموع الأطراف، كقولهم: يوم ككفة حابل (وفي ذلك يقول الطرماح:
كأن بلاد الله وهي عريضة * على الخائف المذعور كفة حابل)،
وحلقة خاتم، والعصبة: جماعة متعصبة متعاضدة. قال تعالى: ﴿لتنوء بالعصبة﴾ [القصص/76]، ﴿ونحن عصبة﴾ [يوسف/14]، أي: مجتمعة الكلام متعاضدة، واعصوصب القوم: صاروا عصبا، وعصبوا به أمرا، وعصب الريق بفمه: يبس حتى صار كالعصب أو كالمعصوب به. والعصب: ضرب من برود اليمن قد عصب به نقوش، والعصابة: ما يعصب به الرأس والعمامة، وقد اعتصب فلان نحو: تعمم. والمعصوب: الناقة التي لا تدر حتى تعصب، والعصيب في بطن الحيوان لكونه معصوبا. أي: مطويا.

##### Türkçe

- **العصب**: eklemlerin kirişleri; ve **لحم عصب**: siniri çok olan; ve **المعصوب**: hayvandan çıkarılmış sinirle sıkıca bağlanmış olan; sonra her bağlama için söylenir: **عصب**; onların sözü gibi: “**لأعصبنكم عصب السلمة**” (bu ibare, Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî’nin Basra’ya girdiğinde yaptığı hutbedendir; hutbenin tamamı **عيون الأخبار** 2/244’te; **العقد الفريد** 4/181’dedir); ve “falanca **شديد العصب**” ve “**معصوب الخلق**”. Yani: yaratılışı derli toplu; ve ﴿**يوم عصيب**﴾ [Hûd/77], şiddetli; fâil mânasında olması da, mef’ûl mânasında olması da sahih olur. Yani: uçları toplanmış bir gün; onların sözü gibi: “**يوم ككفة حابل**” (ve bunda Turmâh şöyle der:
كأن بلاد الله وهي عريضة * على الخائف المذعور كفة حابل)،
ve bir yüzüğün halkası; ve **العصبة**: birbirine bağlanmış, birbirine destek olan bir topluluk. Yüce Allah dedi: ﴿**لتنوء بالعصبة**﴾ [Kasas/76], ﴿**ونحن عصبة**﴾ [Yûsuf/14], yani: sözü toplanmış, birbirine destek olan; ve **اعصوصب القوم**: **عصبا** oldular; ve “onunla bir işi **عصبوا**”; ve “tükürük ağzında **عصب**”: kurudu, ta ki sinir gibi yahut onunla bağlanmış şey gibi oldu. Ve **العصب**: Yemen kumaşlarından bir türdür; onunla nakışlar bağlanmıştır; ve **العصابة**: başın ve sarığın onunla bağlandığı şey; ve falanca **اعتصب**; “sarık sardı” gibi. Ve **المعصوب**: bağlanıncaya kadar süt vermeyen dişi deve; ve **العصيب** hayvanın karnında, bağlanmış olmasından dolayıdır; yani: katlanmış.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ص ب
‏"‏ فلان لا تعصب سلماته ‏"‏ أي لا يقهر‏.‏
قال الكميت‏:‏ ولا سمراتي يبتغيهن عاضد ولا سلماتي في بجيلة تعصب وفلان معصوب الخلق‏:‏ مطويّه مكتنز اللحم‏.‏
ومثلي لا يدر بالعصاب أي لا يعطي بالقهر والغلبة‏:‏ من الناقة العصوب وهي التي لا تدر حتى تعصب فخذاها‏.‏
وفلان خوانه منصوب وجاره معصوب أي جائع قد عصب بطنه ويقال له‏:‏ عاصب‏.‏
وورد عليّ من فلان معصوب أي كتاب لأنه يعصب بخيط‏.‏
أنشد ابن الأعرابي‏:‏ ويقال‏:‏ شدّ رأسه بعصابة وغيره بعصاب‏.‏
والملك المعتصب والمعصّب‏:‏ المتوج ويقال للتاج والعمامة‏:‏ العصابة وكانوا إذا سوّدوه عصّبوه فجرى التعصيب مجرى التسويد‏.‏
وعصّبه بالسيف‏:‏ مثل عمّمه به‏.‏
قال ذو الرمة‏:‏ ونحن انتزعنا من شميط حياته جهاراً وعصبنا شتيرا بمنصل وعليهم أردية العصب وهو ضرب من البرود يعصب غزله ثم يصبغ ثم يحاك‏.‏
قال الفرزدق‏:‏ إذا العصب أمسى في السماء كأنه سدا أرجوانٍ واستقلّت عبورها جعل السحاب الأحمر هو العصب بعينه وبذاته إيغالاً في الاستعارة حتى شبّهه بسدا الأرجوان غير فارق بين أن يقول كأنّ السحاب الأحمر سدا أرجوان وبين ما قاله وهذا باب من علم البيان حسن بليغ‏.‏
وعصب القوم بفلان‏:‏ أحاطوا به‏.‏
ووجدتهم عاصبين به ومنه العصبة‏.‏
وهذا يوم عصيب وعصبصب وقد اعصوصب يومنا‏.‏
واعصوصب القوم‏.‏
قال العجاج‏:‏ من أن رأيت صاحبيك أكأباً من عرصات الدار أمست قوبا ومبرك الجامل حيث اعصوصبا وفلان يتعصّب لقومه‏.‏
ونبض منه عرق العصبية‏.‏
ولحم عصب‏:‏ صلب كثير العصب‏.‏
والأمور تعصب برأسه‏.‏
وقال النابغة‏:‏
حتى تراءوه مَعصُوبًا بلِمّتِه
نَقْعُ القنابل في عِرنينِه شَمَمُ

##### Türkçe

ع ص ب
“Falanın **سلماته**’si **تعصب** etmez” yani kahretmez.
Kumeyt dedi ki:
Ve ne **سمراتي**’m onları bir **عاضد** ister, ne de **سلماتي**’m Becîle’de **تعصب** eder.
Ve falan **معصوب الخلق**tur: dürülmüşü, etçe dolgunu.
Ve benim gibim **بالعصاب** ile süt sağmaz; yani kahır ve galebe ile vermez: deveden **العصوب** olanındandır; o, iki uyluğu bağlanmadıkça süt sağmaz.
Ve falanın sofrası **منصوب**tur ve komşusu **معصوب**tur; yani açtır; karnını bağlamıştır; ve ona **عاصب** denir.
Ve falandan bana **معصوب** geldi; yani kitap; çünkü ip ile bağlanır.
İbnü’l-A‘râbî inşad etti:
Ve denir: başını **بعصابة** ile bağladı; başkasını **بعصاب** ile.
Ve **الملك المعتصب** ve **المعصّب**: taç giydirilmiş olandır; ve taç ve sarık için denir: **العصابة**; ve onlar onu kararttıklarında onu **عصّبوه** ederlerdi; böylece **التعصيب**, **التسويد**’in cereyan ettiği yer gibi cereyan etti.
Ve onu kılıçla **عصّبه** etti: onunla onu sarıklandırdı gibi.
Zü’r-Rumme dedi ki:
Ve biz Şumeyt’ten hayatını açıkça çekip aldık; ve Şetîr’i bir kılıç ağzıyla **عصبنا** ettik.
Ve onların üzerinde **أردية العصب** vardır; o, **البرود**dan bir darptır; ipliğini bağlar, sonra boyar, sonra dokunur.
Ferazdak dedi ki:
**العصب** akşamleyin gökte olduğunda sanki erguvanın çözgüsü gibidir; ve onun geçitleri yükselip hafifledi.
Kırmızı bulutu, istiârede ileri gitmek için, bizzat ve zatıyla **العصب**ın kendisi kıldı; ta ki onu erguvanın çözgüsüne benzetti; “kırmızı bulut sanki erguvanın çözgüsüdür” demek ile onun dediği arasında ayırım yapmaksızın; ve bu, beyan ilminden bir bâbdır; güzel, beliğdir.
Ve kavim falan ile **عصب** etti: onu kuşattılar.
Ve onları onunla **عاصبين** buldum; ve ondan **العصبة**.
Ve bu, **يوم عصيب** ve **عصبصب** bir gündür; ve günümüz **اعصوصب** etti.
Ve kavim **اعصوصب** etti.
A‘câc dedi ki:
İki arkadaşını kederli olarak gördüğünden beri; evin avlularından; akşamleyin çukurlaştı; ve deve sürüsünün çöktüğü yer; orada **اعصوصبا** ettiler.
Ve falan kavmi için **يتعصّب** eder.
Ve ondan **عرق العصبية** nabızlandı.
Ve **لحم عصب**: sert, siniri çok.
Ve işler onun başıyla **تعصب** eder.
Nâbiga dedi ki:
Ta ki onu saç tutamıyla **مَعصُوبًا** görsünler,
Bombaların tozu onun yüksek burnunda (durur); (o) yücedir.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَصَبُ: عَصَبُ الإِنسانِ والدابةِ. والأَعْصابُ: أَطنابُ الـمَفاصل التي تُلائمُ بينَها وتَشُدُّها، وليس بالعَقَب. يكون ذلك للإِنسان، وغيره كالإِبل، والبقر، والغنم، والنعَم، والظِّباءِ، والشاءِ؛ حكاه أَبو حنيفة، الواحدة عَصَبة. وسيأْتي ذكر الفرق بين العَصَب والعَقَب. وفي الحديث أَنه قال لثَوْبانَ: اشْتَرِ لفاطمةَ قِلادةً من عَصْبٍ، وسِوارَيْنِ من عاج؛ قال الخَطَّابيُّ في الـمَعالم: إِن لم تكن الثيابَ اليمانية، فلا أَدري ما هو، وما أَدري أَن القلادة تكون منها؛ وقال أَبو موسى: يُحتَمَل عندي أَن الرواية إِنما هي العَصَب، بفتح الصاد، وهي أَطنابُ مفاصل الحيوانات، وهو شيء مُدَوَّر، فيُحتَمَلُ أَنهم كانوا يأْخذون عَصَبَ بعضِ الحيواناتِ الطاهرة، فيقطعونه، ويجعلونه شِبْه الخرز، فإِذا يَبِسَ يتخذون منه القلائدَ؛ فإِذا جاز، وأَمْكَنَ أَن يُتَّخَذَ من عِظام السُّلَحْفاة وغيرها الأَسْوِرةُ، جاز وأَمكن أَن يُتَّخَذ من عَصَبِ أَشْباهِها خَرَزٌ يُنْظَمُ منها القلائدُ.
قال: ثم ذكر لي بعضُ أَهل اليمن أَن العَصْب سِنُّ دابةٍ بحرية تُسَمَّى فَرَسَ فِرْعَوْنَ، يُتَّخَذُ منها الخَرزُ وغيرُ الخَرز، مِن نِصابِ سكِّين وغيره، ويكون أَبيضَ. ولحم عَصِبٌ: صُلْبٌ شديد، كثير العَصَبِ. وعَصِبَ اللحمُ، بالكسر، أَي كَثُرَ عَصَبُه. وانْعَصَبَ: اشْتَدَّ.
والعَصْبُ: الطيُّ الشديدُ. وعَصَبَ الشيءَ يَعْصِـبُه عَصْباً: طَواه ولَواه؛ وقيل: شَدَّه.
والعِصابُ والعِصابةُ : ما عُصِبَ به .وعَصَبَ رأْسَه ، وعَصَّبَه تَعْصيباً:شَدَّه ؛ واسم ما شُدَّ به:العِصابةُ. وتَعَصَّبَ أَي شَدَّ العِصَابةَ . والعِصابةُ : العِمامةُ، منه. والعَمائمُ يقال لها العَصائبُ؛ قال الفرزدق: وَرَكبَ ، كأَنَّنَّ الرِّيحَ تطلُبُ منهُم ، *  لها سَلَباً من جّبذبِها بالعَصائبِ أي تَنْقُضُ لَيُّ عمائمهم من شِدّتها ، فكأنها تسلُبهم إياها ؛ وقد اعتصَبَ بها . والعِصابة : العمامة ، وكلُّ ما يُعَصّبُ به الرأسُ ؛ وقد اعتَصَبَ بالتاج والعمامة . والعِصْبةُ : هيئةُ الاعْتصَاب ، وكلُّ ما عُصبَ به كَسْرٌ أو قَرْحٌ ، من خِرْقة أو خَبيبةٍ ، فهو عِصابٌ له . وفي الحديث : أنه رَخّص في المسح على العَصائب ، والتّساخِين ، وهِي كلُّ مَا عَصّبْتَ بِهِ رَأْسَكَ من عِمامة أو منْديل أو خِرقة . والذي ورد في حديث بدر ، قال عُتْبة بن ربيعة: ارْجِعوا ولا تُقاتلوا ، واعْصِبوها برأسي ؛ قال ابن الأثير : يريد السُّبَّةَ التي تلحَقُهم بترك الحرب ، والجُنوح إلى السّلم ، فأضْمَرها اعتماداً على معرفة المخاطبين ، أي اقْرُنوا هذه الحال بي وانسبُوها إليّ ، وإن كانتْ ذميمة . وعَصَبَ الشجرةَ يَعْصِبُها عَصْباً : ضَمُّ ما تَفَرّقَ منها بحبل ، ثم خَبَطَها ليسقط وَرقها . وروي عن الحجاج ، أنه خَطَبَ بالكُوفةِ ، فقال : لأعْصِبَنكمْ عَصْبَ السّلَمَة ؛ السَّلَمَةُ : شجرة من العضاء ، ذاتُ شَوكٍ ، وَوَرقهُا القرَظُ الذي يُدْبَغُ به الأَدَمُ ، ويَعْسُر خَرْطُ ورَقها ، لكثرة شوكها ، فتُعصَبُ أغْصانُها ، بأ، تُجمَعَ ، ويُشَدَّ بعْضُها إلى بعض بحَبْلٍ شَدَّاً شديداً ، ثم يَهْصُرها الخابطُ إليه ، ويَخْبِطُها بعَصاه ، فيتناثر ورقُها للماشية ، ولمن أراد جمعه ؛ وقيل : إنما يُفْعَلُ بها ذلك إذا أرادوا قطعها ، حتى يُمْكِنَهم الوصول إلى أَصله . وأصْلُ العَصْب : اللَّيُّ ؛ ومنه عَثْبُ التَّيْسِ والكبشِ ، وغيرهما من البهائم ، وهو أن تُشَدَّ خُصيْاه صلب: العَصْلَبُ (1)
(1 قوله «العصلب إلخ» ضبط بضم العين واللام وبفتحهما
بالأصول كالتهذيب والمحكم والصحاح وصرح به المجد.) والعَصْلَبـيُّ والعُصْلُوبُ: كُلُّه الشديدُ الخَلْق، العظيمُ؛ زاد الجوهري: مِنَ الرجال؛ وأَنشد: قد حَسَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ،
أَرْوَعَ خَرَّاج من الدَّوِّيِّ،
مُهاجِرٍ ليس بأَعْرابيِّ
والذي ورد في خطبة الحجاج:
قد لَفَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ
والضمير في لَفَّها للإِبل أَي جَمَعها الليلُ بسائِقٍ شديدٍ؛ فضربه مثلاً لنفسه ورعيته. الليث: العَصْلَبـيُّ الشديد الباقي على المشي والعمل؛ قال: وعَصْلَبَتُهُ شِدَّةُ غَضَبه. ورجل عُصْلُبٌ: مُضْطرب.

##### Türkçe

**العَصَبُ**: insanın ve binek hayvanının **عَصَبُ**’udur. Ve **الأَعْصابُ**: eklemlerin, aralarını uygun kılan ve onları sıkan ipleri/bağlarıdır; **العَقَب** ile değildir. Bu, insan için olur; ve başkası için de, develer, sığırlar, koyunlar, davarlar, ceylanlar ve koyunlar gibi; bunu Ebû Hanîfe nakletti; bir tanesi **عَصَبة**’dir. Ve **العَصَب** ile **العَقَب** arasındaki farkın zikri gelecektir. Ve hadiste, Sevban’a şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Fâtıma için **عَصْبٍ**’dan bir gerdanlık ve fildişinden iki bilezik satın al.” el-Hattâbî **المَعالم**’de dedi ki: Eğer Yemenî elbiseler değilse, onun ne olduğunu bilmiyorum; ve gerdanlığın ondan olacağını da bilmiyorum. Ebû Mûsâ dedi ki: Bana göre muhtemeldir ki rivayet ancak **العَصَب**’dır; sâd’ın fethiyle; ve o, hayvanların eklemlerinin bağlarıdır; ve o, yuvarlak bir şeydir; öyleyse muhtemeldir ki onlar, bazı temiz hayvanların **عَصَبَ**’ını alıyorlardı; sonra onu kesiyorlar ve onu boncuğa benzer yapıyorlardı; kuruduğu zaman ondan gerdanlıklar yapıyorlardı; öyleyse caiz olduysa ve kaplumbağa kemiklerinden ve başkasından bileziklerin yapılması caiz ve mümkün olduysa, onun benzerlerinin **عَصَبِ**’ından da gerdanlıkların dizildiği boncuk yapılması caiz ve mümkün olur.

Dedi ki: Sonra Yemen ehlinden bazıları bana zikretti ki **العَصْب** denizî bir hayvanın dişidir; ona **فَرَسَ فِرْعَوْنَ** denir; ondan boncuk ve boncuk olmayan (şeyler), bıçak sapı ve başkası yapılır; ve beyaz olur.

Ve **عَصِبٌ** et: sert, şiddetli, **العَصَبِ**’ı çok. Ve et **عَصِبَ** oldu, kesre ile; yani **عَصَبُ**’u çoğaldı.

Ve **انْعَصَبَ**: şiddetlendi.

Ve **العَصْبُ**: şiddetli bükme/dürme. Ve bir şeyi **عَصَبَ** eder, onu **يَعْصِـبُه** **عَصْباً**: onu dürdü ve büktü; ve denildi ki: onu sıktı/bağladı.

Ve **العِصابُ** ve **العِصابةُ**: onunla **عُصِبَ** olunan şeydir. Ve başını **عَصَبَ** etti, ve onu **عَصَّبَه** **تَعْصيباً**: onu sıktı/bağladı; ve onunla bağlanan şeyin adı: **العِصابةُ**. Ve **تَعَصَّبَ**: yani **العِصَابةَ**’yı bağladı. Ve **العِصابةُ**: sarıktır; ondandır. Ve sarıklara **العَصائبُ** denir; el-Ferazdak dedi ki:

  وَرَكبَ ، كأَنَّنَّ الرِّيحَ تطلُبُ منهُم ، *  لها سَلَباً من جّبذبِها بالعَصائبِ

Yani şiddetinden sarıklarının bükümünü çözer; sanki onları ondan soyuyormuş gibi; ve onunla **اعتصَبَ** etmiştir.

Ve **العِصابة**: sarık; ve başın onunla sarıldığı her şey; ve taç ile ve sarık ile **اعتَصَبَ** etmiştir. Ve **العِصْبةُ**: **الاعْتصَاب**’ın heyeti/biçimi; ve kırık veya yara onunla sarılan her şey, bezden veya **خَبيبةٍ**’den (olsa), o onun için **عِصابٌ**’dır. Ve hadiste: **العَصائب** ve **التّساخِين** üzerine mesh hususunda ruhsat verdiği (rivayet edilmiştir); ve o, sarık, mendil veya bezden, başını onunla **عَصّبْتَ** ettiğin her şeydir. Ve Bedir hadîsinde vârid olan: Utbe b. Rebîa dedi ki: “Dönün ve savaşmayın; ve onu başıma **اعْصِبوها** edin.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Savaşı terk etmek ve barışa meyletmekle onlara ilişecek ayıbı/utancı kastediyor; muhatapların bilmesine dayanarak onu hazfetti; yani bu hâli benimle birleştirin ve onu bana nispet edin; çirkin olsa bile.

Ve ağacı **عَصَبَ** eder, onu **يَعْصِبُها** **عَصْباً**: ondan dağılmış olanı bir iple toplamak; sonra yaprakları düşsün diye onu silkeler/döver. Ve Haccâc’dan rivayet edildi ki, Kûfe’de hutbe verdi ve dedi: “Sizi **عَصْبَ السّلَمَة** gibi mutlaka bağlayacağım.” **السَّلَمَةُ**: dikenli, **العضاء**’dan bir ağaçtır; ve yaprağı, derinin tabaklandığı **القرَظُ**’dır; ve yaprağını soymak zor olur, dikeninin çokluğundan; bu yüzden dalları bağlanır: yani toplanır ve bir kısmı bir kısmına bir iple şiddetli bir bağla bağlanır; sonra döven onu kendine doğru çeker ve asasıyla onu döver; böylece yaprağı, otlayan hayvanlar için ve onu toplamak isteyen için saçılır; ve denildi ki: ancak onu kesmek istediklerinde bu onunla yapılır; ta ki köküne ulaşmaları mümkün olsun.

Ve **العَصْب**’ın aslı: bükmedir; ondan, teke ve koçun ve başka hayvanların **عَثْبُ**’u; ve o, iki husyesinin bağlanmasıdır.

Sert: **العَصْلَبُ** (1)
(1 “**العصلب** ilh.” sözü: ayn ve lâmın zammıyla ve fethiyle ضبط edildi; asıllarda, **التهذيب** ve **المحكم** ve **الصحاح** gibi; ve bunu el-Mecd açıkça belirtti.) Ve **العَصْلَبـيُّ** ve **العُصْلُوبُ**: hepsi, yaratılışı/bedeni şiddetli, iri olan (kimsedir); el-Cevherî artırdı: erkeklerden; ve şu beyti okudu:
قد حَسَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ،
أَرْوَعَ خَرَّاج من الدَّوِّيِّ،
مُهاجِرٍ ليس بأَعْرابيِّ

Ve Haccâc’ın hutbesinde vârid olan:
قد لَفَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ

Ve **لَفَّها**’daki zamir develer içindir; yani gece onları şiddetli bir sürücü ile topladı; böylece onu kendisi ve raiyeti için bir misal yaptı. el-Leys: **العَصْلَبـيُّ** yürüyüş ve iş üzerinde kalan şiddetli (kimsedir); dedi ki: ve onun **عَصْلَبَتُهُ**’u, öfkesinin şiddetidir. Ve **عُصْلُبٌ** adam: çalkantılıdır.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ص ب * * عَصَّبَ * رأسه * بالعِصَابَة تَعْصِيبا * وباب الثلاثي منه ضرب و * عَصَبةُ * الرجل بنوه وقرابته لأبيه سُمُوا بذلك لأنهم * عَصَبُوا * به بالتخفيف أي أحاطوا به والأب طرف والابن والعم جانب والأخ جانب و * العُصْبَةُ * من الرجال ما بين العَشَرة إلى الأربعين و * العِصَابَةُ * بالكسر الجماعة من الناس والخيل والطير ويوم * عَصِيبٌ * و * عَصَبْصَبٌ * أي شديد تقول * اعْصَوْصَبَ * اليوم

##### Türkçe

* ع ص ب * **عَصَّبَ** başını **بالعِصَابَة** ile sarıp bağladı; **تَعْصِيبا** (olarak). Onun üçlü babı **ضرب**’dır. Ve **عَصَبةُ** adamın: oğulları ve baba tarafından akrabasıdır; buna böyle adlandırıldılar; çünkü onlar (tahfîf ile) **عَصَبُوا** onunla, yani onu kuşattılar. Baba bir uçtur; oğul ve amca bir yandır; kardeş bir yandır. Ve **العُصْبَةُ** erkeklerden: on ile kırk arasındadır. Ve **العِصَابَةُ** (kesre ile): insanlardan, atlardan ve kuşlardan topluluktur. Ve **عَصِيبٌ** gün; ve **عَصَبْصَبٌ** yani şiddetli. **اعْصَوْصَبَ** gün (dersin).

