# عصب — Lisânü'l-Arab

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/lisan
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/entries/lisan

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md)
- Lisânü'l-Arab: İbn Manzûr · 13. yy

## Madde başı: عصب

العَصَبُ: عَصَبُ الإِنسانِ والدابةِ. والأَعْصابُ: أَطنابُ الـمَفاصل التي تُلائمُ بينَها وتَشُدُّها، وليس بالعَقَب. يكون ذلك للإِنسان، وغيره كالإِبل، والبقر، والغنم، والنعَم، والظِّباءِ، والشاءِ؛ حكاه أَبو حنيفة، الواحدة عَصَبة. وسيأْتي ذكر الفرق بين العَصَب والعَقَب. وفي الحديث أَنه قال لثَوْبانَ: اشْتَرِ لفاطمةَ قِلادةً من عَصْبٍ، وسِوارَيْنِ من عاج؛ قال الخَطَّابيُّ في الـمَعالم: إِن لم تكن الثيابَ اليمانية، فلا أَدري ما هو، وما أَدري أَن القلادة تكون منها؛ وقال أَبو موسى: يُحتَمَل عندي أَن الرواية إِنما هي العَصَب، بفتح الصاد، وهي أَطنابُ مفاصل الحيوانات، وهو شيء مُدَوَّر، فيُحتَمَلُ أَنهم كانوا يأْخذون عَصَبَ بعضِ الحيواناتِ الطاهرة، فيقطعونه، ويجعلونه شِبْه الخرز، فإِذا يَبِسَ يتخذون منه القلائدَ؛ فإِذا جاز، وأَمْكَنَ أَن يُتَّخَذَ من عِظام السُّلَحْفاة وغيرها الأَسْوِرةُ، جاز وأَمكن أَن يُتَّخَذ من عَصَبِ أَشْباهِها خَرَزٌ يُنْظَمُ منها القلائدُ.
قال: ثم ذكر لي بعضُ أَهل اليمن أَن العَصْب سِنُّ دابةٍ بحرية تُسَمَّى فَرَسَ فِرْعَوْنَ، يُتَّخَذُ منها الخَرزُ وغيرُ الخَرز، مِن نِصابِ سكِّين وغيره، ويكون أَبيضَ. ولحم عَصِبٌ: صُلْبٌ شديد، كثير العَصَبِ. وعَصِبَ اللحمُ، بالكسر، أَي كَثُرَ عَصَبُه. وانْعَصَبَ: اشْتَدَّ.
والعَصْبُ: الطيُّ الشديدُ. وعَصَبَ الشيءَ يَعْصِـبُه عَصْباً: طَواه ولَواه؛ وقيل: شَدَّه.
والعِصابُ والعِصابةُ : ما عُصِبَ به .وعَصَبَ رأْسَه ، وعَصَّبَه تَعْصيباً:شَدَّه ؛ واسم ما شُدَّ به:العِصابةُ. وتَعَصَّبَ أَي شَدَّ العِصَابةَ . والعِصابةُ : العِمامةُ، منه. والعَمائمُ يقال لها العَصائبُ؛ قال الفرزدق: وَرَكبَ ، كأَنَّنَّ الرِّيحَ تطلُبُ منهُم ، *  لها سَلَباً من جّبذبِها بالعَصائبِ أي تَنْقُضُ لَيُّ عمائمهم من شِدّتها ، فكأنها تسلُبهم إياها ؛ وقد اعتصَبَ بها . والعِصابة : العمامة ، وكلُّ ما يُعَصّبُ به الرأسُ ؛ وقد اعتَصَبَ بالتاج والعمامة . والعِصْبةُ : هيئةُ الاعْتصَاب ، وكلُّ ما عُصبَ به كَسْرٌ أو قَرْحٌ ، من خِرْقة أو خَبيبةٍ ، فهو عِصابٌ له . وفي الحديث : أنه رَخّص في المسح على العَصائب ، والتّساخِين ، وهِي كلُّ مَا عَصّبْتَ بِهِ رَأْسَكَ من عِمامة أو منْديل أو خِرقة . والذي ورد في حديث بدر ، قال عُتْبة بن ربيعة: ارْجِعوا ولا تُقاتلوا ، واعْصِبوها برأسي ؛ قال ابن الأثير : يريد السُّبَّةَ التي تلحَقُهم بترك الحرب ، والجُنوح إلى السّلم ، فأضْمَرها اعتماداً على معرفة المخاطبين ، أي اقْرُنوا هذه الحال بي وانسبُوها إليّ ، وإن كانتْ ذميمة . وعَصَبَ الشجرةَ يَعْصِبُها عَصْباً : ضَمُّ ما تَفَرّقَ منها بحبل ، ثم خَبَطَها ليسقط وَرقها . وروي عن الحجاج ، أنه خَطَبَ بالكُوفةِ ، فقال : لأعْصِبَنكمْ عَصْبَ السّلَمَة ؛ السَّلَمَةُ : شجرة من العضاء ، ذاتُ شَوكٍ ، وَوَرقهُا القرَظُ الذي يُدْبَغُ به الأَدَمُ ، ويَعْسُر خَرْطُ ورَقها ، لكثرة شوكها ، فتُعصَبُ أغْصانُها ، بأ، تُجمَعَ ، ويُشَدَّ بعْضُها إلى بعض بحَبْلٍ شَدَّاً شديداً ، ثم يَهْصُرها الخابطُ إليه ، ويَخْبِطُها بعَصاه ، فيتناثر ورقُها للماشية ، ولمن أراد جمعه ؛ وقيل : إنما يُفْعَلُ بها ذلك إذا أرادوا قطعها ، حتى يُمْكِنَهم الوصول إلى أَصله . وأصْلُ العَصْب : اللَّيُّ ؛ ومنه عَثْبُ التَّيْسِ والكبشِ ، وغيرهما من البهائم ، وهو أن تُشَدَّ خُصيْاه صلب: العَصْلَبُ (1)
(1 قوله «العصلب إلخ» ضبط بضم العين واللام وبفتحهما
بالأصول كالتهذيب والمحكم والصحاح وصرح به المجد.) والعَصْلَبـيُّ والعُصْلُوبُ: كُلُّه الشديدُ الخَلْق، العظيمُ؛ زاد الجوهري: مِنَ الرجال؛ وأَنشد: قد حَسَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ،
أَرْوَعَ خَرَّاج من الدَّوِّيِّ،
مُهاجِرٍ ليس بأَعْرابيِّ
والذي ورد في خطبة الحجاج:
قد لَفَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ
والضمير في لَفَّها للإِبل أَي جَمَعها الليلُ بسائِقٍ شديدٍ؛ فضربه مثلاً لنفسه ورعيته. الليث: العَصْلَبـيُّ الشديد الباقي على المشي والعمل؛ قال: وعَصْلَبَتُهُ شِدَّةُ غَضَبه. ورجل عُصْلُبٌ: مُضْطرب.

