# عصد (ع-ص-د) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%AF

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Harfler: ع - ص - د
- Bu kök Kur'an'da geçmiyor.
- 7 sözlük

## Sözlükler (7)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والدال معهما
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع مستعملات ع د ص، د ص ع مهملان عصد: قلت لأبي الدُّقَيش: ما العَصْدُ? قال: تقليبك العصيدة في الطَّنجير بالمِعصدة. تقول: عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً.
قلت: هل تعرفه العرب العاربة ببواديها? قال: نعم! أما سمعت قول غيلان:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
أي: يذبذب رأسه ويضطرب شبه الناعس الذي يعصد لخفة رأسه. وقال بعضهم: العاصد في هذا البيت هو الميّت وهو خطأ.
والعِصواد: جلبة في بلية. تقول: عصدتهم العصاويد، وهم في عصواد من أمرهم، وفي عصواد بينهم، يعني البلايا والخصومات.
وجاءت الإبل عصاويد: يركب بعضها بعضاً. قال زائدة: أقول جاءت الإبل عصاويد أي: متفرقة وكذلك عصاويد الظلام لتراكبه.
وعَصَدَ البعيرُ إذا مات، قال غيلان:
.....		على الرحل ممّا منَّهُ السير عاصد
ويقال لخفة رأسه.
صعد: صعِد صعوداً، أي: ارتقَى مكاناً مشرفاً.
وأصعد إصعاداً، أي: صار مستقبل حدور نهرٍ أو وادٍ، أو أرضٍ أرفع من الأخرى. قال الشماخ:
لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي
الإفراغ ههنا: الإنحدار. والصَّعود: طريق منخفض من أسفله إلى أعلاه.
والهَبُوط من أعلاه إلى أسفله. والجميع: أصعدة وأهبطة.
والصَّعود أيضاً بمنزلة الكَؤود من عقبة، وارتكاب مشقة في أمر. والعرب تؤنثه، وقول العرب: لأرهقنّك صَعودا، أي: لأجشمنّك مشقة من الأمر. واشتق ذلك، لأن الارتكاب في صَعود أشق من الارتكاب في هَبوط.
وقول الله عزّ وجلّ: " سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً " أي: مشقة من العذاب، ويقال: بل هو جبل من جمرة واحدة يكلّف الكفرةُ ارتقاءه، فكلّما وضع رجله ليرتقي ذاب إلى أصله وركه. ثم تعود صحيحة مكانها، ويضربون بالمقامع.
والصَّعود: الناقة يموت ولدها، فترجع إلى فصيلها الأول فتَدرّ عليه، يقال: هو أطيب للبنها. وجمعها: صُعُد. قال خالد بن جعفر:
أمرتُ بها الرِّعاء ليكرموها		لها لبنُ الخلّية والصَّعـود
يعني مهره. أمر أن يُسقَى اللبن.
والصَّعيد: وجه الأرض قلّ أو كثر، تقول: عليك بالصَّعيد، أي: اجلس على الأرض وتَيَمَّم الصَّعيد، أي: خذ من غباره بكفيك للصلاة، قال الله عزّ وجلّ: " فتيمموا صعيداً طيبا " . قال ذو الرّمة:
قد استحلّوا قسمةَ السجـود		والمسحَ بالأيدي من الصّعيد
والصَّعدةُ القناة المستوية تنبت كذلك، ومن القصب أيضاً، وجمعه: صِعاد. قال:
......		خرير الريح في القصب الصّعاد
والصَّعدةُ من النّساء: المستقيمة التامّة، كأنّها صَعْدَةٌ، فإذا جمعت للمرأة قلت: ثلاث صَعْدات، جزم، لأنه نعت، وجمع القناة: صَعَدات مثقّلة. لأنّه اسم.
والصُّعدَاء: تنفّس بتوجّع. قال:
وما اقترأتُ كتاباً منك يبلُغُنـي		إلاّ تنفّست من وجدٍ بكم صُعَدا
ويقال للحديقة إذا خربت، وذهب شجرها: صارت صعيداً، أي: أرضاً مستوية.
وقال زائدة: الصَّعدةُ: الاتانُ، والجمع صِعاد وصَعَدات.
وتقول: افعل كذا وكذا فصاعد، أي: فما فوق.
دعص: الدِّعْص: قَوْزٌ من الرمل مثل التلال. الواحدة: دِعصة. ويقال دِعْصَة، ودِعْص فمن أنّثه يريد به رملة، ومن ذكّره يريد به الكثيب.
والمندعص: الشيء الميّت إذا انفسخ، شبه بالدِّعْص لورمه أو ضعفه.
قال:
كدِعْص النقا يمشي الوليدان فوقه		.....
صدع: الصَّدَع: الفتيّ من الأوعال. والرّجل الشاب المستقيم القناة. قال:
قد يَتْرُكُ الدّهُر في خلقاءَ راسـيةٍ		وَهْياً ويُنْزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعَا
والصَّدْعُ: شقّ في شيء له صلابة. وصَدَعْتُ الفلاةَ قطعتُ وسطَ جوزِها. والنَّهْرُ تَصْدَعُ في وسطه فتشقّه شقاً.
والرّجلُ يَصْدَعُ بالحق: يتكلّم به جهاراً، قال أبو ذؤيب:
فكَـأَنَّـهُـنَّ رِبـابَةٌ وكـأنَّـهُ		يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
أي: يبين سهم كلّ إنسان له مُعلناً.
والصَّدْعُ: نبات الأرض لأنه يصدع الأرض، والأرض تتصدَّع عنه.
والصَّديعُ: انصداع الصبح. قال:
ترى السِّرْحانَ مفترشاً يديه		كأن بياضَ لَبَّتِـهِ صـديعُ
ويقال: بل الصديعُ رقعةٌ جديدةٌ في ثوبٍ خَلَقٍ.
والصُّداع: وجعُ الرأس، صُدِّع الرجلُ تصديعاً، ويجوز صُدِعَ فهو مصدوع في الشعر.
صدَّعْتُهم فَتَصَدَّعوا، أي: فرّقتهم فتفرّقوا.
وإذا تغيّب الرجل فاراًّ في الأرض يقال: تَصدعُ به الأرض. اشتقاقه من الصَّدْعِ، وهو الشق والفعل اللازم: انصدع انصداعاً.
والصَّديع: جبل.

##### Türkçe

باب **العين** و**الصاد** و**الدال** onlarla birlikte
ع ص د، ص ع د، د ع ص، ص د ع kullanımlıdır; ع د ص، د ص ع ihmaldir. **عصد**: Ebû **الدُّقَيش**’e dedim: **العَصْدُ** nedir? Dedi: **العصيدة**’yi **الطَّنجير** içinde **المِعصدة** ile çevirip karıştırmandır. Dersin ki: **عَصَدَ يَعْصِدُ عَصْداً**.
Dedim: Bedevîlerindeki saf Araplar onu bilir mi? Dedi: Evet! Gıylân’ın sözünü işitmedin mi:
على الرَّحْل ممّا منّه السير عاصد
Yani: başını sallayıp çalkalar ve bocalar; başının hafifliğinden **يعصد** eden, uyuklayan kimseye benzer. Bazıları dedi ki: bu beyitteki **العاصد** ölüdür; bu hatadır.
Ve **العِصواد**: bir belâda gürültüdür. Dersin ki: **عصدتهم العصاويد**; onlar işlerinde bir **عصواد** içindedirler ve aralarında bir **عصواد** içindedir; yani belâlar ve çekişmeler.
Ve develer **عصاويد** geldi: bazısı bazısının üstüne biner. Zâide dedi: “Develer **عصاويد** geldi” derim; yani: dağınık; karanlığın **عصاويد**’i de böyledir, üst üste binmesinden dolayı.
Ve deve **عَصَدَ** eder, öldüğü zaman. Gıylân dedi:
.....		على الرحل ممّا منَّهُ السير عاصد
Ve başının hafifliği için söylenir.

**صعد**: **صعِد صعوداً**, yani: yüksekçe bir yere yükseldi.
Ve **أصعد إصعاداً**, yani: bir nehrin yahut vadinin inişine karşı yöneldi, yahut bir yerin diğerinden daha yüksek olanına (yöneldi). **الشماخ** dedi:
لا يدركنّك إفراغي وتصعيدي
**الإفراغ** burada: iniştir. **الصَّعود**: altından üstüne doğru alçak (meyilli) bir yoldur.
Ve **الهَبُوط**: üstünden altına doğrudur. Hepsi: **أصعدة** ve **أهبطة**.
Ve **الصَّعود** ayrıca, bir geçitte **الكَؤود** menzilesindedir; ve bir işte zorluğa girişmektir. Araplar onu müennes yapar. Arapların sözü: “Sana mutlaka **صَعودا** yükleteceğim”, yani: işten bir meşakkati sana mutlaka yükleteceğim. Bu ondan türetilmiştir; çünkü **صَعود**’da girişim, **هَبوط**’da girişimden daha zordur.
Ve Allah عزّ وجلّ’ün sözü: “ سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ” yani: azaptan bir meşakkat; ve denilir ki: bilakis o, tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfirlere ona yükselmek yükletilir; her ne zaman ayağını yükselmek için koysa, aslına ve kalçasına kadar erir. Sonra yerinde sağlam olarak geri döner; ve tokmaklarla vurulurlar.
Ve **الصَّعود**: yavrusu ölen dişi devedir; sonra ilk yavrusuna döner de ona süt verir; denilir ki: onun sütü için daha hoştur. Çoğulu: **صُعُد**. Hâlid b. Ca‘fer dedi:
أمرتُ بها الرِّعاء ليكرموها		لها لبنُ الخلّية والصَّعـود
Yani: tayını. Sütün içirilmesini emretti.
Ve **الصَّعيد**: yerin yüzüdür, az olsun çok olsun; dersin ki: “Üzerine **الصَّعيد** (al)”, yani: yere otur; ve “**تَيَمَّم الصَّعيد**”, yani: namaz için iki avucunla onun tozundan al. Allah عزّ وجلّ dedi: “ فتيمموا صعيداً طيبا ”. Zü’r-Rumme dedi:
قد استحلّوا قسمةَ السجـود		والمسحَ بالأيدي من الصّعيد
Ve **الصَّعدةُ**: düzgün mızraktır; öyle biter; kamıştan da (olur). Çoğulu: **صِعاد**. Dedi ki:
......		خرير الريح في القصب الصّعاد
Ve kadınlardan **الصَّعدةُ**: düzgün, tam olandır; sanki o bir **صَعْدَةٌ**’dir. Kadın için çoğul yaptığında “üç **صَعْدات**” dersin; cezm (ile), çünkü o sıfattır. Mızrağın çoğulu ise: **صَعَدات** (şeddeli); çünkü o isimdir.
Ve **الصُّعدَاء**: acıyla nefes almadır. Dedi ki:
وما اقترأتُ كتاباً منك يبلُغُنـي		إلاّ تنفّست من وجدٍ بكم صُعَدا
Ve bahçe harap olup ağaçları gidince ona denilir: **صارت صعيداً**, yani: düz bir yer oldu.
Zâide dedi: **الصَّعدةُ**: dişi merkep; çoğul: **صِعاد** ve **صَعَدات**.
Ve dersin ki: “Şunu şunu yap, sonra **فصاعد**”, yani: daha yukarısı.