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العصب محركة عصب الإنسان والدابة. والأعصاب: أطناب المفاصل التي تلائم بينها وتشدها، وليس بالعقب، يكون ذلك للإنسان وغيره، كالبقر والغنم والنعم والظباء والشاء، حكاه أبو حنيفة، الواحدة عصبة، وسيأتي ذكر الفرق بين العصب والعقب. العصب: شجر يلتوي على الشجر، وله ورق ضعيف. وقال شمر: هو نبات يتلوى على الشجر، وهو اللبلاب، كالعصب بفتح فسكون، عن أبي عمرو، ويضم، والواحدة العصبة والعصبة محركة والعصبة، بالضم، الأخيرة عن أبي حنيفة، حكاها عن الأزدي قال:
  إن سليمى علقـت فـؤادي
  تشبث العصب فروع الوادي

  وسيأتي مزيدا على ذلك قريبا. العصب محركة: خيار القوم، وعصب اللحم كفرح أي كثر عصبه، ولحم عصب: صلب شديد كثير العصب. والعصب: الطي الشديد واللي. عصبه يعصبه عصبا: طواه ولواه. قيل: هو الشد. و العصب: ضم ما تفرق من الشجر بحبل وخبطه ليسقط ورقه، وروي عن الحجاج أنه خطب الناس بالكوفة فقال: لأعصبنكم عصب السلمة. السلمة: شجرة من العضاه ذات شوك وورقها القرظ الذي يدبغ به الأدم ويعسر خرط ورقها لكثرة شوكها فتعصب أغصانها بأن تجمع ويشد بعضها إلى بعض بحبل شدا شديدا ثم يهصرها الخابط إليه ويخبطها بعصاه فيتناثر ورقها للماشية لمن أراد جمعه. وقيل: إنما يفعل بها ذلك إذا أرادوا قطعها حتى يمكنهم الوصول إلى أصلها و أصل العصب: اللي. ومنه شد خصيي، مثنى، التيس والكبش وغيرهما من البهائم شدا شديدا حتى يسقطا، وفي بعض الأمهات يندرا بدل يسقطا من غير نزع أو سل. يقال: عصبت التيس أعصبه فهو معصوب. ومن أمثال العرب: فلان لا تعصب سلماته يضرب مثلا للرجل الشديد العزيز الذي لا يقهر ولا يستذل. ومنه قول الشاعر:
  ولا سلماتي في بجيلة تعصب كذا في الأساس والمستقصى ولسان العرب. في الأساس: عليهم أردية العصب؛ وهو ضرب من البرود اليمنية يعصب غزله، أي يدرج ثم يحاك، وليس من برود الرقم، ولا يجمع، إنما يقال: برد عصب وبرود عصب، أي بالتنوين والإضافة كما في النهاية؛ لأنه مضاف إلى الفعل، وربما اكتفوا بأن يقولوا: عليه العصب لأن البرد عرف بذلك الاسم. قال:
  يبتذلن العصب والخز                      معا والـحـبـرات

  ومنه قيل للسحاب كاللطخ: عصب. وفي الحديث: المعتدة لا تلبس المصبغة إلا ثوب عصب. العصب: برود يمنية يعصب غزلها أي يجمع ويشد ثم يصبغ وينسج فيأتي موشيا لبقاء ما عصب فيه أبيض لم يأخذه صبغ. وقيل: هي برود مخططة، فيكون النهي للمعتدة عما صبغ بعد النسج، وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه أراد أن ينهى عن عصب اليمن وقال: نبئت أنه يصبغ بالبول، ثم قال: نهينا عن التعمق كذا في لسان العرب، وبعضها في الأساس والفائق وفتح الباري والمشارق والمطالع والمصباح والمجمل. ونقل شيخنا عن الروض للسهيلي أن العصب برود اليمن؛ لأنها تصبغ بالعصب ولا ينبت العصب والورس واللبان إلا في اليمن، قاله أبو حنيفة الدينوري في كتاب النبات، وقد قلده السهيلي في ذلك، وخالف الجمهور حيث إنهم أجمعوا على أنه من العصب، وهو الشد، لئلا يعم الصبغ للبرد كله، كما تقدم. وفي لسان العرب ما نصه: وفي الحديث أنه قال لثوبان: اشتر لفاطمة قلادة من عصب وسوارين من عاج. قال الخطابي في المعالم: إن لم تكن الثياب اليمنية فلا أدري ما هو، وما أدري أن القلادة تكون منها. وقال أبو موسى: يحتمل عندي أنها هي العصب بفتح الصاد، وهي أطناب المفاصل وهو شيء مدور فيحتمل أنهم كانوا يأخذون عصب بعض الحيوانات الطاهرة فيقطعونه ويجعلونه شبه الخرز، فإذا يبس يتخذون منه القلائد، فإذا جاز وأمكن أن يتخذ من عظام السلحفاة وغيرها الأسورة جاز وأمكن أن يتخذ من عصب أشباهها خرز ينظم منها القلائد. قال: العصب سن دابة بحرية تسمى فرس فرعون، يتخذ منها الخرز وغير الخرز سكين وغيره ويكون أبيض، انتهى. العصب: غيم أحمر تراه في الأفق الغربي يكون أي يظهر في سني الجدب أي القحط، قال الفرزدق:
  إذا العصب أمسى في السماء كأنه سدى أرجوان واستقلت عبورها كالعصابة، بالكسر قال أبو ذؤيب:
  أعيني لا يبقى على الدهر فادروقد عصب الأفق يعصب أي احمر. العصب: شد فخذي الناقة أو أدنى منخريها بحبل لتدر اللبن كالعصاب. وقد عصبها يعصبها، وسيأتي. وفي الأساس: ومثلي لا يدر بالعصاب أي لا يعطي بالقهر والغلبة. قلت: ويأتي المزيد على ذلك قريبا. العصب: اتساخ الأسنان من غبار ونحوه كشدة عطش أو خوف كالعصوب بالضم، وقد عصب الفم يعصب عصبا وعصوبا. العصب: الغزل والفتل. والعصاب: الغزال. قال رؤبة:
  طي القسامي برود العصاب القسامي: الذي يطوي الثياب في أول طيها حتى يكسرها على طيها. العصب: القبض وعصب الشيء وعصب على الشيء: قبض عليه كالعصاب بالكسر، أنشد ابن الأعرابي:
  وكنا يا قريش عصبنـا                      يجيء عصابنا بدم عبيط عصابنا أي قبضنا على من يغادي بالسيوف. العصب: جفاف الريق أي يبسه في الفم. وفوه عاصب. وعصب الريق بفيه بالفتح يعصب عصبا، وعصب كفرح: جف ويبس عليه. قال ابن أحمر:
  يصلي على من مات منا عريفنا                      ويقرأ حتى يعصب الريق بالفم ورجل عاصب: عصب الريق بفيه. قال أشرس بن بشامة الحنظلي:
  وإن لقحت أيدي الخصوم وجدتنينصورا إذا ما استيبس الريق عاصبه

  لقحت: ارتفعت. شبه الأيدي بأذناب اللواقح من الإبل. وعصب الريق فاه يعصبه عصبا: أيبسه. قال أبو محمد الفقعسي:
  يعصب فاه الريق أي عصب
  عصب الجباب بشفاه الوطب الجباب: شبه الزبد في ألبان الإبل. وفي حديث بدر لما فرغ منها أتاه جبريل وقد عصب رأسه الغبار أي ركبه وعلق به، من عصب الريق فاه إذا لصق به، وروى بعض المحدثين أن جبريل جاء يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم ثنيتيه الغبار. فإن لم يكن غلطا من المحدث فهي لغة في عصب والباء والميم يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما. يقال: ضربة لازب ولازم، وسيد رأسه وسمده. كذا في لسان العرب. العصب: لزوم الشيء يقال عصب الماء: لزمه. وهذا عن ابن الأعرابي وأنشد:
  وعصب الماء طوال كبد ويقال: عصب الرجل بيته أي أقام في بيته لا يبرحه لازما له. العصب: الإطافة بالشيء قال ابن أحمر
  يا قوم ما قومي على نأيهـم                      إذ عصب الناس شمال وقر يعجب من كرمهم وقال: نعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شمال وقر، أي أطاف بهم وشملهم بردها. ويقال: عصب الغبار بالجبل وغيره: أطاف، كذا في لسان العرب. وفي الاساس: وعصبوا به، أي أحاطوا. ووجدتهم عاصبين به. ومنه العصبة. العصب: إسكان لام مفاعلتن في عروض الوافر ورد الجزء بذلك إلى مفاعيلن وإنما سمي عصبا لأنه عصب أن يتحرك أي قبض، وفعل الكل مما تقدم كضرب إلا العصب بمعنى جفاف الريق فإن ماضيه روي بالوجهين الفتح والكسر، كما أشرنا إليه. والعصابة بالكسر: ما عصب به، كالعصاب، بالكسر أيضا، والعصب قاله ابن منظور. وعصبه تعصيبا: شده، واسم ما شد به العصابة. وفي الأساس، ويقال: شد رأسه بعصابة، وغيره: بعصاب العصابة أيضا: التاج والعمامة. والعمائم يقال لها العصائب. قال الفرزدق:
  وركب كأن الريح تطلب منهم                      لها سلبا من جذبها بالعصائب

  أي تنقض لي عمائمهم من شدتها فكأنها تسلبهم إياها. ونقل شيخنا عن عناية الشهاب في البقرة أن العصابة ما يستر به الرأس ويدار عليه قليلا، فإن زاد فعمامة. ففرق بين العصابة والعمامة، وظاهر المصنف أنها تطلق على ما ذكره وعلى العمامة أيضا، كأنه مشترك، وهو الذي صرح به في النهاية، انتهى. وفي لسان العرب: العصبة: هيئة الاعتصاب، وكل ما عصب به كسر أو قرح من خرقة أو خبيبة فهو عصاب له وفي الحديث أنه رخص في المسح علىالعصائب والتساخين. وهي كل ما عصبت به رأسك من عمامة أو منديل أو خرقة، والذي ورد في حديث بدر قال عتبة بن ربيعة ارجعوا ولا تقاتلوا واعصبوها برأسي قال ابن الأثير: يريد السبة التي تلحقهم بترك الحرب والجنوح إلى السلم، فأضمرها اعتمادا على معرفة المخاطبين، أي اقرنوا هذه الحال بي وانسبوها إلي وإن كانت ذميمة. والمعصوب: الجائع جدا وهو الذي كادت أمعاؤه تيبس جوعا، وخص الجوهري هذيلا بهذه اللغة. وقد عصب كضرب يعصب عصوبا، وقيل: سمي معصوبا لأنه عصب بطنه بحجر من الجوع. وفي حديث المغيرة: فإذا هو معصوب الصدر قيل: كان من عادتهم إذا جاع أحدهم أن يشد جوفه بعصابة، وربما جعل تحتها حجرا. المعصوب: السيف اللطيف وقال البدر القرافي: هو من أسياف رسول الله صلى الله عليه وسلم، فهو مستدرك لأنه لم يذكر مع أسياف رسول الله صلى الله عليه وسلم، في كتب السير، وقد بسط ذلك شيخنا في هذه المادة وفي ر س ب. وتعصب أي شد العصابة. و تعصب: أتى بالعصبية، محركة، وهو أن يدعو الرجل إلى نصرة عصبته والتألب معهم على من يناوئهم ظالمين كانوا أو مظلومين، وقد تعصبوا عليهم إذا تجمعوا، وفي الحديث: العصبي من يعين قومه على الظلم. وقيل: العصبي هو الذي يغضب لعصبته ويحامي عنهم. والتعصب: المحاماة والمدافعة. وتعصبنا له ومعه: نصرناه. تعصب: تقنع بالشيء ورضي به، كاعتصب به. يقال: عصبه تعصيبا إذا جوعه وعصبتهم السنون تعصيبا: أجاعتهم، فهو معصب، أي أكلت ماله السنون عصب الدهر ماله: أهلكه والعصبة محركة: هم الذين يرثون الرجل عن كلالة من غير والد ولا ولد. وعصبة الرجل: بنوه وقرابته لأبيه. وفي التهذيب: ولم أسمع للعصبة بواحد، والقياس أن يكون عاصبا، مثل طالب وطلبة، وظالم وظلمة فأما في الفرائض فكل من لم يكن له فريضة مسماة فهو عصبة إن بقي شيء بعد الفرائض أخذ، هذا رأي أهل الفرائض والفقهاء عند أئمة اللغة: العصبة: قوم الرجل الذين يتعصبون له، كأنه على حذف الزائد، وقيل: العصبة: الأقارب من جهة الأب؛ لأنهم يعصبونه ويعتصب بهم أي يحيطون به ويشتد بهم. وقال الأزهري: عصبة الرجل: أولياؤه الذكور من ورثته، سموا عصبة لأنهم عصبوا بنسبه أي استكفوا به؛ فالأب طرف، والابن طرف، والعم جانب، والأخ جانب، والجمع العصبات. والعرب تسمي قرابات الرجل أطرافه، ولما أحاطت به هذه القرابات وعصبت بنسبه سموا عصبة، وكل شيء استدار بشيء فقد عصب به، والعمائم يقال لها العصائب من هذا. ثم قال: ويقال: حوله وعصبت الإبل بعطنها إذا استكفت به، قال أبو

  النجم:م:
  إذ عصبت بالعطن المغربل يعني المدقق ترابه. والعصبة بالضم من الرجال والخيل بفرسانها و جماعة الطير وغيرها : ما بين الثلاثة إلى العشرة، وقيل: ما بين العشرة إلى الأربعين، وقيل: العصبة: أربعون، وقيل: سبعون. وقد يقال: أصل معناها الجماعة مطلقا، ثم خصت في العرف، ثم اختلف فيه، أو الاختلاف بحسب الوارد، حققه شيخنا كالعصابة، وبالكسر، في كل مما ذكر. قال النابغة:
  عصابة طير تهتدي بعصائب وفي حديث علي رضي الله عنه: الأبدال بالشام، والنجباء بمصر، والعصائب بالعراق. أراد أن التجمع للحروب يكون بالعراق، وقيل: أراد جماعة من الزهاد، سماهم بالعصائب؛ لأنه قرنهم بالأبدال والنجباء. وفي لسان العرب: في التنزيل ونحن عصبةقال الأخفش: العصبة والعصابة: جماعة ليس لها واحد. قال الأزهري: وذكر ابن المظفر في كتابه حديثا: أنه يكون في آخر الزمان رجل يقال له أمير العصب قال ابن الأثير: هو جمع عصبة، أي كغرفة وغرف، فيكون مقيسا، كالعصائب. في حديث الزبير بن العوام لما أقبل نحو البصرة وسئل عن وجهه، فقال:
  علقتهم إني خلقت عصبه
  قتادة تعلقت بنشبه قال شمر: وبلغني أن بعض العرب قال:
  غلبتهم إني خلقت عصبه
  قتادة ملوية بنشبه قال: والعصبة: نبات يلتوي على الشجر، وهو اللبلاب. والنشبة من الرجال: الذي إذا عبث بشيء لم يكد يفارقه. ويقال للرجل الشديد المراس: قتادة لويت بعصبة، والمعنى: خلقت علقة لخصومي، فوضع العصبة موضع العلقة، ثم شبه نفسه في فرط تعلقه وتشبثه بهم بالقتادة إذا استظهرت في تعلقها واستمسكت بنشبة، أي بشيء شديد النشوب، والباء التي في قوله بنشبة للاستعانة كالتي في: كتبت بالقلم. وأما قول كثير:
  بادي الربع والمعارف منها                      غير رسم كعصبة الأغيال فقد روي عن ابن الجراح أنه قال: العصبة: هنة تلتف على القتادة، هكذا في النسخ الكثيرة، وهو الصواب، وفي بعضها على الفتاة، وبالفاء والفوقية، مؤنث الفتى، وفي أخرى بالقاف والنون، وكلاهما تحريف، وإن صحح بعضهم الثانية، على ما قاله شيخنا لا تنزع عنها إلا بجهد. وفي بعض أمهات اللغة بعد جهد، وأنشد ابن الجراح:
  تلبس حبها بدمي ولحمـي                      تلبس عصبة بفروع ضال واعتصبوا: صاروا عصبة عصبة هكذا بالتكرار في نسختنا، وعليها علامة الصحة، والذي في لسان العرب والمحكم الاقتصار على واحد. قال أبو ذؤيب:
  هبطن بطن رهاط واعتصبن كمـا                      يسقي الجذوع خلال الدور نضاح عصب الناقة: شد فخذيها لتدر أي ترسل الدر وهو اللبن وناقة عصوب: لا تدر إلا كذلك وفي بعض الأمهات: إلا على ذلك، قال الشاعر:
  وإن صعبت عليكم فاعصبوها                      عصابا تستـدر بـه شـديدا

  وقال أبو زيد: العصوب: الناقة التي لا تدر حتى تعصب أداني منخريها بخيط ثم تثور ولا تحل حتى تحلب. وفي حديث عمرو ومعاوية: إن العصوب يرفق بها حالبها فتحلب العلبة قال: العصوب: الناقة التي لا تدر حتى يعصب فخذاها أي يشدان بالعصابة. والعصاب: ما عصبها به. وأعطى على العصب أي على القهر مثل بذلك. قال الحطيئة:
  تدرون إن شد العصاب عليكـم                      ونأبى إذا شد العصاب فلا ندر قال: شيخنا: وهي من الصفات المذمومة في النوق. وعصبوا به كسمع وضرب: اجتمعوا حوله. قال ساعدة:
  ولكن رأيت القوم قد عصبوا به                      فلا شك أن قد كان ثم لحـيم وفي الأساس: عصبوا به: أحاطوا ووجدتهم عاصبين به وقد تقدم. والعصوب من النساء: المرأة الرسحاء أو الزلاء، وكلاهما عن كراع. وقال أبو عبيدة: العصوب: الرسحاء والمسحاء والرصعاء والمصواء والمزلاق والمزلاج والمنداص. واعصوصبت الإبل: جدت في السير كأعصبت، واعصوصب القوم إذا اجتمعوا، فإذا تجمعوا على فريق آخرين قيل: تعصبوا. واعصوصبوا: استجمعوا وصاروا عصابة وعصائب، وكذلك إذا جدوا في السير اعصوصبت الإبل وعصبت وعصبت: اجتمعت. وفي الحديث أنه كان في مسير فرفع صوته، فلما سمعوا صوته اعصوصبوا أي اجتمعوا وصاروا عصابة واحدة وجدوا في السير اعصوصب اليوم والشر: اشتد وتجمع، كأنه من الأمر العصيب أي الشديد في التنزيل: هذا يوم عصيب، قال الفراء يوم عصبصب وعصيب: شديد الحر أو شديد. وليلة عصيب، كذلك، ولم يقولوا عصيبة قال كراع: هو مشتق من قولك: عصبت الشيء إذا شددته، وليس ذلك بمعروف. أنشد ثعلب في صفة إبل سقيت:
  يا رب يوم لك من أيامها
  عصبصب الشمس إلى ظلامها وقال الأزهري: هو مأخوذ من قولك عصب القوم أمر يعصبهم عصبا إذا ضمهم واشتد عليهم. وقال أبو العلاء: يوم عصبصب: بارد ذو سحاب كثير، لا يظهر فيه من السماء شيء، كذا في لسان العرب. والعصيب من أمعاء الشاء: ما لوي منها. والعصيب: الرئة تعصب بالأمعاء فتشوى والجمع أعصبة وعصب. قال حميد بن ثور وقيل هو للصمة بن عبد الله القشيري:
  أولئك لم يدرين ما سمك القـرى                      ولا عصب فيها رئات العمارس وفي لسان العرب: ويقال لأمعاء الشاة إذا طويت وجمعت ثم جعلت في حوية من حوايا بطنها: عصب، واحدها عصيب. والتعصيب: التسويد، من سوده قومه إذا صيروه سيدا. وفي الأساس: وكانوا إذا سودوه عصبوه، فجرى التعصيب مجرى التسويد. والمعصب، كمحدث: السيد المطاع. والذي في التوشيح وظاهر عبارة لسان العرب ضبطه كمعظم، كما سنذكره. قال ابن منظور: ويقال للرجل الذي سوده قومه: قد عصبوه فهو معصب، وقد تعصب. ومنه قول المخبل في الزبرقان:
  رأيتك هريت العمامة بعد ما                      أراك زمانا حاسرا لم تعصب وهو مأخوذ من العصابة، وهي العمامة وكانت التيجان للملوك، والعمائم الحمر للسادة من العرب قال الأزهري: وكان يحمل إلى البادية من هراة عمائم حمر يلبسها أشرافهم ورجل معصب ومعمم أي مسود. قال عمرو بن كلثوم:

  وسيد معشر قد عصـبـوه                      بتاج الملك يحمي المحجرينا فجعل الملك معصبا أيضا لأن التاج أحاط برأسه كالعصابة التي عصبت برأس لابسها. ويقال: اعتصب التاج على رأسه إذا استكف به. ومنه قول ابن قيس الرقيات:
  يعتصب التاج فوق مفرقه                      على جبين كأنه الذهـب وكانوا يسمون السيد المطاع معصبا؛ لأنه يعصب بالتاج أو تعصب به أمور الناس، أي ترد إليه وتدار به، والعمائم تيجان العرب. وفي الأساس: الملك المعتصب والمعصب أي المتوج. وعصبه بالسيف تعصيبا: عممه به. المعصب بضبط المؤلف كمحدث وبضبط غيره كمعظم: الذي يتعصب بالخرق جوعا. والذي عصبته السنون أي أكلت ماله. والجائع الذي يشتد عليه سخفه الجوع فيعصب بطنه بحجر. ومنه قوله:
  ففي هذا فنحن ليوث حرب                      وفي هذا غيوث معصبينا المعصب: الرجل الفقير. وعصبهم الجهد وهو من قولهم يوم عصيب وانعصب: اشتد. عصيب كزبير: ع ببلاد مزينة. والحسن بن عبد الله العصاب كشداد: محدث عن شافع. وفاته محمد بن إسحاق العصاب عن سلمة ابن العوام بن حوشب، وعنه الحسن ابن الحسين العطار. ومما يستدرك عليه: يقال للرجل إذا كان شديد أسر الخلق غير مسترخي اللحم: إنه لمعصوب ما حفضج. ورجل معصوب الخلق: شديد اكتناز اللحم عصب عصبا. قال حسان:
  دعوا التخاجؤ وامشوا مشية سجحا                      إن الرجال ذوو عصب وتذكـير وجارية معصوبة: حسنة العصب أي اللي مجدولة الخلق. ورجل معصوب: شديد. وعصب الرجل تعصيبا: دعاه معصبا، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  يدعى المعصب من قلت حلوبته                      وهل يعصب ماضي الهم مقدام ويقال: عصب القين صدع الزجاجة بضبة من فضة إذا لأمها به. والضبة: عصاب الصدع، نقله الصاغاني. وفي حديث علي كرم الله وجهه فروا إلى الله وقوموا بما عصبه بكم أي بما افترضه عليكم وقرنه بكم من أوامره ونواهيه. وفي حديث المهاجرين من المدينة فنزلوا العصبة هو موضع بالمدينة عند قباء. وضبطه بعضهم بفتح العين والصاد، هذا من لسان العرب. وفي الأساس: ومثلي لا يدر بالعصاب، أي لا يعطي بالقهر والغلبة، من الناقة العصوب. وفلان خوانه منصوب وجاره معصوب، ويقال فيه: عاصب. وورد علي معصوب أي كتاب، لأنه يعصب بخيط. والأمور تعصب برأسه انتهى. وعلي بن الفتح بن العصب الملحي، محركة، عن الباغندي. وملكة بنت عصب بن عمرو، بالفتح فالسكون، والدة زائدة بن الحارث بن سامة بن لؤي وإخوته. وعن ابن الأعرابي: غلام عصب وعضب وعكب إذا كان خفيفا نشيطا في عمله.

##### Türkçe

**العصب** (harekeli): insanın ve binek hayvanının **عصب**’ıdır. Ve **الأعصاب**: eklemlerin, aralarını uygun kılan ve onları sıkan ipleri; **العقب** ile değildir; bu, insan ve başkası için olur; sığır, koyun, deve, ceylanlar ve **الشاء** gibi; bunu Ebû Hanîfe nakletti; tekili **عصبة**’dır; **العصب** ile **العقب** arasındaki farkın zikri gelecektir. **العصب**: ağaç üzerine dolanan bir ağaçtır; ve onun zayıf yaprakları vardır. Şemmer dedi: O, ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; o **اللبلاب**’dır; Ebû Amr’dan, **العصب** gibi (fetha sonra sükûn ile); ve damme ile de gelir; tekili **العصبة** ve **العصبة** (harekeli) ve **العصبة** (damme ile)’dir; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir; onu Ezdî’den nakletti; dedi ki:
  “Şüphesiz Süleymâ kalbimi iliştirdi,
  vâdinin dallarına **العصب**’ın tutunuşu gibi.”

  Ve bunun üzerine yakında daha ziyadesi gelecektir. **العصب** (harekeli): kavmin seçkinleri. Ve **عصب اللحم** (Ferih gibi): onun **عصب**’ı çoğaldı demektir. Ve **لحم عصب**: sert, şiddetli, **عصب**’ı çok olan. Ve **العصب**: şiddetli katlama ve bükme. **عصبه يعصبه عصبا**: onu katladı ve büktü. Denildi: o, sıkmadır. Ve **العصب**: ağaçtan dağılmış olanı bir iple bir araya toplamak ve yaprağı düşsün diye onu silkelemek; ve Haccâc’dan rivayet olundu ki o, Kûfe’de insanlara hutbe okudu da dedi: “Elbette sizi **عصب السلمة** gibi **لأعصبنكم**.” **السلمة**: dikenli **العضاه**’dan bir ağaçtır; yaprağı, derilerin tabaklandığı **القرظ**’dır; dikeninin çokluğundan dolayı yaprağını koparmak zor olur; böylece dalları, toplanıp bir kısmı bir kısmına bir iple şiddetli bir bağ ile bağlanmak suretiyle **تعصب** edilir; sonra ona yönelen **الخابط** onu eğer ve değneğiyle onu silkeler; böylece yaprağı, onu toplamak isteyen için otlayan hayvanlara (yem olmak üzere) saçılır. Ve denildi: ancak onu, kesmek istedikleri zaman, köküne ulaşmaları mümkün olsun diye böyle yaparlar. Ve **أصل العصب**: bükmedir. Ve ondan: teke, koç ve başka hayvanların iki husyesini (tesniye olarak) şiddetli bir bağ ile bağlamak; ta ki düşsünler; bazı ana kaynaklarda **يندرا** “düşsünler” yerine (gelmiştir); koparma veya çekip çıkarma olmaksızın. Denir: **عصبت التيس أعصبه فهو معصوب**. Arapların darbımesellerindendir: “Falanın **سلماته**’si **تعصب** edilmez”; güçlü, aziz, yenilmeyen ve zelil edilemeyen adam için mesel olarak vurulur. Ve ondan şairin sözü:
  “Ve benim **سلماتي**’m Becîle’de **تعصب** edilmez.”

  Böylece **الأساس** ve **المستقصى** ve **لسان العرب**’da. **الأساس**’ta: “Onların üzerinde **أردية العصب** vardır”; o, Yemen **البرود**’undan bir türdür; onun ipliği **يعصب** edilir; yani dürülür, sonra dokunur; ve o, **برود الرقم**’dan değildir; ve cem‘ edilmez; ancak “**برد عصب**” ve “**برود عصب**” denir; yani **النهاية**’de olduğu gibi tenvin ve izafet ile; çünkü o, fiile muzafdır; ve bazen, o **البرد** bu adla bilindiği için “Onun üzerinde **العصب** var” demekle yetindiler. Dedi ki:
  “**العصب**’ı ve **الخز**’i
  birlikte ve **الحبرات**’ı yıpratırlar.”

  Ve ondan, bulut için, leke gibi olana: **عصب** denildi. Ve hadiste: **المعتدة** boyalıyı giymez; ancak **ثوب عصب** (giyer). **العصب**: Yemen **برود**’udur; onun ipliği **يعصب** edilir; yani toplanır ve sıkılır; sonra boyanır ve dokunur; böylece nakışlı gelir; çünkü onda **عصب** edilen yer beyaz kalır, boya onu almaz. Ve denildi: o, çizgili **برود**’dur; böylece yasak, **المعتدة** için, dokumadan sonra boyanmış olandandır. Ve Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: Yemen **عصب**’ını yasaklamak istedi ve dedi: “Bana haber verildi ki o, idrarla boyanır”; sonra dedi: “Bize **التعمق**’tan nehiy olundu”; böylece **لسان العرب**’da; ve bir kısmı **الأساس** ve **الفائق** ve **فتح الباري** ve **المشارق** ve **المطالع** ve **المصباح** ve **المجمل**’dedir. Şeyhimiz, Süheylî’nin **الروض**’undan nakletti ki **العصب** Yemen **برود**’udur; çünkü o, **العصب** ile boyanır; ve **العصب** ve **الورس** ve **اللبان** ancak Yemen’de biter; bunu, Ebû Hanîfe ed-Dîneverî **كتاب النبات**’ta söyledi; Süheylî de bunda onu taklit etti; cumhura muhalefet etti; zira onlar, onun **العصب**’dan olduğunda icmâ ettiler; o da sıkmadır; ta ki boya, **البرد**’in tamamını kaplamasın; daha önce geçtiği üzere. Ve **لسان العرب**’da lafzen olan şudur: Ve hadiste, o, Sevbân’a dedi ki: “Fâtıma için **عصب**’dan bir gerdanlık ve **عاج**’dan iki bilezik satın al.” Hattâbî **المعالم**’de dedi: Eğer Yemen elbiseleri değilse, onun ne olduğunu bilmiyorum; ve gerdanlığın ondan olacağını bilmiyorum. Ebû Mûsâ dedi: Bana göre muhtemeldir ki o, **العصب** (sâd’ın fethasıyla)dır; o, eklemlerin **أطناب**’ıdır; ve o, yuvarlak bir şeydir; böylece muhtemeldir ki onlar, bazı temiz hayvanların **عصب**’ını alıyorlardı; onu kesiyorlar ve onu boncuk benzeri yapıyorlardı; kuruduğu zaman ondan gerdanlıklar yapıyorlardı; eğer kaplumbağa kemiğinden ve başkasından bilezik yapılması caiz ve mümkün olduysa, onun benzerlerinin **عصب**’ından da boncuklar yapılması caiz ve mümkün olur; onlardan gerdanlıklar dizilir. Dedi: **العصب** Firavun’un atı denilen denizî bir hayvanın dişidir; ondan boncuk ve boncuk olmayan (şeyler), bıçak ve başkası yapılır; ve beyaz olur; bitti. **العصب**: batı ufkunda gördüğün kırmızı buluttur; kıtlık yıllarında, yani kuraklıkta, olur; Ferazdak dedi:
  “**العصب** gökte akşamladığında, sanki o
  erguvan atkısıdır; ve onun geçişleri **كالعصابة** (kesre ile) gibi yükseldi.”