### Türkçe

**العَصَبُ**: insanın ve binek hayvanının **عَصَبُ**’udur. Ve **الأَعْصابُ**: eklemlerin, aralarını uygun kılan ve onları sıkan ipleri/bağlarıdır; **العَقَب** ile değildir. Bu, insan için olur; ve başkası için de, develer, sığırlar, koyunlar, davarlar, ceylanlar ve koyunlar gibi; bunu Ebû Hanîfe nakletti; bir tanesi **عَصَبة**’dir. Ve **العَصَب** ile **العَقَب** arasındaki farkın zikri gelecektir. Ve hadiste, Sevban’a şöyle dediği (rivayet edilmiştir): “Fâtıma için **عَصْبٍ**’dan bir gerdanlık ve fildişinden iki bilezik satın al.” el-Hattâbî **المَعالم**’de dedi ki: Eğer Yemenî elbiseler değilse, onun ne olduğunu bilmiyorum; ve gerdanlığın ondan olacağını da bilmiyorum. Ebû Mûsâ dedi ki: Bana göre muhtemeldir ki rivayet ancak **العَصَب**’dır; sâd’ın fethiyle; ve o, hayvanların eklemlerinin bağlarıdır; ve o, yuvarlak bir şeydir; öyleyse muhtemeldir ki onlar, bazı temiz hayvanların **عَصَبَ**’ını alıyorlardı; sonra onu kesiyorlar ve onu boncuğa benzer yapıyorlardı; kuruduğu zaman ondan gerdanlıklar yapıyorlardı; öyleyse caiz olduysa ve kaplumbağa kemiklerinden ve başkasından bileziklerin yapılması caiz ve mümkün olduysa, onun benzerlerinin **عَصَبِ**’ından da gerdanlıkların dizildiği boncuk yapılması caiz ve mümkün olur.

Dedi ki: Sonra Yemen ehlinden bazıları bana zikretti ki **العَصْب** denizî bir hayvanın dişidir; ona **فَرَسَ فِرْعَوْنَ** denir; ondan boncuk ve boncuk olmayan (şeyler), bıçak sapı ve başkası yapılır; ve beyaz olur.

Ve **عَصِبٌ** et: sert, şiddetli, **العَصَبِ**’ı çok. Ve et **عَصِبَ** oldu, kesre ile; yani **عَصَبُ**’u çoğaldı.

Ve **انْعَصَبَ**: şiddetlendi.

Ve **العَصْبُ**: şiddetli bükme/dürme. Ve bir şeyi **عَصَبَ** eder, onu **يَعْصِـبُه** **عَصْباً**: onu dürdü ve büktü; ve denildi ki: onu sıktı/bağladı.

