# عصب — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%A8/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عصب

العصب محركة عصب الإنسان والدابة. والأعصاب: أطناب المفاصل التي تلائم بينها وتشدها، وليس بالعقب، يكون ذلك للإنسان وغيره، كالبقر والغنم والنعم والظباء والشاء، حكاه أبو حنيفة، الواحدة عصبة، وسيأتي ذكر الفرق بين العصب والعقب. العصب: شجر يلتوي على الشجر، وله ورق ضعيف. وقال شمر: هو نبات يتلوى على الشجر، وهو اللبلاب، كالعصب بفتح فسكون، عن أبي عمرو، ويضم، والواحدة العصبة والعصبة محركة والعصبة، بالضم، الأخيرة عن أبي حنيفة، حكاها عن الأزدي قال:
  إن سليمى علقـت فـؤادي
  تشبث العصب فروع الوادي

  وسيأتي مزيدا على ذلك قريبا. العصب محركة: خيار القوم، وعصب اللحم كفرح أي كثر عصبه، ولحم عصب: صلب شديد كثير العصب. والعصب: الطي الشديد واللي. عصبه يعصبه عصبا: طواه ولواه. قيل: هو الشد. و العصب: ضم ما تفرق من الشجر بحبل وخبطه ليسقط ورقه، وروي عن الحجاج أنه خطب الناس بالكوفة فقال: لأعصبنكم عصب السلمة. السلمة: شجرة من العضاه ذات شوك وورقها القرظ الذي يدبغ به الأدم ويعسر خرط ورقها لكثرة شوكها فتعصب أغصانها بأن تجمع ويشد بعضها إلى بعض بحبل شدا شديدا ثم يهصرها الخابط إليه ويخبطها بعصاه فيتناثر ورقها للماشية لمن أراد جمعه. وقيل: إنما يفعل بها ذلك إذا أرادوا قطعها حتى يمكنهم الوصول إلى أصلها و أصل العصب: اللي. ومنه شد خصيي، مثنى، التيس والكبش وغيرهما من البهائم شدا شديدا حتى يسقطا، وفي بعض الأمهات يندرا بدل يسقطا من غير نزع أو سل. يقال: عصبت التيس أعصبه فهو معصوب. ومن أمثال العرب: فلان لا تعصب سلماته يضرب مثلا للرجل الشديد العزيز الذي لا يقهر ولا يستذل. ومنه قول الشاعر:
  ولا سلماتي في بجيلة تعصب كذا في الأساس والمستقصى ولسان العرب. في الأساس: عليهم أردية العصب؛ وهو ضرب من البرود اليمنية يعصب غزله، أي يدرج ثم يحاك، وليس من برود الرقم، ولا يجمع، إنما يقال: برد عصب وبرود عصب، أي بالتنوين والإضافة كما في النهاية؛ لأنه مضاف إلى الفعل، وربما اكتفوا بأن يقولوا: عليه العصب لأن البرد عرف بذلك الاسم. قال:
  يبتذلن العصب والخز                      معا والـحـبـرات

  ومنه قيل للسحاب كاللطخ: عصب. وفي الحديث: المعتدة لا تلبس المصبغة إلا ثوب عصب. العصب: برود يمنية يعصب غزلها أي يجمع ويشد ثم يصبغ وينسج فيأتي موشيا لبقاء ما عصب فيه أبيض لم يأخذه صبغ. وقيل: هي برود مخططة، فيكون النهي للمعتدة عما صبغ بعد النسج، وفي حديث عمر رضي الله عنه أنه أراد أن ينهى عن عصب اليمن وقال: نبئت أنه يصبغ بالبول، ثم قال: نهينا عن التعمق كذا في لسان العرب، وبعضها في الأساس والفائق وفتح الباري والمشارق والمطالع والمصباح والمجمل. ونقل شيخنا عن الروض للسهيلي أن العصب برود اليمن؛ لأنها تصبغ بالعصب ولا ينبت العصب والورس واللبان إلا في اليمن، قاله أبو حنيفة الدينوري في كتاب النبات، وقد قلده السهيلي في ذلك، وخالف الجمهور حيث إنهم أجمعوا على أنه من العصب، وهو الشد، لئلا يعم الصبغ للبرد كله، كما تقدم. وفي لسان العرب ما نصه: وفي الحديث أنه قال لثوبان: اشتر لفاطمة قلادة من عصب وسوارين من عاج. قال الخطابي في المعالم: إن لم تكن الثياب اليمنية فلا أدري ما هو، وما أدري أن القلادة تكون منها. وقال أبو موسى: يحتمل عندي أنها هي العصب بفتح الصاد، وهي أطناب المفاصل وهو شيء مدور فيحتمل أنهم كانوا يأخذون عصب بعض الحيوانات الطاهرة فيقطعونه ويجعلونه شبه الخرز، فإذا يبس يتخذون منه القلائد، فإذا جاز وأمكن أن يتخذ من عظام السلحفاة وغيرها الأسورة جاز وأمكن أن يتخذ من عصب أشباهها خرز ينظم منها القلائد. قال: العصب سن دابة بحرية تسمى فرس فرعون، يتخذ منها الخرز وغير الخرز سكين وغيره ويكون أبيض، انتهى. العصب: غيم أحمر تراه في الأفق الغربي يكون أي يظهر في سني الجدب أي القحط، قال الفرزدق:
  إذا العصب أمسى في السماء كأنه سدى أرجوان واستقلت عبورها كالعصابة، بالكسر قال أبو ذؤيب:
  أعيني لا يبقى على الدهر فادروقد عصب الأفق يعصب أي احمر. العصب: شد فخذي الناقة أو أدنى منخريها بحبل لتدر اللبن كالعصاب. وقد عصبها يعصبها، وسيأتي. وفي الأساس: ومثلي لا يدر بالعصاب أي لا يعطي بالقهر والغلبة. قلت: ويأتي المزيد على ذلك قريبا. العصب: اتساخ الأسنان من غبار ونحوه كشدة عطش أو خوف كالعصوب بالضم، وقد عصب الفم يعصب عصبا وعصوبا. العصب: الغزل والفتل. والعصاب: الغزال. قال رؤبة:
  طي القسامي برود العصاب القسامي: الذي يطوي الثياب في أول طيها حتى يكسرها على طيها. العصب: القبض وعصب الشيء وعصب على الشيء: قبض عليه كالعصاب بالكسر، أنشد ابن الأعرابي:
  وكنا يا قريش عصبنـا                      يجيء عصابنا بدم عبيط عصابنا أي قبضنا على من يغادي بالسيوف. العصب: جفاف الريق أي يبسه في الفم. وفوه عاصب. وعصب الريق بفيه بالفتح يعصب عصبا، وعصب كفرح: جف ويبس عليه. قال ابن أحمر:
  يصلي على من مات منا عريفنا                      ويقرأ حتى يعصب الريق بالفم ورجل عاصب: عصب الريق بفيه. قال أشرس بن بشامة الحنظلي:
  وإن لقحت أيدي الخصوم وجدتنينصورا إذا ما استيبس الريق عاصبه