  Ebû Züeyb dedi:
  “Ey gözlerim! Dehr üzerine kalmaz; öyleyse dönün;
  ve ufuk **عصب** oldu, **يعصب**; yani kızardı.”

  **العصب**: devenin iki uyluğunu yahut iki burun deliğinin altını, süt versin diye bir iple bağlamak; **كالعصاب** gibi. Ve onu **عصبها يعصبها**; ve gelecektir. Ve **الأساس**’ta: “Benim gibisi **بالعصاب** ile süt vermez”; yani zorla ve galebe ile vermez. Dedim: bunun üzerine daha ziyadesi yakında gelecektir. **العصب**: dişlerin, toz ve benzeri şeyden kirlenmesi; şiddetli susuzluk yahut korku gibi; **كالعصوب** (damme ile) gibi. Ve **عصب الفم يعصب عصبا وعصوبا**: ağız **عصب** oldu. **العصب**: eğirme ve bükme. Ve **العصاب**: ceylan. Rü’be dedi:
  “**القسامي**’nin katlaması: **برود العصاب**.”

  **القسامي**: elbiseleri, ilk katlayışlarında, katı üzerinde kıracak şekilde katlayan kimsedir. **العصب**: kavrama. Ve **عصب الشيء** ve **عصب على الشيء**: ona el koydu; **كالعصاب** (kesre ile) gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
  “Ve biz, ey Kureyş, **عصبنا** idik;
  **عصابنا** taze kan ile gelirdi.”

  **عصابنا**: kılıçlarla sabahlayana karşı el koyuşumuz demektir. **العصب**: tükürüğün kuruması; yani ağızda kuruyup yapışması. Ve onun ağzı **عاصب**’dır. Ve **عصب الريق بفيه** (fetha ile) **يعصب عصبا**; ve **عصب** (Ferih gibi): kurudu ve ona yapıştı. İbn Ahmer dedi:
  “Bizden ölene **عريفنا** namaz kılar,
  ve okur; ta ki ağızda tükürük **يعصب** oluncaya dek.”

  Ve **رجل عاصب**: ağzında tükürük **عصب** olmuştur. Eşres b. Beşâme el-Hanzalî dedi:
  “Ve düşmanların elleri döllediğinde beni, beni bulursun
  muzaffer; tükürük kuruyup **عاصبه** olduğunda.”

**لقحت**: yükseldi. Elleri, develerden gebe olanların kuyruklarına benzetti. Ve **عصب الريق فاه يعصبه عصبا**: yani onu kuruttu. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
  “Ağzını tükürük kurutur; yani **عصب**.”
  **عصب الجباب بشفاه الوطب**: **الجباب**: develerin sütlerindeki köpüğe benzetme. Ve Bedir hadîsinde: ondan (savaştan) boşalınca Cebrâîl ona geldi; hâlbuki başını toz **عصب** etmişti; yani ona binmiş ve ona yapışmıştı; **عصب الريق فاه**’dan (gelir): ona yapıştığı zaman. Ve muhaddislerden bazısı rivayet etti ki Cebrâîl Bedir günü dişi bir at üzerinde geldi ve toz onun iki ön dişini **عصم** etti. Eğer muhaddisten bir yanlış değilse, o, **عصب**’da bir dildir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte, iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı, birbirinin yerine geçer. Denir: **لازب** darbesi ve **لازم**; ve başının efendisi **سيد** ve **سمده**. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. **العصب**: bir şeye yapışıp kalma; denir: **عصب الماء**: ona yapıştı. Bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve şu beyti okudu:
  “Ve su, uzun bir ciğer boyunca yapışıp kaldı.”
Ve denir: **عصب الرجل بيته**: yani evinde ikamet etti, ondan ayrılmadı, ona yapışıp kaldı. **العصب**: bir şeyin etrafını dolaşma. İbn Ahmer dedi:
  “Ey kavm! Kavmim, onların uzaklığına rağmen (bana) karşı değildir;
  insanlar soğuk ve ayazı kuşatınca…”
Onların kereminden hayret eder; ve dedi: Evet, onlar kıtlıkta iyi kavimdir; insanlar soğuk ve ayazı kuşatınca; yani onun soğuğu onları kuşattı ve içine aldı. Ve denir: **عصب الغبار بالجبل** ve başkası: kuşattı; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve **الأساس**’ta: **وعصبوا به**: yani onu kuşattılar. Ve onları onunla **عاصبين** buldum. Bundan **العصبة** gelir. **العصب**: **الوافر** arûzunda **مفاعلتن**’in **لام**’ını sâkin kılmaktır; bu parça ile cüz’ü **مفاعيلن**’e döndürmektir. Ona **عصب** adı verildi; çünkü hareket etmesi “bağlandı”; yani tutuldu. Ve bundan önce geçenlerin hepsinin fiili **ضرب** gibi (çekilir); yalnız tükürüğün kuruması mânasındaki **العصب** müstesna; çünkü onun mâzîsi iki vecihle, fetha ve kesre ile rivayet edilmiştir; işaret ettiğimiz gibi. Ve **العصابة** (kesre ile): onunla bağlanan şeydir; **العصاب** gibi, o da kesre iledir; ve **العصب**; bunu İbn Manzûr söyledi. Ve **عصبه تعصيبا**: onu bağladı; ve bağlanan şeyin adı **العصابة**’dır. Ve **الأساس**’ta: denir: başını **عصابة** ile bağladı; ve başkası: **عصاب** ile. **العصابة** ayrıca: taç ve sarıktır. Sarıklara **العصائب** denir. el-Ferazdak dedi:
  “Ve bir binek (vardı) ki sanki rüzgâr onlardan ister,
  onu, **العصائب** ile çekiştirmesinden bir ganimet gibi.”

  Yani şiddetinden onların sarıklarını çözer; sanki onları ondan soyup alır. Şeyhimiz, **عناية الشهاب**’dan (Bakara’da) nakletti: **العصابة** başın örtüldüğü ve onun üzerinde azıcık dolaştırılan şeydir; eğer artarsa, o sarıktır. Böylece **العصابة** ile sarık arasında ayırım yaptı. Musannifin zahiri ise, onun zikredilene ve sarığa da ıtlak edildiğidir; sanki müşterektir; ve bu, **النهاية**’de açıkça söylenmiştir; bitti. Lisânü’l-‘Arab’da: **العصبة**: **الاعتصاب**’ın heyetidir; ve bir bezden veya bir **خبيبة**’den kırık yahut yara üzerine bağlanan her şey, onun için **عصاب**’dır. Hadîste: **العصائب** ve **التساخين** üzerine mesh etmeye ruhsat verdi. O, sarık veya mendil veya bezden başını onunla bağladığın her şeydir. Bedir hadîsinde gelen (lafız) ise: ‘Utbe b. Rebî‘a dedi: “Dönün ve savaşmayın; ve onu başıma **اعصبوها**.” İbnü’l-Esîr dedi: Harbi terk etmeleri ve barışa meyletmeleri sebebiyle onlara ilişecek ayıbı kasteder; muhatapların bilmesine dayanarak onu gizledi; yani bu hâli bana ekleyin ve onu bana nisbet edin; çirkin olsa bile. **المعصوب**: çok şiddetli aç olan; o, bağırsakları açlıktan kuruyacak gibi olan kimsedir. el-Cevherî bu dili Hüzeyl’e tahsis etti. Ve **عصب** etti; **ضرب** gibi: **يعصب عصوبا**. Ve denildi: ona **معصوب** adı verildi; çünkü açlıktan karnını taşla bağladı. el-Muğîre hadîsinde: “Bir de baktım ki o, göğsü **معصوب**.” Denildi: Onların âdeti, birisi acıkınca karnını **عصابة** ile bağlamasıydı; belki altına bir taş da koyardı. **المعصوب**: ince kılıçtır. el-Bedr el-Karâfî dedi: O, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in kılıçlarındandır; bu yüzden müstedrektir; çünkü Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in kılıçlarıyla birlikte siyer kitaplarında zikredilmemiştir. Şeyhimiz bunu bu maddede ve **ر س ب**’de genişçe açtı. Ve **تعصب**: yani **العصابة**’yı bağladı. Ve **تعصب**: **العصبية** ile geldi; (harekeli): o, erkeğin kendi **عصبة**sinin yardımına çağırması ve onlara karşı duranlara karşı, zalim de olsalar mazlum da olsalar, onlarla birlikte toplanmasıdır. Ve “onlara karşı **تعصبوا**” denir: toplandıkları zaman. Hadîste: “**العصبي**: kavmine zulüm üzere yardım edendir.” Ve denildi: **العصبي**: **عصبة**si için öfkelenen ve onları koruyandır. **التعصب**: himaye ve müdafaadır. Ve “ona ve onunla **تعصبنا**”: ona yardım ettik. **تعصب**: bir şeyle örtündü ve ona razı oldu; **اعتصب به** gibi. Denir: **عصبه تعصيبا**: onu aç bıraktı. Ve **عصبتهم السنون تعصيبا**: yıllar onları aç bıraktı; o da **معصب**’dır; yani yıllar onun malını yedi. **عصب الدهر ماله**: onu helâk etti. **العصبة** (harekeli): babasız ve evlatsız, **كلالة** yoluyla, erkeğe vâris olanlardır. Ve erkeğin **عصبة**si: oğulları ve baba tarafından akrabasıdır. **التهذيب**’de: **العصبة** için tekil işitmedim; kıyas, **عاصبا** olmasıdır; **طالب** ve **طلبة**, **ظالم** ve **ظلمة** gibi. Feraizde ise, kendisi için belirlenmiş bir farz payı olmayan herkes **عصبة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alır; bu, feraiz ehlinin ve fukahanın görüşüdür. Dil imamları katında: **العصبة**: erkeğin, onun için **يتعصبون** olan kavmidir; sanki ziyadenin hazfi üzeredir. Ve denildi: **العصبة**: baba cihetinden akrabalardır; çünkü onu **يعصبونه** ve onlarla **يعتصب**; yani onu kuşatırlar ve onlarla kuvvetlenir. el-Ezherî dedi: erkeğin **عصبة**si: vârislerinden erkek velîleridir; onlara **عصبة** denildi; çünkü onun nesebiyle **عصبوا** oldular; yani onunla çevrelenip yetindiler; baba bir uçtur, oğul bir uçtur; amca bir yandır, kardeş bir yandır; cem‘i **العصبات**tır. Araplar erkeğin akrabalarına “uçları” der. Bu akrabalıklar onu kuşatıp nesebiyle **عصب** olunca onlara **عصبة** denildi. Ve her şey bir şeyle çevrelenirse, onunla **عصب** olmuştur. Sarıklara **العصائب** denmesi de bundandır. Sonra dedi: Denir: “Etrafında”; ve develer su içme yerlerinde **عصبت** oldular: onunla çevrelenip yetindikleri zaman. Ebû’n-Necm dedi:
  “Hani o, elenmiş (gibi) olan su içme yerinde **عصبت** oldu.”
Yani toprağı inceltilmiş. **العصبة** (damme ile): erkeklerden, binicileriyle atlardan, kuş topluluğundan ve başkalarından: üç ile on arasıdır. Ve denildi: on ile kırk arasıdır. Ve denildi: **العصبة** kırktır. Ve denildi: yetmiştir. Ve bazen denir: aslî mânası mutlak topluluktur; sonra örfte tahsis edildi; sonra onda ihtilaf edildi; yahut ihtilaf, vârid olana göredir; şeyhimiz bunu tahkik etti; **العصابة** gibi; ve kesre ile de, zikredilenlerin hepsinde (kullanılır). en-Nâbiga dedi:
  “Bir kuş **عصابة**si, **عصائب** ile yol bulur.”
Ali رضي الله عنه hadîsinde: “**الأبدال** Şam’dadır; **النجباء** Mısır’dadır; **العصائب** Irak’tadır.” Irak’ta savaşlar için toplanmanın olacağını kastetti. Ve denildi: zâhidlerden bir topluluğu kastetti; onları **العصائب** diye adlandırdı; çünkü onları **الأبدال** ve **النجباء** ile birlikte zikretti. Lisânü’l-‘Arab’da: Tenzîlde: “Ve biz **عصبة**yiz.” el-Ahfeş dedi: **العصبة** ve **العصابة**: tekili olmayan bir topluluktur. el-Ezherî dedi: İbnü’l-Muzaffer kitabında bir hadîs zikretti: “Âhir zamanda **أمير العصب** denilen bir adam olur.” İbnü’l-Esîr dedi: O, **عصبة**’nin cem‘idir; yani **غرفة** ve **غرف** gibi; böylece kıyasî olur; **العصائب** gibi. Zübeyr b. el-‘Avvâm hadîsinde: Basra’ya doğru gelince, yönü soruldu; dedi ki:
  “Onlara iliştim: ben **عصبه** yaratıldım.”
  “Katâde, **نشبه** ile ilişti.”
Şemmer dedi: Bana ulaştı ki Araplardan bazısı dedi:
  “Onlara galip geldim: ben **عصبه** yaratıldım.”
  “Katâde, **نشبه** ile bükülmüş.”
Dedi: **العصبة**: ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; o, **اللبلاب**’dır. Ve erkeklerden **النشبة**: bir şeyle oynadığında neredeyse ondan ayrılmayan kimsedir. Ve çetin mücadeleli adama denir: “**قتادة**’yım; **عصبة** ile büküldüm.” Mânâ: Hasımlarıma yapışkan yaratıldım; **العصبة**yi **العلقة** yerine koydu. Sonra, onlara aşırı tutunması ve yapışması bakımından kendisini, **نشبة** ile, yani tutunması şiddetli bir şeyle, tutunup sağlamlaşan **القتادة**ya benzetti. Ve “**بنشبة**” sözündeki **الباء**, “**كتبت بالقلم**”daki gibi, isti‘âne içindir. Ama Kesîr’in sözü:
  “Diyarın izi ve ondan işaretler,
  **عصبة الأغيال** gibi bir resimden başka değil.”
İbnü’l-Cerrâh’tan rivayet edildi ki dedi: **العصبة**: **القتادة** üzerine dolanan bir şeydir; birçok nüshada böyledir; doğru olan da budur. Bazısında **الفتاة** üzerinedir; **بالفاء** ve üst noktalı (harf) ile; **الفتى**’nın müennesi. Bir diğerinde **بالقاف والنون** iledir; ikisi de tahriftir; bazıları ikincisini tashih etse de, şeyhimizin dediği üzere, ondan ancak güçlükle sökülür. Bazı ana dil kitaplarında “güçlükten sonra” (lafzı) vardır. İbnü’l-Cerrâh şu beyti okudu:
  “Sevgisini kanım ve etimle giyinir;
  **عصبة**, **ضال**’ın dallarıyla giyinir.”
Ve **اعتصبوا**: **عصبة** oldular. “**عصبة عصبة**” bizim nüshamızda tekrar ile böyledir ve üzerinde sıhhat alâmeti vardır; Lisânü’l-‘Arab ve **المحكم**’de ise bir taneyle yetinilmiştir. Ebû Züeyb dedi:
  “Ruhât’ın karnına indiler ve **اعتصبن** oldular; tıpkı
  evlerin aralarından kütüklere su veren fışkıran su gibi.”
**عصب الناقة**: süt versin diye iki uyluğunu bağladı; yani sütü salar; o da süttür. **ناقة عصوب**: ancak böyle olunca süt verir. Bazı ana kitaplarda: “ancak bunun üzerine” (lafzı) vardır. Şair dedi:
  “Eğer size zorlaşırsa, onu **اعصبوها**,
  onunla kuvvetli bir şekilde süt akıtacak bir **عصابا** (ile).”

Ebû Zeyd dedi: **العصوب**: devedir; iki burun deliğinin yakınını bir iplikle bağlayıncaya kadar süt vermez; sonra şahlanır ve sağılıncaya kadar çözülmez. Amr ve Muâviye hadîsinde: “Şüphesiz **العصوب**’a sağanı yumuşak davranır; o da tulumu sağar.” Dedi: **العصوب**: iki uyluğu bağlanıncaya kadar süt vermeyen devedir; yani **العصابة** ile bağlanırlar. **العصاب**: onu onunla bağladığı şeydir. “**على العصب** üzere verdi” denir: yani zorla; bununla misal getirildi. el-Hutay’e dedi:
  “Bilirsiniz: eğer **العصاب** size bağlanırsa,
  ve biz, **العصاب** bağlanınca, süt vermeyi reddederiz; süt vermeyiz.”
Dedi: Şeyhimiz: Bu, develerde yerilen sıfatlardandır. Ve **عصبوا به**: **سمع** ve **ضرب** gibi: onun etrafında toplandılar. Sâ‘ide dedi:
  “Fakat kavmi gördüm ki onunla **عصبوا** olmuşlar;
  şüphe yok ki orada bir **لحيم** vardı.”
Ve **الأساس**’ta: **عصبوا به**: kuşattılar; ve onları onunla **عاصبين** buldum; ve geçti. Kadınlardan **العصوب**: **الرسحاء** yahut **الزلاء** olan kadındır; ikisi de Kurâ‘dandır. Ebû ‘Ubeyde dedi: **العصوب**: **الرسحاء** ve **المسحاء** ve **الرصعاء** ve **المصواء** ve **المزلاق** ve **المزلاج** ve **المنداص**. **اعصوصبت الإبل**: yürüyüşte ciddileşti; **أعصبت** gibi. Ve **اعصوصب القوم**: toplandılar. Başka bir takıma karşı toplandıklarında “**تعصبوا**” denir. Ve **اعصوصبوا**: toparlandılar ve **عصابة** ve **عصائب** oldular. Yürüyüşte ciddileştiklerinde de böyledir: develer **اعصوصبت** olur; ve **عصبت** ve **عصبت**: toplandı. Hadîste: o bir seferde idi; sesini yükseltti; sesini işitince **اعصوصبوا**: yani toplandılar ve tek bir **عصابة** oldular; ve yürüyüşte ciddileştiler. **اعصوصب اليوم والشر**: şiddetlendi ve toplandı; sanki **الأمر العصيب**’dendir; yani şiddetli. Tenzîlde: “Bu, **يوم عصيب**’dir.” el-Ferrâ’ dedi: **يوم عصبصب** ve **عصيب**: şiddetli sıcak yahut şiddetli (gün). Ve **ليلة عصيب**: böyledir; **عصيبة** demediler. Kurâ‘ dedi: O, “**عصبت الشيء**” dediğinden türemiştir; yani onu sıktın; fakat bu, bilinen değildir. Sa‘leb, sulanmış develerin vasfında şu beyti okudu:
  “Ey Rabbim! Onun günlerinden nice gün var ki,
  güneş **عصبصب** (olur) karanlığına kadar.”
el-Ezherî dedi: O, “**عصب القوم**: bir iş onları **يعصبهم عصبا**” sözünden alınmıştır; yani onları toplar ve onlara ağır gelir. Ebû’l-‘Alâ dedi: **يوم عصبصب**: soğuk, çok bulutlu; onda gökten hiçbir şey görünmez; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Koyun bağırsaklarından **العصيب**: ondan bükülen şeydir. **العصيب**: akciğerdir; bağırsaklarla bağlanır, sonra kızartılır. Cem‘i **أعصبة** ve **عصب**tur. Humeyd b. Sevr dedi; ve denildi ki o, es-Summe b. ‘Abdullah el-Kuşeyrî’nindir:
  “Onlar, misafir ağırlamanın semizliğini bilmediler;
  ne de onda, gelinlerin akciğerleri **عصب** edildi.”
Lisânü’l-‘Arab’da: Koyunun bağırsaklarına, bükülüp toplandığında, sonra karnının iç yağlarından bir **حوية** içine konulduğunda, **عصب** denir; tekili **عصيب**tir. **التعصيب**: karartma/efendileştirme; “kavmi onu kararttı”dan: onu efendi kıldıkları zaman. **الأساس**’ta: Onu efendi yaptıklarında onu **عصبوا** ederlerdi; böylece **التعصيب**, **التسويد** yoluna girdi. **المعصب** ( **محدث** vezninde): itaat edilen efendidir. **التوشيح**’te olan ve Lisânü’l-‘Arab ibaresinin zahiri, onun ضبطının **معظم** gibi olduğudur; onu zikredeceğiz. İbn Manzûr dedi: Kavmi onu efendi kıldığı adama denir: “Onu **عصبوا** ettiler; o da **معصب** oldu”; ve **تعصب** etti. Bundan, el-Muhabbal’in ez-Zebarkân hakkında sözü:
  “Seni, sarığı parçalarken gördüm; hâlbuki
  seni bir zaman, başı açık, **تعصب** etmemiş görüyordum.”
O, **العصابة**’dan alınmıştır; o da sarıktır. Taçlar krallar içindi; kırmızı sarıklar Arapların efendileri içindi. el-Ezherî dedi: Herât’tan bedevîye kırmızı sarıklar taşınırdı; onların eşrafı onu giyerdi. Ve **رجل معصب ومعمم**: yani efendileştirilmiş. ‘Amr b. Külsûm dedi:

  “Ve bir topluluğun efendisi ki onu **عصبوا** ettiler;
  krallık tacıyla; iki göz çukurunu korur.”
Böylece krallığı da **معصب** kıldı; çünkü taç, başını, sarığın başına bağlandığı **العصابة** gibi kuşattı. Ve denir: **اعتصب التاج على رأسه**: onunla çevrelenip yetindiği zaman. Bundan İbn Kays er-Rukayyât’ın sözü:
  “Tac, başının ayrımının üstünde **يعتصب** olur;
  alnı üzerinde; sanki o altındır.”
Ve itaat edilen efendiye **معصب** derlerdi; çünkü taçla **يعصب** edilir; yahut insanların işleri onunla **تعصب** olur; yani ona döndürülür ve onunla çevrilip idare edilir. Sarıklar Arapların taçlarıdır. **الأساس**’ta: **الملك المعتصب والمعصب**: yani taçlı. Ve **عصبه بالسيف تعصيبا**: onu onunla sarıklandırdı. **المعصب**: müellifin ضبطıyla **محدث** gibi; başkasının ضبطıyla **معظم** gibi: açlıktan bezlerle **يتعصب** olan. Ve yılların **عصب** ettiği: yani malını yediği. Ve aç olan; açlığın hafifliği ona şiddetle bastırır da karnını taşla bağlar. Bundan şu sözü:
  “Şunda biz savaş aslanlarıyız;
  şunda ise **معصب**lere yağmur bulutlarıyız.”
**المعصب**: fakir adamdır. Ve **عصبهم الجهد**; bu, “**يوم عصيب**” sözündendir. Ve **انعصب**: şiddetlendi. **عصيب** ( **زبير** gibi): Müzeyne beldelerinde bir yerdir. Ve el-Hasen b. ‘Abdullah **العصاب** ( **شداد** gibi): Şâfi‘den rivayet eden bir muhaddistir. Ve Muhammed b. İshâk **العصاب**’ın vefatı: Seleme b. el-‘Avvâm b. Havşeb’den; ondan el-Hasen b. el-Hüseyn el-‘Attâr. Ve ona müstedrek olanlardandır: denir: insanları sıkı tutan, eti gevşek olmayan adama: “O, elbette **لمعصوب**tur; **ما حفضج**.” Ve **رجل معصوب الخلق**: etinin çok sıkı toplanmış olması şiddetli olan; **عصب** etti; **عصبا**. Hassân dedi:
  “Uyuşukluğu bırakın ve yumuşak bir yürüyüşle yürüyün;
  şüphesiz erkekler **عصب** sahipleridir; ve hatırlatmadır.”
Ve **جارية معصوبة**: güzel **العصب**lı; yani yaratılışı bükümlü/örgülü. Ve **رجل معصوب**: şiddetli. Ve **عصب الرجل تعصيبا**: ona **معصب** dedi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  “Sağmalığı az olana **المعصب** diye çağrılır;
  peki, geçmiş himmetli yiğide **يعصب** edilir mi?”
Ve denir: **عصب القين صدع الزجاجة بضبة من فضة**: cam şişenin çatlağını gümüşten bir **ضبة** ile, onu birleştirdiği zaman. **الضبة**: çatlağın **عصاب**ıdır. Bunu es-Sâgânî nakletti. Ali (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: “Allah’a kaçın; ve O’nun sizinle **عصبه** ettiği şeye, yani size farz kıldığı ve emir ve nehiylerinden sizinle birleştirip size eklediği şeye, kalkın.” Ve Medine’den muhacirler hadîsinde: “**العصبة**’ya indiler.” O, Kubâ yanında Medine’de bir yerdir. Bazıları onu **فتح** ile **العين** ve **الصاد** ile ضبط etti; bu, Lisânü’l-‘Arab’dandır. **الأساس**’ta: “Benim gibisi **بالعصاب** ile süt vermez”; yani zor ve galebe ile vermez; **الناقة العصوب**’dan. Ve “Falânın kardeşi **منصوب**tur; komşusu **معصوب**tur”; onda **عاصب** de denir. Ve “Bana **معصوب** geldi”: yani kitap; çünkü iplikle bağlanır. Ve “İşler onun başıyla **تعصب** olur”: bitti. Ve Ali b. el-Feth b. el-‘Asb el-Melhî; ( **محركة**): el-Bâğandî’den. Ve Melike bt. ‘Asb b. ‘Amr; fetha sonra sükûn ile: Zâide b. el-Hâris b. Sâme b. Lüey ve kardeşlerinin annesi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **غلام عصب وعضب وعكب**: işi içinde hafif, çevik olduğu zaman.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَصَبَ
1 عَصَبَ ذ , aor. عَصِبَ , (K,) inf. n. عَصْبٌ, (S, A, Mgh, O, K,) He twisted [a thing], or wound [it] round: (A, K, TA:) this is the primary signification: (TA:) and he folded [it]; (A, K;) or he folded [it] tightly: (S, O, TA:) and he bound [it], or tied [it]: (A, Mgh, K, TA:) عَصْبٌ denotes the binding, or tying, a thing with another thing, lengthwise, or [more commonly] around. (O.) See also 2, first sentence. [And see مَعْصُوبٌ.] ― -b2- He twisted, or spun, thread. (K, * TA.) And He put together thread, and bound it, previously to dyeing it. (TA.) ― -b3- عَصَبَ الكَبْشَ, (S, O, Msb, K, *] aor. as above, (K,) and so the inf. n., (S, Msb, K,) He bound, or tied, (tightly, TA) the testicles of the ram, in order that they might fall, without his extracting them: (S, O, Msb, K:) and in like manner one says of a goat, (K,) and of other beasts. (TA.) ― -b4- عَصَبَ النَّاقَةَ, (O, Msb, K, *) aor. as above, (K,) and so the inf. n., (Msb, K, TA,) and عِصَابٌ also; (TA;) and ↓ اعتصبها; (O, K;) He bound the thighs of the she-camel, (Msb, K, TA,) or the lower parts of her nostrils, (TA,) with a cord, (Msb, TA,) in order that she might yield her milk copiously: (Msb, K, TA:) and (O) عَصَبَ فَخِذَ النَّاقَةِ [He bound the thigh of the she-camel] for that purpose. (S, O.) [See عَصُوبٌ.] Hence one says, أَعْطَى عَلَى العَصْبِ (tropical:) He gave by means of force. (TA.) And مِثْلِى لَا يَدِرُّ بِالعِصَابِ (assumed tropical:) Such a one as I am will not give by means of force. (A, TA.) ― -b5- عَصَبَتْ فَرْجَهَا She (a woman) bound her vulva with a bandage. (Msb.) ― -b6- عَصَبَ الشَّجَرَةَ, (S, O, K,) aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ, (K,) He drew together the branches of the tree (S, O, K, TA) that were straggling, (K, TA,) by means of a rope, (TA,) and then beat it, (S, O, K, TA,) in order that its leaves might fall. (S, O, TA.) [Golius assigns this signification also to عَصَّبَ, as on the authority of the S, in which I do not find it.] El-Hajjلj said, (S, TA,) when preaching to the people at El-Koofeh, (TA,) لَأَعْصِبَنَّكُمْ عَصْبَ السَّلَمِ (S) or السَّلَمَةِ (TA) [I will assuredly draw you together and beat you as one does the selem or the selemeh]. The سَلَمَة is a tree of the kind called عِضَاه, having thorns, and its leaves are the قَرَظ with which hides are tanned: [but see قَرَظٌ:] the removal of the leaves with the hand being difficult on account of the many thorns, its branches are drawn together and bound tightly with a rope; then the beater pulls them towards him, and beats them with his staff; whereupon the leaves become scattered for the cattle and for him who desires to gather them. (TA.) Or this is done, (S, O, TA,) accord. to A 'Obeyd, (S, O,) only (TA) when they desire to cut down the selemeh, that they may get at the stock. (S, O, TA.) [Hence,] one says, فُلَانٌ لَا تُعْصَبُ سَلَمَاتُهُ [Such a one will not have his selemehs bound round with a rope, and beaten]: a prov., applied to a strong, mighty man, not to be subdued nor abased. (A, * TA.) And one says also of winds, تَعْصِبُ الشَّجَرَ عِنْدَ دُرُوجِهَا فِيهِ (assumed tropical:) [They compress the branches of the trees, as though they bound them round, in their passage among them]: and such winds are termed ↓ عَصَائِبُ. (O.) And عَصَبَ القَوْمَ, aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ, (assumed tropical:) It (an affair, or event,) drew the people together, and became severe to them. (Az, TA.) ― -b7- عَصَبَ صَدْعَ الزُجَاجَةِ بِضَبَّةٍ مِنْ فِضَّةٍ He (a smith) repaired the crack of the glass vessel by putting round it a band of silver. (O, TA.) ― -b8- عَصَبَ بِرَأْسِ قَوْمِهِ العَارَ (assumed tropical:) He made disgrace to befall his people [as though he bound it upon the head of their chief or upon the head of each of them]. (O.) It is related in a trad. respecting the battle of Bedr, that 'Otbeh the son of Rabee'ah said, اِرْجِعُوا وَلَا تُقَاتِلُوا وَاعْصِبُوهَا بِرَأْسِى (assumed tropical:) [Return ye, and fight not; and bind it upon my head]; meaning attach and attribute to me the disgrace that will befall you for relinquishing the battle and inclining to peace. (IAth, TA.) And it is said in another trad., قُومُوا بِمَا عَصَبَكُمْ بِهِ (assumed tropical:) Fulfil ye the obligations with which He (meaning God) has bound you; or which He has imposed upon you and attached to you; by his commands and prohibitions. (TA.) ― -b9- عَصَبَ الشَّىْءَ and عَلَى الشَّىْءِ, aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ and عِصَابٌ, He grasped the thing with his hand. (K, * TA.) A poet, cited by IAar, says,
وَكُنَّا يَا قُرَيْشُ اـِذَا عَصَبْنَا
يَجِىْءُ عِصَابُنَا بِدَمٍ عَبِيطِ
[And we were, O Kureysh, when we grasped our opponents, such that our grasping brought fresh blood]; عِصَابُنَا meaning our grasping those whom we opposed with the swords. (TA.) ― -b10- And عَصَبَ, aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ, He clung, or kept, to a thing. (K.) One says, عَصَبَ المَآءَ He kept to, or by, the water. (IAar, TA.) And عَصَبَ الرَّجُلُ بَيْتَهُ The man remained, or stayed, in his house, or tent, not quitting it. (O, TA.) ― -b11- And He went round, encompassed, or surrounded, a thing. (K.) It is said in a trad., of the angel Gabriel, on the day of Bedr, قَدْ عَصَبَ رَأْسَهُ الغُبَارُ The dust had overspread, [or surrounded,] and clung to, his head: or, as some relate it, قَدْ عَصَمَ ثَنِيَّتَيْهِ الغُبَارُ; and if this be not a mistake, the latter verb is syn. with the former: ب and م being often interchangeable: (L, TA:) the latter phrase means, as also with عَصَبَ, the dust had stuck to his two central incisors. (TA in art. عصم.) And Ibn Ahmar says,
اـِذْ عَصَبَ النَّاسَ شَمَالٌ وَقُرٌ
[وَقُرْ being for وَقُرٌّ] i. e. When north wind and cold environ me. (L, TA.) And one says also, عَصَبَ الغُبَارُ بِالجَبَلِ The dust encompassed, or surrounded, the mountain. (L, TA.) And عَصَبُوا بِهِ They encompassed, or surrounded, him: (S, A, Mgh, O, TA:) and they encompassed, or surrounded, him, looking at him: (S, O:) and, (Msb, K,) as also عَصِبُوا, (K,) aor. of the former عَصِبَ , (Msb, K,) and inf. n. عَصْبٌ, (Msb,) and aor. of the latter عَصَبَ , (K,) they assembled around him (Msb, K) for fight or defence. (Msb. For another explanation of عَصَبَ and عَصِبَ, see 12.) And عَصَبَ القَوْمُ بِالنَّسَبِ i. q. أَحَاطُوا بِهِ [app. meaning The people, or party, included, or comprehended, the relations, or kinsmen; for النَّسَبُ is often used for ذَوُو النَّسَبِ]. (Msb.) And عَصَبَتِ الاـِبِلُ بِالمَآءِ The camels surrounded, or encircled, the water. (S, O.) ― -b12- عَصَبَ الرِّيقُ بِفِيهِ, (S, O, K, * TA,) aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ; (K, TA;) and عَصِبَ, aor. عَصَبَ ; (TA;) The saliva became dry in his mouth. (S, O, K, * TA.) And عَصَبَ الرِّيقُ فَاهُ (S, O, TA) The saliva by its drying made his mouth dry: and the saliva adhered to his mouth. (TA.) Aboo-Mohammad El-Fak'asee says,
يَعْصِبُ فَاهُ الرِّيقُ أَىَّ عَصْبِ
عَصْبَ الجُبَابِ بِشَفَاهِ الوَطْبِ
[The saliva makes his mouth dry, with what a drying ! as the drying of the spume of camels' milk on the lips of the skin]. (S, O.) And عَصَبَ فُوهُ, aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ, His mouth, with his saliva, became dry. (O.) And عَصَبَ الفَمُ, (K, * TA,) aor. عَصِبَ , inf. n. عَصْبٌ and عُصُوبٌ, meaning [The mouth, or teeth, (the latter accord. to the explanation in the K,)] became foul, or dirty, from dust and the like, (K, TA,) as from vehement thirst, or fear. (TA.) ― -b13- عَصَبَ, aor. عَصِبَ , inf. n. عُصُوبٌ, He was, or became, [hungry; or] very hungry; or his bowels were almost dried up with hunger: because it is said of the practice of a hungry man's binding round his belly, as expl. voce مَعْصُوبٌ [q. v.]. (TA.) ― -b14- عَصَبَ الأُفُقُ The horizon became red. (S, O. [In Freytag's Lex. عَصِبَ, as from the K, in which I do not find it. See عَصْبٌ.]) -A2- عَصِبَ, (S, O, K,) with kesr, (S, O,) like فَرِحَ, (K,) said of flesh, or flesh-meat, It had many عَصَبَ [i. e. sinews, or tendons]. (S, O, K.) ― -b2- And عَصِبَ, aor. عَصَبَ , inf. n. عَصْبٌ, [so in the TA, and so in a verse there cited, not عَصَبٌ,] He was, or became, firm and compact in flesh. (TA.) ― -b3- [Other meanings of this verb have been mentioned above.]

عصّب
2 عصّب ذ , (S, A, O, &c.,) inf. n. تَعْصِيبٌ, (S, A, O,) [He bound, or wound round, a thing with several circumvolutions:] he bound [or wound round] a man's head with a turban, fillet, bandage, or the like; (S, * O, * Msb, K, * TA;) as also ↓ عَصَبَ, inf. n. عَصْبٌ: (MA:) and he bound a broken limb, or a wound, with a piece of rag or a bandage. (L, TA.) He turbaned a man; attired him with a turban. (A, TA.) ― -b2- Hence, (A, O,) تَعْصِيبٌ signifies (tropical:) [The crowning a man: (see the pass. part. n.:)] the making a man a chief: (A, O, K, TA:) for turbans are the crowns of the Arabs: (O:) when a man's people made him a chief, they bound his head with a turban: (A, TA:) as kings wore crowns, so the chiefs of the Arabs wore red turbans: (L, TA:) there were brought to the desert, from Harلh (هَرَاة), red turbans, which the nobles among the Arabs wore. (Az, TA.) ― -b3- [Hence also,] عصّبهُ بِالسَّيْفِ i. q. عَمَّمَهُ بِهِ (assumed tropical:) [He cut, or wounded, him in the place of the turban, with the sword]. (A, TA.) ― -b4- And عصّبهُ, inf. n. as above, He, or it, [caused him to bind his waist by reason of hunger: (see the pass. part. n.:) and hence,] made him to hunger: (K:) and عَصَّبَتْهُمُ السِّنُونَ The years of drought, or sterility, made them to hunger: (TA:) or عصّبتهُ السِّنُونَ The years of drought, or sterility, ate up his property, or cattle. (A 'Obeyd, S, O.) And It [i. e. drought or the like] destroyed him: (K:) and عصّب الدَّهْرُ مَالَهُ Adverse fortune destroyed his cattle, or camels &c. (TA.) ― -b5- And He called him مُعَصَّب [meaning poor]: so says IAar; and he cites as an ex.,
يُدْعَى المُعَصَّبَ مَنْ قَلَّتْ حَلُوبَتُهُ
وَهَلْ يُعَصَّبُ مَاضِى الهَمِّ مِقْدَامُ
[He is called the poor, whose milch-cattle have become few: but should one whose purpose is effectual, one of great boldness, be called poor?]. (TA.) ― -b6- الذَّكَرُ يُعَصِّبُ الأُنْثَى means The male makes the female to be such as is termed عَصَبَةٌ [by his being consociated with her as such]. (Mgh.)

4 أَعْصَبَ see 12. ― -b2- [Golius explains this v. as meaning “ Firmiter religavit: ” or, as a trans. v. governing an accus., “ constringi jussit: ” as on the authority of the S, in which I do not find it in any sense.]

تعصّب
5 تعصّب ذ i. q. شَدَّ العِصَابَةَ [i. e. He bound the turban, or fillet, round his (own) head; a meaning well known, whence that explained in the next sentence: (see also 8:) and he bound a bandage of some kind round his (own) body, by reason of hunger: see مُعَصَّبٌ]. (S, O, Msb, * K.) ― -b2- And (assumed tropical:) He was made a chief; quasi-pass. of 2 [q. v.]. (L, TA.) ― -b3- And it has also another signification, from العَصَبِيَّة; (S, O;) [i. e.] it signifies also أَتَى بِالعَصَبِيَّةِ; (K, TA;) which means [He aided his people, or party, against hostile conduct: or he was angry, or zealous, for the sake of his party, and defended them: (see عَصَبِىٌّ and عَصَبِيَّةٌ:) or] he invited, or summoned, others to the aid of his party, and to combine, or league, with them against those who acted towards them with hostility, whether they were wrongdoers or wronged. (TA.) And you say, تَعَصَّبُوا عَلَيْهِمْ They leagued, or collected themselves, together against them: and تَعَصَّبْنَا لَهُ, and مَعَهُ, We [leagued together for him, and with him, and] defended him. (TA.) [See also De Sacy's Chrest. Ar., see. ed., i. 445-6; where it is shown that التَّعَصُّبُ in religion means The being zealous, or a zealot: and see Har pp. 423 and 573.] ― -b4- And تعصّب بِالشَّىْءِ He was, or became, content with the thing; as also ↓ اعتصب. بِهِ. (K.)

انعصب
7 انعصب ذ i. q. اِشْتَدَّ [app. meaning, as seems to be indicated by the context (both before and after) in the S, It was, or became, hard, firm, or strong]. (S, O, K.)

اعتصب بِالعِمَامَةِ
8 اعتصب بِالعِمَامَةِ ذ [He attired himself, or surrounded his head, with the turban], and بِالتَّاجِ [with the crown]. (S, O.) And اعتصب التَّاجَ عَلَى رَأْسِهِ He encircled his [own] head with the crown. (Az, TA.) ― -b2- اعتصب النَّاقَةَ: see 1, in the middle of the first quarter. ― -b3- اعتصبوا They became formed, or collected, into companies such as those whereof one is called عُصْبَة: (K:) or, into one of such companies. (M, L, TA.) [See also 12.] ― -b4- اعتصب بِهِ: see 5, last sentence.

اِعْصَوْصَبَ القَوْمُ
12 اِعْصَوْصَبَ القَوْمُ ذ The people, or party, collected themselves together: (TA:) or did so, and became companies such as are called عَصَائِب, (S, O, TA,) and became one of such companies: [see also 8; and see عُصْبَةٌ:] and in like manner, [did so, and] strove, or exerted themselves, in journeying, or pace. (TA.) And اعصوصبت الاـِبِلُ The camels strove, or exerted themselves, in journeying, or pace; as also ↓ اعصبت: and collected themselves together; (K;) [and] so ↓ عَصَبَت and ↓ عَصِبَت: (Fr, S, O:) or collected themselves together so as to become one عِصَابَة, and strove, or exerted themselves, in journeying, or pace. (TA.) ― -b2- اعصوصب is also said of a day, [app. in relation to heat,] meaning It was, or became, vehement, or severe: (S, O:) and of evil, meaning it was, or became, vehement, or severe, (K, TA,) and concentrated. (TA.)

عَصْبٌ
عَصْبٌ ذ : see عِصَابَةٌ, in two places. ― -b2- And see also عُصْبٌ. ― -b3- Also A particular sort of the garments called بُرُود, (S, A, Mgh, O, K,) of the fabric of El-Yemen; (S, Mgh, O;) a بُرْد of which the yarn is dyed, and then woven; (Msb;) or of which the yarn is put together and bound, then dyed, and then woven; (A, Mgh, TA; *) not of the sort called بُرُودُ الرَّقْمِ: (TA:) it has no pl., (Nh, Msb, TA,) nor dual: (Msb:) you say بُرْدُ عَصْبٍ (Nh, Mgh, TA) and بُرُودُ عَصْبٍ (Nh, Mgh, Msb, TA) and يُرْدَا عَصْبٍ, (Msb,) and also يُرْدٌ عَصْبٌ and بُرُودٌ عَصْبٌ, (Nh, TA,) and ثَوْبٌ, عَصْبٌ, (Msb,) and أَرْدِيَةُ العَصْبِ; (A, TA;) and sometimes they say عَصْبٌ alone, the بُرْد being known by this name: (TA:) or garments of the kind called بُرُود, of the fabric of El-Yemen, the yarn of which is put together and bound, and then dyed, and woven, so that they become partycoloured, because what has been bound thereof remains white, the dye not having taken it; and such garments a woman in the period termed عِدَّة [q. v.] is allowed to wear, but not garments that are [wholly] dyed: or striped garments of the kind called بُرُود: and what is forbidden in that case is a garment that has been dyed after it has been woven; or what are forbidden are the عَصْب of El-Yemen, which are said to have been dyed with urine; so in the L &c.: (TA:) or, accord. to Sub, garments of the kind called بُرُود of the fabric of El-Yemen; so called because they are dyed with عَصْب, which grows only in El-Yemen; [he says that العَصْبُ is a certain dyed that does not grow but in El-Yemen; (Msb;)] but in this he opposes the generality of authorities; for they agree in stating that the garments in question are thus called from العَصْبُ, “ the act of binding, ” because the yarn is bound in order that the dye may not pervade the whole of the بُرْد. (MF, TA.) ― -b4- Hence, (assumed tropical:) Clouds like such as are termed لَطْخ [q. v.]: (S, O:) or red clouds or mist (K, TA) seen in the western horizon (TA) in a time of drought, or sterility; as also ↓ عِصَابَةٌ, (K, TA,) pl. عَصَائِبُ. (TA.) -A2- In a trad., mention occurs of a necklace made of عَصْب: ElKhattلbee says, if it do not mean the garments of El-Yemen, I know not what it is; yet I see not how a necklace can be made of these: Aboo-Moosà thinks it may be عَصَب, meaning the tendons of joints, as they may have taken the tendons of certain clean animals, and cut them in pieces, and made them like beads, and, when dry, made neck laces of them; but he adds his having been told by some of the people of El-Yemen that عَصْبٌ is the name of A certain beast of the sea, or of the great river, called also فَرَسُ فِرْعَوْنَ [i. e. Pharaoh's horse, perhaps meaning the hippopotamus], of which [meaning of the teeth or bones of which] beads and other things, as the handles of knives &c., are made, and which is white. (L, TA.) -A3- And Saliva that sticks and dries in the mouth: whence the saying, لَفَظَ فُلَانٌ عَصْبَهُ, meaning (assumed tropical:) Such a one died. (T and TA in art. لفظ.) -A4- And A light, or an active, and sharp-headed, boy, or young man; (IAar, TA;) [and] so عَضْبٌ. (IAar, TA in art. عضب.)

عُصْبٌ
عُصْبٌ ذ and ↓ عَصْبٌ and ↓ عَصَبٌ (K, TA) Certain trees that twine round other trees, having weak leaves; (TA;) the kind of tree called لَبْلَاب [dolichos lablab of Linn.]; (K;) said by Sh to be a kind of plant that twines round trees, i. q. لَبْلَابٌ: [coll. gen. ns.:] the ns. un. are عُصْبَةٌ and عَصْبَةٌ and عَصَبَةٌ: (TA:) accord. to Abu-lJarrلh, (O, TA,) عَصْبَةٌ signifies a certain thing [app. meaning plant] that twines about a قَنَادَة [or tragacanth], (O, K, TA,) thus, correctly, in many copies of the K, but in some فَتَاة, and in some قَنَاة, both of which are wrong, though some assert the latter to be correct, (TA,) not to be pulled off from it but with an effort: (O, K, TA:) [see عِطْفَةٌ:] one says of a man strong in struggling for the mastery, قَتَادَةٌ لُوِيَتْ بِعُصْبَةٍ (assumed tropical:) [A tragacanth twined about by a leblلb; the strong man being app. likened to a tragacanth, and his antagonist to a leblلb]: (TA:) and in a trad. of Ez-Zubeyr Ibn-El-'Owwلm, he is related to have said,
عَلِقْتُهُمْ اـِنِّى خُلِقْتُ عُصْبَهْ
قَتَادَةً تَعَلَّقَتْ بِنُشْبَهْ
(O, TA:) he puts عصبه for علقه, [evidently, I think, a mistranscription for عَلِقًا, (see نُشْبَةٌ, in its proper art., for a confirmation,)] the meaning being خلقت علقة لخصومى [in which for علقة I read عَلِقًا]; then he likens himself to a tragacanth in respect of his excessive tenaciousness; for بنشبه means “ by the help of a thing of great tenaciousness: ” [or نشبه may be here an inf. n., i. e. of نَشِبَ: the meaning of the verse may therefore be, I clung to them: verily I have been created a grasper, and a tragacanth that has clung by means of a strong holdfast, or that has clung with great tenaciousness:] (TA:) Sh explains عُصْبَة (O, TA) with damm on the authority of Ed-Deenawaree [i. e. AHn], and عَصْبَة with fet-h on the authority of AA, (O,) as meaning a certain plant that twines about a tree, and is called لَبْلَاب; and نُشْبَة as meaning a man who, when he sports with a thing (عَبِثَ بِشَىْءٍ [but probably the right reading is شَبِثَ بشىء or تَشَبَّثَ i. e. clings to a thing]), hardly, or never, quits it. (O, TA.)

عَصَبٌ
عَصَبٌ ذ [The sinews, or tendons; though the following explanation seems rather to denote the ligaments;] the أَطْنَاب of the joints, (S, O, Msb, K, TA,) which connect and bind together the structure thereof, in man and in others, such as the ox-kind, and sheep or goats, and gazelles, and ostriches; so says AHn; (TA;) i. q. عَقَبٌ: (S and K &c. in art. عقب:) or such as are yellow of the اطناب (Mgh, Msb) of the joints; the عَقَب being the white: (Mgh:) [it is also used as meaning ligaments: (see an ex. of its n. un. in an explanation of الصَّدَفَتَانِ, voce صَدَفٌ:) and sometimes it means nerves: (see a usage of its pl. voce صَرْعٌ:) it is a coll. gen. n.:] the n. un. is with ة: (S, O, TA:) and the pl. is أَعْصَابٌ. (S, Mgh, O, Msb.) ― -b2- And (assumed tropical:) The best (in a pl. sense) of a people or party. (K.) ― -b3- See also عُصْبٌ.

عَصِبٌ
عَصِبٌ ذ Flesh, or flesh-meat, having many عَصَب [i. e. sinews, or tendons]. (TA.)

عَصْبَةٌ
عَصْبَةٌ ذ n. un. of عَصْبٌ as syn. with عُصْبٌ [q. v.]. (TA.)

عُصْبَةٌ
عُصْبَةٌ ذ n. un. of عُصْبٌ [q. v.]. (TA.) ― -b2- And A party, or company, of men (AZ, S, O, Msb) who league together to defend one another; (O; [See also عَصَبَةٌ;]) in number from ten to forty; (AZ, S, O, Msb;) or, about ten: (IF, Msb:) or accord. to Akh, a company [of men]; as also ↓ عِصَابَةٌ; having no sing.: (O:) or ↓ the latter, (S, O, Msb,) or each, (K,) signifies a company, or an assemblage, of men, and of horses, (S, O, Msb, K,) or of horses with their riders, (TA,) and of birds, (S, O, Msb, K,) and of other things, (TA,) in number from ten to forty, (K, TA,) or the former from three to ten, or consisting of forty, or of seventy, but said to be originally applied to an unlimited number: its pl. is عُصَبٌ: (IAth, Msb, TA:) and the pl. of ↓ عِصَابَةٌ is عَصَائِبُ. (S, O, Msb, TA.) It is said in a trad. of 'Alee that the أَبْدَال are in Syria; and the نُجَبَآء, in Egypt; and the ↓ عَصَائِب, in El-'Irلk; meaning, by the last, Companies assembled for wars: or a company of devotees, because coupled with the ابدال and the نجباء. (TA.)

عِصْبَةٌ
عِصْبَةٌ ذ A mode, or manner, of binding, or winding round, one's head with a turban or the like. (L, TA.)

عَصَبَةٌ
عَصَبَةٌ ذ n. un. of عَصَبٌ. (S, &c. [See the latter word in the paragraph headed by it and also voce عُصْبٌ.]) ― -b2- Also A man's people, or party, who league together for his defence: (K, TA: [see also عُصْبَةٌ:]) thus accord. to the leading lexicologists. (TA.) ― -b3- And The heirs of a man who has left neither parent nor offspring: and [particularly], with respect to the [portions of inheritances termed] فَرَائِض [pl. of فَرِيضَةٌ q. v.], all such as have not a فَرِيضَة named, and who receive if there remain anything after [the distribution of] the فَرَائِض: (K, TA:) thus accord. to those who treat of the فرائض, and accord. to the [other] lawyers: (TA:) or the relations by the side of the males: this is the meaning of what is said by the leading lexicologists: (Msb:) or, as is said by Az, a man's heirs consisting of male relations: (Msb, TA:) or his sons, and relations on the father's side: (S:) so called because they encompass him; the father being a طَرَف [i. e. an extremity in the right line], and so the son, and the paternal uncle being a جَانِب [i. e. a collateral relation], and so the brother: (Az, S, TA:) or a man's relations on the father's side; (Mgh, TA;) because they encompass him and he is strengthened by them: (TA:) afterwards it became applied to a single person as well as to a pl. number, and both a male and a female: (Mgh:) or the lawyers apply it to a single person when there is no other than he, because he stands in the place of the collective number in receiving the whole of the property; and in the language of the law it is applied to a female in certain cases relating to emancipation and inheritances, but not otherwise either in the proper language or in the language of the law: (Msb:) and ↓ عُصُوبَةٌ is used as its inf. n. [meaning the state of being persons, or a person, to whom the term عَصَبَةٌ is applied]: (Mgh:) it is said [by Az] in the T, “ I have not heard any sing. of عَصَبَةٌ: accord. to analogy it should be عَاصِبٌ, like as طَالِبٌ is sing. of طَلَبَةٌ: ” (TA: [and the like is also said in the Mgh: in the Msb it is said that عَصَبَةٌ is pl. of عَاصِبٌ, like as كَفَرَةٌ is pl. of كَافِرٌ:]) the pl. is عَصَبَاتٌ. (Az, S, TA.)