**دعص**: **الدِّعْص**: kumdan bir tümsektir; tepeler gibidir. Tekili: **دِعصة**. Ve **دِعْصَة** denilir; ve **دِعْص** (denilir). Onu müennes yapan, onunla bir kumluğu kasteder; onu müzekker yapan, onunla kum tepesini kasteder.
Ve **المندعص**: ölü şey, çözülüp dağıldığı zaman; şişmesinden yahut zayıflığından dolayı **الدِّعْص**’a benzetilmiştir.
Dedi ki:
كدِعْص النقا يمشي الوليدان فوقه		.....

**صدع**: **الصَّدَع**: dağ keçilerinin delikanlısıdır. Ve mızrağı düzgün genç adamdır. Dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدّهُر في خلقاءَ راسـيةٍ		وَهْياً ويُنْزِلُ منها الأَعْصَمَ الصَّدَعَا
Ve **الصَّدْعُ**: sertliği olan bir şeyde yarıktır. Ve “**صَدَعْتُ الفلاةَ**”: onun cevizinin ortasını kestim. Ve nehir, ortasında **تَصْدَعُ** eder de onu bir yarıkla yarar.
Ve adam hak ile **يَصْدَعُ** eder: onu açıkça söyler. Ebû Züeyb dedi:
فكَـأَنَّـهُـنَّ رِبـابَةٌ وكـأنَّـهُ		يَسَرٌ يُفيضُ على القِداحِ ويَصْدَعُ
Yani: her insanın payını, ona ait olanı, açıklayarak ortaya koyar.
Ve **الصَّدْعُ**: yerin bitkisidir; çünkü yeri yarar; yer de ondan dolayı **تتصدَّع** eder.
Ve **الصَّديعُ**: sabahın yarılmasıdır. Dedi ki:
ترى السِّرْحانَ مفترشاً يديه		كأن بياضَ لَبَّتِـهِ صـديعُ
Ve denilir ki: bilakis **الصديعُ**, eski bir elbisede yeni bir yamadır.
Ve **الصُّداع**: baş ağrısıdır. Adam **صُدِّع** edildi, **تصديعاً**. Şiirde “**صُدِعَ**” caizdir; o hâlde o **مصدوع**’dur.
“**صدَّعْتُهم فَتَصَدَّعوا**”, yani: onları ayırdım da ayrıldılar.
Ve adam yeryüzünde kaçarak kaybolduğunda denilir: “Yeryüzü onu **تَصدعُ** etti.” Onun اشتقاق’ı **الصَّدْعِ**’dendir; o da yarıktır. Lâzım fiil: **انصدع انصداعاً**.
Ve **الصَّديع**: bir dağdır.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

عَصَدَهُ عَصْداً: لواه. والعاصِدُ من الإبل: الذي يلوي عنقه عند الموت نحو حارِكِه. وقد عَصُدَ عُصوداً، أي مات. والعَصيدَةُ: التي تَعْصِدُها بالمِسواطِ فتُمِرُّها به فتنقلب ولا يبقى في الإناء شيءٌ منها إلا انقلب. وقولهم: وقَعوا في عِصْوادٍ، أي في أمر عظيم. وجاءت الإبل عَصاويدَ، إذا ركب بعضها بعضاً.