  لقحت: ارتفعت. شبه الأيدي بأذناب اللواقح من الإبل. وعصب الريق فاه يعصبه عصبا: أيبسه. قال أبو محمد الفقعسي:
  يعصب فاه الريق أي عصب
  عصب الجباب بشفاه الوطب الجباب: شبه الزبد في ألبان الإبل. وفي حديث بدر لما فرغ منها أتاه جبريل وقد عصب رأسه الغبار أي ركبه وعلق به، من عصب الريق فاه إذا لصق به، وروى بعض المحدثين أن جبريل جاء يوم بدر على فرس أنثى وقد عصم ثنيتيه الغبار. فإن لم يكن غلطا من المحدث فهي لغة في عصب والباء والميم يتعاقبان في حروف كثيرة لقرب مخرجيهما. يقال: ضربة لازب ولازم، وسيد رأسه وسمده. كذا في لسان العرب. العصب: لزوم الشيء يقال عصب الماء: لزمه. وهذا عن ابن الأعرابي وأنشد:
  وعصب الماء طوال كبد ويقال: عصب الرجل بيته أي أقام في بيته لا يبرحه لازما له. العصب: الإطافة بالشيء قال ابن أحمر
  يا قوم ما قومي على نأيهـم                      إذ عصب الناس شمال وقر يعجب من كرمهم وقال: نعم القوم هم في المجاعة إذ عصب الناس شمال وقر، أي أطاف بهم وشملهم بردها. ويقال: عصب الغبار بالجبل وغيره: أطاف، كذا في لسان العرب. وفي الاساس: وعصبوا به، أي أحاطوا. ووجدتهم عاصبين به. ومنه العصبة. العصب: إسكان لام مفاعلتن في عروض الوافر ورد الجزء بذلك إلى مفاعيلن وإنما سمي عصبا لأنه عصب أن يتحرك أي قبض، وفعل الكل مما تقدم كضرب إلا العصب بمعنى جفاف الريق فإن ماضيه روي بالوجهين الفتح والكسر، كما أشرنا إليه. والعصابة بالكسر: ما عصب به، كالعصاب، بالكسر أيضا، والعصب قاله ابن منظور. وعصبه تعصيبا: شده، واسم ما شد به العصابة. وفي الأساس، ويقال: شد رأسه بعصابة، وغيره: بعصاب العصابة أيضا: التاج والعمامة. والعمائم يقال لها العصائب. قال الفرزدق:
  وركب كأن الريح تطلب منهم                      لها سلبا من جذبها بالعصائب

  أي تنقض لي عمائمهم من شدتها فكأنها تسلبهم إياها. ونقل شيخنا عن عناية الشهاب في البقرة أن العصابة ما يستر به الرأس ويدار عليه قليلا، فإن زاد فعمامة. ففرق بين العصابة والعمامة، وظاهر المصنف أنها تطلق على ما ذكره وعلى العمامة أيضا، كأنه مشترك، وهو الذي صرح به في النهاية، انتهى. وفي لسان العرب: العصبة: هيئة الاعتصاب، وكل ما عصب به كسر أو قرح من خرقة أو خبيبة فهو عصاب له وفي الحديث أنه رخص في المسح علىالعصائب والتساخين. وهي كل ما عصبت به رأسك من عمامة أو منديل أو خرقة، والذي ورد في حديث بدر قال عتبة بن ربيعة ارجعوا ولا تقاتلوا واعصبوها برأسي قال ابن الأثير: يريد السبة التي تلحقهم بترك الحرب والجنوح إلى السلم، فأضمرها اعتمادا على معرفة المخاطبين، أي اقرنوا هذه الحال بي وانسبوها إلي وإن كانت ذميمة. والمعصوب: الجائع جدا وهو الذي كادت أمعاؤه تيبس جوعا، وخص الجوهري هذيلا بهذه اللغة. وقد عصب كضرب يعصب عصوبا، وقيل: سمي معصوبا لأنه عصب بطنه بحجر من الجوع. وفي حديث المغيرة: فإذا هو معصوب الصدر قيل: كان من عادتهم إذا جاع أحدهم أن يشد جوفه بعصابة، وربما جعل تحتها حجرا. المعصوب: السيف اللطيف وقال البدر القرافي: هو من أسياف رسول الله صلى الله عليه وسلم، فهو مستدرك لأنه لم يذكر مع أسياف رسول الله صلى الله عليه وسلم، في كتب السير، وقد بسط ذلك شيخنا في هذه المادة وفي ر س ب. وتعصب أي شد العصابة. و تعصب: أتى بالعصبية، محركة، وهو أن يدعو الرجل إلى نصرة عصبته والتألب معهم على من يناوئهم ظالمين كانوا أو مظلومين، وقد تعصبوا عليهم إذا تجمعوا، وفي الحديث: العصبي من يعين قومه على الظلم. وقيل: العصبي هو الذي يغضب لعصبته ويحامي عنهم. والتعصب: المحاماة والمدافعة. وتعصبنا له ومعه: نصرناه. تعصب: تقنع بالشيء ورضي به، كاعتصب به. يقال: عصبه تعصيبا إذا جوعه وعصبتهم السنون تعصيبا: أجاعتهم، فهو معصب، أي أكلت ماله السنون عصب الدهر ماله: أهلكه والعصبة محركة: هم الذين يرثون الرجل عن كلالة من غير والد ولا ولد. وعصبة الرجل: بنوه وقرابته لأبيه. وفي التهذيب: ولم أسمع للعصبة بواحد، والقياس أن يكون عاصبا، مثل طالب وطلبة، وظالم وظلمة فأما في الفرائض فكل من لم يكن له فريضة مسماة فهو عصبة إن بقي شيء بعد الفرائض أخذ، هذا رأي أهل الفرائض والفقهاء عند أئمة اللغة: العصبة: قوم الرجل الذين يتعصبون له، كأنه على حذف الزائد، وقيل: العصبة: الأقارب من جهة الأب؛ لأنهم يعصبونه ويعتصب بهم أي يحيطون به ويشتد بهم. وقال الأزهري: عصبة الرجل: أولياؤه الذكور من ورثته، سموا عصبة لأنهم عصبوا بنسبه أي استكفوا به؛ فالأب طرف، والابن طرف، والعم جانب، والأخ جانب، والجمع العصبات. والعرب تسمي قرابات الرجل أطرافه، ولما أحاطت به هذه القرابات وعصبت بنسبه سموا عصبة، وكل شيء استدار بشيء فقد عصب به، والعمائم يقال لها العصائب من هذا. ثم قال: ويقال: حوله وعصبت الإبل بعطنها إذا استكفت به، قال أبو