عَصَبِىٌّ
عَصَبِىٌّ ذ One who aids his people, or party, against hostile conduct: or who is angry [or zealous] for the sake of his party, and defends them: [or one who invites others to the aid of his party, or to combine, or league, with them against those who act towards them with hostility, whether they be wrongdoers or wronged: or one who leagues with others: or one who defends others: or a partisan; a person of party-spirit; or one zealous in the cause of a party: (see 5, and see the paragraph next following this:)] occurring in a trad. (TA.)

عَصَبِيَّةٌ
عَصَبِيَّةٌ ذ [The quality of him who is termed عَصَبِىٌّ: i. e., of him who aids his people, or party, against hostile conduct: or of him who is angry, or zealous, for the sake of his party, and defends them: or of him who invites others to the aid of his party, and to combine, or league, with them against those who act towards them with hostility, whether they be wrongdoers or wronged: or of him who leagues with others: or of him who defends others: or partisanship; party-spirit; or zeal in the cause of a party: or (as expl. by De Sacy, Chrest. Ar., sec. ed., i. 411,) a strong attachment, which holds several persons closely united by the same interest or the same opinion: see 5, and see the paragraph next preceding this]. (S, K, TA.)

عِصَابٌ
عِصَابٌ ذ A cord with which the thigh of a she-camel is bound in order that she may yield her milk copiously. (S.) ― -b2- See also عِصَابَةٌ, in two places.

عَصُوبٌ
عَصُوبٌ ذ A she-camel that will not yield her milk copiously unless her thigh, (S, O,) or thighs, (A, K,) be bound with a cord: (S, A, O, K:) or unless the lower parts of her nostrils be bound with a cord, and she be then urged to rise, and not loosed until she is milked. (AZ, TA.) ― -b2- And A woman having little flesh in her posteriors and thighs: or light in the hips, or haunches. (Kr, K.)

عَصِيبٌ
عَصِيبٌ ذ Lights [of an animal] bound round with guts, and then roasted, or broiled: (S, O, K:) pl. [of pauc.] أَعْصِبَةٌ (K) and [of mult.] عُصُبٌ. (S, O, K.) And Such as are twisted, of the guts of a sheep or goat. (TA.) And its pl. عُصُبٌ, Guts of a sheep or goat, folded, and put together, and then put into one of the winding guts of the belly. (L, TA.) -A2- Also, and ↓ عَصَبْصَبٌ A vehement, or severe, day: (Fr, S, O, K:) or a vehemently-hot day: (Fr, K:) and the former is in like manner applied to a night (لَيْلَة), without ة: (TA:) and ↓ the latter signifies also a cold, and very cloudy, day, in which nothing is seen of the sky. (Abu-l- 'Alà, L, TA.)

عِصَابَةٌ
عِصَابَةٌ ذ A thing with which another thing is bound, or wound round; as also ↓ عِصَابٌ (K, TA) and ↓ عَصْبٌ: (L, TA:) or a thing with which the head is bound, or wound round: (S, A, Mgh, O, TA;) and ↓ عِصَابٌ signifies a thing with which a thing other than the head is bound, or wound round; (A, TA;) anything, such as a piece of rag, or a fillet, or bandage, with which a broken limb, or a wound, is bound, is termed thus, i. e. عِصَابٌ: (L, TA:) and عِصَابَةٌ signifies also a turban; syn. عِمَامَةٌ: (A, Mgh, Msb, K, TA:) or this [in the TA by mistake written عمامة] signifies a small thing that serves as a covering for the head, [such as a kerchief or a fillet,] being wound round it; and what is larger is termed عِمَامَةٌ: ('Inلyeh of Esh-Shihلb, MF, TA:) or whatever is bound, or wound, round the head, whether it be a turban or a kerchief or a piece of rag: (TA, from an explanation of a trad.:) and ↓ عَصْبٌ [likewise] signifies a turban, and anything with which the head is bound, or wound round: (S, O:) the pl. of عِصَابَةٌ is عَصَائِبُ. (Mgh, TA.) El-Farezdak says,
وَرَكْبٌ كَأَنَّ الرِّيحَ تَطْلُبُ مِنْهُمُ
لَهَا سَلَبًا مِنْ جَذْبِهَا بِالعَصَائِبِ
[And a company of riders in such a state that it seemed as though the wind desired to take for itself spoil from them, by its dragging away the turbans]: he means that the wind untwisted their turbans by its violence, as though it despoiled them thereof. (TA.) ― -b2- And [hence] (assumed tropical:) A crown. (A, TA.) ― -b3- See also عَصْبٌ, latter half. ― -b4- And see عُصْبَةٌ, in four places. ― -b5- And for the pl. applied to winds, see 1, former half.

عُصُوبَةٌ
عُصُوبَةٌ ذ : see عَصَبَةٌ, near the end.

عَصَبْصَبٌ
عَصَبْصَبٌ ذ : see عَصِيبٌ, in two places.

عَصَّابٌ
عَصَّابٌ ذ A vender, or spinner, of thread, or yarn; syn. غَزَّالٌ. (AA, S, O.)

فُوهُ عَاصِبٌ
فُوهُ عَاصِبٌ ذ His mouth is dry from the drying up of the saliva: and رَجُلٌ عَاصِبٌ A man in whose mouth the saliva has dried up. (TA.)

مُعَصَّبُ
مُعَصَّبُ ذ , (S, O, TA,) accord. to the author of the K ↓ مُعَصِّبٌ, like مَحَدِّثٌ, in all its senses there explained, but accord. to others like مُعَظَّمٌ, (TA,) One having his waist bound round in consequence of hunger; (S, O;) one who binds round his body (يَتَعَصَّبُ) with pieces of a garment or of cloth, by reason of hunger; (K, TA;) one who, in consequence of leanness occasioned by hunger, binds round his belly with a stone [placed under the bandage: see مَعْصُوبٌ]: (TA:) or, accord. to A 'Obeyd, one whose property, or cattle, years of drought, or sterility, have eaten up: (S, O:) [or] it signifies also a poor man. (K, TA.) ― -b2- And Turbaned; attired with a turban; (O, L, TA;) [as also ↓ مُعْتَصِبٌ.] ― -b3- And [hence] (assumed tropical:) A chief; (K;) one made a chief. (Az, L, TA. [See 2.]) ― -b4- And [hence] (assumed tropical:) Crowned: (O:) or a crowned king; as also ↓ مُعْتَصِبٌ: (A, TA:) because the crown encircles the head like a turban. (Az, TA.)

مُعَصِّبٌ
مُعَصِّبٌ ذ : see the next preceding paragraph.

مَعْصُوبٌ
مَعْصُوبٌ ذ [Twisted, or wound round: and folded, or folded tightly: and bound, or tied: see 1, first sentence. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) Firm, or strong, in the compacture of the flesh. (S, O,) You say رَجُلٌ مَعْصُوبُ الخَلْقِ (assumed tropical:) [A man firm, or compact, in respect of make]; (S, A, O;) strongly, or firmly, knit, or compacted; not flabby in flesh. (TA.) And جَارِيَةٌ مَعْصُوبَةٌ, meaning حَسَنَةُ العَصْبِ i. e. مَجْدُولَةُ الخَلْقِ (assumed tropical:) [A girl, or young woman, goodly in respect of compacture; well compacted in respect of make]. (S, O.) ― -b3- And (assumed tropical:) A slender, or an elegant, sword. (K.) ― -b4- And (assumed tropical:) Hungry, having his belly bound round: (A:) or [simply] hungry; in the dial. of Hudheyl: (S, O:) or very hungry: (K:) or one whose bowels are almost dried up by hunger: an epithet said to be applied to a hungry man because he binds round his belly with a stone [within the bandage] on account of his hunger: it is said to have been the custom of any hungry man, among the Arabs, to bind his belly with a bandage, under which he sometimes put a stone. (TA.) ― -b5- And (assumed tropical:) A letter (كِتَابٌ); thus called because bound round with a thread, or string: so in the saying, وَرَدَ عَلَىَّ مَعْصُوبٌ [A letter came to me]. (A, TA.)

مُعْتَصِبٌ
مُعْتَصِبٌ ذ : see مُعَصَّبٌ, in two places.

رَجُلٌ يَعْصُوبٌ
رَجُلٌ يَعْصُوبٌ ذ , A strong, or sturdy, man. (TA.)

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَصَبَ
عَصَبَ I , ( n. ac. عَصْب 1 )
a.  [ Bi ], Surrounded, crowded round.

b.  [ Bi ], Sided with.

c.  Bound, tied together; bandaged; strapped up.

d.  [ acc. or Bi ], Dried in ( the month : saliva ).

e.  ( n. ac. عَصْب 1 ,  عِصَاْب 23 ) [ 'Ala ], Seized, clutched, got possession of.

f.  ( n. ac. عَصْب 1 ,  عُصُوْب 27 ), Was dirty, unclean.

g.  Was red ( sky ).

عَصِبَ
عَصِبَ A ( n. ac. عَصَب 4 ),
a.  see supra (a) .

عَصَّبَ
عَصَّبَ II ,
a.  Bound, tied; bandaged; strapped up; wound, twisted, wrapped round.

b.  Made lord, chief.

c.  Starved, famished.

أَعْصَبَ
أَعْصَبَ IV ,
a.  Went quickly, sped along ( camel ).

تَعَصَّبَ
تَعَصَّبَ V ,
a.  Wrapped up his head.

b.  [ Bi ], Contented himself with, confined himself to.

c.  [ Fī ], Espoused, embraced, defended zealously ( cause ); maintained obstinately ( opinion ).

d.  Was a fanatic, sectarian, zealot.

e.  [ La ], Sided, leagued, united, banded with; defended.

f.  [ 'Ala ], Was infuriated, incensed, embittered against.

اِنْعَصَبَ
اِنْعَصَبَ VII ,
a.  Became arduous, difficult ( affair ).

اِعْتَصَبَ
اِعْتَصَبَ VIII
a.  [ Bi ], Wrapped round his head, put on.

b.  [ Bi ], Contented himself with; confined himself to.

c.  Banded together, formed a troop.

عَصْب
عَصْب 1 ,
a.  Turban.

b.  A kind of stuff.

c.  The choice, best, élite of.

عُصْبَة
عُصْبَة 3t , ( pl. عُصَب 9 ),
a.  Troop, band, company.

b.  Party, faction; cabal.

عَصَب
عَصَب 4 , ( pl. أَعْصَاْب 38 ),
a.  Nerve; sinew, tendon; muscle.

b.  Chief, chieftain.

عَصَبَة
عَصَبَة 4t , ( pl. reg. ),
a.  see 4 (a) .

b.  Band; bandage; fillet.

c.  Party, faction; adherents; relatives.

d.  Distant relation.

عَصَبِيّ
عَصَبِيّ 4yi ,
a.  Sinewy, muscular.

عَصَبِيَّة
عَصَبِيَّة 4yit ,
a.  Partyspirit; partisanship; fanaticism.

b.  Enthusiasm; zeal; ardour; tenacity; stubbornness, obstinacy.

c.  Relationship on the father's side.

عِصَاْب
عِصَاْب 23 ,
a.  Band, bandage.

عِصَاْبَة
عِصَاْبَة 23t , ( pl. عَصَاْئِبُ 46 ),
a.  Bandage;   ligature; band; fillet; ribbon; tape.

b.  Troop, band.

c.  Red mirage.

عَصِيْب
عَصِيْب 25 , ( pl. عُصُب 10 ,  أَعْصِبَة 15t ),
a.  Hot, scorching; trying, painful ( day ).

b.  Roast liver & lights.

عَصُوْب
عَصُوْب 26 ,
a.  Scraggy, ugly woman; hag.

عَصَّاْب
عَصَّاْب 28 ,
a.  Seller of yarn, thread &c.

عَصڤبَ
N. P. عَصڤبَ I ,
a.  Twisted, folded, tied &c.

b.  Firm, strong, compact.

c.  Elegant, slender.

d.  Hungry.

e.  Letter.

عَصَّبَ
N. Ag. عَصَّبَ II ,
a.  see N. P. عَصڤبَ I ( d ), &

عَصَّبَ
N. P. عَصَّبَ II (
a.  c ).

عَصَّبَ
N. P. عَصَّبَ II ,
a.  see N. P. عَصڤبَ I ( d ).

b.  Turbaned; crowned.

c.  Chief.

تَعَصَّبَ
N. Ac. تَعَصَّبَ V ,
a.  see 4yit (a) , ( b ).

اِعْتَصَبَ
N. Ag. اِعْتَصَبَ VIII ,
a.  see N. P. عَصَّبَ II ( b ).

##### Türkçe

**عَصَبَ**
**عَصَبَ** I, (mastar: **عَصْب** 1)
a. [Bi], Kuşattı, etrafını sardı; çevresinde toplandı.

b. [Bi], Tarafını tuttu.

c. Bağladı, birbirine bağladı; sardı; kayışla bağladı.

d. [acc. veya Bi], Kuruttu (ay: tükürük).

e. (mastar: **عَصْب** 1, **عِصَاْب** 23) ['Ala], Yakaladı, sımsıkı tuttu, ele geçirdi.

f. (mastar: **عَصْب** 1, **عُصُوْب** 27), Kirli oldu, pis oldu.

g. Kızıl oldu (gök).

**عَصِبَ**
**عَصِبَ** A (mastar: **عَصَب** 4),
a. yukarıya bak (a).

**عَصَّبَ**
**عَصَّبَ** II,
a. Bağladı, bağladı; sardı; kayışla bağladı; doladı, büktü, etrafına sardı.

b. Efendi, reis yaptı.

c. Aç bıraktı, açlıktan kırdı.

**أَعْصَبَ**
**أَعْصَبَ** IV,
a. Çabuk gitti, hızla ilerledi (deve).

**تَعَصَّبَ**
**تَعَصَّبَ** V,
a. Başını sardı.

b. [Bi], Bununla yetindi; bununla sınırladı.

c. [Fī], (dava) benimsedi, sarıldı, gayretle savundu; (görüş)ü inatla sürdürdü.

d. Taassup sahibi oldu, fırkacı oldu, bağnaz oldu.

e. [La], Taraf tuttu, ittifak etti, birleşti, kenetlendi; savundu.

f. ['Ala], -e karşı öfkelendi, hiddetlendi, kinlendi.

**اِنْعَصَبَ**
**اِنْعَصَبَ** VII,
a. Çetinleşti, zorlaştı (iş).

**اِعْتَصَبَ**
**اِعْتَصَبَ** VIII
a. [Bi], Başına sardı, giydi.

b. [Bi], Bununla yetindi; bununla sınırladı.

c. Birbirine kenetlendi, bir bölük oluşturdu.

**عَصْب**
**عَصْب** 1,
a. Sarık.

b. Bir çeşit kumaş.

c. Seçkin, en iyi, elit olan.

**عُصْبَة**
**عُصْبَة** 3t, (çoğulu: **عُصَب** 9),
a. Bölük, takım, cemaat.

b. Fırka, hizip; klik.

**عَصَب**
**عَصَب** 4, (çoğulu: **أَعْصَاْب** 38),
a. Sinir; kiriş, tendon; kas.

b. Reis, şef.

**عَصَبَة**
**عَصَبَة** 4t, (çoğulu: düzenli),
a. 4 (a)’ya bak.

b. Bağ; sargı; şerit.

c. Fırka, hizip; taraftarlar; akrabalar.

d. Uzak akraba.

**عَصَبِيّ**
**عَصَبِيّ** 4yi,
a. Sinirli, kaslı.

**عَصَبِيَّة**
**عَصَبِيَّة** 4yit,
a. Tarafgirlik ruhu; tarafgirlik; taassup.

b. Coşku; gayret; hararet; sebat; inat, dikbaşlılık.

c. Baba tarafından akrabalık.

**عِصَاْب**
**عِصَاْب** 23,
a. Bağ, sargı.

**عِصَاْبَة**
**عِصَاْبَة** 23t, (çoğulu: **عَصَاْئِبُ** 46),
a. Sargı; bağ; bağlama; şerit; kurdele; bant.

b. Bölük, takım.

c. Kızıl serap.

**عَصِيْب**
**عَصِيْب** 25, (çoğulu: **عُصُب** 10, **أَعْصِبَة** 15t),
a. Sıcak, kavurucu; zorlayıcı, acı (gün).

b. Kızarmış karaciğer ve akciğer.

**عَصُوْب**
**عَصُوْب** 26,
a. Cılız, çirkin kadın; kocakarı.

**عَصَّاْب**
**عَصَّاْب** 28,
a. İplik, yün ipliği vb. satıcısı.

**عَصڤبَ**
N. P. **عَصڤبَ** I,
a. Büktü, katladı, bağladı vb.

b. Sağlam, güçlü, sıkı.

c. Zarif, ince.

d. Aç.

e. Harf.

**عَصَّبَ**
N. Ag. **عَصَّبَ** II,
a. N. P. **عَصڤبَ** I (d)’ye bak, ve

**عَصَّبَ**
N. P. **عَصَّبَ** II (
a. c).

**عَصَّبَ**
N. P. **عَصَّبَ** II,
a. N. P. **عَصڤبَ** I (d)’ye bak.

b. Sarık sarmış; taç giymiş.

c. Reis.