Ve **العِصابُ** ve **العِصابةُ**: onunla **عُصِبَ** olunan şeydir. Ve başını **عَصَبَ** etti, ve onu **عَصَّبَه** **تَعْصيباً**: onu sıktı/bağladı; ve onunla bağlanan şeyin adı: **العِصابةُ**. Ve **تَعَصَّبَ**: yani **العِصَابةَ**’yı bağladı. Ve **العِصابةُ**: sarıktır; ondandır. Ve sarıklara **العَصائبُ** denir; el-Ferazdak dedi ki:

  وَرَكبَ ، كأَنَّنَّ الرِّيحَ تطلُبُ منهُم ، *  لها سَلَباً من جّبذبِها بالعَصائبِ

Yani şiddetinden sarıklarının bükümünü çözer; sanki onları ondan soyuyormuş gibi; ve onunla **اعتصَبَ** etmiştir.

Ve **العِصابة**: sarık; ve başın onunla sarıldığı her şey; ve taç ile ve sarık ile **اعتَصَبَ** etmiştir. Ve **العِصْبةُ**: **الاعْتصَاب**’ın heyeti/biçimi; ve kırık veya yara onunla sarılan her şey, bezden veya **خَبيبةٍ**’den (olsa), o onun için **عِصابٌ**’dır. Ve hadiste: **العَصائب** ve **التّساخِين** üzerine mesh hususunda ruhsat verdiği (rivayet edilmiştir); ve o, sarık, mendil veya bezden, başını onunla **عَصّبْتَ** ettiğin her şeydir. Ve Bedir hadîsinde vârid olan: Utbe b. Rebîa dedi ki: “Dönün ve savaşmayın; ve onu başıma **اعْصِبوها** edin.” İbnü’l-Esîr dedi ki: Savaşı terk etmek ve barışa meyletmekle onlara ilişecek ayıbı/utancı kastediyor; muhatapların bilmesine dayanarak onu hazfetti; yani bu hâli benimle birleştirin ve onu bana nispet edin; çirkin olsa bile.

Ve ağacı **عَصَبَ** eder, onu **يَعْصِبُها** **عَصْباً**: ondan dağılmış olanı bir iple toplamak; sonra yaprakları düşsün diye onu silkeler/döver. Ve Haccâc’dan rivayet edildi ki, Kûfe’de hutbe verdi ve dedi: “Sizi **عَصْبَ السّلَمَة** gibi mutlaka bağlayacağım.” **السَّلَمَةُ**: dikenli, **العضاء**’dan bir ağaçtır; ve yaprağı, derinin tabaklandığı **القرَظُ**’dır; ve yaprağını soymak zor olur, dikeninin çokluğundan; bu yüzden dalları bağlanır: yani toplanır ve bir kısmı bir kısmına bir iple şiddetli bir bağla bağlanır; sonra döven onu kendine doğru çeker ve asasıyla onu döver; böylece yaprağı, otlayan hayvanlar için ve onu toplamak isteyen için saçılır; ve denildi ki: ancak onu kesmek istediklerinde bu onunla yapılır; ta ki köküne ulaşmaları mümkün olsun.

Ve **العَصْب**’ın aslı: bükmedir; ondan, teke ve koçun ve başka hayvanların **عَثْبُ**’u; ve o, iki husyesinin bağlanmasıdır.

Sert: **العَصْلَبُ** (1)
(1 “**العصلب** ilh.” sözü: ayn ve lâmın zammıyla ve fethiyle ضبط edildi; asıllarda, **التهذيب** ve **المحكم** ve **الصحاح** gibi; ve bunu el-Mecd açıkça belirtti.) Ve **العَصْلَبـيُّ** ve **العُصْلُوبُ**: hepsi, yaratılışı/bedeni şiddetli, iri olan (kimsedir); el-Cevherî artırdı: erkeklerden; ve şu beyti okudu:
قد حَسَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ،
أَرْوَعَ خَرَّاج من الدَّوِّيِّ،
مُهاجِرٍ ليس بأَعْرابيِّ

Ve Haccâc’ın hutbesinde vârid olan:
قد لَفَّها الليلُ بعَصْلَبـيِّ

Ve **لَفَّها**’daki zamir develer içindir; yani gece onları şiddetli bir sürücü ile topladı; böylece onu kendisi ve raiyeti için bir misal yaptı. el-Leys: **العَصْلَبـيُّ** yürüyüş ve iş üzerinde kalan şiddetli (kimsedir); dedi ki: ve onun **عَصْلَبَتُهُ**’u, öfkesinin şiddetidir. Ve **عُصْلُبٌ** adam: çalkantılıdır.