##### Türkçe

**عَصَدَهُ** **عَصْداً**: Onu büktü/döndürdü. **العاصِدُ** develerden: ölüm anında boynunu hörgücüne doğru büken kimsedir. Ve **عَصُدَ** **عُصوداً**, yani öldü. **العَصيدَةُ**: onu **بالمِسواطِ** ile **تَعْصِدُها**; onunla onu geçirirsin de ters döner ve kaptan ondan hiçbir şey kalmaz; ancak ters dönmüş olur. Ve onların sözü: **وقَعوا في عِصْوادٍ**, yani büyük bir işin içine düştüler. Ve develer **عَصاويدَ** geldi; bazısı bazısının üzerine bindiği zaman.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الدال
عصد ، صدع ، صعد ، دعص : مستعملة
عصد : أبو عُبَيد عن أبي زيد : يقال : عَصَد فلان يَعْصِد عُصُوداً إذا مات . وأنشد شَمِر :
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ
وقال الليث : العاصد ههنا : الذي يعصِد العَصِيدة أي يُديرها ويقلبها بالمِعْصَدة ، شبَّه الناعس به لِخَفَقان رأسه . قال : ومن قال : إنه أراد الميّت بالعاصد فقد أخطأ . ابن شُمَيل : تركتُهم في عِصْواد وهو الشَّرّ من قَتْل أو سِبَاب أو صَخَب . وقد عَصْوَدوا مُنْذُ اليوم عَصْوَدة أي صاحوا واقتتلوا .
وقال الليث : العِصْواد : جَلَبة في بَلِيَّة ، يقال : عَصَدتهم العَصَاوِيدُ ، وهم في عِصْواد بينهم ، يعني البلايَا والخُصُومات . قال : وجاءت الإبِل عَصَاوِيد : ركِب بعضُها بعضاً . وكذلك عصاويد الكلام . وقال ابن شُمَيل : العَصَاويد : العِطَاش من الإبِل . وقال ابن الأعرابيّ : رجُل عِصْواد : عَسِر شديد ، وامرأة عِصْواد : صاحبة شَرّ . وأنشد :
يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ
فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ
ووِرْد عِصْواد : مُتْعِب وأنشد :
وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق
وقوم عَصَاوِيد في الحرب : يلازمون أقرانهم ولا يفارقونهم . وأنشد :
لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ
يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد
وفي ( نوادر الأعراب ) : يوم عَطَوَّد وعَطَرَّد وعَصَوَّد أي طويل . وركِب فلان عِصْوَدَّة وعِرْبَدَّة إذا ركِب رأيه . وقال أبو عُبَيدة : عَصَد الرجلُ المرأة عَصْداً ، وعَزَدها عَزْداً إذا جامعها . وقاله الليث . قال : ويقال : أعصِدْني حِمَارك أي أعِرْنيه لأُنْزِيه على أتَاني . قال : ورجل عَصِيد معصود : نَعْت سَوْء . ويقال : عصدتُه على الأمر عَصْداً إذا أكرهتَه عليه . والعَصْد : اللَيُّ ، وبه سمِّيت العَصِيدة .
صدع : قال الله جلّ وعزّ : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) قال بعض المفسّرين : اجهَر بالقرآن . وقال أبو إسحاق : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( : أظهِر ما تؤمَر به ، أُخِذ من الصَدِيع
وهو الصبح . قال : وتأويل الصَدْع في الزُجاج : أن يَبين بعضُه من بعض . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السِكيت قال : الصَدْع : الفَصْل . وأنشد لجرير :
هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم
بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ
قال : يصدع : يفصل ويُنْفِذ . وقال ذو الرُمَّة :
فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل
كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع
يقول : أصبحت أرمي بعيني كل شَبْح وهو الشخص وحائل : كل شيء يتحرّك . يقول : لا يأخذني في عيني كسر ولا انثناء كأني مُسوّ ، يقول : كأني أريد قِسْمة هذه الأرض بين أقوام ، صادع : قاض ، يصدع : يَفْرُق بين الحقّ والباطل . وقال الفَرّاء : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ) ( الحجر : 94 ) أي اصدع بالأمر ، أقام ( ما ) مقام المصدر . وقال ابن عَرَفة : ( فاصدع بما تؤمر أي فرّق بين الحقّ والباطل ، من قوله جل وعزّ : ( مِنَ اللَّهِ ) ( الروم : 43 ) أي يتفرقون . وقال مجاهد : ( بما تؤمر أي بالقرآن . قلت : ويسمّى الصبح صَدِيعاً ، كما يسمّى فَلَقاً ؛ وقد انصدع وانفطر وانفلق وانفجر إذا انشقَّ . وقال الليث : الصَدْع : شَقّ في شيء له صلابة . قال : وصدعْت الفلاة أي قطعتها في وسط جَوْزها . وكذلك صَدَع النهرَ : شقَّه شَقّاً ، وصدع بالحقّ : تكلّم به جِهاراً . وقال الله تعالى : ( الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ ) ( الطارق : 12 ) قال الفرّاء : ذات الصدع : تتصدع بالنبات . وقال الليث : الصَدْع : نبات الأرض لأنه يصدع الأرض فتصدّع به . قال : والصَدِيع : انصداع الصبح ، والصَدِيع : رُقعةٌ جديدة في ثوب خَلَق . وقال لَبِيد :
دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع
قال بعضهم : هو الرِدَاء الذي شُقَّ صِدْعتين ، يضرب مثلاً لكل فُرْقة لا اجتماع بعدها . والصِدْعة والصَدِيع : قطعة من الظباء والغَنَم . وجَبَل صادع : ذاهب في الأرض طُولاً . وكذلك سَبِيل صادع ووادٍ صادع . وهذا الطريق يَصْدَع في أرض كذا وكذا . ويقال : رأيت بين القوم صَدَعات أي تفرّقاً في الرأي والهَوَى ، يقال : أصلِحوا ما فيكم من الصَدَعات أي اجتمِعوا ولا تتفرّقوا . وقال الليث : الصُدَاع : وَجَع الرأس ، وقد صُدِّع الرجل تصديعاً . قال : ويجوز في الشعر صُدِع فهو مصدوع بالتخفيف . وتصدّع القومُ : تفرّقوا . الحَرّاني عن ابن السكيت : الصَّدْع في الزُجَاجة والحائط وغيرهما . والصَدَع : الوَعِل بين الوَعِلين : ليس بالعظيم ولا بالشَّخْت . وكذلك هو من الظِباء . وأنشد :
يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ
تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ
وقال الليث : الصَّدَع : الفَتِيّ من الأوعال . قال : ويقال : هو الرجل الشابّ المستقيم القناةِ . عمرو عن أبيه : الصَّدِيع : الثوب المشقَّق . والصديع : الصبح . أبو العباس عن ابن الأعرابي في قوله تعالى : ( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ ( أي شُقّ جماعاتهم بالتوحيد .
وقال غيره : أظهِر التوحيد ولا تَخَفْ أحداً . وقال غيره : فرّق القول فيهم مجتمعين وفُرَادَى . قال ثعلب : وسمعت أعرابياً كان يحضر مجلس ابن الأعرابيّ يقول : معنى ( اصدع بما تؤمر ) أي اقصد بما تؤمر . قال : والعرب تقول : اصدَع فلاناً أي اقصده لأنه كريم . أبو عُبَيد عن أبي زيد : الصِرْمة والقِصْلة والحُدْرة : ما بين العشرة إلى الأربعين من الإبل ، فإذا بلغتْ سِتّين فهي الصِدْعة . وقال ابن السِكّيت : رجل صَدَع وصَدْع وهو الضَرْب الخفيف اللحِم ، وأما الوَعِل فلا يقال فيه إلا صَدَع : وَعِل بين وَعِلين .
صعد : قال الله جلّ وعزّ : ( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ ) ( آل عمران : 153 ) الآية قال الفرّاء : الإصعاد : في ابتداء الأسفار والمخارج ؛ تقول أصعدنا من مكَّة وأصعدنا من الكوفة إلى خراسان ، ومن بغداد إلى خراسان وأشباه ذلك ، فإذا صعِدت في السُلَّم أو الدرجة وأشباهه قلت : صَعِدت ولم تقل : أصعدت . وقرأ الحسن : ( إذ تَصْعَدون ) جعل الصُعود في الجبل كالصعود في السُّلّم . وأخبرني المنذري عن الحَرّانيّ عن ابن السكيّت قال : يقال : صعِد في الجبل وأصعد في البلاد . ويقال : ما زلنا في صَعُود ، وهو المكان فيه ارتفاع . قال : وقال أبو صخر : يكون الناس في مباديهم ، فإذا يبِس البقلُ ودخل الحَرّ أخذوا إلى مَحَاضرهم ، فمن أمَّ القِبلة فهو مُصْعِد ، ومن أمّ العراق فهو منحدر . قلت : وهذا الذي قاله أبو صخر كلام عربيّ فصيح ، سمعت غير واحد من العرب يقول : عارضنا الحاجّ في مَصْعدهم أي في قصدهم مكَّة ، وعارضناهم في مُنْحَدرهم أي في مَرْجِعهم إلى الكوفة من مكّة . وقال ابن السِكّيت : قال لي عُمَارة : الإصعاد إلى نَجْد والحِجاز واليمن والانحدار إلى العراق والشام وعُمَان . قلت : وهذا يشاكل كلام أبي صخر . وقال الأخفش : أصعد في البلاد : سار ومضى ، وأصعد في الوادي : انحدر فيه ، وأمَّا صعِد فهو ارتقاء . أبو عُبَيد عن أبي زيد وأبي عمرو يقال : أصعد الرجل في البلاد حيث توجّه . وقال غيرهم : أصعدت السفينةُ إصعاداً : إذا مدَّت شِرَاعها فذهبت بها الريح صُعُداً . وقال الليث : صعِد إذا ارتقى ، واصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً فهو مصَّعِّد إذا صار مستقبِل حَدُور أو نهر أو وادٍ أو أرض أرفع من الأخرى . قال : وصَعّد في الوادي إذا انحدر . قلت : والاصَّعَّاد عندي مثل الصُعُود ؛ قال الله تعالى : ( كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ ) ( الأنعام : 125 ) يقال : صعِد واصَّعّد واصَّاعَد بمعنى واحد . وقال الله تعالى : ( فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً ) ( النِّساء : 43 ) قال الفرّاء في قوله تعالى : ( صَعِيداً جُرُزاً ) ( الكهف : 8 ) : الصعيد : التراب ، وقال غيره : هي المستوية . وقال أبو عُبَيدة في قول النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( إيّاكم والقُعود بالصُعُدات ) : قال : الصُعُدات : الطُرُق ، مأخوذة من الصَعيد ، وهو التراب . وجمع الصعيد صُعُد ، ثم صُعُدات جمع الجمع . وقال الشافعي فيما رُوِي لنا عن الربيع له : لا يقع اسم صَعِيد إلاّ على تراب ذي
غُبار . فأمّا البطحاء الغليظة والرقيقة والكَثِيب الغليظ فلا يقع عليه اسم صعيد وإن خالطه تراب أو صعيد أو مَدَر يكون له غُبَار كأن الذي خالطه الصعيدَ . قال : ولا يَتيَمم بنُورة ولا كُحل ولا زِرْنيخ ، وكل هذا حجارة . وقال أبو إسحاق بن السرِيّ : الصعيد : وجه الأرض . قال : وعلى الإنسان أن يضرب بيديه وجه الأرض ، ولا يبالي أكان في الموضع تراب أو لم يكن ؛ لأن الصعيد ليس هو التراب ، إنما هو وجه الأرض ، تراباً كان أو غيره . قال : ولو أن أرضاً كانت كلها صخراً لا تراب عليه ثم ضرب المتيمِّمُ يده على ذلك الصخر لكان ذلك طَهُوراً إذا مَسَح به وجهه . قال الله جلّ وعزّ : ( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا ) ( الكهف : 40 ) فأعلمك أن الصعيد يكون زَلَقاً .
والصُعُدات : الطُرُق ، وسمّي صَعيداً لأنه نهاية ما يُصْعَد إليه من باطن الأرض لا أعلم بين أهل اللغة اختلافاً فيه أن الصعيد وجه الأرض . قلت : وهذا الذي قاله أبو إسحاق أحسبه مذهب مالك ومن قال بقوله ولا أستيقنه . فأمَّا الشافعيّ والكوفيّون فالصعيد عندهم التراب . وقال الليث : يقال للحديقة إذا خَرِبت وذهب شَجْراؤها : قد صارت صعيداً أي أرضاً مستوية لا شجر فيها . شَمِر عن ابن الأعرابيّ : الصعيد : الأرضُ بعينها ، وجمعها صُعُدات وصِعْدان . وقال أبو عُبَيد : الصُعُدات : الطُرُق في قوله : ( إياكم والقعود بالصُعُدات ) . قال : وهي مأخوذة من الصَّعيد وهو التراب ، وجمعه صُعُد ثم صُعُدات مثلُ طريق وطُرُق وطُرُقات قال : وقال غيره : الصعيد : وجه الأرض البارزُ قلَّ أو كثر . تقول : عليك الصعيدَ أي اجلس على وجه الأرض .
وقال جرير :
إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض
بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ
وقال في أخرى :
والأطيبين من التراب صعيدا
سَلَمة عن الفرّاء ، قال : الصعيد : التراب ، والصعيد : الأرض ، والصعيد : الطريق يكون واسعاً وضيّقاً ، والصعيد : الموضع العريض الواسع . والصعيد : القبر .
وقال الله جلّ وعزّ : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ) ( المدَّثِّر : 17 ) قال الليث وغيره : الصَّعُود : ضِدّ الهَبُوط ، وهي بمنزلة العَقَبة الكَئُود ، وجمعها الأصْعِدة . ويقال : لأُرهِقَنَّك صَعُوداً أي لأُجشِّمنَّك مشقة من الأمر . وإنما اشتقوا ذلك لأن الارتفاع في صَعود أشقّ من الانحدار في هَبُوط . قال في قوله : ( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً ( يعني مشقَّة من العذاب . ويقال : بَل جبل في النار من جَمْرة واحدة يكلَّف الكافر ارتقاءه ويُضرب بالمَقَامع ، فكلّما وضَعَ عليه رجله ذابت إلى أسفل وركه ، ثم تعود مكانها صحيحةً . قال : ومنه اشتُقّ تصعَّدني ذلك الأمرُ أي شقَّ عليَّ . وقال أبو عُبَيد في قول عُمَر : ما تصعَّدتني خُطْبة ، ما تصعَّدتني خُطْبة النكاح : أي ما تكاءدتني وما بَلَغت منّي وما جَهَدتني . وأصله من الصَّعُود وهي العَقَبة
الشاقَّة . وقال الليث : الصُعُد شجر يذاب منه القار . وقال غيره : التصعيد : الإذابة ، ومنه قيل : خَلّ مُصَعَّد وشراب مصعَّد إذا عولج بالنار حتى يَحُول عمَّا هو عليه ، لوناً وطعماً . أبو عبيد عن الأصمعيّ : إذا وَلَدت الناقة لغير تَمَام ولكنها خَدَجت لستة أشهر أو سبعة فعُطفت على ولدِ عامِ أوَّلَ فهي صَعُود . وقال الليث : الصَّعُود : الناقة يموت حُوارها فترجع إلى فَصِيلها فتدُرّ عليه ، وقال : هو أطيب لِلبنها . وأنشد :
لها لبن الخليَّة والصَّعُود
قلت : والقول ما قاله الأصمعيّ ، سماع من العرب ، ولا تكون صَعُوداً حتى تكون خادِجاً . أبو عبيد : الصَّعْدة : الأَلَّة ، وهي نحو مِن الْحَرْبة أو أصغر منها . وقال النضر : الصَّعْدة : القَنَاة . وقال الليث : هي القناة المستوية تنبت كذلك لا تحتاج إلى التثقيف ، وكذلك من القَصَب ، وجمعها الصِّعَاد . وأنشد :
صَعْدة نابتة في حائر
أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ
وقال آخر :
خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد
قال : والصَعْدة من النساء : المستقيمة كأنها صَعْدة قَناةٍ ، وجَوَارٍ صَعْدات ، خفيفة لأنه نعت . وثلاث صَعَدات لِلقنا مثقَّلة لأنه اسم . وقال ابن شُمَيل : رُوي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه خرج على صَعْدة يتبعها حُذَاقِيّ . قال : الصَعْدة : الأتَان الطويلة ، والْحُذَاقِيّ : الْجَحش . وقال الأصمعيّ : الصُّعَداء : هو التنفّس إلى فوق ، ممدود . وقولهم : صنع أو بلغ كذا وكذا فصاعداً أي فما فوق ذلك : وعُنُق صاعد أي طويل . ويقال : فلان يتبع صُعُداء معناه أنه يرفع رأسه ولا يطأطئه . وقال ابن شميل : يقال للناقة : إنها لفي صعيدة بازلَيها أي قد دنت ولَمَّا تَبْزُل ، وأنشد :
سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها
عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا
زيادة من غير خطّ المصنِّف :
والصُّعْدُد : الصُّعُود وهي المشَقَّة ، قال :
أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد
أُردِف في آخره دال ، كما أُردف في دُخلل الرجل أي دخيله وبِطانته . والصَّعُوداء : الثنِيَّة الصعبة . وقال ابن مقبل :
وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة
صعوداء يدعو كل كهل وأمردا
وفي نفسه وصدره صَعْداء أي ما يتصاعده ويتكاءده ، قال الهذليّ :
وإن سيادة الأقوام فاعلم
لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل
والصُّعَداء : الارتفاع . ومثاله من المصادر المُضَواء من المضيّ ، والمُطَواء من التمطّي ، والثُّوبَاء من التثاؤب ، والغُلَواء من الغلوّ ، قال ذو الرمّة :
قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه
إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه
والصَعْد : الجبل الطويل ، قال :
ولقد سموتُ إليك من جبل
دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ
والمَصْعَد : الْحَرّ المرتفع .
دعص : الدِعْص : الكَثِيب من الرمل المجتمِع . وجمعه دِعَصَة وأدعاص ، وهو أقل من الحِقْف . أبو عُبَيد عن أبي زيد : أدعصه الحَرُّ إدعاصاً إذا قتله ، وأهرأه البَرْد إذا قتله . الليث : المندعِص : الشيء الميّت إذا تفسَّخ ، شُبّه بالدِعْص لِوَرَمه . قال : وواحدة الدِعْص دِعْصَة . وفي ( نوادر الأعراب ) : دَعَص برجله ودَحَص ومحص وقَعَص إذا ارتكض . ويقال : أخَذْتُه مداعَصَة ومداغَصَة ومقاعصة ومرافصة ومحايصة ومتايَسة أي أخذته مُعَازَّة .