**تَعَصَّبَ**
N. Ac. **تَعَصَّبَ** V,
a. 4yit (a), (b)’ye bak.

**اِعْتَصَبَ**
N. Ag. **اِعْتَصَبَ** VIII,
a. N. P. **عَصَّبَ** II (b)’ye bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عصب
عَصَبَ - يَعْصِبُ - عَصِيْب - عُصْبَة
عَصَبَ - يَعْصِبُ + كائن + شيئاً: ربط وشد وحزم شيئاً رخواً ليناً إلى شيء صلب قوي، بقوة وشدة ليمسكه ويقويه
عَصِيْب: على وزن " فـَعيل" اسم فاعل مبالغة صفة مشبهة من " عَصَبَ - يَعْصِبُ ": صفة الشيء حين يكون مُقَيِّداً شيئاً آخر، ويمنعه من الحركة: يشبه بالعرف الشائع معنى : مُلًبَّك، ويجعله مربطة أياديه لا يدري ما يفعل
عُصْبَة: على وزن " فـُعـْلـَة " اسم فعل بمعنى مفعول من " عَصَبَ - يَعْصِبُ ": الجماعة من الكائنات التي ترتبط كل منها مع الآخر وتنشد إليه، فيقلل كل منها من ضعف الآخر، ويقوي كل منها الآخر
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عزل عدد من الأشياء المتشابهة من مجموعة أكبر ثم جمعها في رزمة محزومة ومصرورة ومشدودة بشدة"، وهي:
حَزَبَ - يَحْزُبُ، عَصَبَ - يَعْصِبُ، صَرَّ - يَصُرُّ، عَصَر - يَعْصِرُ، لَفَّ - يَلُفُّ، ضَغَثَ - يَضْغَثُ
عصيب
 	﴿ولما جاءت رسلنا لوطا سيء بهم وضاق بهم ذرعا وقال هذا يوم عصيب(77)﴾ هود
عصبة
﴿إذ قالوا ليوسف وأخوه أحب إلى أبينا منا ونحن عصبة إن أبانا لفي ضلال مبين(8)﴾ يوسف ﴿قالوا لئن أكله الذئب ونحن عصبة إنا إذا لخاسرون(14)﴾ يوسف ﴿إن الذين جاءوا بالإفك عصبة منكم لا تحسبوه شرا لكم بل هو خير لكم لكل امرئ منهم ما اكتسب من الإثم والذي تولى كبره منهم له عذاب عظيم(11)﴾ النور ﴿إن قارون كان من قوم موسى فبغى عليهم وآتيناه من الكنوز ما إن مفاتحه لتنوء بالعصبة أولي القوة إذ قال له قومه لا تفرح إن الله لا يحب الفرحين(76)﴾ القصص
جاء في التفسير: عصيب: شديد، عصبة: جماعة
مختار الصحاح
● [عصب] ع ص ب: عَصَّبَ رأسه بالعِصَابَة تَعْصِيبا وباب الثلاثي منه ضرب و عَصَبةُ الرجل بنوه وقرابته لأبيه سُمُوا بذلك لأنهم عَصَبُوا به بالتخفيف أي أحاطوا به والأب طرف والابن والعم جانب والأخ جانب و العُصْبَةُ من الرجال ما بين العَشَرة إلى الأربعين و العِصَابَةُ بالكسر الجماعة من الناس والخيل والطير ويوم عَصِيبٌ و عَصَبْصَبٌ أي شديد تقول اعْصَوْصَبَ اليوم
الراغب
عصب
- العصب: أطناب المفاصل، ولحم عصب: كثير العصب، والمعصوب: المشدود بالعصب المنزوع من الحيوان، ثم يقال لكل شد: عصب، نحو قولهم: لأعصبنكم عصب السلمة (هذه العبارة من خطبة الحجاج بن يوسف الثقي لما دخل البصرة، والخطبة كاملة في عيون الأخبار 2/244؛ والعقد الفريد 4/181)، وفلان شديد العصب، ومعصوب الخلق. أي: مدمج الخلقة، و }يوم عصيب{ [هود/77]، شديد، يصح أن يكون بمعنى فاعل، وأن يكون بمعنى مفعول. أي: يوم مجموع الأطراف، كقولهم: يوم ككفة حابل (وفي ذلك يقول الطرماح:
كأن بلاد الله وهي عريضة * على الخائف المذعور كفة حابل)،
وحلقة خاتم، والعصبة: جماعة متعصبة متعاضدة. قال تعالى: }لتنوء بالعصبة﴿[القصص/76]،﴾ونحن عصبة{ [يوسف/14]، أي: مجتمعة الكلام متعاضدة، واعصوصب القوم: صاروا عصبا، وعصبوا به أمرا، وعصب الريق بفمه: يبس حتى صار كالعصب أو كالمعصوب به. والعصب: ضرب من برود اليمن قد عصب به نقوش، والعصابة: ما يعصب به الرأس والعمامة، وقد اعتصب فلان نحو: تعمم. والمعصوب: الناقة التي لا تدر حتى تعصب، والعصيب في بطن الحيوان لكونه معصوبا. أي: مطويا.
ملخص اللسان:
1.     والعَصْبُ: الطيُّ الشديدُ. وعَصَبَ الشيءَ يَعْصِـبُه عَصْباً: طَواه  ولَواه؛ وقيل: شَدَّه.
2.     عَصِبٌ: صُلْبٌ شديد،.وانْعَصَبَ: اشْتَدَّ.
3.     عصب: العَصَبُ: عَصَبُ الإِنسانِ والدابةِ. والأَعْصابُ: أَطنابُ الـمَفاصل التي تُلائمُ بينَها وتَشُدُّها،
4.     والعِصابُ والعِصابةُ : ما عُصِبَ به .
5.     والعِصابةُ : العِمامةُ، والعِصْبةُ : هيئةُ الاعْتصَاب ،
6.     وعَصَبَ الشجرةَ يَعْصِبُها عَصْباً : ضَمُّ ما تَفَرّقَ منها بحبل ، ثم خَبَطَها ليسقط وَرقها .
7.      العَصْلَبـيُّ الشديد الباقي على المشي والعمل؛
لسان العرب
● - عصب: العَصَبُ: عَصَبُ الإِنسانِ والدابةِ. والأَعْصابُ: أَطنابُ الـمَفاصل التي تُلائمُ بينَها وتَشُدُّها، وليس بالعَقَب. يكون ذلك للإِنسان، وغيره كالإِبل، والبقر، والغنم، والنعَم، والظِّباءِ، والشاءِ؛ حكاه أَبو حنيفة، الواحدة عَصَبة. وسيأْتي ذكر الفرق بين العَصَب والعَقَب. وفي الحديث أَنه قال لثَوْبانَ: اشْتَرِ لفاطمةَ قِلادةً من عَصْبٍ، وسِوارَيْنِ من عاج؛ قال الخَطَّابيُّ في الـمَعالم: إِن لم تكن الثيابَ اليمانية، فلا أَدري ما هو، وما أَدري أَن القلادة تكون منها؛ وقال أَبو موسى: يُحتَمَل عندي أَن الرواية إِنما هي العَصَب، بفتح الصاد، وهي أَطنابُ مفاصل الحيوانات، وهو شيء مُدَوَّر، فيُحتَمَلُ أَنهم كانوا يأْخذون عَصَبَ بعضِ الحيواناتِ الطاهرة، فيقطعونه، ويجعلونه شِبْه الخرز، فإِذا يَبِسَ يتخذون منه القلائدَ؛ فإِذا جاز، وأَمْكَنَ أَن يُتَّخَذَ من عِظام السُّلَحْفاة وغيرها الأَسْوِرةُ، جاز وأَمكن أَن يُتَّخَذ من عَصَبِ  أَشْباهِها خَرَزٌ يُنْظَمُ منها القلائدُ.  قال: ثم ذكر لي بعضُ أَهل اليمن أَن العَصْب سِنُّ دابةٍ بحرية تُسَمَّى فَرَسَ فِرْعَوْنَ، يُتَّخَذُ منها الخَرزُ وغيرُ الخَرز، مِن نِصابِ سكِّين وغيره، ويكون أَبيضَ.  ولحم عَصِبٌ: صُلْبٌ شديد، كثير العَصَبِ. وعَصِبَ اللحمُ، بالكسر، أَي كَثُرَ عَصَبُه.  وانْعَصَبَ: اشْتَدَّ.  والعَصْبُ: الطيُّ الشديدُ. وعَصَبَ الشيءَ يَعْصِـبُه عَصْباً: طَواه  ولَواه؛ وقيل: شَدَّه.  والعِصابُ والعِصابةُ : ما عُصِبَ به .وعَصَبَ رأْسَه ، وعَصَّبَه تَعْصيباً:شَدَّه ؛ واسم ما شُدَّ به:العِصابةُ. وتَعَصَّبَ أَي شَدَّ العِصَابةَ . والعِصابةُ : العِمامةُ، منه. والعَمائمُ يقال لها العَصائبُ؛ قال الفرزدق:  وَرَكبَ ، كأَنَّنَّ الرِّيحَ تطلُبُ منهُم ، *  لها سَلَباً من جّبذبِها بالعَصائبِ  أي تَنْقُضُ لَيُّ عمائمهم من شِدّتها ، فكأنها تسلُبهم إياها ؛ وقد اعتصَبَ بها .  والعِصابة : العمامة ، وكلُّ ما يُعَصّبُ به الرأسُ ؛ وقد اعتَصَبَ بالتاج والعمامة . والعِصْبةُ : هيئةُ الاعْتصَاب ، وكلُّ ما عُصبَ به كَسْرٌ أو قَرْحٌ ،  \<ص:603>  من خِرْقة أو خَبيبةٍ ، فهو عِصابٌ له . وفي الحديث : أنه رَخّص في المسح على العَصائب ، والتّساخِين ، وهِي كلُّ مَا عَصّبْتَ بِهِ رَأْسَكَ من عِمامة أو منْديل أو خِرقة . والذي ورد في حديث بدر ، قال عُتْبة بن ربيعة: ارْجِعوا ولا تُقاتلوا ، واعْصِبوها برأسي ؛ قال ابن الأثير : يريد السُّبَّةَ التي تلحَقُهم بترك الحرب ، والجُنوح إلى السّلم ، فأضْمَرها اعتماداً على معرفة المخاطبين ، أي اقْرُنوا هذه الحال بي وانسبُوها إليّ ، وإن كانتْ ذميمة .  وعَصَبَ الشجرةَ يَعْصِبُها عَصْباً : ضَمُّ ما تَفَرّقَ منها بحبل ، ثم خَبَطَها ليسقط وَرقها . وروي عن الحجاج ، أنه خَطَبَ بالكُوفةِ ، فقال : لأعْصِبَنكمْ عَصْبَ السّلَمَة ؛ السَّلَمَةُ : شجرة من العضاء ، ذاتُ شَوكٍ ، وَوَرقهُا القرَظُ الذي يُدْبَغُ به الأَدَمُ ، ويَعْسُر خَرْطُ ورَقها ، لكثرة شوكها ، فتُعصَبُ أغْصانُها ، بأ، تُجمَعَ ، ويُشَدَّ بعْضُها إلى بعض بحَبْلٍ شَدَّاً شديداً ، ثم يَهْصُرها الخابطُ إليه ، ويَخْبِطُها بعَصاه ، فيتناثر ورقُها للماشية ، ولمن أراد جمعه ؛ وقيل : إنما يُفْعَلُ بها ذلك إذا أرادوا قطعها ، حتى يُمْكِنَهم الوصول إلى أَصله .  وأصْلُ العَصْب : اللَّيُّ ؛ ومنه عَثْبُ التَّيْسِ والكبشِ ، وغيرهما من البهائم ، وهو أن تُشَدَّ خُصيْاه  صلب: العَصْلَبُ (1)  (1 قوله «العصلب إلخ» ضبط بضم العين واللام وبفتحهما  بالأصول كالتهذيب والمحكم والصحاح وصرح به المجد.) والعَصْلَبـيُّ والعُصْلُوبُ: كُلُّه الشديدُ الخَلْق، العظيمُ؛ زاد الجوهري: مِنَ الرجال؛ وأَنشد:  قد حَسَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ،  أَرْوَعَ خَرَّاج من الدَّوِّيِّ،  مُهاجِرٍ ليس بأَعْرابيِّ  والذي ورد في خطبة الحجاج:  قد لَفَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ  والضمير في لَفَّها للإِبل أَي جَمَعها الليلُ بسائِقٍ شديدٍ؛ فضربه  مثلاً لنفسه ورعيته. الليث: العَصْلَبـيُّ الشديد الباقي على المشي والعمل؛ قال: وعَصْلَبَتُهُ شِدَّةُ غَضَبه. ورجل عُصْلُبٌ: مُضْطرب.  \<ص:609>
مقاييس اللغة:
(عصب) العين والصاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على رَبْط شيءٍ بشيء، مستطيلاً أو مستديراً. ثم يفرّع ذلك فروعاً، وكلّه راجعٌ إلى قياس واحد.
من ذلك العَصَب. قال الخليل: هي أطناب المفاصل التي تُلائِم بينها، وليس بالعَقَب. ويقال: لحمٌ عصِب، أي صلب مكتنِزٌ كثير العصَب. وفلانٌ معصوب الخَلْق، أي شديد اكتنازِ اللَّحم. وهو حَسَن العَصْب، وامرأته حَسَنة* العَصْب. والعَصْب: الطيُّ الشديد. ورجلٌ مَعصوب الخَلْق كأنَّما لُوِيَ لَيَّاً. قال حسان:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
وإنّما سمِّي العَصِيب من أمعاء الشَّاء لأنَّه معصوبٌ مطويٌّ. فأمّا قولهم للجائع معصوب، فقال قوم: هو الذي تكاد أمعاؤُه تَعْصَب، أي تَيْبَس. وليس هذا بشيء، إنَّما المعصوبُ الذي عَصَب بَطْنَه من الجُوع. ويقال: عَصَّبَهم، إذا جوَّعَهم.
قال ابنُ الأعرابيّ: المُعَصَّب: المحتاج، من قولهم عَصَّبَهُ الجوعُ، وليس هو الذي رَبَط حجراً أو غيره. وقال أبو عبيد: المُعَصَّب الذي يتعصَّب من الجوع بالخِرَق. والقولُ ما قاله أبو عبيدٍ، للقياس الذي قِسناه، ولأنَّ قولَه أشهَرُ عند أهل العِلْم:
وقال أبو زيد: المُعَصَّب: الذي عَصَّبته السِّنونَ، أي أكلَتْ مالَه، وهذا صحيحٌ، وتلخيصُه أنَّها ذهَبَتْ بمالِهِ فصار بمنزلة الجائع الذي يَلجأ إلى التَّعصُّبِ بالخرق. وقال الخليل: والعَصْب من البُرُود: يُعصَب، أي يُدرَجُ غَزْلُه، ثم يُصبَغ ثمّ يحاك. قال: ولا يُجمَع، إنَّما يقال بُرْدُ عَصْبٍ وبُرودُ عَصْبٍ؛ لأنَّه مضافٌ إلى الفِعل.
ومن الباب: العِصابة: الشَّيء يُعْصَب به الرَّأسُ من صُداعٍ. لا يقال إلاَّ عِصابة بالهاء، وما شَدَتَ به غيرَ الرَّأْس فهو عِصابٌ بغير هاء، فَرَقوا بينَهما ليُعرَفا. ويقال: اعْتَصَب بالتَّاج وبالعِمامة. قال الشَّاعر([27]) :
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
وفلانٌ حَسَنُ العِصْبة، أي الاعتصاب. وعَصَّبْتُ رأسَه بالعصا والسَّيف تعصبياً، وكأنَّه من العِصابة. وكان يقال لسعيد بن العاص بن أُمَيَّة: "ذو العِصابة"، لأنَّه كان إذا اعتمَّ لم يعتمَّ قرشيٌّ إعظاماً له. ويُنشِدون:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
ومن الباب: العَصَّاب: الغزّال، وهو القياس لأنَّ الخَيط يُعصَب به. قال:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
والشجرة تُعْصَب أغصانُها لينتثِر ورقُها. ومنه قول الحجّاج: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". والعِصاب: العصائب التي تعصب الشَّجرة، عن دوجها فيه([32]) . قال:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
وقال ابن أحمر:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
أي جَمَعَهم وضَمَّهم. ويُعْصَب فَخِذ النّاقة لتَدُِرّ. قال:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
أي لا نُعطِي على القَسْر. والعَصُوب من الإبل هذه؛ وهي لا تدرّ حتَّى تُعصَب. والعَصْب: أن يشَدَّ أُنثَيا الدَّابّة حتَّى تَسقُطا، وهو معصوبٌ([36]). ويقال: عَصَب الفَمُ، وهو ريقٌ يجتمع على الأسنان من غبارٍ أو شدَّة عَطَش. قال:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
ومن الباب: العُصْبة، قال الخليل: هم من الرِّجال عَشرة، ولا يقال لما دونَ ذلك عُصْبة. وإنَّما سمِّيت عُصْبةً لأنَّها قد عُصِبت، أي كأنَّها رُبِط بعضُها ببعض. والعُصْبَة والعِصَابة من النَّاس، والطَّير، والخيل. قال النَّابغة:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
واعصوصَبَ القَومُ: صاروا عِصابة. واليوم العَصيب: الشَّديد. واعصَوصَبَ اليومُ: اشتدَّ. ويوم عَصَبْصَبٌ واعْصَوْصَبَتْ: تجمَّعتْ. قال:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
قال أبو زيد: كلُّ شيءٍ بشيء([40]) فقد عَصَب به. يقال: عَصَبَ القومُ بفلان. قال: ومنه سميت العَصَبَةُ، وهم قَرَابة الرَّجُل لأبيه وبني عمِّه، وكذلك كلُّ شيءٍ استدارَ حول شيءٍ واستكفَّ فقد عَصِبَ به.
قال ابنُ الأعرابيِّ: عَصَبَ به وعَصَّب، إذا طافَ به ولزِمَه. وأنشد:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
تَدَاكأ: تَدافَع. وعَصَبَ الماء: لزِمه. قال أبو مهديّ: عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً، إذا دارَتْ حَولَه وحامت عليه. قال:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
وما عَصَبت بذلك المكان ولا قَرَِبته. قال الخليل: العَصَبَة هم الذين يَرِثون الرّجُلَ عن كَلالةٍ من غير والدٍ ولا ولد. فأمَّا الفرائض فكلُّ مَن لم تكن فريضتُه مسمَّاةً فهو عَصَبَة، إنْ بَقِيَ بعد الفرائض شيءٌ أخذوه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ العَصَبِيّة. قال ابن السِّكِّيت: ذاك رجلٌ من عَصَب القوم، أي من خيارهم. وهو قياسُ الباب لأنَّه تُعصب بهم الأمور.
القاموس المحيط:
العَصَب، مُحَرَّكَةً أطْنابُ المفَاصِلِ، وشَجَرُ اللَّبْلابِ، كالعَصْبِ، ويُضَمُّ، وخِيارُ القَوْمِ.
وعَصِبَ اللَّحْمُ، كَفَرِحَ: كَثُرَ عَصَبُه. والعَصْبُ: الطَّيُّ، واللَّيُّ، والشدُّ، وضَمُّ ما تَفَرَّقَ من الشَّجَرِ، وخَبْطُه، وشدُّ خُصْيَيِ التَّيْسِ والكبْشِ حتى يَسْقُطا من غير نَزْعٍ، وضَرْبٌ من البُرُودِ، وغَيْمٌ أحْمَرُ يكونُ في الجَدْبِ، كالعِصابَةِ، بالكسر، وشدُّ فَخِذَيِ الناقة لِتَدِرَّ، واتِّساخُ الْأَسْنانِ من غُبارٍ ونحوهِ، كالعُصوبِ، والغَزْلُ، والقبضُ على الشيءِ، كالعِصابِ، وجَفافُ الرِّيقِ في الفَمِ، ولُزومُ الشيءِ، والإِطافَةُ بالشيءِ، وإسْكانُ لامِ " مُفاعَلَتُنْ " في عَروضِ الوافِرِ، ورَدُّ الجُزْءِ بذلك إلى مَفاعِيلُنْ، وفعْلُ الكُلِّ: كضَرَبَ. والعِصابةُ، بالكسر: ما عُصِبَ به، كالعِصابِ، والعِمامةُ.
والمَعْصوبُ: الجائعُ جِدًّا، والسيفُ اللطيفُ. وتَعَصَّبَ: شَدَّ العِصابَة، وأتَى بالعَصَبِيَّةِ، وتَقَنَّعَ بالشيءِ ورَضِي به، كاعْتَصَبَ به. وعَصَّبَه تَعْصيباً: جَوَّعَه، وأهْلَكَه. والعَصَبَةُ، مُحَرَّكَةً: الذين يَرِثونَ الرَّجُلَ عن كَلالَةٍ من غيرِ والدٍ ولا وَلدٍ، فأَمَّا في الفَرائِض: فكُلُّ من لم يَكُنْ له فَريضةٌ مُسَمَّاةٌ فهو: عَصَبَةٌ، إنْ بَقِيَ شَيْءٌ بعد الفَرْضِ أخَذَ، وقومُ الرَّجُلِ الذين يَتَعَصَّبونَ له.
والعُصْبَةُ، بالضم، من الرِّجال والخَيْلِ والطَّيْرِ: ما بَيْنَ العَشَرةِ إلى الْأَرْبعين، كالعِصابَةِ، بالكسر، وهَنَةٌ تَلْتَفُّ على القَتادَةِ لا تُنْزَعُ عنها إلاَّ بِجَهْدٍ. واعْتَصَبوا: صاروا عُصْبَةً، والنَّاقَةَ: شَدَّ فَخِذَيْها لِتَدِرَّ. وناقَةٌ عَصوبٌ: لا تَدِرُّ إلاَّ كذلكَ. وعَصَبُوا، عَصِبوا به، كَسَمِعَ وضَرَبَ: اجْتَمَعوا. والعَصُوبُ: المَرْأَةُ الرَّسْحاءُ، أو الزَّلاَّءُ. واعْصَوْصَبَتِ الإِبِلُ: جَدَّتْ في السَّيْرِ، كأَعْصَبَتْ، واجْتَمَعَتْ، والشَّرُّ: اشْتَدَّ. ويَوْمٌ عَصَبْصَبٌ وعَصِيبٌ: شديدُ الحَرِّ، أو شديدٌ.
والعَصِيبُ: الرِّئَةُ تُعَصَّبُ بالْأَمْعاءِ فَتُشْوَى، ج: أَعْصِبَةٌ وعُصُبٌ. والتَّعْصِيبُ: التَّسْوِيدُ.
والمُعَصِّبُ، كَمُحَدِّثٍ: السَّيِّدُ. والذي يَتَعَصَّبُ بالخِرَقِ جُوعاً، والرَّجُلُ الفَقِيرُ. وانْعَصَبَ: اشْتَدَّ.
وكَزُبَيْرٍ: ع بِبِلادِ مُزَيْنَةَ. والحَسَنُ بنُ عَبْدِ اللَّهِ العَصَّابُ، كَشَدّادٍ: مُحَدِّثٌ.
تاج العروس:
عصب
العَصَبُ مُحَرَّكَةً عَصَبُ الإِنْسَانِ والدَّابّةِ . والأَعْصَابُ : أَطْنَابُ المَفَاصِل التي تُلاَئِمُ بَينها وتَشُدُّهَا وليس بالعَقَب يَكُونُ ذلكَ للإِنْسَان وغَيْره كالبَقَر والغَنَم والنَّعَم والظِّباء والشَّاء حكاه أَبو حنيفة الواحدة عَصَبة وسيأْتي ذكرُ الفَرْق بين العَصَبِ والعَقَب . العَصَبُ : شَجَرٌ يلْتَوِي على الشَّجَر وله وَرَقٌ ضَعيف . وقالَ شَمر : هو نَبَاتٌ يَتَلَوَّى على الشَّجَر وهو اللَّبْلاَب كالعَصْب بفَتْح فَسُكُون عن أَبي عمرو ويُضَمّ والوَاحِدَة العَصْبَة والعَصَبَة محرّكة والعُصْبَة بالضَّمِّ الأَخِيرة عن أَبي حَنِيفَة حَكَاها عن الأَزْدِيّ قال :
" إِنّ سُلَيْمى عَلِقَت فُؤَادِي
" تَشَبُّثَ العَصْبِ فُروعَ الوَادِي
وسيأْتي مزيداً على ذلك قريباً . العَصَب مُحَرَّكَة : خِيَارُ القَوْم وعَصِبَ اللَّحْمُ كفَرِح أَي كَثُرَ عَصَبُه ولحم عَصِبٌ : صُلْبٌ شَدِيدٌ كَثِيرُ العَصَب . والعَصْبُ : الطَّيُّ الشَّديدُ واللَّيُّ . عَصَبَه يَعْصِبُه عَصْباً : طَوَاه ولَوَاه . قِيلَ : هو الشَّدُّ . و العَصْبُ : ضَمُّ ما تَفَرَّقَ مِنَ الشَّجَر بحَبْل وخَبْطُه لِيَسْقُطَ وَرقُه ورَوِيَ عن الحَجَّاج أَنَّه خَطَب الناسَ بالكُوفَة فقال : لأَعْصِبنَّكُم عَصْبَ السَّلَمَة . السَّلَمَة : شَجَرَةٌ من العِضاه ذاتُ شَوْك وورَقُها القَرَظُ الذي يُدبَغُ به الأَدَمُ ويَعْسُر خَرْطُ وَرَقِها لكَثْرَةِ شَوْكِها فتُعْصَبُ أَغصانُها بأَن تُجْمَع ويُشَدّ بَعْضُها إِلَى بَعْض بِحَبْلٍ شَدّاً شَدِيداً ثم يَهْصُرُها الخَابِط إِلَيْه ويَخبِطُها بعَصاه فَيَتَنَاثَر ورَقُها للمَاشيَة لمَنْ أَرادَ جَمْعَه . وقيل : إِنَّمَا يُفْعَل بِهَا ذلِكَ إِذا أَرَادُوا قَطْعَها حتى يُمْكنَهم الوُصُولُ إِلَى أَصْلِها و أَصْلُ العَصْب : اللَّيُّ . ومنه شَدّ خُصْيَي مُثَنَّى التَّيْس والكَبْش وغَيْرهما من البَهَائم شَدّاً شَديداً حتى يَسْقُطا وفي بعض الأُمَّهات يَنْدُرَا بدل يَسْقُطَا من غَيْر نَزْع أَو سَلّ . يقال : عَصَبْتُ التيسَ أَعْصبُه فهو مَعْصُوبٌ . ومن أَمْثَال العَرَب : فلانٌ لا تُعْصَبُ سَلَماتُه يضرب مَثَلاً للرَّجُلِ الشَّديد العَزِيز الَّذِي لا يُقْهَر ولا يُسْتَذَلُّ . ومنه قولُ الشَّاعر :
" ولا سَلَمَاتِي في بَجِيلَة تُعْصَبُ كذا في الأَسَاس والمُسْتَقْصَى ولِسَان الْعَرَب . في الأَسَاس : عَلَيْهِم أَردِيَةُ العَصْب ؛ وهو ضَرْبٌ من البُرُودِ اليَمَنيَّة يُعْصَب غَزْلُه أَي يُدْرَج ثم يُحَاك وليس من بُرُودِ الرَّقْم ولا يُجْمَع إِنَّمَا يقال : بُرْدُ عَصْبٍ وبُرُودُ عَصْبٍ أَي بالتَنوين والإِضافة كما في النِّهَايَةِ ؛ لأَنَّه مُضَافٌ إِلى الفعل وربَّما اكتَفَوْا بأَنْ يَقُولُوا : عليه العَصْب لأَن البُرْدَ عُرِفَ بِذَلِك الاسْم . قال :
يَبْتَذِلْنَ العَصْبَ والخَزَّ ... معاً والحَبْرَات
ومنه قِيلَ للسَّحَاب كاللَّطْخِ : عَصْبٌ . وفي الحديث : المُعْتَدَّة لاَ تَلْبَسُ المُصَبَّغَةَ إِلاّ ثوبَ عَصْبٍ . العَصْبُ : برودٌ يَمَنِيَّة يُعصَب غَزلُهَا أَي يُجْمَعُ ويُشَدُّ ثم يُصْبَغُ ويُنسَجُ فيَأْتِي مَوْشِيّاً لِبَقَاء ما عُصِب فيه أَبيضَ لم يأْخُذْه صِبْغٌ . وقيل : هي بُرُودٌ مُخَطَّطَةٌ فيكونُ النَّهْيُ للمُعْتدَّة عمَّا صُبِغ بَعْد النَّسْج وفي حديث عُمَرَ رَضِي اللهُ عَنْه أَنَّه أَراد أَن يَنْهَى عن عَصْبِ اليَمَن وقَالَ : نُبِّئْتُ أَنَّه يُصبَغُ بالبَوْل ثم قال : نُهِينَا عن التَّعَمُّق كذا في لِسَان العَرَب وبَعْضُهَا في الأَسَاسِ والفَائِقِ وفَتْح البارِي والمَشَارِقِ والمَطَالِع والمِصْبَاح والمُجْمَلِ . ونقل شيخُنَا عن الرَّوْضِ للسُّهَيْلِيّ أَن العَصْبَ بُرودُ اليَمَن ؛ لأَنَّهَا تُصْبَغ بالعَصْب ولا يَنْبُتُ العَصْبُ والوَرْسُ واللُّبَانُ إِلاّ في اليَمَن قاله أَبو حَنيفَة الدِّينَورِيّ في كتاب النَّبات وقد قَلَّدَه السُّهَيْليّ فِي ذلِك وخالف الجُمْهُورَ حيث إِنَّهم أَجمَعُوا على أَنَّه من العَصْب وهو الشَّدّ لئلا يَعُمّ الصِّبغ للبُردِ كلّه كما تَقَدَّم . وفي لسان العرب ما نَصُّه : وفي الحَدِيث أَنَّه قال لثَوْبَانَ : اشتَرِ لِفَاطِمَةَ قِلاَدَةً من عَصْبٍ وسِوَارَيْنِ من عَاج . قال الخَطَّابِيّ في المَعَالم : إِن لَم تَكُن الثِّيَابَ اليَمَنِية فلا أَدري ما هُو وما أَدْرِي أَن القلادة تَكُون مِنْها . وقال أَبو موسى : يَحْتَمِل عِنْدِي أَنَّهَا هي العَصَب بفتح الصَّادِ وَهِي أَطْنَاب المَفَاصِل وهو شيءٌ مُدوَّر فيُحتَمَل أَنَّهم كانُوا يَأْخذُون عَصَب بَعْضِ الحَيَوَانَات الطَّاهِرَة فيَقْطَعُونَه ويَجْعَلُونَه شِبْهَ الخَرَز فإِذَا يَبِسَ يَتَّخذُون منه القَلاَئِد فإِذا جَازَ وأَمْكَنَ أَن يُتّخَذَ من عِظَامِ السُّلَحْفَاةِ وَغَيْرِها الأَسْوِرَةُ جَازَ وأَمْكَنَ أَن يُتَّخَذَ من عَصَب أَشْبَاهِها خَرَزٌ يُنْظَم مِنْهَا القَلاَئِدُ . قَال : العَصْب سِنُّ دَابَّة بحرِيَّةُ تُسَمَّى فرسَ فِرْعونَ يُتَّخَذُ منها الخَرَزُ وغيرُ الخَرَز سِكِّينٍ وغَيْرِه ويكون أَبيضَ انتهى . العَصْبُ : غَيْمٌ أَحْمَر تراه في الأُفُق الغَربِيّ يَكُونُ أَي يَظْهر فِي سِنِي الجَدْبِ أَي القَحْط قال الفَرَزْدَقُ :