  النجم:م:
  إذ عصبت بالعطن المغربل يعني المدقق ترابه. والعصبة بالضم من الرجال والخيل بفرسانها و جماعة الطير وغيرها : ما بين الثلاثة إلى العشرة، وقيل: ما بين العشرة إلى الأربعين، وقيل: العصبة: أربعون، وقيل: سبعون. وقد يقال: أصل معناها الجماعة مطلقا، ثم خصت في العرف، ثم اختلف فيه، أو الاختلاف بحسب الوارد، حققه شيخنا كالعصابة، وبالكسر، في كل مما ذكر. قال النابغة:
  عصابة طير تهتدي بعصائب وفي حديث علي رضي الله عنه: الأبدال بالشام، والنجباء بمصر، والعصائب بالعراق. أراد أن التجمع للحروب يكون بالعراق، وقيل: أراد جماعة من الزهاد، سماهم بالعصائب؛ لأنه قرنهم بالأبدال والنجباء. وفي لسان العرب: في التنزيل ونحن عصبةقال الأخفش: العصبة والعصابة: جماعة ليس لها واحد. قال الأزهري: وذكر ابن المظفر في كتابه حديثا: أنه يكون في آخر الزمان رجل يقال له أمير العصب قال ابن الأثير: هو جمع عصبة، أي كغرفة وغرف، فيكون مقيسا، كالعصائب. في حديث الزبير بن العوام لما أقبل نحو البصرة وسئل عن وجهه، فقال:
  علقتهم إني خلقت عصبه
  قتادة تعلقت بنشبه قال شمر: وبلغني أن بعض العرب قال:
  غلبتهم إني خلقت عصبه
  قتادة ملوية بنشبه قال: والعصبة: نبات يلتوي على الشجر، وهو اللبلاب. والنشبة من الرجال: الذي إذا عبث بشيء لم يكد يفارقه. ويقال للرجل الشديد المراس: قتادة لويت بعصبة، والمعنى: خلقت علقة لخصومي، فوضع العصبة موضع العلقة، ثم شبه نفسه في فرط تعلقه وتشبثه بهم بالقتادة إذا استظهرت في تعلقها واستمسكت بنشبة، أي بشيء شديد النشوب، والباء التي في قوله بنشبة للاستعانة كالتي في: كتبت بالقلم. وأما قول كثير:
  بادي الربع والمعارف منها                      غير رسم كعصبة الأغيال فقد روي عن ابن الجراح أنه قال: العصبة: هنة تلتف على القتادة، هكذا في النسخ الكثيرة، وهو الصواب، وفي بعضها على الفتاة، وبالفاء والفوقية، مؤنث الفتى، وفي أخرى بالقاف والنون، وكلاهما تحريف، وإن صحح بعضهم الثانية، على ما قاله شيخنا لا تنزع عنها إلا بجهد. وفي بعض أمهات اللغة بعد جهد، وأنشد ابن الجراح:
  تلبس حبها بدمي ولحمـي                      تلبس عصبة بفروع ضال واعتصبوا: صاروا عصبة عصبة هكذا بالتكرار في نسختنا، وعليها علامة الصحة، والذي في لسان العرب والمحكم الاقتصار على واحد. قال أبو ذؤيب:
  هبطن بطن رهاط واعتصبن كمـا                      يسقي الجذوع خلال الدور نضاح عصب الناقة: شد فخذيها لتدر أي ترسل الدر وهو اللبن وناقة عصوب: لا تدر إلا كذلك وفي بعض الأمهات: إلا على ذلك، قال الشاعر:
  وإن صعبت عليكم فاعصبوها                      عصابا تستـدر بـه شـديدا

  وقال أبو زيد: العصوب: الناقة التي لا تدر حتى تعصب أداني منخريها بخيط ثم تثور ولا تحل حتى تحلب. وفي حديث عمرو ومعاوية: إن العصوب يرفق بها حالبها فتحلب العلبة قال: العصوب: الناقة التي لا تدر حتى يعصب فخذاها أي يشدان بالعصابة. والعصاب: ما عصبها به. وأعطى على العصب أي على القهر مثل بذلك. قال الحطيئة:
  تدرون إن شد العصاب عليكـم                      ونأبى إذا شد العصاب فلا ندر قال: شيخنا: وهي من الصفات المذمومة في النوق. وعصبوا به كسمع وضرب: اجتمعوا حوله. قال ساعدة:
  ولكن رأيت القوم قد عصبوا به                      فلا شك أن قد كان ثم لحـيم وفي الأساس: عصبوا به: أحاطوا ووجدتهم عاصبين به وقد تقدم. والعصوب من النساء: المرأة الرسحاء أو الزلاء، وكلاهما عن كراع. وقال أبو عبيدة: العصوب: الرسحاء والمسحاء والرصعاء والمصواء والمزلاق والمزلاج والمنداص. واعصوصبت الإبل: جدت في السير كأعصبت، واعصوصب القوم إذا اجتمعوا، فإذا تجمعوا على فريق آخرين قيل: تعصبوا. واعصوصبوا: استجمعوا وصاروا عصابة وعصائب، وكذلك إذا جدوا في السير اعصوصبت الإبل وعصبت وعصبت: اجتمعت. وفي الحديث أنه كان في مسير فرفع صوته، فلما سمعوا صوته اعصوصبوا أي اجتمعوا وصاروا عصابة واحدة وجدوا في السير اعصوصب اليوم والشر: اشتد وتجمع، كأنه من الأمر العصيب أي الشديد في التنزيل: هذا يوم عصيب، قال الفراء يوم عصبصب وعصيب: شديد الحر أو شديد. وليلة عصيب، كذلك، ولم يقولوا عصيبة قال كراع: هو مشتق من قولك: عصبت الشيء إذا شددته، وليس ذلك بمعروف. أنشد ثعلب في صفة إبل سقيت:
  يا رب يوم لك من أيامها
  عصبصب الشمس إلى ظلامها وقال الأزهري: هو مأخوذ من قولك عصب القوم أمر يعصبهم عصبا إذا ضمهم واشتد عليهم. وقال أبو العلاء: يوم عصبصب: بارد ذو سحاب كثير، لا يظهر فيه من السماء شيء، كذا في لسان العرب. والعصيب من أمعاء الشاء: ما لوي منها. والعصيب: الرئة تعصب بالأمعاء فتشوى والجمع أعصبة وعصب. قال حميد بن ثور وقيل هو للصمة بن عبد الله القشيري:
  أولئك لم يدرين ما سمك القـرى                      ولا عصب فيها رئات العمارس وفي لسان العرب: ويقال لأمعاء الشاة إذا طويت وجمعت ثم جعلت في حوية من حوايا بطنها: عصب، واحدها عصيب. والتعصيب: التسويد، من سوده قومه إذا صيروه سيدا. وفي الأساس: وكانوا إذا سودوه عصبوه، فجرى التعصيب مجرى التسويد. والمعصب، كمحدث: السيد المطاع. والذي في التوشيح وظاهر عبارة لسان العرب ضبطه كمعظم، كما سنذكره. قال ابن منظور: ويقال للرجل الذي سوده قومه: قد عصبوه فهو معصب، وقد تعصب. ومنه قول المخبل في الزبرقان:
  رأيتك هريت العمامة بعد ما                      أراك زمانا حاسرا لم تعصب وهو مأخوذ من العصابة، وهي العمامة وكانت التيجان للملوك، والعمائم الحمر للسادة من العرب قال الأزهري: وكان يحمل إلى البادية من هراة عمائم حمر يلبسها أشرافهم ورجل معصب ومعمم أي مسود. قال عمرو بن كلثوم:

  وسيد معشر قد عصـبـوه                      بتاج الملك يحمي المحجرينا فجعل الملك معصبا أيضا لأن التاج أحاط برأسه كالعصابة التي عصبت برأس لابسها. ويقال: اعتصب التاج على رأسه إذا استكف به. ومنه قول ابن قيس الرقيات:
  يعتصب التاج فوق مفرقه                      على جبين كأنه الذهـب وكانوا يسمون السيد المطاع معصبا؛ لأنه يعصب بالتاج أو تعصب به أمور الناس، أي ترد إليه وتدار به، والعمائم تيجان العرب. وفي الأساس: الملك المعتصب والمعصب أي المتوج. وعصبه بالسيف تعصيبا: عممه به. المعصب بضبط المؤلف كمحدث وبضبط غيره كمعظم: الذي يتعصب بالخرق جوعا. والذي عصبته السنون أي أكلت ماله. والجائع الذي يشتد عليه سخفه الجوع فيعصب بطنه بحجر. ومنه قوله:
  ففي هذا فنحن ليوث حرب                      وفي هذا غيوث معصبينا المعصب: الرجل الفقير. وعصبهم الجهد وهو من قولهم يوم عصيب وانعصب: اشتد. عصيب كزبير: ع ببلاد مزينة. والحسن بن عبد الله العصاب كشداد: محدث عن شافع. وفاته محمد بن إسحاق العصاب عن سلمة ابن العوام بن حوشب، وعنه الحسن ابن الحسين العطار. ومما يستدرك عليه: يقال للرجل إذا كان شديد أسر الخلق غير مسترخي اللحم: إنه لمعصوب ما حفضج. ورجل معصوب الخلق: شديد اكتناز اللحم عصب عصبا. قال حسان:
  دعوا التخاجؤ وامشوا مشية سجحا                      إن الرجال ذوو عصب وتذكـير وجارية معصوبة: حسنة العصب أي اللي مجدولة الخلق. ورجل معصوب: شديد. وعصب الرجل تعصيبا: دعاه معصبا، عن ابن الأعرابي، وأنشد:
  يدعى المعصب من قلت حلوبته                      وهل يعصب ماضي الهم مقدام ويقال: عصب القين صدع الزجاجة بضبة من فضة إذا لأمها به. والضبة: عصاب الصدع، نقله الصاغاني. وفي حديث علي كرم الله وجهه فروا إلى الله وقوموا بما عصبه بكم أي بما افترضه عليكم وقرنه بكم من أوامره ونواهيه. وفي حديث المهاجرين من المدينة فنزلوا العصبة هو موضع بالمدينة عند قباء. وضبطه بعضهم بفتح العين والصاد، هذا من لسان العرب. وفي الأساس: ومثلي لا يدر بالعصاب، أي لا يعطي بالقهر والغلبة، من الناقة العصوب. وفلان خوانه منصوب وجاره معصوب، ويقال فيه: عاصب. وورد علي معصوب أي كتاب، لأنه يعصب بخيط. والأمور تعصب برأسه انتهى. وعلي بن الفتح بن العصب الملحي، محركة، عن الباغندي. وملكة بنت عصب بن عمرو، بالفتح فالسكون، والدة زائدة بن الحارث بن سامة بن لؤي وإخوته. وعن ابن الأعرابي: غلام عصب وعضب وعكب إذا كان خفيفا نشيطا في عمله.

### Türkçe

**العصب** (harekeli): insanın ve binek hayvanının **عصب**’ıdır. Ve **الأعصاب**: eklemlerin, aralarını uygun kılan ve onları sıkan ipleri; **العقب** ile değildir; bu, insan ve başkası için olur; sığır, koyun, deve, ceylanlar ve **الشاء** gibi; bunu Ebû Hanîfe nakletti; tekili **عصبة**’dır; **العصب** ile **العقب** arasındaki farkın zikri gelecektir. **العصب**: ağaç üzerine dolanan bir ağaçtır; ve onun zayıf yaprakları vardır. Şemmer dedi: O, ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; o **اللبلاب**’dır; Ebû Amr’dan, **العصب** gibi (fetha sonra sükûn ile); ve damme ile de gelir; tekili **العصبة** ve **العصبة** (harekeli) ve **العصبة** (damme ile)’dir; sonuncusu Ebû Hanîfe’dendir; onu Ezdî’den nakletti; dedi ki:
  “Şüphesiz Süleymâ kalbimi iliştirdi,
  vâdinin dallarına **العصب**’ın tutunuşu gibi.”

  Ve bunun üzerine yakında daha ziyadesi gelecektir. **العصب** (harekeli): kavmin seçkinleri. Ve **عصب اللحم** (Ferih gibi): onun **عصب**’ı çoğaldı demektir. Ve **لحم عصب**: sert, şiddetli, **عصب**’ı çok olan. Ve **العصب**: şiddetli katlama ve bükme. **عصبه يعصبه عصبا**: onu katladı ve büktü. Denildi: o, sıkmadır. Ve **العصب**: ağaçtan dağılmış olanı bir iple bir araya toplamak ve yaprağı düşsün diye onu silkelemek; ve Haccâc’dan rivayet olundu ki o, Kûfe’de insanlara hutbe okudu da dedi: “Elbette sizi **عصب السلمة** gibi **لأعصبنكم**.” **السلمة**: dikenli **العضاه**’dan bir ağaçtır; yaprağı, derilerin tabaklandığı **القرظ**’dır; dikeninin çokluğundan dolayı yaprağını koparmak zor olur; böylece dalları, toplanıp bir kısmı bir kısmına bir iple şiddetli bir bağ ile bağlanmak suretiyle **تعصب** edilir; sonra ona yönelen **الخابط** onu eğer ve değneğiyle onu silkeler; böylece yaprağı, onu toplamak isteyen için otlayan hayvanlara (yem olmak üzere) saçılır. Ve denildi: ancak onu, kesmek istedikleri zaman, köküne ulaşmaları mümkün olsun diye böyle yaparlar. Ve **أصل العصب**: bükmedir. Ve ondan: teke, koç ve başka hayvanların iki husyesini (tesniye olarak) şiddetli bir bağ ile bağlamak; ta ki düşsünler; bazı ana kaynaklarda **يندرا** “düşsünler” yerine (gelmiştir); koparma veya çekip çıkarma olmaksızın. Denir: **عصبت التيس أعصبه فهو معصوب**. Arapların darbımesellerindendir: “Falanın **سلماته**’si **تعصب** edilmez”; güçlü, aziz, yenilmeyen ve zelil edilemeyen adam için mesel olarak vurulur. Ve ondan şairin sözü:
  “Ve benim **سلماتي**’m Becîle’de **تعصب** edilmez.”

  Böylece **الأساس** ve **المستقصى** ve **لسان العرب**’da. **الأساس**’ta: “Onların üzerinde **أردية العصب** vardır”; o, Yemen **البرود**’undan bir türdür; onun ipliği **يعصب** edilir; yani dürülür, sonra dokunur; ve o, **برود الرقم**’dan değildir; ve cem‘ edilmez; ancak “**برد عصب**” ve “**برود عصب**” denir; yani **النهاية**’de olduğu gibi tenvin ve izafet ile; çünkü o, fiile muzafdır; ve bazen, o **البرد** bu adla bilindiği için “Onun üzerinde **العصب** var” demekle yetindiler. Dedi ki:
  “**العصب**’ı ve **الخز**’i
  birlikte ve **الحبرات**’ı yıpratırlar.”