##### Türkçe

باب العين والصاد مع الدال
**عصد** ، **صدع** ، **صعد** ، **دعص** : kullanımdadır.

**عصد** : Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: Denir ki: **عَصَد** falan **يَعْصِد** **عُصُوداً**; öldüğü zaman. Şemir şu beyti okudu:
على الرحل ممَّا منَّه السَيْر عاصدُ

Leys dedi: **العاصد** burada: **العَصِيدة**’yi **يعصِد** eden, yani onu **بالمِعْصَدة** ile döndüren ve çevirip altüst eden kimsedir; uyuklayanı, başının çarpıntısı sebebiyle ona benzetti. Dedi: “Onun **العاصد** ile ölüyü kastettiğini söyleyen hata etmiştir.” İbn Şümeyl: Onları **عِصْواد** içinde bıraktım; o da öldürmeden yahut sövmeden yahut gürültüden olan şerdir. Ve bugün’den beri **عَصْوَدوا** **عَصْوَدة**; yani bağırdılar ve dövüştüler.

Leys dedi: **العِصْواد**: bir belâ içinde gürültüdür; denir ki: **عَصَدتهم العَصَاوِيدُ**; ve onlar aralarında **عِصْواد** içindedir; yani belâlar ve husumetler. Dedi: Develer **عَصَاوِيد** geldi: bir kısmı bir kısmının üstüne bindi. Sözün **عصاويد**’i de böyledir. İbn Şümeyl dedi: **العَصَاويد**: develerden susuz olanlardır. İbnü’l-Aʿrâbî dedi: **رجُل عِصْواد**: güç, şiddetli; **امرأة عِصْواد**: şer sahibi. Şu beyti okudu:
يا مَيَّ ذَات الطَوق والمِعضادِ
فدتْكِ كُلَّ رَعبَلٍ عِصْوادِ

**ووِرْد عِصْواد**: yoran; ve şu beyti okudu:
وفي القَرَب العِصواد للعِيس سائق

Savaşta bir kavim **عَصَاوِيد**: akranlarına yapışırlar ve onlardan ayrılmazlar. Şu beyti okudu:
لمّا رأيتهمُ لا دَرْءَ دونهمُ
يدعُون لِحْيان في شُعث عصاويد

(**نوادر الأعراب**)’da: **يوم عَطَوَّد** ve **عَطَرَّد** ve **عَصَوَّد**; yani uzun. Falan **عِصْوَدَّة** ve **عِرْبَدَّة** bindiği zaman: kendi görüşüne bindiği zaman. Ebû ʿUbeyde dedi: Adam kadına **عَصَد** etti **عَصْداً**, ve ona **عَزَد** etti **عَزْداً**; onunla cinsel birleşmede bulunduğu zaman. Leys de bunu söyledi. Dedi: Denir ki: **أعصِدْني حِمَارك**; yani onu bana ödünç ver, onu dişi eşeğimin üzerine aşırayım. Dedi: **ورجل عَصِيد معصود**: kötü bir niteleme. Denir ki: **عصدتُه على الأمر عَصْداً**; onu o işe zorladığım zaman. Ve **العَصْد**: bükmedir; onunla **العَصِيدة** adlandırıldı.

**صدع** : Allah yüce ve aziz dedi: **( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ )** (el-Hicr: 94). Müfessirlerden bazıları dedi: Kur’an’ı açıkça oku. Ebû İshâk dedi: **( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ )**: emrolunduğunu ortaya koy; **الصَدِيع**’den alınmıştır, o da sabah’tır. Dedi: Camda **الصَدْع**’ın te’vili: onun bir kısmının bir kısmından belirginleşmesidir. Münzirî bana, Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: **الصَدْع**: ayırmadır. Cerîr’den şu beyti okudu:
هو الخليفة فارضَوا ما قضاه لكم
بالحقّ يصدع ما في قوله جَنَفُ

Dedi: **يصدع**: ayırır ve yürütür. Zü’r-Rumme dedi:
فأصبحت أرمي كلَّ شَبْح وحائل
كأني مُسَوَ قِسْمةَ الأرض صادع

Der ki: Her **شَبْح**’ı (o şahıstır) ve **حائل**’i (hareket eden her şey) gözümle atar oldum. Der ki: Gözümde kırılma ve bükülme beni tutmaz; sanki ben dümdüzüm. Der ki: Sanki bu yeri kavimler arasında paylaştırmak istiyorum; **صادع**: hüküm veren; **يصدع**: hak ile bâtılın arasını ayırır. Ferrâ dedi: **( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ )** (el-Hicr: 94) yani emri açıkla; **( ما )**’yı masdarın yerine koydu. İbn ʿArafa dedi: **( فاصدع بما تؤمر )** yani hak ile bâtılın arasını ayır; yüce ve aziz olanın sözü olan **( مِنَ اللَّهِ )** (er-Rûm: 43) yani ayrışırlar’dan. Mücâhid dedi: **( بما تؤمر )** yani Kur’an ile. Dedim: Sabah **صَدِيعاً** diye adlandırılır; **فَلَقاً** diye adlandırıldığı gibi; ve **انصدع** ve **انفطر** ve **انفلق** ve **انفجر**; yarıldığı zaman. Leys dedi: **الصَدْع**: sertliği olan bir şeyde yarıktır. Dedi: **وصدعْت الفلاة**; yani onu, ortasındaki **جَوْز**’unda kestim. Ve aynı şekilde: **صَدَع النهرَ**: onu bir yarma ile yardı; ve **صدع بالحقّ**: onu açıkça söyledi. Allah تعالى dedi: **( الرَّجْعِ وَالاََرْضِ ذَاتِ الصَّدْعِ )** (et-Târık: 12). Ferrâ dedi: **ذات الصدع**: bitki ile yarılır. Leys dedi: **الصَدْع**: yerin bitkisidir; çünkü yeri yarar, o da onunla yarılır. Dedi: **والصَدِيع**: sabahın yarılmasıdır; ve **الصَدِيع**: eski bir elbisede yeni bir yamadır. Lebîd dedi:
دعي اللوم أو بِيني كشَقّ صَدِيع

Bazıları dedi: O, iki **صِدْعة** olarak yarılmış ridâdır; bundan sonra birleşmesi olmayan her ayrılığa misal vurulur. **الصِدْعة** ve **الصَدِيع**: ceylanlardan ve koyunlardan bir parçadır. **وجَبَل صادع**: yerde uzunlamasına giden. Ve aynı şekilde **سَبِيل صادع** ve **وادٍ صادع**. Ve bu yol, filan filan yerde **يَصْدَع**. Denir ki: Kavim arasında **صَدَعات** gördüm; yani görüş ve hevada ayrılık. Denir ki: Sizdeki **الصَدَعات**’ı düzeltin; yani toplanın ve ayrılmayın. Leys dedi: **الصُدَاع**: baş ağrısıdır; ve adam **صُدِّع** **تصديعاً**. Dedi: Şiirde hafifletme ile **صُدِع**; o da **مصدوع** olur, caizdir. **وتصدّع القومُ**: ayrıldılar. Harrânî, İbnü’s-Sikkît’ten: **الصَّدْع** camda, duvarda ve başkalarında. Ve **الصَدَع**: iki **وَعِل** arasında **الوَعِل**’dir; ne büyük ne de çok iri. Ceylanlardan da böyledir. Şu beyti okudu:
يا رُبّ أبَّازٍ من العُفْر صَدَعْ
تقبَّض الذئبُ إليه فاجتَمَعْ

Leys dedi: **الصَّدَع**: dağ keçilerinin gencidir. Dedi: Denir ki: O, mızrak gövdeli, düzgün genç adamdır. Amr, babasından: **الصَّدِيع**: yarılmış elbisedir. Ve **الصديع**: sabahtır. Ebû’l-ʿAbbâs, İbnü’l-Aʿrâbî’den, Allah تعالى’nın sözü hakkında: **( فَاصْدَعْ بِمَا تُؤْمَرُ )** yani tevhid ile onların topluluklarını yar.