" إِذَا العَصْبُ أَمْسَى في السَّمَاءِ كأَنَّه سَدَى أُرجُوَانٍ واستَقَلَّت عَبُورُهَا كالعِصَابة بِالكَسْر قال أَبُو ذُؤَيْب :
" أَعَيْنَيَّ لاَ يَبْقَى على الدَّهْرِ فَادِرٌوقد عَصَبَ الأُفُقُ يَعْصِب أَي احْمَرَّ . العَصْبُ : شَدُّ فَخذَي النَّاقَة أَو أَدْنَى مُنْخُرَيْها بحَبْل لِتَدِرَّ اللبنَ كالعِصَابِ . وقد عَصَبَها يَعْصِبُها وسَيَأْتي . وفي الأَسَاسِ : ومِثْلِي لا يَدِرُّ بالعِصَابِ أَي لا يُعْطِي بالقَهْرِ والغَلَبَة . قلت : وَيَأْتِي المَزِيدُ على ذَلِكَ قَرِيباً . العَصْبُ : اتِّسَاخُ الأَسْنَان من غُبَار ونَحْوِه كشِدَّة عَطَشٍ أَو خَوْفٍ كالعُصُوبِ بالضم وقد عَصِبَ الفَمُ يَعْصِبُ عَصْباً وعُصُوباً . العَصْبُ : الغَزْل والفَتْلُ . والعَصَّاب : الغَزَّال . قال رُؤْبَةُ :
" طَيَّ القَسَامِيّ بُرودَ العَصَّابْ القَسَامِيُّ : الذِي يَطْوِي الثِّيَابَ في أَوّل طَيِّهَا حَتَّى يَكسِرها على طيِّها . العَصْبُ : القَبْضُ وعَصَب الشيءَ وعَصَب عَلَى الشَّيْءِ : قَبَضَ عَلَيْهِ كالعِصَابِ بالكَسْرِ أَنشد ابنُ الأَعْرَابِيّ :
وكُنَّا يا قُرَيْشُ عَصَبْنَا ... يَجيء عِصَابُنَا بِدَمٍ عَبِيطِ عِصَابُنا أَي قَبْضُنَا على مَنْ يُغادِي بالسُّيُوف . العَصْب : جَفَافُ الرِّيق أَي يُبْسُه في الفَمِ . وفوه عَاصِبٌ . وعَصَبَ الرِّيقُ بِفِيه بالفَتْحِ يَعْصِب عَصْباً وعَصِبَ كَفَرِح : جَفَّ ويَبِسَ عَلَيْهِ . قال ابنُ أَحْمَرَ :
يُصَلِّي عَلى مَنْ مَاتَ مِنَّا عَرِيفُنَا ... ويَقرأُ حَتَّى يَعْصَبَ الريقُ بالفَمِ ورجل عَاصِبٌ : عصَب الرِّيقُ بِفِيه . قال أَشْرَسُ بْنُ بَشَّامَة الحَنْظَلِيُّ :
" وَإِنْ لَقِحَت أَيْدِي الخُصُومِ وَجَدْتَنينَصُوراً إِذَا ما اسْتَيْبَسَ الريقَ عَاصِبُهْ
لَقِحَت : ارتَفَعَت . شبَّه الأَيْدِيَ بأَذْنَابِ اللَّوَاقِح مِنَ الإِبل . وعَصَبَ الريقُ فَاهُ يَعْصِبُه عَصْباً : أَيْبَسَه . قال أَبُو مُحَمَّد الفَقْعَسِيّ :
" يَعْصِبُ فَاهُ الرِّيقُ أَيَّ عَصْبِ
" عَصْبَ الجُبَاب بشِفَاهِ الوَطْبِ الجُباب : شِبْه الزُّبْدِ في أَلبَانِ الإِبِلِ . وفي حَدِيث بَدْر لَمَّا فَرَغَ مِنْهَا أَتَاهُ جِبْرِيل وقد عَصَب رأْسَه الغُبَارُ أَي رَكِبَه وَعَلِقَ بِهِ مِن عَصَب الرِّيقُ فَاه إِذَا لَصِقَ بِهِ ورَوَى بعضُ المُحَدِّثِين أَنَّ جِبْرِيل جَاءَ يومَ بَدر على فَرَسٍ أُنْثَى وقد عَصَم ثَنِيَّتِيه الغُبَار . فإِن لم يكن غَلَطاً من المُحَدِّث فهي لُغَةٌ في عَصَبَ والبَاء والميم يتعاقبان في حُرُوف كَثِيرَة لقُرْب مَخْرَجَيْهما . يقال : ضَرْبةُ لازِبٍ ولازِمٍ وسَيَّدَ رَأْسَه وسَمَّده . كذا في لسان العرب . العَصْبُ : لُزُومُ الشيءِ يقال عَصَبَ الماءَ : لزِمَه . وهذا عَنِ ابْن الأَعْرَابِيّ وأَنْشَد :
" وعَصَبَ المَاءَ طِوَالٌ كُبْدُ ويقَال : عَصَبَ الرجُلُ بيتَه أَي أَقَام في بَيْته لا يَبْرَحُه لاَزماً لَه . العَصْب : الإِطَافَةُ بالشَّيْءِ قال ابنُ أَحْمَرَ
يا قومِ ما قَوْمِي على نَأْيِهِمْ ... إِذْ عَصَبَ النَّاسَ شَمَالٌ وقُرّْ يَعْجَب مِن كَرَمهِم وَقَالَ : نِعْمَ القومُ هم في المَجَاعَة إِذْ عَصَبَ الناسَ شَمالٌ وقٌرٌّ أَي أَطَاف بِهِم وشَمِلَهم بَرْدُهَا . ويقال : عَصَبَ الغُبَارُ بالجَبَل وغَيْرِه : أَطَافَ كذا في لِسَان الْعَرَب . وفي الاَسَاسِ : وعَصَبوا بِهِ أَي أَحَاطُوا . وَوَجَدْتُهم عَاصِبِين به . ومنه العَصَبَة . العَصْبُ : إِسْكَانُ لاَمِ مُفَاعلَتُنْ في عرَوضِ الوَافِر ورَدُّ الجُزْءِ بِذلِك إِلَى مَفَاعِيلُنْ وإِنَّمَا سُمِّي عَصْباً لأَنَّه عُصِب أَن يَتَحرَّك أَي قُبِضَ وفِعْلُ الكُلِّ مما تَقَدَّم كضَرَب إِلا العَصْب بمعْنَى جَفَافِ الرِّيق فإِنَّ مَاضِيَه رُوِي بالوَجْهَيْن الفتح والكَسْر كما أَشَرْنَا إِلَيْه . والعصَابَةُ بالكَسْرِ : ما عُصِب بِه كالعِصَابِ بالكَسْر أَيْضاً والعصب قالَه ابنُ مَنْظُور . وعَصَّبَهُ تَعْصِيباً : شَدَّه واسمُ ما شُدَّ بِهِ العِصَابَةُ . وفي الأَسَاس ويقال : شَدَّ رأْسَه بعِصَابة وغَيْره : بعِصَابٍ العِصَابَةُ أَيضاً : التَّاجُ والعِمَامَةُ . والعَمَائِمُ يقال لها العَصَائِب . قال الفَرَزْدَق :
وركْبٍ كأَنَّ الريحَ تَطْلُبُ مِنْهُمُ ... لها سَلَباً من جَذْبِها بالعَصَائِبِ
أَي تَنْقُض لَيَّ عَمَائِمهم مِنْ شِدَّتها فكأَنَّها تَسْلُبهم إِيَّاها . ونقل شيخُنَا عن عِنَايَة الشِّهَاب في البَقَرَة أَنَّ العِصَابَةَ ما يُسْتَرُ بِه الرأْسُ ويُدارُ عَلَيْه قَلِيلاً فإِن زَادَ فعِمَامة . فَفَرَّقَ بين العِصَابَة والعِمَامَة وظَاهِر المُصَنِّف أَنّها تُطْلَق على ما ذَكَره وعلى العِمَامة أَيْضاً كأَنَّه مُشْتَرَك وَهو الَّذِي صَرَّح به في النِّهَايَةِ انْتَهَى . وفي لسان العرب : العِصْبَةُ : هَيْئة الاعْتِصَابِ وكل ما عُصِبَ به كَسْرٌ أَو قَرْحٌ من خِرْقَةٍ أَو خَبِيبَةٍ فهو عِصَابٌ له وفي الحَديث أَنَّه رَخَّص فِي المَسْحِ علىالعَصَائِب والتَّسَاخِينِ . وهي كُلُّ ما عَصَبْتَ بِهِ رأْسَك من عِمَامَة أَو مِنْدِيلٍ أو خِرْقَةٍ والذِي وَرَدَ في حَدِيث بَدْر قَال عُتْبَةُ بْنُ رَبِيعَة ارْجِعُوا ولا تُقَاتِلُوا واعْصِبُوهَا بِرَأْسِي قال ابنُ الأَثِير : يُرِيد السُّبَّة التي تَلْحَقُهُم بِتَرْكِ الحَرْب والجُنُوح إِلى السِّلْم فأَضْمَرَها اعْتِمَاداً على مَعْرِفَةِ المُخَاطَبِين أَي اقْرُنُوا هَذِه الحَالَ بِي وانْسُبُوها إِليَّ وإِن كانَتْ ذَمِيمَةً . والمَعْصُوبُ : الجَائِعُ جِدّاً وهو الَّذِي كادَتْ أَمعاؤُه تَيْبَسُ جُوعاً وخَصَّ الجَوْهَرِيُّ هُذَيْلاً بهذه اللُّغَة . وقد عَصَبَ كَضَرَب يَعْصِب عُصُوباً وقيل : سُمِّيَ مَعْصُوباً لأَنه عَصَب بطْنَه بحَجَرٍ من الجُوع . وفي حَدِيثِ المُغِيرَة : فإِذا هو مَعْصُوبُ الصَّدْرِ قيل : كَان مِنْ عَادَتِهِم إِذا جَاعَ أَحدُهم أَن يَشُدَّ جوفَه بعِصَابة ورُبّمَا جَعَل تَحْتَها حجَراً . المَعْصُوبُ : السَّيْفُ اللَّطِيفُ وقال البَدْرُ القَرَافِيّ : هو من أَسْيَاف رَسُولِ الله صلى الله عليه وسلم فهو مُسْتَدْرَك لأَنَّه لم يُذْكَر مع أَسْيَافِ رَسُولِ الله صَلَّى اللهُ عَلَيْه وسلّم في كُتُب السِّيَر وقد بَسَط ذَلِك شيخُنَا في هَذِه المادة وفي ر س ب . وتَعَصَّبَ أَي شَدَّ العِصَابَةَ . و تَعَصَّب : أَتَى بالعَصِبِيَّة مُحَرَّكَة وهو أَنْ يَدْعُوَ الرّجلُ إِلى نُصْرَةِ عَصَبَته والتَّأَلُّبِ مَعَهم على من يُنَاوِئهم ظَالِمين كَانُوا أَوْ مَظْلُومِين وقد تَعَصَّبُوا عَلَيْهم إِذا تَجَمَّعُوا وفي الحَدِيثِ : العَصَبِيُّ مَنْ يُعِين قومَه على الظُّلْم . وقيل : العَصَبِيُّ هُو الَّذِي يَغْضَب لعَصَبَته ويُحَامِي عَنْهم . والتَّعَصُّبُ : المُحَامَاةُ والمُدَافَعَة . وتَعَصَّبْنَا له ومَعَه : نَصْرْنَاه . تَعَصَّبَ : تَقَنَّعَ بالشِّيْءِ ورَضِيَ بِهِ كاعْتَصَبَ بِهِ . يقال : عَصَّبَهُ تَعْصِيباً إِذَا جَوَّعَه وعَصَّبَتْهُم السِّنونَ تَعْصِيباً : أَجاعَتْهُم فهو مُعَصَّب أَي أَكلت مالَه السِّنُونَ عَصَّبَ الدهرُ مَالَه : أَهْلَكُه والعَصَبَةُ مُحَرَّكَةً : هم الَّذِينَ يَرِثُونَ الرَّجُلَ عن كَلاَلَةٍ من غَيْرِ وَالِدٍ وَلاَ وَلَدٍ . وعَصَبَةُ الرَّجُل : بَنُوه وقَرَابَتُه لأَبِيه . وفي التهذِيبِ : ولم أَسْمَعْ للعَصَبَةِ بِوَاحِد والقِيَاسُ أَن يكُون عَاصِباً مثلَ طَالِبٍ وطَلَبَة وظَالِم وظَلَمَة فأَمَّا فِي الفَرَائِضِ فكُلُّ مَنْ لَمْ يَكُن لَه فَرِيضَةٌ مُسَمَّاةٌ فهو عَصَبَةٌ إِنْ بَقِيَ شَيْءٌ بَعْدَ الفَرَائِض أَخَذَ هذَا رَأْيُ أَهْلِ الفَرَائِض والفُقَهَاء عند أَئمة اللغة : العَصَبَة : قَوْمُ الرَّجُل الَّذِين يَتَعَصَّبُون لَه كأَنّه على حَذْفِ الزَّائد وقِيل : العَصَبَة : الأَقَارِبُ مِن جِهَة الأَب ؛ لأَنهم يَعْصِبُونَه ويَعْتَصِب بِهِم أَي يُحِيطون به ويَشْتَدُّ بهم . وقال الأَزْهَرِيّ : عَصَبَةُ الرَّجُلِ : أَولياؤُه الذُّكُور من وَرَثَتِهِ سُمُّوا عَصَبةً لأَنَّهُم عَصَبُوا بِنَسَبِه أَي استَكَفُّوا بِهِ ؛ فالأَبُ طَرَفٌ والابْنُ طَرَفٌ والعَمُّ جَانِبٌ والأَخُ جَانبٌ والجَمْعُ العَصَبَاتُ . والعَرَبُ تُسَمِّي قَرَابَاتِ الرَّجُلِ أَطرافَه ولمّا أَحاطَتْ به هَذه القراباتُ وعَصَبت بنَسَبه سُمُّوا عَصَبَةً وكُلُّ شيء استدَارَ بِشَيْء فَقَد عَصَبَ بِه والعمائمُ يقال لها العَصَائِب مِنْ هَذَا . ثم قال : ويقال : حَوْلَه وعَصَبَت الإِبِلُ بعَطَنِهَا إِذا استَكَفَّت بِهِ قَال أَبو النَّجْمِ : ْمِ :
" إذْ عَصَبَت بالعَطَنِ المُغَرْبَلِ يَعْنِي المُدقَّقَ تُرَابُه . والعُصْبَة بالضَّمِّ مِنَ الرِّجَالِ والخَيْلِ بفُرْسَانِهَا وَ جَمَاعَةِ الطَّيْرِ وغيرِها : مَا بَيْنَ الثَّلاَثَة إِلَى العَشَرَة وقيل : ما بَيْنَ العَشَرَة إِلَى الأَرْبَعِين وقيل : العُصْبَة : أَرْبَعُون وقِيل : سَبْعُون . وقد يُقَالُ : أَصْلُ مَعْنَاهَا الجَمَاعَة مُطْلَقاً ثم خُصَّتْ في العُرْفِ ثم اختُلفَ فِيه أَو الاخْتلافُ بحَسَبِ الوَارِد حَقَّقَه شيخُنَا كالعِصَابَة وبالكَسْر في كُلٍّ مِمَّا ذُكِر . قال النَّابِغَة :
" عِصَابَة طَيْرٍ تَهْتدِي بَعَصَائِب وفي حَدِيث عَلِيٍّ رَضي اللهُ عَنْه : الأَبْدَالُ بالشَّامِ والنُّجَبَاءُ بمِصْر والعَصَائِبُ بالعَرِاق . أَرادَ أَن التَّجَمُّعَ للحُرُوبِ يكونُ بالعِرَاق وقيل : أَرادَ جَمَاعَةً من الزُّهَّادِ سَمَّاهم بالعَصَائِبِ ؛ لأَنَّه قرنَهم بالأَبْدالِ والنُّجَبَاءِ . وفي لِسَان العَرَبِ : في التَّنْزِيل ونَحْنُ عُصْبَةقال الأَخْفَشُ : العُصْبَة والعِصَابَةُ : جَمَاعَةٌ ليسَ لها وَاحِدٌ . قال الأَزْهَريُّ : وذَكَر ابْنُ المُظَفَّر في كتابه حَديثاً : أَنَّه يَكُون في آخِرِ الزَّمان رَجُلٌ يقال له أَمِيرُ العُصَب قال ابنُ الأَثِيرِ : هو جَمع عُصْبَة أَي كغُرْفَة وغُرَف فيكُونُ مَقِيساً كالعَصَائِب . في حَدِيثِ الزُّبَيْرِ بْنِ العَوَّام لَمَّا أَقبلَ نَحْوَ البَصْرَة وسُئل عن وَجْهِه فقال :
" عَلِقْتُهمْ إِنّي خُلِقْتُ عُصْبَهْ
" قَتَادَةً تَعَلَّقَت بِنُشْبَهْ قال شَمِرٌ : وبَلَغَني أَنّ بعضَ العَرَب قال :
" غَلَبْتُهم إِنّي خُلِقْتُ عُصْبَهْ
" قَتَادَةً مَلْوِيَّةً بنُشبَهْ قال : والعُصْبَةُ : نباتٌ يَلْتَوِي على الشَّجَر وهُوَ اللَّبْلاَب . والنُشْبَةُ من الرِّجَال : الَّذِي إِذَا عَبِثَ بشيء لم يَكَد يُفَارِقُه . ويقال للرَّجُلِ الشَّدِيدِ المِرَاس : قَتادَةٌ لُوِيَتْ بَعُصْبَة والمَعْنَى : خُلِقْتُ عُلْقَة لخُصُومِي فوَضَعَ العُصْبَة مَوْضع العُلْقَة ثم شَبَّه نفسَه في فَرْطِ تَعَلُّقه وتَشَبُّثه بهِم بالقَتَادَة إِذَا استَظْهَرَت في تَعَلُّقِها واسْتَمْسَكَت بنُشْبَة أَي بشيء شَدِيدِ النُّشوب والباءُ التي في قَوْله بُنْشَبةٍ للاستِعَانَة كالَّتي في : كتبتُ بالقَلَم . وأَما قولُ كُثَيِّر :
بادِيَ الرَّبْعِ والمَعَارِفِ منهَا ... غيرَ رَسْمٍ كعُصْبَةِ الأَغْيَالِ فقد رُوِيَ عن ابن الجَرَّاحِ أَنه قال : العُصْبة : هَنَةٌ تَلْتَفُّ على القَتَادَةِ هكَذَا في النُّسخ الكَثِيرَة وهو الصَّوَابُ وفي بَعْضِها على الفَتَاةِ وبالفَاء والفَوْقِيَّة مُؤَنَّث الفَتَى وفي أُخْرَى بالقَافِ والنُّون وكلاهُما تَحْرِيف وإن صَحَّحَ بعضُّهم الثَّانية على ما قاله شيخُنَا لا تُنْزَعُ عَنْهَا إِلاَّ بِجَهْد . وفي بعضِ أُمَّهَاتِ اللغة بَعْدَ جَهْد وأَنْشَد ابنُ الجَرَّاح :
تَلبَّسَ حُبُّهَا بدَمِي ولَحْمِي ... تَلَبُّسَ عُصْبَةٍ بِفُرُوع ضَالِ واعْتَصَبُوا : صَارُوا عُصْبَةً عُصْبَةً هكذا بالتَّكْرَار في نُسْخَتِنا وعليها عَلاَمة الصِّحَّة والَّذي في لسان العرب والمُحْكَم الاقْتِصارُ عَلى وَاحِد . قال أَبو ذُؤَيْب :
هَبَطْن بَطْنَ رُهَاطٍ واعْتَصَبْنَ كَمَا ... يَسْقِي الجُذُوعَ خِلاَلَ الدُّورِ نَضَّاحُ عَصَب النَّاقةَ : شَدَّ فَخِذَيْهَا لِتَدِرَّ أَي تُرْسِل الدَّرَّ وهو اللَّبَنُ ونَاقَةٌ عَصُوبٌ : لا تَدِرُّ إِلاَّ كَذلِك وفي بَعْضِ الأُمَّهَات : إلا عَلى ذلك قال الشَّاعر :
وإِن صَعُبَت عَلَيْكم فاعْصِبُوهَا ... عِصَاباً تُسْتَدَرُّ بِهِ شَدِيدَاً
وقال أَبو زيد : العَصُوبُ : الناقة الَّتي لا تَدِرّ حتى تُعْصَبَ أَدانِي مُنْخُرَيْهَا بخَيْط ثم تُثَوَّر ولا تُحَلُّ حتى تُحْلب . وفي حديث عمرو ومُعَاوِيَة : إِن العَصُوبَ يَرْفُقُ بها حَالِبُهَا فتَحْلُبُ العُلْبةَ قال : العَصُوبُ : النَّاقَة التي لا تَدِرُّ حَتَّى يُعْصَب فَخِذَاها أَي يُشَدَّانِ بالعِصَابة . والعِصابُ : ما عَصَبها بِهِ . وأَعْطَى على العصْبِ أَي على القَهْر مَثَلٌ بِذلِك . قال الحُطَيْئَةُ :
تَدِرُّونَ إِنْ شُدَّ العِصَابُ عَلَيْكُمُ ... ونَأْبَى إِذَا شُدَّ العِصَابُ فلا نَدِرّْ قال : شيخُنَا : وهِي من الصِّفَات المَذْمُومَة في النُّوق . وعَصِبُوا بِهِ كسَمِعَ وضَرَبَ : اجْتَمَعُوا حَوْله . قال سَاعِدَةُ :
ولكِنْ رأَيْتَ القَوْمَ قد عَصَبُوا بِهِ ... فلا شَكَّ أَنْ قَدْ كَانَ ثَمَّ لَحِيمُ وفي الأَسَاس : عَصَبُوا بِهِ : أَحَاطُوا ووجَدْتُهُم عَاصِبِينَ بِهِ وقَدْ تَقَدَّم . والعَصُوبُ من النساءِ : المَرْأَةُ الرَّسْحَاءُ أَوِ الزَّلاَّءُ وكلاهما عن كُرَاع . وقال أَبو عُبَيْدَة : العَصُوبُ : الرَّسْحَاءُ والمَسْحَاءُ والرَّصْعَاءُ والمَصْوَاءُ والمِزْلاَقُ والمِزْلاَجُ والمِنْدَاصُ . واعْصَوْصَبَتِ الإِبلُ : جَدَّت في السَّيْرِ كأَعْصَبَت واعْصَوْصَبَ القومُ إِذَا اجتَمَعُوا فإِذا تَجَمَّعُوا على فَرِيقٍ آخرَينَ قيل : تَعَصَّبُوا . واعْصَوْصَبُوا : استَجْمَعُوا وصَارُوا عِصَابَة وعَصَائِبَ وكَذَلِك إِذَا جَدُّوا في السَّيْر اعْصَوْصبَتِ الإِبِلُ وعَصبَت وعَصِبَت : اجْتَمَعَتْ . وفي الحَدِيث أَنَّه كان في مَسِيرٍ فرَفَع صوتَه فلما سَمعوا صَوْتَه اعْصوْصبُوا أَي اجْتَمَعُوا وصَارُوا عِصَابَةً واحِدَةً وجَدُّوا في السَّيْر اعْصَوْصَبَ اليوم والشَّرُّ : اشْتَدَّ وتجَمَّع كأَنَّه من الأَمْرِ العَصِيبِ أَي الشَّدِيد في التَّنْزِيلِ : هذَا يَوْمٌ عَصِيبٌ قال الفرَّاءُ يومٌ عَصَبْصَبٌ وعَصِيبٌ : شَديدُ الحَرِّ أَو شَدِيدٌ . وليلةٌ عَصِيبٌ كَذَلك ولم يَقُولُوا عصيبة قال كُرَاع : هُو مُشتَقٌّ من قَوْلك : عَصَبْتُ الشيءَ إِذَا شَدَدْتَه وليسَ ذَلِك بمَعْرُوف . أَنشد ثَعْلَب في صفة إِبِلٍ سُقِيَت :
" يا رُبَّ يَوْم لَكَ مِنْ أَيَّامِهَا
" عَصَبْصَبِ الشَّمْسِ إِلَى ظَلامِها وقال الأَزْهَرِيّ : هو مأْخُوذٌ من قَوْلِك عَصَبَ القومَ أَمرٌ يَعْصِبُهُم عَصْباً إِذَا ضَمَّهُم واشْتَدَّ عَلَيْهِم . وقَال أَبُو العَلاء : يوم عَصَبْصَبٌ : بَارِدٌ ذو سَحَابٍ كَثِير لا يَظْهَرُ فِيه مِن السَّمَاء شَيءٌ كذا في لسان العرب . والعَصِيبُ من أَمْعَاءِ الشَّاءِ : ما لُوِي مِنْهَا . والعَصِيبُ : الرِّئَةُ تُعَصَّبُ بالأَمْعَاءِ فتُشْوَى والجَمْعُ أَعْصِبَةٌ وعُصُبٌ . قال حُمَيْدُ بْنُ ثَوْر وقِيلَ هو للصِّمَّةِ بْنِ عَبْدِ اللهِ القُشَيْرِيّ :
أُولئك لم يَدْرِينَ ما سَمَكُ القُرَى ... ولا عُصُبٌ فِيهَا رِئَاتُ العَمَارِسِ وفي لسان العرب : ويُقَالُ لأَمْعَاءِ الشَّاةِ إِذَا طُوِيَت وجُمِعَت ثم جُعِلَت في حَوِيَّة من حَوَايَا بَطْنِها : عُصُبٌ واحِدُها عَصِيبٌ . والتَّعْصِيبُ : التَّسْوِيدُ من سَوَّدَه قَوْمُه إِذَا صَيَّروهُ سَيِّداً . وفي الأَسَاس : وكَانُوا إِذَا سَوَّدُوه عَصَّبُوه فجرى التَّعْصِيبُ مَجْرَى التَّسْوِيد . والمُعَصِّبُ كمُحَدِّث : السَّيِّدُ المُطَاع . والذي في التَّوْشِيح وظاهر عِبَارَة لِسَان العَرَب ضَبْطُه كمُعْظَّم كما سنَذْكُره . قال ابن مَنْظُور : ويقال للرَّجُل الذي سَوَّدَه قومُه : قد عَصَّبُوه فهو مُعَصَّب وقد تَعَصَّبَ . ومنه قول المُخَبَّل في الزِّبْرِقَان :
رأَيتُكَ هَرَّيتَ العِمَامَةَ بَعْدَ مَا ... أَراكَ زماناً حاسِراً لم تَعَصَّبِ وهو مَأْخُوذٌ مِن العصَابَة وهي العِمَامَة وكانَت التِّيجَانُ للمُلُوك والعَمَائِمُ الحُمْرُ للسَّادَة من العربِ قال الأَزْهَرِيّ : وكان يُحْمَلُ إِلى البَاديَة من هَرَاةَ عَمَائِمُ حُمْرٌ يَلْبَسُهَا أَشْرَافُهُم ورجُلٌ مُعَصَّبٌ ومُعَمَّم أَي مُسَوَّد . قال عَمْرُو بْنُ كُلْثُوم :
وَسيِّدِ مَعْشَرٍ قد عَصَّبُوه ... بتَاجِ المُلْكِ يَحْمِي المُحْجَرِينَا فجعل المَلِكَ مُعَصَّباً أَيضاً لأَنَّ التَاجَ أَحَاطَ برَأْسه كالعِصَابَة التي عَصَبَت برَأْس لابِسِهَا . ويقال : اعْتَصَبَ التَاجُ على رَأْسه إِذا استكَفَّ بِه . ومِنْهُ قولُ ابنِ قَيْسِ الرُّقَيَّات :
يَعْتَصِبُ التاجُ فوقَ مَفْرِقِه ... على جَبِينٍ كأَنَّه الذَّهَب وكانُوا يُسَمُّون السَّيِّدَ المُطاعَ مُعَصَّباً ؛ لأَنه يُعَصَّب بالتَّاج أَو تُعَصَّب به أُمُورُ النَّاس أَي تُرَدُّ إِليه وتُدَارُ بِهِ والعَمَائِمُ تِيجَانُ العَرَب . وفي الأَسَاس : المَلِكُ المُعْتَصِبُ والمُعَصَّب أَي المُتَوَّج . وعَصَّبَه بالسَّيْف تَعْصِيباً : عَمَّمه بِه . المُعَصِّب بضَبْطِ المُؤلف كمُحَدِّث وبِضَبْطِ غَيْرِه كمُعَظَّم : الَّذِي يَتَعَصَّبُ بالخِرَقِ جُوعاً . والذِي عَصَبَتْه السِّنُونَ أَي أَكَلَت مَالَه . والجَائِع الذي يَشْتَدُّ عليه سَخْفَهُ الجُوعِ فيُعَصِّبُ بطنَهُ بحَجَرٍ . ومنه قوله :
ففي هذا فنَحْنُ لُيُوثُ حَرْبٍ ... وفي هَذَا غُيُوثُ مُعَصَّبِينا المُعَصَّبُ : الرَّجُلُ الفَقيرُ . وعَصَبَهُم الجَهْدُ وهو من قولهم يوم عَصِيبٌ وانْعَصَبَ : اشْتَدَّ . عُصَيْبٌ كزُبَيْر : ع بِبِلاَدِ مُزَيْنَةَ . والحَسَنُ بْنُ عَبْدِ اللهِ العَصَّابُ كشَدَّادٍ : مُحَدِّثٌ عن شافع . وفاته مُحمَّدُ بنُ إِسحاقَ العَصَّابُ عن سَلَمَة ابْنِ العَوَّام بْنِ حَوْشَب وعنه الحَسنُ ابنُ الحُسَيْن العَطَّار . ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : يقال للرَّجل إِذَا كان شَدِيدَ أَسْرِ الخَلْق غيرَ مُسْتَرْخِي اللَّحْمِ : إِنَّه لمَعْصُوبٌ ما حُفْضِج . ورجل مَعْصُوبُ الخَلْق : شَدِيدُ اكْتِنَاز اللَّحْم عُصِب عَصْباً . قال حَسَّان :
دَعُوا التَّخَاجُؤَ وامْشُوا مِشْيَةً سُجُحاً ... إِنَّ الرجَالَ ذَوُو عَصْبٍ وتَذْكِيرِ وجارِيةٌ مَعْصُوبَةٌ : حَسَنَةٌ العَصْب أَي الَّليِّ مجدولَةُ الخَلْق . ورجل مَعْصوب : شَدِيدٌ . وعَصَّب الرجلَ تَعْصِيباً : دَعَاه مَعَصَّباً عن ابْنِ الأَعْرَابِيّ وأَنْشَدَ :
يُدْعَى المُعَصَّبَ مَنْ قَلَّت حَلوبَتُه ... وهل يُعَصَّبُ مَاضِي الهَمِّ مِقْدَامُ ويقال : عَصَب القَيْنُ صَدْعَ الزُّجَاجَةٍ بِضَبَّة من فِضّة إِذا لأَمَهَا بِه . والضَّبَّةُ : عِصَابُ الصَّدْعِ نقله الصَّاغَانيّ . وفي حَدِيث عَلِيٍّ كَرَّم الله وَجْهَه فِرُّوا إِلَى اللهِ وُقُومُوا بما عَصَبَهُ بكم أَي بما افْتَرَضَه عليكم وقَرنَه بكم من أَوامِرِه ونَوَاهيه . وفي حَدِيث المهاجِرِين من المَدِينَة فنزلُوا العُصْبَة هو مَوْضِعٌ بالمَدِينة عند قُبَاءَ . وضبطه بعضهم بفَتْحِ العَيْنِ والصَّادِ هذا من لِسَان العَرَب . وفي الأَسَاسِ : ومِثْلِي لا يَدِرُّ بالعِصَاب أَي لا يُعْطِي بالقَهْرِ والغَلَبَة من النَّاقَةِ العَصوب . وفلان خِوَانُه مَنْصُوبٌ وجَارُهُ مَعْصُوبٌ ويقال فيه : عاصب . وورد عليَّ مَعْصُوبٌ أَي كِتَابٌ لأَنَّه يُعْصَب بخَيْطٍ . والأَمُور تَعْصِبُ بِرَأْسه انتهى . وعليُّ بنُ الفَتْح بْنِ العَصَب المَلحيّ محركة عن البَاغَنْدِيّ . وملكةُ بنتُ عَصْب بْنِ عَمْرو بالفَتْح فالسكون والِدَةُ زَائِدَةَ بنِ الحَارِثِ بْنِ سَامَة بن لُؤَيّ وإِخْوَتِه . وعن ابن الأَعْرَابيّ : غُلامٌ عَصْبٌ وعَضْبٌ وعَكْبٌ إِذا كان خَفِيفاً نَشِيطاً في عَمَلِه