  Ve ondan, bulut için, leke gibi olana: **عصب** denildi. Ve hadiste: **المعتدة** boyalıyı giymez; ancak **ثوب عصب** (giyer). **العصب**: Yemen **برود**’udur; onun ipliği **يعصب** edilir; yani toplanır ve sıkılır; sonra boyanır ve dokunur; böylece nakışlı gelir; çünkü onda **عصب** edilen yer beyaz kalır, boya onu almaz. Ve denildi: o, çizgili **برود**’dur; böylece yasak, **المعتدة** için, dokumadan sonra boyanmış olandandır. Ve Ömer (Allah ondan razı olsun) hadîsinde: Yemen **عصب**’ını yasaklamak istedi ve dedi: “Bana haber verildi ki o, idrarla boyanır”; sonra dedi: “Bize **التعمق**’tan nehiy olundu”; böylece **لسان العرب**’da; ve bir kısmı **الأساس** ve **الفائق** ve **فتح الباري** ve **المشارق** ve **المطالع** ve **المصباح** ve **المجمل**’dedir. Şeyhimiz, Süheylî’nin **الروض**’undan nakletti ki **العصب** Yemen **برود**’udur; çünkü o, **العصب** ile boyanır; ve **العصب** ve **الورس** ve **اللبان** ancak Yemen’de biter; bunu, Ebû Hanîfe ed-Dîneverî **كتاب النبات**’ta söyledi; Süheylî de bunda onu taklit etti; cumhura muhalefet etti; zira onlar, onun **العصب**’dan olduğunda icmâ ettiler; o da sıkmadır; ta ki boya, **البرد**’in tamamını kaplamasın; daha önce geçtiği üzere. Ve **لسان العرب**’da lafzen olan şudur: Ve hadiste, o, Sevbân’a dedi ki: “Fâtıma için **عصب**’dan bir gerdanlık ve **عاج**’dan iki bilezik satın al.” Hattâbî **المعالم**’de dedi: Eğer Yemen elbiseleri değilse, onun ne olduğunu bilmiyorum; ve gerdanlığın ondan olacağını bilmiyorum. Ebû Mûsâ dedi: Bana göre muhtemeldir ki o, **العصب** (sâd’ın fethasıyla)dır; o, eklemlerin **أطناب**’ıdır; ve o, yuvarlak bir şeydir; böylece muhtemeldir ki onlar, bazı temiz hayvanların **عصب**’ını alıyorlardı; onu kesiyorlar ve onu boncuk benzeri yapıyorlardı; kuruduğu zaman ondan gerdanlıklar yapıyorlardı; eğer kaplumbağa kemiğinden ve başkasından bilezik yapılması caiz ve mümkün olduysa, onun benzerlerinin **عصب**’ından da boncuklar yapılması caiz ve mümkün olur; onlardan gerdanlıklar dizilir. Dedi: **العصب** Firavun’un atı denilen denizî bir hayvanın dişidir; ondan boncuk ve boncuk olmayan (şeyler), bıçak ve başkası yapılır; ve beyaz olur; bitti. **العصب**: batı ufkunda gördüğün kırmızı buluttur; kıtlık yıllarında, yani kuraklıkta, olur; Ferazdak dedi:
  “**العصب** gökte akşamladığında, sanki o
  erguvan atkısıdır; ve onun geçişleri **كالعصابة** (kesre ile) gibi yükseldi.”

  Ebû Züeyb dedi:
  “Ey gözlerim! Dehr üzerine kalmaz; öyleyse dönün;
  ve ufuk **عصب** oldu, **يعصب**; yani kızardı.”

  **العصب**: devenin iki uyluğunu yahut iki burun deliğinin altını, süt versin diye bir iple bağlamak; **كالعصاب** gibi. Ve onu **عصبها يعصبها**; ve gelecektir. Ve **الأساس**’ta: “Benim gibisi **بالعصاب** ile süt vermez”; yani zorla ve galebe ile vermez. Dedim: bunun üzerine daha ziyadesi yakında gelecektir. **العصب**: dişlerin, toz ve benzeri şeyden kirlenmesi; şiddetli susuzluk yahut korku gibi; **كالعصوب** (damme ile) gibi. Ve **عصب الفم يعصب عصبا وعصوبا**: ağız **عصب** oldu. **العصب**: eğirme ve bükme. Ve **العصاب**: ceylan. Rü’be dedi:
  “**القسامي**’nin katlaması: **برود العصاب**.”

  **القسامي**: elbiseleri, ilk katlayışlarında, katı üzerinde kıracak şekilde katlayan kimsedir. **العصب**: kavrama. Ve **عصب الشيء** ve **عصب على الشيء**: ona el koydu; **كالعصاب** (kesre ile) gibi. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okuttu:
  “Ve biz, ey Kureyş, **عصبنا** idik;
  **عصابنا** taze kan ile gelirdi.”

  **عصابنا**: kılıçlarla sabahlayana karşı el koyuşumuz demektir. **العصب**: tükürüğün kuruması; yani ağızda kuruyup yapışması. Ve onun ağzı **عاصب**’dır. Ve **عصب الريق بفيه** (fetha ile) **يعصب عصبا**; ve **عصب** (Ferih gibi): kurudu ve ona yapıştı. İbn Ahmer dedi:
  “Bizden ölene **عريفنا** namaz kılar,
  ve okur; ta ki ağızda tükürük **يعصب** oluncaya dek.”

  Ve **رجل عاصب**: ağzında tükürük **عصب** olmuştur. Eşres b. Beşâme el-Hanzalî dedi:
  “Ve düşmanların elleri döllediğinde beni, beni bulursun
  muzaffer; tükürük kuruyup **عاصبه** olduğunda.”

**لقحت**: yükseldi. Elleri, develerden gebe olanların kuyruklarına benzetti. Ve **عصب الريق فاه يعصبه عصبا**: yani onu kuruttu. Ebû Muhammed el-Fak‘asî dedi:
  “Ağzını tükürük kurutur; yani **عصب**.”
  **عصب الجباب بشفاه الوطب**: **الجباب**: develerin sütlerindeki köpüğe benzetme. Ve Bedir hadîsinde: ondan (savaştan) boşalınca Cebrâîl ona geldi; hâlbuki başını toz **عصب** etmişti; yani ona binmiş ve ona yapışmıştı; **عصب الريق فاه**’dan (gelir): ona yapıştığı zaman. Ve muhaddislerden bazısı rivayet etti ki Cebrâîl Bedir günü dişi bir at üzerinde geldi ve toz onun iki ön dişini **عصم** etti. Eğer muhaddisten bir yanlış değilse, o, **عصب**’da bir dildir; **الباء** ile **الميم** birçok harfte, iki mahreçlerinin yakınlığından dolayı, birbirinin yerine geçer. Denir: **لازب** darbesi ve **لازم**; ve başının efendisi **سيد** ve **سمده**. Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. **العصب**: bir şeye yapışıp kalma; denir: **عصب الماء**: ona yapıştı. Bu, İbnü’l-A‘râbî’dendir; ve şu beyti okudu:
  “Ve su, uzun bir ciğer boyunca yapışıp kaldı.”
Ve denir: **عصب الرجل بيته**: yani evinde ikamet etti, ondan ayrılmadı, ona yapışıp kaldı. **العصب**: bir şeyin etrafını dolaşma. İbn Ahmer dedi:
  “Ey kavm! Kavmim, onların uzaklığına rağmen (bana) karşı değildir;
  insanlar soğuk ve ayazı kuşatınca…”
Onların kereminden hayret eder; ve dedi: Evet, onlar kıtlıkta iyi kavimdir; insanlar soğuk ve ayazı kuşatınca; yani onun soğuğu onları kuşattı ve içine aldı. Ve denir: **عصب الغبار بالجبل** ve başkası: kuşattı; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Ve **الأساس**’ta: **وعصبوا به**: yani onu kuşattılar. Ve onları onunla **عاصبين** buldum. Bundan **العصبة** gelir. **العصب**: **الوافر** arûzunda **مفاعلتن**’in **لام**’ını sâkin kılmaktır; bu parça ile cüz’ü **مفاعيلن**’e döndürmektir. Ona **عصب** adı verildi; çünkü hareket etmesi “bağlandı”; yani tutuldu. Ve bundan önce geçenlerin hepsinin fiili **ضرب** gibi (çekilir); yalnız tükürüğün kuruması mânasındaki **العصب** müstesna; çünkü onun mâzîsi iki vecihle, fetha ve kesre ile rivayet edilmiştir; işaret ettiğimiz gibi. Ve **العصابة** (kesre ile): onunla bağlanan şeydir; **العصاب** gibi, o da kesre iledir; ve **العصب**; bunu İbn Manzûr söyledi. Ve **عصبه تعصيبا**: onu bağladı; ve bağlanan şeyin adı **العصابة**’dır. Ve **الأساس**’ta: denir: başını **عصابة** ile bağladı; ve başkası: **عصاب** ile. **العصابة** ayrıca: taç ve sarıktır. Sarıklara **العصائب** denir. el-Ferazdak dedi:
  “Ve bir binek (vardı) ki sanki rüzgâr onlardan ister,
  onu, **العصائب** ile çekiştirmesinden bir ganimet gibi.”