Başkası dedi: Tevhidi ortaya koy ve kimseden korkma. Başkası dedi: Onlar toplu iken ve tek tek iken sözde aralarını ayır. Saʿleb dedi: İbnü’l-Aʿrâbî’nin meclisine gelen bir bedevîyi işittim; diyordu ki: **( اصدع بما تؤمر )**’ün manası: emrolunduğun şeye yönel. Dedi: Araplar der ki: **اصدَع فلاناً**; yani ona yönel; çünkü o cömerttir. Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **الصِرْمة** ve **القِصْلة** ve **الحُدْرة**: develerden on ile kırk arasıdır; altmışa ulaştığı zaman o **الصِدْعة**’dır. İbnü’s-Sikkît dedi: **رجل صَدَع** ve **صَدْع**: eti hafif olan türdür; ama **الوَعِل** hakkında ancak **صَدَع** denir: iki **وَعِل** arasında bir **وَعِل**.

**صعد** : Allah yüce ve aziz dedi: **( إِذْ تُصْعِدُونَ وَلاَ تَلْوُونَ عَلَى أحَدٍ )** (Âl ʿİmrân: 153) âyet. Ferrâ dedi: **الإصعاد**: seferlerin ve çıkışların başlangıcındadır; dersin ki: Mekke’den **أصعدنا**, Kûfe’den Horasan’a **أصعدنا**, Bağdat’tan Horasan’a ve benzerleri; fakat merdivende yahut basamakta ve benzerlerinde yükseldiğin zaman **صَعِدت** dersin, **أصعدت** demezsin. Hasan **( إذ تَصْعَدون )** okudu; dağda yükselmeyi merdivende yükselme gibi yaptı. Münzirî bana, Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi ki: Dağda **صعِد** denir, beldelerde **أصعد** denir. Denir ki: Biz hâlâ **صَعُود** içindeyiz; o da içinde yükselti olan yerdir. Dedi: Ebû Sahr dedi: İnsanlar yaylaklarında olur; ot kuruduğu ve sıcak girdiği zaman kışlaklarına giderler; kıbleye yönelen **مُصْعِد**’dir, Irak’a yönelen ise **منحدر**’dır. Dedim: Ebû Sahr’ın söylediği bu, fasih Arapça sözdür; Araplardan birden fazlasını işittim, derlerdi ki: Hacılara **مَصْعدهم**’lerinde rastladık; yani Mekke’ye yönelişlerinde; ve onlara **مُنْحَدرهم**’lerinde rastladık; yani Mekke’den Kûfe’ye dönüşlerinde. İbnü’s-Sikkît dedi: ʿUmâra bana dedi: **الإصعاد** Necd’e, Hicaz’a ve Yemen’e; **الانحدار** Irak’a, Şam’a ve ʿUmân’a. Dedim: Bu, Ebû Sahr’ın sözüne benzer. Ahfeş dedi: Beldelerde **أصعد**: yürüdü ve geçti; vadide **أصعد**: onda aşağı indi; ama **صعِد**: yükselmedir. Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd ve Ebû ʿAmr’dan: Denir ki: Adam beldelerde nereye yönelirse **أصعد**. Başkaları dedi: Gemi **أصعدت** **إصعاداً**: yelkenini uzattığı ve rüzgâr onu yukarı götürdüğü zaman. Leys dedi: **صعِد**: yükseldiği zaman; ve **اصَّعَّد يَصَّعَّدُ إصّعّاداً**; o da **مصَّعِّد**’dir; bir inişin yahut nehrin yahut vadinin yahut bir yerin diğerinden daha yüksek olanının karşısına geldiği zaman. Dedi: Vadide **صَعّد**: aşağı indiği zaman. Dedim: **الاصَّعَّاد** bence **الصُعُود** gibidir; Allah تعالى dedi: **( كَأَنَّمَا يَصَّعَّدُ فِى السَّمَآءِ )** (el-Enʿâm: 125). Denir ki: **صعِد** ve **اصَّعّد** ve **اصَّاعَد** bir manadadır. Allah تعالى dedi: **( فَتَيَمَّمُواْ صَعِيداً طَيِّباً )** (en-Nisâ: 43). Ferrâ, Allah تعالى’nın sözü hakkında: **( صَعِيداً جُرُزاً )** (el-Kehf: 8): **الصعيد**: topraktır. Başkası dedi: o, düz olandır. Ebû ʿUbeyde, Peygamber’in (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) sözü hakkında: **( إيّاكم والقُعود بالصُعُدات )**: dedi: **الصُعُدات**: yollardır; **الصَعيد**’den alınmıştır, o da topraktır. **الصعيد**’in çoğulu **صُعُد**’dur; sonra **صُعُدات** çoğulun çoğuludur. Şâfiʿî, Rebîʿ yoluyla bize rivayet edilende dedi: **صَعِيد** adı ancak tozlu toprak üzerine düşer. Ama kalın ve ince çakıllık ve kalın kum tepeciği üzerine **صعيد** adı düşmez; ona toprak yahut **صعيد** yahut tozu olan çamur karışsa bile; sanki ona **الصعيد** karışmış gibidir. Dedi: Kireçle, sürmeyle, zırnîhle teyemmüm edilmez; bunların hepsi taştır. Ebû İshâk b. es-Serî dedi: **الصعيد**: yerin yüzüdür. Dedi: İnsana, iki eliyle yerin yüzüne vurması gerekir; yerde toprak olsun yahut olmasın aldırmaz; çünkü **الصعيد** toprak değildir; ancak yerin yüzüdür; toprak da olsa başkası da olsa. Dedi: Bir yerin tamamı kaya olsa, üzerinde toprak olmasa; sonra teyemmüm eden elini o kayaya vursa, onunla yüzünü mesh ettiği zaman bu bir temizlik olurdu. Allah yüce ve aziz dedi: **( فَتُصْبِحَ صَعِيدًا زَلَقًا )** (el-Kehf: 40); böylece sana bildirdi ki **الصعيد** kaygan olur.

**والصُعُدات**: yollardır; ve yerin içinden çıkılıp varılanın nihayeti olduğu için **صَعيداً** diye adlandırıldı; dil ehli arasında, **الصعيد**’in yerin yüzü olduğu hususunda ihtilaf bilmiyorum. Dedim: Ebû İshâk’ın söylediği bu, Malik’in ve onun sözüyle söyleyenin mezhebi olsa gerektir; fakat onu kesin bilmiyorum. Ama Şâfiʿî ve Kûfelilerde **الصعيد** onların yanında topraktır. Leys dedi: Bahçeye, harap olduğu ve ağaçları gittiği zaman: **قد صارت صعيداً**; yani içinde ağaç olmayan düz yer oldu, denir. Şemir, İbnü’l-Aʿrâbî’den: **الصعيد**: yerin kendisidir; çoğulu **صُعُدات** ve **صِعْدان**. Ebû ʿUbeyd dedi: **الصُعُدات**: **( إياكم والقعود بالصُعُدات )** sözünde yollardır. Dedi: O, **الصَّعيد**’den alınmıştır; o da topraktır; çoğulu **صُعُد** sonra **صُعُدات**; tıpkı **طريق** ve **طُرُق** ve **طُرُقات** gibi. Dedi: Başkası dedi: **الصعيد**: yerin dışa çıkık yüzüdür; az da olsa çok da olsa. Dersin ki: **عليك الصعيدَ**; yani yerin yüzüne otur.

Cerîr dedi:
إذا تَيْم ثوتْ بصعيد أرض
بكت من خُبْث لؤمهم الصعيدُ

Başka birinde dedi:
والأطيبين من التراب صعيدا

Seleme, Ferrâ’dan: dedi: **الصعيد**: topraktır; ve **الصعيد**: yerdir; ve **الصعيد**: yol’dur; geniş de olur dar da; ve **الصعيد**: geniş, enli yer’dir. Ve **الصعيد**: kabir’dir.