##### Türkçe

**عصب**
**عَصَبَ - يَعْصِبُ - عَصِيْب - عُصْبَة**
**عَصَبَ - يَعْصِبُ** + bir varlık + bir şeyi: gevşek yumuşak bir şeyi, güçlü sert bir şeye; onu tutması ve güçlendirmesi için kuvvet ve şiddetle bağladı, sıktı ve demetledi.
**عَصِيْب**: “فـَعيل” vezninde; **عَصَبَ - يَعْصِبُ**’den mübalağa ism-i fâil, sıfat-ı müşebbehe: bir şeyin, başka bir şeyi kayıtlayıcı olduğu ve onu hareketten alıkoyduğu zamanki sıfatı: yaygın örfe göre şu mânaya benzetilir: **مُلًبَّك**; ve onu elleri bağlı hâle getirir; ne yapacağını bilmez.
**عُصْبَة**: “فـُعـْلـَة” vezninde; **عَصَبَ - يَعْصِبُ**’den mânası mef’ûl olan ism-i fiil: varlıklardan, her birinin ötekiyle bağlandığı ve ona yöneldiği topluluk; böylece her biri ötekinin zayıflığını azaltır ve her biri ötekini güçlendirir.

Ve lafız, “daha büyük bir gruptan benzer şeylerden bir sayıyı ayırma, sonra onları bağlanmış, sarılmış, sıkıca çekilmiş bir paket içinde toplama” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَزَبَ - يَحْزُبُ**، **عَصَبَ - يَعْصِبُ**، **صَرَّ - يَصُرُّ**، **عَصَر - يَعْصِرُ**، **لَفَّ - يَلُفُّ**، **ضَغَثَ - يَضْغَثُ**

**عصيب**
 	﴿Ve elçilerimiz Lût’a gelince, onlar yüzünden kötü oldu ve onlardan dolayı göğsü daraldı; ve dedi: “Bu, **يوم عصيب** bir gündür”(77)﴾ Hûd

**عصبة**
﴿Hani dediler ki: “Yûsuf ve kardeşi, babamıza bizden daha sevgilidir; hâlbuki biz **عصبة**yiz; şüphesiz babamız apaçık bir sapıklık içindedir”(8)﴾ Yûsuf ﴿Dediler ki: “Eğer onu kurt yerse, hâlbuki biz **عصبة**yiz, o zaman biz elbette ziyan edenler oluruz”(14)﴾ Yûsuf ﴿Şüphesiz ifki getirenler, sizden bir **عصبة**dir; onu sizin için bir şer sanmayın; bilakis o sizin için bir hayırdır; onlardan her bir kişi için günahtan kazandığı vardır; onlardan onun büyüğünü üstlenen için büyük bir azap vardır”(11)﴾ Nûr ﴿Şüphesiz Kârûn, Mûsâ’nın kavminden idi; sonra onlara azgınlık etti; ve ona hazinelerden öylesini verdik ki, anahtarları, kuvvet sahipleri olan **العصبة**ye ağır gelirdi; hani kavmi ona dedi: “Şımarma; şüphesiz Allah şımaranları sevmez”(76)﴾ Kasas

Tefsirde geldi: **عصيب**: şiddetli; **عصبة**: cemaat.

Muhtârü’s-sıhâh
● [**عصب**] ع ص ب: **عَصَّبَ** başını **بالعِصَابَة** ile **تَعْصِيبا**; ve bunun üçlü bâbı **ضرب**’dır. Ve erkeğin **عَصَبةُ**si: oğulları ve baba tarafından yakınlarıdır; buna, **عَصَبُوا** (tahfîf ile) yani onu kuşattılar diye adlandırıldılar; baba bir uçtur, oğul bir uçtur, amca bir yandır, kardeş bir yandır. Ve erkeklerden **العُصْبَةُ**: on ile kırk arasıdır. Ve kesre ile **العِصَابَةُ**: insanlardan, atlardan ve kuşlardan cemaat. Ve **يوم عَصِيبٌ** ve **عَصَبْصَبٌ** yani şiddetli; “**اعْصَوْصَبَ** gün” dersin.

Râgıb
**عصب**
- **العصب**: eklemlerin kirişleri; ve **لحم عصب**: çok **العصب**lıdır. Ve **المعصوب**: hayvandan çıkarılmış **العصب** ile sıkıca bağlanmış olandır. Sonra her bağlama için: **عصب** denir; onların sözü gibi: “**لأعصبنكم عصب السلمة**” (bu ibare, Haccâc b. Yûsuf es-Sekafî’nin Basra’ya girdiğinde yaptığı hutbedendir; hutbenin tamamı **عيون الأخبار** 2/244; **العقد الفريد** 4/181’dedir). Ve falan **شديد العصب**dır; ve **معصوب الخلق**tur; yani: yaratılışı sıkı dokuludur. Ve ﴿**يوم عصيب**﴾ [Hûd/77]: şiddetli; fâil mânasında da, mef’ûl mânasında da olması sahih olur; yani: uçları toplanmış gün; onların sözü gibi: “**يوم ككفة حابل**” (bunda Tırmâh şöyle der:
كأن بلاد الله وهي عريضة * على الخائف المذعور كفة حابل)،
ve yüzük halkası. Ve **العصبة**: birbirine bağlanan, birbirine yardım eden cemaat. Allah Teâlâ dedi: ﴿**لتنوء بالعصبة**﴾ [Kasas/76], ﴿**ونحن عصبة**﴾ [Yûsuf/14], yani: sözü toplanmış, birbirine yardım eden. Ve **اعصوصب القوم**: **عصبا** oldular. Ve “onunla bir işte **عصبوا**” (yaptılar). Ve **عصب الريق بفمه**: kurudu; ta ki **العصب** gibi veya onunla bağlanılan şey gibi oldu. Ve **العصب**: Yemen kumaşlarından bir türdür; onunla nakışlar bağlanmıştır. Ve **العصابة**: başın ve sarığın bağlandığı şeydir; ve falan **اعتصب** etti; “sarık sardı” gibi. Ve **المعصوب**: bağlanmadıkça süt vermeyen dişi devedir. Ve hayvanın karnındaki **العصيب**, onun **معصوب** olmasından dolayıdır; yani: katlanmış.

Lisân özeti:
1.     Ve **العَصْبُ**: şiddetli katlamadır. Ve **عَصَبَ** şeyi **يَعْصِـبُه** **عَصْباً**: onu katladı ve büktü; ve denildi ki: onu sıktı.
2.     **عَصِبٌ**: sert, şiddetli. Ve **انْعَصَبَ**: şiddetlendi.
3.     **عصب**: **العَصَبُ**: insanın ve binitin **عَصَب**ıdır. Ve **الأَعْصابُ**: eklemlerin, aralarını uygunlaştıran ve onları sıkan kirişleridir.
4.     Ve **العِصابُ** ve **العِصابةُ**: onunla bağlanılan şeydir.
5.     Ve **العِصابةُ**: sarıktır; ve **العِصْبةُ**: **الاعْتصَاب**ın heyetidir.
6.     Ve **عَصَبَ** ağacı **يَعْصِبُها** **عَصْباً**: ondan dağılmış olanı bir iple toplamak; sonra yaprakları düşsün diye onu silkelemek.
7.      **العَصْلَبـيُّ**: yürüyüş ve iş üzerinde kalan şiddetli (kimse).

Lisânü’l-ʿArab
● - **عصب**: **العَصَبُ**: insanın ve binitin **عَصَب**ıdır. Ve **الأَعْصابُ**: eklemlerin, aralarını uygunlaştıran ve onları sıkan kirişleridir; **العَقَب** değildir. Bu, insan için olur; ve başkası için de; develer, sığırlar, koyunlar, davarlar, ceylanlar ve koyunlar gibi; bunu Ebû Hanîfe nakletti; tekili **عَصَبة**dır. **العَصَب** ile **العَقَب** arasındaki farkın zikri gelecektir. Ve hadiste: Thawbân’a dedi ki: “Fâtıma için **عَصْب**dan bir gerdanlık ve fildişinden iki bilezik satın al.” Hattâbî **المَعالم**’de dedi ki: Eğer Yemen elbiseleri değilse, onun ne olduğunu bilmiyorum; ve gerdanlığın ondan olacağını da bilmiyorum. Ebû Mûsâ dedi ki: Bana göre rivayet, ancak **العَصَب** (sâdın fethiyle) olabilir; o, hayvanların eklem kirişleridir; ve o yuvarlak bir şeydir; o hâlde muhtemeldir ki onlar, temiz bazı hayvanların **عَصَب**ını alıyorlardı; onu kesiyorlar ve onu boncuk benzeri yapıyorlardı; kuruyunca ondan gerdanlıklar yapıyorlardı. Eğer caiz olduysa ve kaplumbağa kemiğinden ve başkasından bileziklerin yapılması mümkün olduysa, caiz oldu ve onun benzerlerinin **عَصَب**ından, gerdanlıkların dizileceği boncuk yapılması mümkün oldu. Dedi ki: Sonra Yemen ehlinden bazıları bana, **العَصْب**ın “**فَرَسَ فِرْعَوْنَ**” denilen deniz hayvanının dişi olduğunu söyledi; ondan boncuk ve boncuk olmayan şeyler, bıçak sapı ve başkası yapılır; ve beyaz olur. Ve **لحم عَصِبٌ**: sert, şiddetli, çok **العَصَب**lıdır. Ve et **عَصِبَ** (kesre ile) yani **عَصَب**ı çoğaldı. Ve **انْعَصَبَ**: şiddetlendi. Ve **العَصْبُ**: şiddetli katlamadır. Ve **عَصَبَ** şeyi **يَعْصِـبُه** **عَصْباً**: onu katladı ve büktü; ve denildi ki: onu sıktı. Ve **العِصابُ** ve **العِصابةُ**: onunla bağlanılan şeydir. Ve başını **عَصَبَ**; ve onu **عَصَّبَه** **تَعْصيباً**: onu sıktı; ve onunla sıkılan şeyin adı: **العِصابةُ**dur. Ve **تَعَصَّبَ**: **العِصَابة**yı sıktı. Ve **العِصابةُ**: sarıktır; ondan. Ve sarıklara **العَصائبُ** denir; Ferazdak dedi ki:
وَرَكبَ ، كأَنَّنَّ الرِّيحَ تطلُبُ منهُم ، *  لها سَلَباً من جّبذبِها بالعَصائبِ
yani şiddetinden sarıklarının bükümünü çözer; sanki onları ondan soyup alır; ve onunla **اعتصَبَ** etti. Ve **العِصابة**: sarık; ve başın bağlandığı her şey; ve taç ve sarık ile **اعتَصَبَ** etti. Ve **العِصْبةُ**: **الاعْتصَاب**ın heyetidir; ve bir bez parçasından veya bir sargıdan, bir kırık veya yara üzerine bağlanan her şey, onun için **عِصابٌ**dur. Ve hadiste: **العَصائب** ve **التّساخِين** üzerine mesh etmeye ruhsat verdi; bunlar, sarık, mendil veya bezden başını onunla bağladığın her şeydir. Ve Bedir hadîsinde gelen: Utbe b. Rebîʿa dedi ki: “Dönün ve savaşmayın; ve onu başıma **اعْصِبوها**.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Savaşın terk edilmesi ve barışa meyletme sebebiyle onlara ilişecek ayıbı kastediyor; muhatapların bilmesine dayanarak onu gizledi; yani bu hâli bana ekleyin ve onu bana nispet edin; isterse kötü olsun. Ve **عَصَبَ** ağacı **يَعْصِبُها** **عَصْباً**: ondan dağılmış olanı bir iple toplamak; sonra yaprakları düşsün diye onu silkelemek. Ve Haccâc’dan rivayet edildi: Kûfe’de hutbe verdi ve dedi ki: “Sizi **عَصْبَ السّلَمَة** gibi bağlayacağım.” **السَّلَمَةُ**: dikenli, **العِضاء**dan bir ağaçtır; yaprağı, deri tabaklanan **القَرَظ**tır; dikeninin çokluğundan yaprağını koparmak zor olur; dalları bağlanır; yani toplanır ve bir kısmı bir kısmına bir iple şiddetle bağlanır; sonra silkeleyen onu kendine çeker ve sopasıyla silker; böylece yaprağı, otlayan hayvan için ve onu toplamak isteyen için saçılır; ve denildi ki: Bu, ancak onu kesmek istediklerinde yapılır; ta ki köküne ulaşmaları mümkün olsun. Ve **العَصْب**ın aslı: bükmedir; bundan, teke ve koçun ve başka hayvanların husyelerinin bağlanmasıdır; yani husyeleri sıkıca bağlanır...

**مقاييس اللغة**:
(**عصب**) **العين** ve **الصاد** ve **الباء**: tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeye bağlamaya delâlet eder; uzunca veya yuvarlakça. Sonra bundan dallar türetilir; hepsi tek bir kıyasa döner.
Bundan: **العَصَب**. Halîl dedi ki: O, eklemlerin, aralarını uygunlaştıran kirişleridir; **العَقَب** değildir. Ve “**لحمٌ عصِب**” denir; yani sert, dolgun, çok **العصَب**lı. Ve “falan **معصوب الخَلْق**”tur; yani etin dolgunluğu şiddetlidir. Ve o, **حَسَن العَصْب**dır; ve karısı **حَسَنة العَصْب**dır. Ve **العَصْب**: şiddetli katlamadır. Ve “**رجلٌ مَعصوب الخَلْق**” sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Hassân dedi ki:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
Ve koyunun bağırsaklarından **العَصِيب** diye adlandırılması, onun **معصوبٌ مطويٌّ** olmasındandır. Aç olana “**معصوب**” demelerine gelince; bir kavim dedi ki: O, bağırsakları neredeyse **تَعْصَب** edecek, yani kuruyacak olandır; bu bir şey değildir; ancak **المعصوب**: açlıktan karnını bağlayandır. Ve “onları **عَصَّبَ**” denir; onları aç bıraktıysa.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: **المُعَصَّب**: muhtaçtır; onların “onu açlık **عَصَّبَهُ**” sözündendir; taş veya başka bir şeyi bağlayan değildir. Ebû ʿUbeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: açlıktan bezlerle **يتعصَّب** edendir. Söz, Ebû ʿUbeyd’in dediğidir; kıyasladığımız kıyas için ve onun sözü ilim ehli yanında daha meşhur olduğu için.
Ebû Zeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: yılların **عَصَّبته** ettiği; yani malını yediği kimsedir; bu doğrudur; özeti: malını götürdü; böylece bezlerle **التَّعصُّب**a sığınan aç kimse menzilesinde oldu. Halîl dedi ki: Kumaşlardan **العَصْب**: **يُعصَب**; yani ipliği dürülür; sonra boyanır; sonra dokunur. Dedi ki: Çoğul yapılmaz; ancak “**بُرْدُ عَصْبٍ**” ve “**بُرودُ عَصْبٍ**” denir; çünkü fiile izafe edilmiştir.
Babdan: **العِصابة**: baş ağrısından dolayı başın onunla bağlandığı şey. Ancak **عِصابة** (ه ile) denir; baştan başkasını bağladığın şey ise **عِصابٌ** (ه’siz)dir; ikisini ayırdılar ki bilinsin. Ve “taçla ve sarıkla **اعْتَصَبَ**” denir. Şair dedi ki([27]):
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
Ve falan **حَسَنُ العِصْبة**dir; yani **الاعتصاب**. Ve “başını değnekle ve kılıçla **عَصَّبْتُ**” **تعصبياً**; sanki **العِصابة**dandır. Ve Saʿîd b. el-ʿÂs b. Ümeyye’ye “**ذو العِصابة**” denirdi; çünkü sarık sardığında, ona tazimden dolayı hiçbir Kureyşli sarık sarmazdı. Ve şu beyit okunur:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
Babdan: **العَصَّاب**: ip eğiren; bu kıyastır; çünkü ip onunla bağlanır. Dedi ki:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
Ve ağacın dalları bağlanır ki yaprağı saçılıp dökülsün. Ve Haccâc’ın sözü bundandır: “**لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة**([31])”. Ve **العِصاب**: ağacı bağlayan **العصائب**; onun içinde dönmesi sebebiyle([32]). Dedi ki:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
Ve İbn Ahmer dedi ki:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
yani onları topladı ve bir araya getirdi. Ve dişi devenin uyluğu bağlanır ki süt versin. Dedi ki:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
yani zorla vermeyiz. Ve develerden **العَصُوب**: budur; o, bağlanmadıkça süt vermez. Ve **العَصْب**: hayvanın iki husyesinin bağlanmasıdır; ta ki düşsünler; o **معصوبٌ**dur([36]). Ve “ağız **عَصَبَ** etti” denir; o, dişler üzerinde tozdan veya şiddetli susuzluktan biriken tükürüktür. Dedi ki:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
Babdan: **العُصْبة**. Halîl dedi ki: Erkeklerden on kişidir; bundan aşağısına **عُصْبة** denmez. Ancak **عُصْبة** diye adlandırıldı; çünkü o, **عُصِبت**; yani sanki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır. Ve insanlardan, kuşlardan ve atlardan **العُصْبَة** ve **العِصَابة**. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
Ve **اعصوصَبَ القَومُ**: **عِصابة** oldular. Ve **اليوم العَصيب**: şiddetli. Ve **اعصَوصَبَ اليومُ**: şiddetlendi. Ve **يوم عَصَبْصَبٌ**; ve **اعْصَوْصَبَتْ**: toplandı. Dedi ki:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
Ebû Zeyd dedi ki: Her şey bir şeyle([40]) ise, onunla **عَصَب** edilmiştir. “Kavim falanla **عَصَبَ** etti” denir. Dedi ki: Bundan **العَصَبَة** adlandırıldı; onlar, erkeğin baba tarafından akrabası ve amcaoğullarıdır; ve her şey, bir şeyin etrafında döner ve onu kuşatırsa, onunla **عَصِبَ** etmiştir.
İbnü’l-Aʿrâbî dedi ki: “Onunla **عَصَبَ** etti” ve “**عَصَّب** etti”: onun etrafında dolaştı ve ona yapıştı. Ve şu beyiti okudu:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
**تَدَاكأ**: itişti. Ve “su **عَصَبَ** etti”: ona yapıştı. Ebû Mehdî dedi ki: Develer suyun etrafında döndüklerinde ve onun üzerinde dolaştıklarında, “develer suyla **عَصَِبت**” denir; **تَعصب عُصُوباً**. Dedi ki:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
Ve o yerle **عَصَبت** etmedim ve ona yaklaşmadım. Halîl dedi ki: **العَصَبَة**: babasız ve oğulsuz, **كَلالة**dan erkeğe mirasçı olanlardır. Farzlar bakımından ise, farzı adlandırılmış olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alırlar. Halîl dedi ki: Bundan **العَصَبِيّة** türetildi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: “O, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır”; yani onların seçkinlerindendir. Bu, babın kıyasıdır; çünkü işler onlarla bağlanır.

**القاموس المحيط**:
**العَصَب** (harekeli): eklemlerin kirişleri; ve **شَجَرُ اللَّبْلابِ**; **العَصْب** gibi; ve damme de yapılır; ve kavmin seçkinleri.
Ve et **عَصِبَ** ( **كَفَرِحَ** gibi): **عَصَب**ı çoğaldı. Ve **العَصْبُ**: katlama, bükme, sıkma; ağaçtan dağılmış olanı toplama ve onu silkeleme; teke ve koçun iki husyesini, koparmaksızın düşsünler diye bağlama; kumaşlardan bir tür; kuraklıkta olan kırmızı bulut; kesre ile **العِصابَة** gibi; dişi devenin iki uyluğunu bağlama ki süt versin; dişlerin toz ve benzeriyle kirlenmesi; damme ile **العُصوب** gibi; ip eğirme; bir şeyi tutma; kesre ile **العِصاب** gibi; ağızda tükürüğün kuruması; bir şeye yapışma; bir şeyin etrafında dolaşma; **الوافر** aruzunda “**مُفاعَلَتُنْ**”un lâmını sâkin kılma; bununla cüz’ü **مَفاعِيلُنْ**a döndürme; ve bütününün fiili: **ضَرَبَ** gibi. Ve kesre ile **العِصابةُ**: onunla bağlanılan şey; kesre ile **العِصاب** gibi; ve sarık.
Ve **المَعْصوبُ**: çok aç; ve ince kılıç. Ve **تَعَصَّبَ**: **العِصابَة**yı sıktı; ve **العَصَبِيَّة**yi getirdi; ve bir şeyle örtündü ve onunla razı oldu; onunla **اعْتَصَبَ** gibi. Ve onu **عَصَّبَه** **تَعْصيباً**: onu aç bıraktı ve helâk etti. Ve harekeli **العَصَبَةُ**: babasız ve oğulsuz **كَلالَة**dan erkeğe mirasçı olanlar; farzlarda ise: farzı adlandırılmış olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzdan sonra bir şey kalırsa onu alır; ve erkeğin kavmi; onun için **يَتَعَصَّبونَ** olanlar.
Ve damme ile **العُصْبَةُ**: erkeklerden, atlardan ve kuşlardan on ile kırk arası; kesre ile **العِصابَة** gibi; ve **القَتادَة** üzerine dolanan bir şey; ondan ancak güçlükle çıkarılır. Ve **اعْتَصَبوا**: **عُصْبَة** oldular. Ve dişi deveyi: iki uyluğunu bağladı ki süt versin. Ve **ناقَةٌ عَصوبٌ**: ancak böyle olursa süt verir. Ve “onunla toplandılar” mânasında: **عَصَبُوا** / onunla **عَصِبوا** ( **كَسَمِعَ** ve **ضَرَبَ** gibi): toplandılar. Ve **العَصُوبُ**: **المَرْأَةُ الرَّسْحاءُ**; veya **الزَّلاَّءُ**. Ve **اعْصَوْصَبَتِ الإِبِلُ**: yürüyüşte ciddileşti; **أَعْصَبَتْ** gibi; ve toplandı. Ve şer: şiddetlendi. Ve **يَوْمٌ عَصَبْصَبٌ** ve **عَصِيبٌ**: şiddetli sıcak; veya şiddetli.
Ve **العَصِيبُ**: bağırsaklarla bağlanıp kızartılan akciğer; çoğulu: **أَعْصِبَةٌ** ve **عُصُبٌ**. Ve **التَّعْصِيبُ**: efendileştirmedir.
Ve **المُعَصِّبُ** ( **كَمُحَدِّثٍ**): efendi. Ve açlıktan bezlerle **يَتَعَصَّبُ** eden; ve fakir adam. Ve **انْعَصَبَ**: şiddetlendi.
Ve **كزُبَيْرٍ**: Müzeyne beldesinde bir yer adı. Ve **الحَسَنُ بنُ عَبْدِ اللَّهِ العَصَّابُ** ( **كَشَدّادٍ**): bir muhaddis.

**تاج العروس**:
**عصب**
Harekeli **العَصَبُ**: insanın ve binitin **عَصَب**ıdır. Ve **الأَعْصَابُ**: eklemlerin, aralarını uygunlaştıran ve onları sıkan kirişleridir; **العَقَب** değildir; bu, insan için olur ve başkası için de; sığır, koyun, davar, ceylan ve koyun gibi; bunu Ebû Hanîfe nakletti; tekili **عَصَبة**dır; **العَصَب** ile **العَقَب** arasındaki farkın zikri gelecektir. **العَصَبُ**: ağaç üzerine dolanan bir ağaçtır; zayıf yaprağı vardır. Şemr dedi ki: Ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; o **اللَّبْلاَب**dır; Ebû ʿAmr’dan, feth sonra sükûn ile **العَصْب** gibi; damme de yapılır; tekili **العَصْبَة**dır; ve harekeli **العَصَبَة**; ve damme ile **العُصْبَة**; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir; onu Ezdî’den nakletti; dedi ki:
" إِنّ سُلَيْمى عَلِقَت فُؤَادِي
" تَشَبُّثَ العَصْبِ فُروعَ الوَادِي
Bunun üzerine yakında daha fazlası gelecektir. Harekeli **العَصَب**: kavmin seçkinleri. Ve et **عَصِبَ** ( **كفَرِح** gibi) yani **عَصَب**ı çoğaldı. Ve **لحم عَصِبٌ**: sert, şiddetli, çok **العَصَب**lıdır. Ve **العَصْبُ**: şiddetli katlama ve bükmedir. Onu **عَصَبَه** **يَعْصِبُه** **عَصْباً**: onu katladı ve büktü. Denildi ki: o, sıkmadır. Ve **العَصْبُ**: ağaçtan dağılmış olanı bir iple toplamak ve onu silkelemek ki yaprağı düşsün. Ve Haccâc’dan rivayet edildi: Kûfe’de insanlara hutbe verdi ve dedi ki: “Sizi **عَصْبَ السَّلَمَة** gibi bağlayacağım.” **السَّلَمَة**: dikenli **العِضاه**dan bir ağaçtır; yaprağı, deri tabaklanan **القَرَظ**tır; dikeninin çokluğundan yaprağını koparmak zor olur; dalları bağlanır; yani toplanır ve bir kısmı bir kısmına bir iple şiddetle bağlanır; sonra silkeleyen onu kendine çeker ve sopasıyla silker; böylece yaprağı, otlayan hayvan için ve onu toplamak isteyen için saçılır. Ve denildi ki: Bu, ancak onu kesmek istediklerinde yapılır; ta ki köküne ulaşmaları mümkün olsun. Ve **العَصْب**ın aslı: bükmedir. Bundan: teke ve koçun ve başka hayvanların iki husyesini, koparmaksızın düşsünler diye şiddetle bağlamak...
…
Ve (İbnü’l-Aʿrâbî’den): **غُلامٌ عَصْبٌ** ve **عَضْبٌ** ve **عَكْبٌ**: işinde hafif, çevik ve faal olduğunda.