  Yani şiddetinden onların sarıklarını çözer; sanki onları ondan soyup alır. Şeyhimiz, **عناية الشهاب**’dan (Bakara’da) nakletti: **العصابة** başın örtüldüğü ve onun üzerinde azıcık dolaştırılan şeydir; eğer artarsa, o sarıktır. Böylece **العصابة** ile sarık arasında ayırım yaptı. Musannifin zahiri ise, onun zikredilene ve sarığa da ıtlak edildiğidir; sanki müşterektir; ve bu, **النهاية**’de açıkça söylenmiştir; bitti. Lisânü’l-‘Arab’da: **العصبة**: **الاعتصاب**’ın heyetidir; ve bir bezden veya bir **خبيبة**’den kırık yahut yara üzerine bağlanan her şey, onun için **عصاب**’dır. Hadîste: **العصائب** ve **التساخين** üzerine mesh etmeye ruhsat verdi. O, sarık veya mendil veya bezden başını onunla bağladığın her şeydir. Bedir hadîsinde gelen (lafız) ise: ‘Utbe b. Rebî‘a dedi: “Dönün ve savaşmayın; ve onu başıma **اعصبوها**.” İbnü’l-Esîr dedi: Harbi terk etmeleri ve barışa meyletmeleri sebebiyle onlara ilişecek ayıbı kasteder; muhatapların bilmesine dayanarak onu gizledi; yani bu hâli bana ekleyin ve onu bana nisbet edin; çirkin olsa bile. **المعصوب**: çok şiddetli aç olan; o, bağırsakları açlıktan kuruyacak gibi olan kimsedir. el-Cevherî bu dili Hüzeyl’e tahsis etti. Ve **عصب** etti; **ضرب** gibi: **يعصب عصوبا**. Ve denildi: ona **معصوب** adı verildi; çünkü açlıktan karnını taşla bağladı. el-Muğîre hadîsinde: “Bir de baktım ki o, göğsü **معصوب**.” Denildi: Onların âdeti, birisi acıkınca karnını **عصابة** ile bağlamasıydı; belki altına bir taş da koyardı. **المعصوب**: ince kılıçtır. el-Bedr el-Karâfî dedi: O, Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in kılıçlarındandır; bu yüzden müstedrektir; çünkü Resûlullah صلى الله عليه وسلم’in kılıçlarıyla birlikte siyer kitaplarında zikredilmemiştir. Şeyhimiz bunu bu maddede ve **ر س ب**’de genişçe açtı. Ve **تعصب**: yani **العصابة**’yı bağladı. Ve **تعصب**: **العصبية** ile geldi; (harekeli): o, erkeğin kendi **عصبة**sinin yardımına çağırması ve onlara karşı duranlara karşı, zalim de olsalar mazlum da olsalar, onlarla birlikte toplanmasıdır. Ve “onlara karşı **تعصبوا**” denir: toplandıkları zaman. Hadîste: “**العصبي**: kavmine zulüm üzere yardım edendir.” Ve denildi: **العصبي**: **عصبة**si için öfkelenen ve onları koruyandır. **التعصب**: himaye ve müdafaadır. Ve “ona ve onunla **تعصبنا**”: ona yardım ettik. **تعصب**: bir şeyle örtündü ve ona razı oldu; **اعتصب به** gibi. Denir: **عصبه تعصيبا**: onu aç bıraktı. Ve **عصبتهم السنون تعصيبا**: yıllar onları aç bıraktı; o da **معصب**’dır; yani yıllar onun malını yedi. **عصب الدهر ماله**: onu helâk etti. **العصبة** (harekeli): babasız ve evlatsız, **كلالة** yoluyla, erkeğe vâris olanlardır. Ve erkeğin **عصبة**si: oğulları ve baba tarafından akrabasıdır. **التهذيب**’de: **العصبة** için tekil işitmedim; kıyas, **عاصبا** olmasıdır; **طالب** ve **طلبة**, **ظالم** ve **ظلمة** gibi. Feraizde ise, kendisi için belirlenmiş bir farz payı olmayan herkes **عصبة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alır; bu, feraiz ehlinin ve fukahanın görüşüdür. Dil imamları katında: **العصبة**: erkeğin, onun için **يتعصبون** olan kavmidir; sanki ziyadenin hazfi üzeredir. Ve denildi: **العصبة**: baba cihetinden akrabalardır; çünkü onu **يعصبونه** ve onlarla **يعتصب**; yani onu kuşatırlar ve onlarla kuvvetlenir. el-Ezherî dedi: erkeğin **عصبة**si: vârislerinden erkek velîleridir; onlara **عصبة** denildi; çünkü onun nesebiyle **عصبوا** oldular; yani onunla çevrelenip yetindiler; baba bir uçtur, oğul bir uçtur; amca bir yandır, kardeş bir yandır; cem‘i **العصبات**tır. Araplar erkeğin akrabalarına “uçları” der. Bu akrabalıklar onu kuşatıp nesebiyle **عصب** olunca onlara **عصبة** denildi. Ve her şey bir şeyle çevrelenirse, onunla **عصب** olmuştur. Sarıklara **العصائب** denmesi de bundandır. Sonra dedi: Denir: “Etrafında”; ve develer su içme yerlerinde **عصبت** oldular: onunla çevrelenip yetindikleri zaman. Ebû’n-Necm dedi:
  “Hani o, elenmiş (gibi) olan su içme yerinde **عصبت** oldu.”
Yani toprağı inceltilmiş. **العصبة** (damme ile): erkeklerden, binicileriyle atlardan, kuş topluluğundan ve başkalarından: üç ile on arasıdır. Ve denildi: on ile kırk arasıdır. Ve denildi: **العصبة** kırktır. Ve denildi: yetmiştir. Ve bazen denir: aslî mânası mutlak topluluktur; sonra örfte tahsis edildi; sonra onda ihtilaf edildi; yahut ihtilaf, vârid olana göredir; şeyhimiz bunu tahkik etti; **العصابة** gibi; ve kesre ile de, zikredilenlerin hepsinde (kullanılır). en-Nâbiga dedi:
  “Bir kuş **عصابة**si, **عصائب** ile yol bulur.”
Ali رضي الله عنه hadîsinde: “**الأبدال** Şam’dadır; **النجباء** Mısır’dadır; **العصائب** Irak’tadır.” Irak’ta savaşlar için toplanmanın olacağını kastetti. Ve denildi: zâhidlerden bir topluluğu kastetti; onları **العصائب** diye adlandırdı; çünkü onları **الأبدال** ve **النجباء** ile birlikte zikretti. Lisânü’l-‘Arab’da: Tenzîlde: “Ve biz **عصبة**yiz.” el-Ahfeş dedi: **العصبة** ve **العصابة**: tekili olmayan bir topluluktur. el-Ezherî dedi: İbnü’l-Muzaffer kitabında bir hadîs zikretti: “Âhir zamanda **أمير العصب** denilen bir adam olur.” İbnü’l-Esîr dedi: O, **عصبة**’nin cem‘idir; yani **غرفة** ve **غرف** gibi; böylece kıyasî olur; **العصائب** gibi. Zübeyr b. el-‘Avvâm hadîsinde: Basra’ya doğru gelince, yönü soruldu; dedi ki:
  “Onlara iliştim: ben **عصبه** yaratıldım.”
  “Katâde, **نشبه** ile ilişti.”
Şemmer dedi: Bana ulaştı ki Araplardan bazısı dedi:
  “Onlara galip geldim: ben **عصبه** yaratıldım.”
  “Katâde, **نشبه** ile bükülmüş.”
Dedi: **العصبة**: ağaç üzerine dolanan bir bitkidir; o, **اللبلاب**’dır. Ve erkeklerden **النشبة**: bir şeyle oynadığında neredeyse ondan ayrılmayan kimsedir. Ve çetin mücadeleli adama denir: “**قتادة**’yım; **عصبة** ile büküldüm.” Mânâ: Hasımlarıma yapışkan yaratıldım; **العصبة**yi **العلقة** yerine koydu. Sonra, onlara aşırı tutunması ve yapışması bakımından kendisini, **نشبة** ile, yani tutunması şiddetli bir şeyle, tutunup sağlamlaşan **القتادة**ya benzetti. Ve “**بنشبة**” sözündeki **الباء**, “**كتبت بالقلم**”daki gibi, isti‘âne içindir. Ama Kesîr’in sözü:
  “Diyarın izi ve ondan işaretler,
  **عصبة الأغيال** gibi bir resimden başka değil.”
İbnü’l-Cerrâh’tan rivayet edildi ki dedi: **العصبة**: **القتادة** üzerine dolanan bir şeydir; birçok nüshada böyledir; doğru olan da budur. Bazısında **الفتاة** üzerinedir; **بالفاء** ve üst noktalı (harf) ile; **الفتى**’nın müennesi. Bir diğerinde **بالقاف والنون** iledir; ikisi de tahriftir; bazıları ikincisini tashih etse de, şeyhimizin dediği üzere, ondan ancak güçlükle sökülür. Bazı ana dil kitaplarında “güçlükten sonra” (lafzı) vardır. İbnü’l-Cerrâh şu beyti okudu:
  “Sevgisini kanım ve etimle giyinir;
  **عصبة**, **ضال**’ın dallarıyla giyinir.”
Ve **اعتصبوا**: **عصبة** oldular. “**عصبة عصبة**” bizim nüshamızda tekrar ile böyledir ve üzerinde sıhhat alâmeti vardır; Lisânü’l-‘Arab ve **المحكم**’de ise bir taneyle yetinilmiştir. Ebû Züeyb dedi:
  “Ruhât’ın karnına indiler ve **اعتصبن** oldular; tıpkı
  evlerin aralarından kütüklere su veren fışkıran su gibi.”
**عصب الناقة**: süt versin diye iki uyluğunu bağladı; yani sütü salar; o da süttür. **ناقة عصوب**: ancak böyle olunca süt verir. Bazı ana kitaplarda: “ancak bunun üzerine” (lafzı) vardır. Şair dedi:
  “Eğer size zorlaşırsa, onu **اعصبوها**,
  onunla kuvvetli bir şekilde süt akıtacak bir **عصابا** (ile).”