Allah yüce ve aziz dedi: **( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً )** (el-Müddessir: 17). Leys ve başkaları dedi: **الصَّعُود**: **الهَبُوط**’un zıddıdır; o, zor yokuş gibidir; çoğulu **الأصْعِدة**. Denir ki: Sana mutlaka **صَعُوداً** yükleteceğim; yani işten bir meşakkati sana mutlaka yükleteceğim. Bunu, yükselmenin **صَعود**’da, inişin **هَبُوط**’ta olduğundan daha zor olmasından türettiler. Dedi: **( عَنِيداً سَأُرْهِقُهُ صَعُوداً )**’da, yani azaptan bir meşakkat. Denir ki: O, ateşte tek bir kor parçasından bir dağdır; kâfire ona tırmanması yükletilir ve tokmaklarla dövülür; her ne zaman ayağını onun üzerine koysa, kalçasının altına kadar erir; sonra yerinde sağlam olarak geri döner. Dedi: Bundan türedi: **تصعَّدني ذلك الأمرُ**; yani o iş bana ağır geldi. Ebû ʿUbeyd, ʿUmar’ın sözü hakkında: **ما تصعَّدتني خُطْبة**; nikâh hutbesi beni **ما تصعَّدتني**: yani beni zorlamadı, benden bir şeye ulaşmadı, beni yormadı. Aslı **الصَّعُود**’dandır; o da zor yokuştur. Leys dedi: **الصُعُد**: ondan katran eritilen ağaçtır. Başkası dedi: **التصعيد**: eritmedir; bundan denildi: **خَلّ مُصَعَّد** ve **شراب مصعَّد**; ateşle muamele edilip, olduğu hâlden renk ve tatça dönüştürüldüğü zaman. Ebû ʿUbeyd, Asmaʿî’den: Deve tamamlanmadan doğurur da, altı ay yahut yedi ayda düşük yaparsa; sonra birinci yılın yavrusuna meylettirilirse o **صَعُود**’dur. Leys dedi: **الصَّعُود**: yavrusu ölen dişi devedir; sonra kendi **فَصِيل**’ine döner de ona süt verir. Dedi: O, sütü için daha hoştur. Şu beyti okudu:
لها لبن الخليَّة والصَّعُود

Dedim: Söz, Asmaʿî’nin dediğidir; Araplardan işitmedir; ve düşük olmadıkça **صَعُوداً** olmaz. Ebû ʿUbeyd: **الصَّعْدة**: mızraktan olan âlettir; yahut ondan küçüktür. Nadr dedi: **الصَّعْدة**: **القَنَاة**’dır. Leys dedi: O, düzgün **القناة**’dır; öyle biter, düzeltmeye ihtiyaç duymaz; kamıştan olan da böyledir; çoğulu **الصِّعَاد**. Şu beyti okudu:
صَعْدة نابتة في حائر
أينما الريحُ تُمَيِّلْها تمِلْ

Bir başkası dedi:
خرير الريح في قَصَب الصِّعَاد

Dedi: Kadınlardan **الصَعْدة**: sanki bir **قَناة** **صَعْدة**’si gibi düzgün olandır; ve **جَوَارٍ صَعْدات**; hafiftir, çünkü o sıfattır. Ve mızraklar için **ثلاث صَعَدات**; ağırdır, çünkü o isimdir. İbn Şümeyl dedi: Peygamber’den (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) rivayet edildi: O, arkasından **حُذَاقِيّ** gelen bir **صَعْدة** üzerine çıktı. Dedi: **الصَعْدة**: uzun dişi eşektir; **الْحُذَاقِيّ**: sıpadır. Asmaʿî dedi: **الصُّعَداء**: yukarıya doğru nefes almadır; uzatılmıştır. Ve onların sözü: filanı yaptı yahut filana ulaştı, sonra **فصاعداً**; yani onun üstü: ve **عُنُق صاعد**; yani uzun. Denir ki: Falan **صُعُداء** takip eder; manası: başını kaldırır ve onu eğmez. İbn Şümeyl dedi: Dişi deveye denir ki: O, **صعيدة بازلَيها** içindedir; yani yaklaştı, fakat henüz **تَبْزُل** olmadı. Şu beyti okudu:
سَدِيس في صَعِيدة بازلَيها
عَبَنَّاة ولم تَسِق الْجَنِينا

Musannifin hattı dışında bir ziyade:
**والصُّعْدُد**: **الصُّعُود**’dur; o da meşakkattir. Dedi ki:
أغشيتَهم عَوْصاء فيها صُعْدُد

Sonuna bir **دال** eklendi; tıpkı **دُخلل الرجل**’de eklendiği gibi; yani onun içlisi ve sırdaşı. **والصَّعُوداء**: zor geçit. İbn Mukbil dedi:
وحدَّثته أن السبيل ثنِيَّة
صعوداء يدعو كل كهل وأمردا

Ve onun nefsinde ve göğsünde **صَعْداء** vardır; yani onu yükselten ve ona zor gelen şey. Hüzeli dedi:
وإن سيادة الأقوام فاعلم
لها صَعْداء مَطْلَعُها طويل

**والصُّعَداء**: yükselmedir. Bunun masdarlardan misali: **المُضَواء** (gitmeden), **المُطَواء** (gerinmeden), **الثُّوبَاء** (esnemeden), **الغُلَواء** (aşırılıktan). Zü’r-Rumme dedi:
قطعت بنهَّاض إلى صُعَدائه
إذا شمَّرت عن ساق خِمْس ذلاذلُه

**والصَعْد**: uzun dağdır. Dedi:
ولقد سموتُ إليك من جبل
دون السماء صَمَحْمَح صَعْدِ

**والمَصْعَد**: yüksek sıcaklıktır.

**دعص** : **الدِعْص**: birikmiş kumdan kum tepeciğidir. Çoğulu **دِعَصَة** ve **أدعاص**’tır; ve o, **الحِقْف**’ten daha azdır. Ebû ʿUbeyd, Ebû Zeyd’den: **أدعصه الحَرُّ إدعاصاً**; sıcak onu öldürdüğü zaman; ve **أهرأه البَرْد**; soğuk onu öldürdüğü zaman. Leys: **المندعِص**: çürüyüp dağıldığı zaman ölü şeydir; şişmesi sebebiyle **الدِعْص**’a benzetildi. Dedi: **الدِعْص**’ın bir tanesi **دِعْصَة**’dır. (**نوادر الأعراب**)’da: Ayağıyla **دَعَص** etti ve **دَحَص** ve **محص** ve **قَعَص**; yani tekmeledi. Denir ki: Onu **مداعَصَة** ve **مداغَصَة** ve **مقاعصة** ve **مرافصة** ve **محايصة** ve **متايَسة** ile aldım; yani onu çekişme ile aldım.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَصْدُ: اللَّيُّ.
عَصَدَ الشيءَ يَعْصِدُه عَصْداً، فهو مَعْصُود وعَصيدٌ: لواه؛ والعَصِيدَةُ منه، والمِعْصَدُ ما تُعْصَدُ به. قال الجوهري: والعصيدَةُ التي تَعْصِدُها بالمسواط فَتُمِرُّها به، فتنقلب ولا يَبْقَى في الإِناءِ منها شيء إِلا انقلب. وفي حديث خَوْلَةَ: فقَرَّبْتُ له عَصِيدَةً؛ هو دقيق يُلَتُّ بالسمن ويطبخ. يقال: عَصَدْتُ العصيدة وأَعْصَدْتُها أَي اتخذتها. وعَصَدَ البعير عنقه: لواه نحو حارِكِه للموت؛ يَعْصدُه عُصُوداً، فهو عاصد، وكذلك الرجل. يقال: عَصَدَ فلان
(* قوله «عصد فلان» في القاموس وكعلم
ونصر عصوداً مات.) يَعْصُدُ عُصُوداً مات؛ وأَنشد شمر:
على الرَّحْلِ ممَّا مَنَّه السيْرُ عاصِدُ
وقال الليث: العاصد ههنا الذي يَعْصِدُ العصِيدة أَي يديرها ويقلبها بالمِعْصَدَة؛ شبَّه الناعسَ به لخفقان رأْسه. قال: ومن قال إِنه أَراد الميت بالعاصد فقد أَخطأَ. وعَصَدَ السهم: التوى في مَرٍّ ولم يَقْصِد الهَدَف. وفي نوادر الأَعراب: يومٌ عَطُودٌ
(* قوله «عطود» كذا في الأصل بهذا
الضبط. وفي شرح القاموس عن نوادر الأعراب عطرد، براء مهملة مشددة بدل الواو الساكنة.) وعَطَوَّدٌ وعَصَوَّدٌ أَي طويل. ورَكِبَ فلان عِصْوَدَّه أَي رأْيه وعِرْبَدَّهُ إِذا رَكِبَ رأْيَه.
والعَصْدُ والعَزْدُ: النكاحُ لا فعل له. وقال كراع: عصَدَ الرجلُ المرأَة يَعْصِدُها عَصْداً وعزَدَها عَزْداً: نكحها، فجاءَ له بفعل. وأَعْصِدْني عَصْداً من حمارك وعَزْداً، على المضارعة، أَي أَعِرْني إِياه لأُنْزِيَه على أَتاني؛ عن اللحياني. ورجل عَصِيدٌ مَعْصودٌ: نعت سوء. وعَصَدْتُه على الأَمر عَصْداً إِذا أَكرهته عليه؛ وقد روى بعضهم لعنترة:فهَلاَّ وفي الفَغْواءَ عَمْرُو بن جابِرٍ
بِذِمَّتِهِ، وابنُ اللَّقِيطَةِ عِصْيَدُ
قال بعضهم: عصيد بوزن حِذْيَم وهو المأْبون؛ قال الأَزهري: وقرأْت بخط أَبي الهيثم في شعر المتلمس يهجو عمرون بن هند:
فإِذا حَلَلْتُ ودُونَ بَيْتي غاوَةٌ،
فابْرُقْ بأَرضِك ما بدا لكَ وارْعُدِ
أَبَنِي قِلابَة، لم تكُنْ عاداتُكُم
أَخْذَ الدَّنِيَّةِ قَبْلَ خُطَّةِ مِعْصَدِ
قال أَبو عبيدة: يعني عُصِدَ عمرو بن هِند من العَصْدِ والعَزْدِ يعني منكوحاً.
والعِصْوادُ والعُصْوادُ: الجَلَبة والاختلاطُ في حرب أَو خصومة، قال: وتَرامى الأَبْطالُ بالنَّظَرِ الشَّزْ
رِ، وظَلَّ الكُماةُ في عِصْوادِ
وتَعَصْوَدَ القومُ: جَلَّبوا واختلطوا. وعَصْوَدُوا عَصْوَدَةً منذ اليوم أَي صاحوا واقتتلوا. الليث: العِصْوادُ جَلَبة في بَلِيَّة، وعَصَدَتْهُم العَصاويدُ: أَصابتهم بذلك. وعِصْوادُ الظلام: اختلاطُه وتراكُبه.وجاءَت الإِبلُ عَصاويدَ إِذا رَكِبَ بعضها بعضاً، وكذلك عَصاويدُ الكلام. والعصاويدُ: العِطاشُ من الإِبل. ورجل عِصْوادٌ: عَسِر شديد. وامرأَة عِصواد: كثيرة الشر؛ قال:
يا مَيُّ ذاتَ الطَّوْقِ والمِعْصادِ،
فدَتْكِ كلُّ رَعْبَلٍ عِصْوادِ،
نَافِيَةٍ للبَعْلِ والأَوْلادِ
وقومٌ عَصاويدُ في الحرب: يلازمون أَقرانهم ولا يفارقونهم؛ وأَنشد: لمَّا رَأَيْتُهُمُ، لا دَرْءَ دُونَهُمُ،
يَدْعونَ لِحْيانَ في شُعْثٍ عَصاويدِ
وقولهم: وقعوا في عِصْوادٍ أَي في أَمر عظيم. ويقال: تركتهم في عِصْوادٍ وهو الشر من قَتْل أَو سِباب أَو صَخَب. وهم في عِصْوادٍ بينهم: يعني البلايا والخصومات. ورجلٌ عِصْوادٌ: مُتعِب؛ وأَنشد:
وفي القَرَبِ العِصْوادُ للعِيسِ سائقُ

##### Türkçe

**العَصْدُ**: bükme.

**عَصَدَ** **الشيءَ** **يَعْصِدُه** **عَصْداً**، o hâlde o **مَعْصُود** ve **عَصيدٌ**: onu büktü;
ve ondan **العَصِيدَةُ** (vardır), ve **المِعْصَدُ**: onunla **تُعْصَدُ** olunan şeydir. Cevherî dedi: ve **العصيدَةُ** o ki,
onu **بالمسواط** ile **تَعْصِدُها** da onunla onu geçirirsin; böylece döner ve kaptan ondan
hiçbir şey kalmaz, ancak döner. Ve **خَوْلَةَ** hadîsinde: “Ona bir **عَصِيدَةً** yaklaştırdım”; o, un (dakıyk)tır,
içyağıyla yoğrulur ve pişirilir. Denir: **عَصَدْتُ** **العصيدة** ve **أَعْصَدْتُها** yani onu yaptım.
Ve **عَصَدَ** deve boynunu: onu ölüm için hörgücüne doğru büktü; onu **يَعْصدُه** **عُصُوداً**; o hâlde o
**عاصد**’dir; erkek de böyledir. Denir: **عَصَدَ** falan
(* “**عصد فلان**” sözü Kāmûs’ta: ve (kalıbı) **كعلم** ve **نصر**; **عصوداً**: öldü.) **يَعْصُدُ** **عُصُوداً**: öldü; ve Şemmer inşâd etti:
على الرَّحْلِ ممَّا مَنَّه السيْرُ عاصِدُ
Leys dedi: buradaki **العاصد** o kimsedir ki **يَعْصِدُ** **العصِيدة** yani onu döndürür ve çevirir
**بالمِعْصَدَة** ile; uyuklayanı, başının sallanmasından dolayı ona benzetti. Dedi: ve kim “o, **العاصد** ile
ölüyü kastetti” derse, muhakkak hata etmiştir. Ve **عَصَدَ** ok: sertlikte eğrildi ve
hedefe doğrulmadı. Ve Arapların nevâdirinde: **يومٌ عَطُودٌ**
(* “**عطود**” sözü: asılda bu ضبط ile böyledir. Ve Kāmûs şerhinde, Arapların nevâdirinden: **عطرد**; sakin **الواو** yerine
mühmel **راء** şeddeli ile.) ve **عَطَوَّدٌ** ve **عَصَوَّدٌ** yani uzun. Ve falan, **عِصْوَدَّه**
yani görüşünü bindi; ve **عِرْبَدَّهُ** (yaptı) — görüşünü bindiği zaman.

Ve **العَصْدُ** ve **العَزْدُ**: nikâh; fiili yoktur. Kurâ‘ dedi: **عصَدَ** adam
kadını **يَعْصِدُها** **عَصْداً** ve **عزَدَها** **عَزْداً**: onunla cinsel ilişkide bulundu; böylece ona fiil getirdi.
Ve **أَعْصِدْني** **عَصْداً** min eşeğinden ve **عَزْداً**, muzâra‘a üzere; yani onu bana ödünç ver,
onu dişi eşeğimin üzerine aşırayım; Lihyânî’den. Ve **رجل عَصِيدٌ مَعْصودٌ**: kötü bir niteleme.
Ve **عَصَدْتُه** bir iş üzerine **عَصْداً**: onu ona zorladığım zaman; ve bazıları
Antere’den rivayet etti:
فهَلاَّ وفي الفَغْواءَ عَمْرُو بن جابِرٍ
بِذِمَّتِهِ، وابنُ اللَّقِيطَةِ عِصْيَدُ
Bazıları dedi: **عصيد** **حِذْيَم** veznindedir ve o, مأبون’dur; Ezherî dedi: ve Mütelemmis’in şiirinde, Amr b. Hind’i hicvederken, Ebû’l-Heysem’in hattıyla okudum:
فإِذا حَلَلْتُ ودُونَ بَيْتي غاوَةٌ،
فابْرُقْ بأَرضِك ما بدا لكَ وارْعُدِ
أَبَنِي قِلابَة، لم تكُنْ عاداتُكُم
أَخْذَ الدَّنِيَّةِ قَبْلَ خُطَّةِ مِعْصَدِ
Ebû Ubeyde dedi: yani Amr b. Hind, **العَصْدِ** ve **العَزْدِ**’den **عُصِدَ** edildi; yani
menkûh (kendisiyle cinsel ilişkide bulunulmuş) olarak.

Ve **العِصْوادُ** ve **العُصْوادُ**: bir savaşta yahut bir çekişmede gürültü ve karışıklık; dedi:
وتَرامى الأَبْطالُ بالنَّظَرِ الشَّزْ
رِ، وظَلَّ الكُماةُ في عِصْوادِ
Ve **تَعَصْوَدَ** kavim: gürültü ettiler ve karıştılar. Ve **عَصْوَدُوا** **عَصْوَدَةً** bugünden beri: yani bağırdılar ve dövüştüler. Leys: **العِصْوادُ** bir belâda gürültüdür,
ve **عَصَدَتْهُم** **العَصاويدُ**: onları bununla vurdu (isabet ettirdi). Ve **عِصْوادُ الظلام**: onun karışması
ve üst üste binmesidir. Ve develer **عَصاويدَ** geldi: bazısı bazısına bindiği zaman; ve sözün **عَصاويدُ**’i de böyledir. Ve **العصاويدُ**: develerden susuz olanlardır. Ve **رجل عِصْوادٌ**: güç, şiddetli. Ve **امرأَة عِصواد**: şerri çok; dedi:
يا مَيُّ ذاتَ الطَّوْقِ والمِعْصادِ،
فدَتْكِ كلُّ رَعْبَلٍ عِصْوادِ،
نَافِيَةٍ للبَعْلِ والأَوْلادِ
Ve savaşta **قومٌ عَصاويدُ**: akranlarına yapışırlar ve onlardan ayrılmazlar; ve inşâd etti:
لمَّا رَأَيْتُهُمُ، لا دَرْءَ دُونَهُمُ،
يَدْعونَ لِحْيانَ في شُعْثٍ عَصاويدِ
Ve onların sözü: **وقعوا في عِصْوادٍ** yani büyük bir işin içine düştüler. Ve denir: onları **في عِصْوادٍ** bıraktım;
ve o, öldürme yahut sövme yahut gürültüden olan şerdir. Ve onlar aralarında **في عِصْوادٍ**’dır: yani belâlar ve çekişmeler. Ve **رجلٌ عِصْوادٌ**: yoran; ve inşâd etti:
وفي القَرَبِ العِصْوادُ للعِيسِ سائقُ

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

عصده يعصده عصدا: لواه، فهو معصود، وعصيد، ومنه العصيدة، كأعصده. والعصد والعزد: النكاح، لا فعل له. وقال كراع: عصد الرجل المرأة يعصدها عصدا، وعزدها عزدا: جامعها. فجاء له بفعل. وعصد فلانا عصدا: أكرهه على الأمر. وعصد الرجل كعلم ونصر عصودا: مات وأنشد شمر:
  على الرحل مما منه السير عاصد