Ebû Zeyd dedi: **العصوب**: devedir; iki burun deliğinin yakınını bir iplikle bağlayıncaya kadar süt vermez; sonra şahlanır ve sağılıncaya kadar çözülmez. Amr ve Muâviye hadîsinde: “Şüphesiz **العصوب**’a sağanı yumuşak davranır; o da tulumu sağar.” Dedi: **العصوب**: iki uyluğu bağlanıncaya kadar süt vermeyen devedir; yani **العصابة** ile bağlanırlar. **العصاب**: onu onunla bağladığı şeydir. “**على العصب** üzere verdi” denir: yani zorla; bununla misal getirildi. el-Hutay’e dedi:
  “Bilirsiniz: eğer **العصاب** size bağlanırsa,
  ve biz, **العصاب** bağlanınca, süt vermeyi reddederiz; süt vermeyiz.”
Dedi: Şeyhimiz: Bu, develerde yerilen sıfatlardandır. Ve **عصبوا به**: **سمع** ve **ضرب** gibi: onun etrafında toplandılar. Sâ‘ide dedi:
  “Fakat kavmi gördüm ki onunla **عصبوا** olmuşlar;
  şüphe yok ki orada bir **لحيم** vardı.”
Ve **الأساس**’ta: **عصبوا به**: kuşattılar; ve onları onunla **عاصبين** buldum; ve geçti. Kadınlardan **العصوب**: **الرسحاء** yahut **الزلاء** olan kadındır; ikisi de Kurâ‘dandır. Ebû ‘Ubeyde dedi: **العصوب**: **الرسحاء** ve **المسحاء** ve **الرصعاء** ve **المصواء** ve **المزلاق** ve **المزلاج** ve **المنداص**. **اعصوصبت الإبل**: yürüyüşte ciddileşti; **أعصبت** gibi. Ve **اعصوصب القوم**: toplandılar. Başka bir takıma karşı toplandıklarında “**تعصبوا**” denir. Ve **اعصوصبوا**: toparlandılar ve **عصابة** ve **عصائب** oldular. Yürüyüşte ciddileştiklerinde de böyledir: develer **اعصوصبت** olur; ve **عصبت** ve **عصبت**: toplandı. Hadîste: o bir seferde idi; sesini yükseltti; sesini işitince **اعصوصبوا**: yani toplandılar ve tek bir **عصابة** oldular; ve yürüyüşte ciddileştiler. **اعصوصب اليوم والشر**: şiddetlendi ve toplandı; sanki **الأمر العصيب**’dendir; yani şiddetli. Tenzîlde: “Bu, **يوم عصيب**’dir.” el-Ferrâ’ dedi: **يوم عصبصب** ve **عصيب**: şiddetli sıcak yahut şiddetli (gün). Ve **ليلة عصيب**: böyledir; **عصيبة** demediler. Kurâ‘ dedi: O, “**عصبت الشيء**” dediğinden türemiştir; yani onu sıktın; fakat bu, bilinen değildir. Sa‘leb, sulanmış develerin vasfında şu beyti okudu:
  “Ey Rabbim! Onun günlerinden nice gün var ki,
  güneş **عصبصب** (olur) karanlığına kadar.”
el-Ezherî dedi: O, “**عصب القوم**: bir iş onları **يعصبهم عصبا**” sözünden alınmıştır; yani onları toplar ve onlara ağır gelir. Ebû’l-‘Alâ dedi: **يوم عصبصب**: soğuk, çok bulutlu; onda gökten hiçbir şey görünmez; Lisânü’l-‘Arab’da böyledir. Koyun bağırsaklarından **العصيب**: ondan bükülen şeydir. **العصيب**: akciğerdir; bağırsaklarla bağlanır, sonra kızartılır. Cem‘i **أعصبة** ve **عصب**tur. Humeyd b. Sevr dedi; ve denildi ki o, es-Summe b. ‘Abdullah el-Kuşeyrî’nindir:
  “Onlar, misafir ağırlamanın semizliğini bilmediler;
  ne de onda, gelinlerin akciğerleri **عصب** edildi.”
Lisânü’l-‘Arab’da: Koyunun bağırsaklarına, bükülüp toplandığında, sonra karnının iç yağlarından bir **حوية** içine konulduğunda, **عصب** denir; tekili **عصيب**tir. **التعصيب**: karartma/efendileştirme; “kavmi onu kararttı”dan: onu efendi kıldıkları zaman. **الأساس**’ta: Onu efendi yaptıklarında onu **عصبوا** ederlerdi; böylece **التعصيب**, **التسويد** yoluna girdi. **المعصب** ( **محدث** vezninde): itaat edilen efendidir. **التوشيح**’te olan ve Lisânü’l-‘Arab ibaresinin zahiri, onun ضبطının **معظم** gibi olduğudur; onu zikredeceğiz. İbn Manzûr dedi: Kavmi onu efendi kıldığı adama denir: “Onu **عصبوا** ettiler; o da **معصب** oldu”; ve **تعصب** etti. Bundan, el-Muhabbal’in ez-Zebarkân hakkında sözü:
  “Seni, sarığı parçalarken gördüm; hâlbuki
  seni bir zaman, başı açık, **تعصب** etmemiş görüyordum.”
O, **العصابة**’dan alınmıştır; o da sarıktır. Taçlar krallar içindi; kırmızı sarıklar Arapların efendileri içindi. el-Ezherî dedi: Herât’tan bedevîye kırmızı sarıklar taşınırdı; onların eşrafı onu giyerdi. Ve **رجل معصب ومعمم**: yani efendileştirilmiş. ‘Amr b. Külsûm dedi:

  “Ve bir topluluğun efendisi ki onu **عصبوا** ettiler;
  krallık tacıyla; iki göz çukurunu korur.”
Böylece krallığı da **معصب** kıldı; çünkü taç, başını, sarığın başına bağlandığı **العصابة** gibi kuşattı. Ve denir: **اعتصب التاج على رأسه**: onunla çevrelenip yetindiği zaman. Bundan İbn Kays er-Rukayyât’ın sözü:
  “Tac, başının ayrımının üstünde **يعتصب** olur;
  alnı üzerinde; sanki o altındır.”
Ve itaat edilen efendiye **معصب** derlerdi; çünkü taçla **يعصب** edilir; yahut insanların işleri onunla **تعصب** olur; yani ona döndürülür ve onunla çevrilip idare edilir. Sarıklar Arapların taçlarıdır. **الأساس**’ta: **الملك المعتصب والمعصب**: yani taçlı. Ve **عصبه بالسيف تعصيبا**: onu onunla sarıklandırdı. **المعصب**: müellifin ضبطıyla **محدث** gibi; başkasının ضبطıyla **معظم** gibi: açlıktan bezlerle **يتعصب** olan. Ve yılların **عصب** ettiği: yani malını yediği. Ve aç olan; açlığın hafifliği ona şiddetle bastırır da karnını taşla bağlar. Bundan şu sözü:
  “Şunda biz savaş aslanlarıyız;
  şunda ise **معصب**lere yağmur bulutlarıyız.”
**المعصب**: fakir adamdır. Ve **عصبهم الجهد**; bu, “**يوم عصيب**” sözündendir. Ve **انعصب**: şiddetlendi. **عصيب** ( **زبير** gibi): Müzeyne beldelerinde bir yerdir. Ve el-Hasen b. ‘Abdullah **العصاب** ( **شداد** gibi): Şâfi‘den rivayet eden bir muhaddistir. Ve Muhammed b. İshâk **العصاب**’ın vefatı: Seleme b. el-‘Avvâm b. Havşeb’den; ondan el-Hasen b. el-Hüseyn el-‘Attâr. Ve ona müstedrek olanlardandır: denir: insanları sıkı tutan, eti gevşek olmayan adama: “O, elbette **لمعصوب**tur; **ما حفضج**.” Ve **رجل معصوب الخلق**: etinin çok sıkı toplanmış olması şiddetli olan; **عصب** etti; **عصبا**. Hassân dedi:
  “Uyuşukluğu bırakın ve yumuşak bir yürüyüşle yürüyün;
  şüphesiz erkekler **عصب** sahipleridir; ve hatırlatmadır.”
Ve **جارية معصوبة**: güzel **العصب**lı; yani yaratılışı bükümlü/örgülü. Ve **رجل معصوب**: şiddetli. Ve **عصب الرجل تعصيبا**: ona **معصب** dedi; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyti okudu:
  “Sağmalığı az olana **المعصب** diye çağrılır;
  peki, geçmiş himmetli yiğide **يعصب** edilir mi?”
Ve denir: **عصب القين صدع الزجاجة بضبة من فضة**: cam şişenin çatlağını gümüşten bir **ضبة** ile, onu birleştirdiği zaman. **الضبة**: çatlağın **عصاب**ıdır. Bunu es-Sâgânî nakletti. Ali (Allah yüzünü keremli kılsın) hadîsinde: “Allah’a kaçın; ve O’nun sizinle **عصبه** ettiği şeye, yani size farz kıldığı ve emir ve nehiylerinden sizinle birleştirip size eklediği şeye, kalkın.” Ve Medine’den muhacirler hadîsinde: “**العصبة**’ya indiler.” O, Kubâ yanında Medine’de bir yerdir. Bazıları onu **فتح** ile **العين** ve **الصاد** ile ضبط etti; bu, Lisânü’l-‘Arab’dandır. **الأساس**’ta: “Benim gibisi **بالعصاب** ile süt vermez”; yani zor ve galebe ile vermez; **الناقة العصوب**’dan. Ve “Falânın kardeşi **منصوب**tur; komşusu **معصوب**tur”; onda **عاصب** de denir. Ve “Bana **معصوب** geldi”: yani kitap; çünkü iplikle bağlanır. Ve “İşler onun başıyla **تعصب** olur”: bitti. Ve Ali b. el-Feth b. el-‘Asb el-Melhî; ( **محركة**): el-Bâğandî’den. Ve Melike bt. ‘Asb b. ‘Amr; fetha sonra sükûn ile: Zâide b. el-Hâris b. Sâme b. Lüey ve kardeşlerinin annesi. Ve İbnü’l-A‘râbî’den: **غلام عصب وعضب وعكب**: işi içinde hafif, çevik olduğu zaman.