  أي ميت. وأنكره الليث وقال إنما المرأد بالعاصد هنا: الذي يعصد العصدة، أي يديرها ويقلبها بالمعصدة، شبه الناعس به لخفقان رأسه. والعاصد: جمل يلوي عنقه عند الموت نحو حاركه، وقد عصد البعير عنقه يعصده عصودا. والعصد بفتح فسكون: المني. ويقال أعصدني عصدا من حمارك وعزدا، على المضارعة: أطرقني أي أعرني إياه لأنزيه على أتاني، عن اللحياني. والعصيدة، م، أي معروفة،وهي التي تعصدها بالمسواط فتمرهأ به، فتنقلب، لا يبقى في الإناء شيء منها إلا انقلب. كذا قاله الجوهري. وفي حديث خولة:  فقربت له عصيدة  وهو دقيق يلت بالسمن ويطبخ، يقال عصدت العصيدة، وأعصدتها، أي اتخذتها. وعصيدة، لقب جماعة من المحدثين. وأحمد بن عبيد بن ناصح، يكنى أبا عصيدة. روآ عن الواقدي. وعصيد كحذيم: المأبون?، وبه فسر بعضهم قول عنترة:
  فهلا وفى الفغواء عمرو بن جابر                      بذمته وابن اللقـيطة عـصـيد ورجل عصيد معصود، نعت سوء. وعصيد لقب حذيفة بن بدر الفزاري أو حصن بن حذيفة والد عيينة، وبها فسر ابن دريد البيت المذكور. وفي نوادر الأعراب: يوم عطرد وعطود وعصود كشمردل، أي طويل. والعصود كقرشب المرأة الدقيقة. ويقال ركب فلان عصوده وعربده إذا ركب رأسه فلم يلو على شيء ولم يعرج. ورجل عصواد وامرأة عصواد، بالكسر وبالضم في الرجل والمرأة، أي عسر شديد، صاحب شر، وامرأة عصواد كثيرة الشر، قال:
  يا مي ذات الطوق والمعضاد
  فدتك كل رعبل عصواد
  نافية للبعل والأولاد
  بخلق زبعبق مفساد وقوم عضاويد في الحرب: يلازمون أقرانهم ولا يفارقونهم، وأنشد:
  لما رأيتـهـم لا درء دونـهـم                      يدعون لحيان في شعث عصاويد وعصاويد الكلام: ما التوى منه وركب بعضه بعضا، والعصاويد من الظلام: المختلط الكثيف المتراكم بعضه على بعض، وكذلك الإبل، يقال: جاءت الإبل عصاويد، إذا ركب بعضها بعضا، والعصاويد العطأش من الإبل. وعصودوا عصودة منذ اليوم، وتعصودوا: صاحوا واقتتلوا، ويقال: تعصود القوم، إذا جلبوا واختلطوا. وورد عصواد، بالكسر: متعب، الذي في اللسان: رجل عصواد متعب وأنشد الأصمعي:
  وفي القرب العصواد للعيس سائق ويقال: هم في عصواد بينهم، يعني البلايا والخصومات، ووقعوا في عصواد، أي في أمر عظيم ويقال: تركتهم في عصواد، وهو الشر، من قتل أو سباب، أو صخب. وفي المحكم: العصواد بالكسر، والضم ?: الجلبة والاختلاط في حرب أو خصومة، قال:
  وترامى الأبطال بالنظر الشز                      ر وظل الكماة في عصواد قال الليث: العصواد: جلبة في بلية وعصدتهم العصاويد: أصابتهم بذلك.
 ومما يستدرك عليه: المعصد: ما يعصد به. وعصد السهم: التوى في مره، ولم يقصد الهدف. وأعصد العصيدة: لواها، مثل عصدهأ. قال الأزهري وقرأت بخط أبي الهيثم في شعر المتلمس، يهجو عمرو ابن هند:
  فإذا حللت ودون بـيتـي غـاوة                      فابرق بأرضك ما بدا لك وارعد
  أبني قلابة لم تكن عـأداتـكـم                      أخذ الدنية قبل خطة معـصـد

  قال أبو عبيدة: يعني عصد عمر وابن هند، من العصد والعزد، يعني منكوحا. وقال الصاغاني: ويقال هو معصد ابن عمرو الذي ولي قتل طرفة، وأكثر الرواة على أنه معضد، بالضاد معجمة. وأبو عثمان إسماعيل بن عبد الرحمن العصائدي، لعل بعض أجداده كان يعمل العصيدة، روى عنه أبو سعد السمعاني. وبخط النووي، عن ابن البناء: بأقصى الجوف قصر العصائد: قرية، والنسبة إليها عصائدي.

##### Türkçe

**عصده** onu **يعصده** **عصدا**: onu büktü; o hâlde o **معصود** ve **عصيد**dir; bundan **العصيدة** (vardır); **كأعصده** gibi. Ve **العصد** ile **العزد**: nikâhtır; onun fiili yoktur. **كراع** dedi: adam kadını **عصد** eder, onu **يعصدها عصدا**; ve onu **عزدها عزدا**: onunla cima etti. Böylece ona bir fiil getirdi. Ve falanı **عصد** etti **عصدا**: onu işe zorladı. Ve adam **عصد** etti, **كعلم ونصر** (vezninde) **عصودا**: öldü; ve **شمر** şu beyti okudu:
  على الرحل مما منه السير عاصد

  yani ölü. **الليث** bunu inkâr etti ve dedi ki: burada **العاصد** ile kastedilen ancak **العصدة**yı **يعصد** eden, yani onu **بالمعصدة** ile döndüren ve çevirendir; başının sallanmasından dolayı uyuklayanı ona benzetti. Ve **العاصد**: ölüm anında boynunu hörgücüne doğru büken bir devedir; deve boynunu **عصد** etti, onu **يعصده عصودا**. Ve **العصد** (fetha sonra sükûn ile): menidir. Ve denir ki: **أعصدني عصدا** min hımarik ve **عزدا**, **على المضارعة**: beni aşır, yani onu bana ödünç ver; onu dişi eşeğimin üzerine sıçratayım diye; **عن اللحياني**. Ve **العصيدة** (m.): yani bilinen (şey); o, onu **بالمسواط** ile **تعصدها** ettiğin, onunla onu yoğurduğun; sonra o döner; kaptan ondan hiçbir şey kalmaz, mutlaka döner. **الجوهري** bunu böyle söyledi. Ve **خولة** hadîsinde: “Ona bir **عصيدة** yaklaştırdım”; o, içyağıyla yoğrulan ve pişirilen undur; denir ki: **عصدت العصيدة** ve **أعصدتها**: yani onu yaptım. Ve **عصيدة**: muhaddislerden bir cemaatin lakabıdır. Ve **أحمد بن عبيد بن ناصح**; künyesi **أبا عصيدة**’dir. **الواقدي**’den rivayet etti. Ve **عصيد** ( **كحذيم** gibi): **المأبون**?; ve bununla, bazılarının **عنترة**’nin şu sözünü tefsir ettiği (şeydir):
  فهلا وفى الفغواء عمرو بن جابر                      بذمته وابن اللقـيطة عـصـيد

Ve bir adam **عصيد** **معصود**dur: kötü bir sıfattır. Ve **عصيد**: **حذيفة بن بدر الفزاري**’nin yahut **حصن بن حذيفة**’nin ( **عيينة**’nin babası) lakabıdır; ve **ابن دريد** zikredilen beyti bununla tefsir etti. Ve **نوادر الأعراب**’da: **يوم عطرد** ve **عطود** ve **عصود** ( **كشمردل** gibi): yani uzun. Ve **العصود** ( **كقرشب** gibi): ince (nâzik) kadın. Ve denir ki: falan **عصوده**’suna bindi ve **عربده** etti; başına bindiği zaman, hiçbir şeye dönmez ve sapmaz. Ve bir adam **عصواد** ve bir kadın **عصواد**; kesre ile ve damme ile (bu) erkek ve kadında: yani zor, şiddetli; şer sahibi. Ve bir kadın **عصواد**: çok şerli. Dedi ki:
  يا مي ذات الطوق والمعضاد
  فدتك كل رعبل عصواد
  نافية للبعل والأولاد
  بخلق زبعبق مفساد

Ve savaşta bir kavim **عضاويد**: akranlarına yapışırlar ve onlardan ayrılmazlar; ve şu beyti okudu:
  لما رأيتـهـم لا درء دونـهـم                      يدعون لحيان في شعث عصاويد

Ve **عصاويد الكلام**: ondan eğrilen ve bir kısmı bir kısmının üzerine binen (şey). Ve karanlıktan **العصاويد**: birbirine karışmış, yoğun, üst üste yığılmış, bir kısmı bir kısmının üstüne (olan). Develer de böyledir; denir ki: develer **عصاويد** geldi; bir kısmı bir kısmının üstüne bindiği zaman. Ve **العصاويد**: develerden susuzlar. Ve bugün’den beri bir **عصودة** **عصودوا** ettiler; ve **تعصودوا**: bağırdılar ve dövüştüler. Ve denir ki: kavim **تعصود** etti; bağırıp çağırdıkları ve karıştıkları zaman. Ve **عصواد** (kesre ile) vârid olmuştur: yorgun; **اللسان**’da olan: yorgun bir adam **عصواد**; ve **الأصمعي** şu beyti okudu:
  وفي القرب العصواد للعيس سائق

Ve denir ki: onlar aralarında bir **عصواد** içindedir; belâlar ve çekişmeler demektir. Ve bir **عصواد**’a düştüler: yani büyük bir işe. Ve denir ki: onları bir **عصواد** içinde bıraktım; o, şerdir; öldürmeden yahut sövmeden yahut gürültüden (olan). Ve **المحكم**’de: **العصواد** kesre ile ve damme ? ile: savaşta yahut çekişmede gürültü ve karışıklıktır. Dedi ki:
  وترامى الأبطال بالنظر الشز                      ر وظل الكماة في عصواد

**الليث** dedi: **العصواد**: bir belâda gürültüdür. Ve **العصاويد** onları **عصدت** etti: onlara bununla isabet etti.

Ve kendisine istidrâk olunanlardandır: **المعصد**: onunla **يعصد** edilen şey. Ve ok **عصد** etti: atışında eğrildi ve hedefi kastetmedi. Ve **أعصد العصيدة**: onu büktü; **عصدها** gibi. **الأزهري** dedi: ve **أبي الهيثم**’in hattıyla **المتلمس**’in şiirinde okudum; **عمرو ابن هند**’i hicvediyor:
  فإذا حللت ودون بـيتـي غـاوة                      فابرق بأرضك ما بدا لك وارعد
  أبني قلابة لم تكن عـأداتـكـم                      أخذ الدنية قبل خطة معـصـد

**أبو عبيدة** dedi: **عمر** ve **ابن هند**’i **عصد** (etti) demektir; **العصد** ve **العزد**’den; yani **منكوحا** (demektir). **الصاغاني** dedi: ve denir ki: o, **ابن عمرو**’nun **معصد**’idir; **طرفة**’nin öldürülmesini üstlenen (kimse). Ve râvîlerin çoğu, onun **معضد** olduğunu (söyler); **بالضاد معجمة** ile. Ve **أبو عثمان إسماعيل بن عبد الرحمن العصائدي**; belki atalarından bazısı **العصيدة** yapardı; ondan **أبو سعد السمعاني** rivayet etti. Ve **النووي**’nin hattıyla, **ابن البناء**’dan: **بأقصى الجوف قصر العصائد**: bir köydür; ve ona nisbet **عصائدي**’dir.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَصَدَهُ
1 عَصَدَهُ ذ , (S, O, K,) aor. عَصِدَ , (O, K,) inf. n. عَصْدٌ, (S, O,) He twisted it; turned, or wreathed, it round or about; contorted it; wound it; or bent it; (S, O, K;) as also ↓ اعصده. (K.) ― -b2- [Hence,] عَصَدَ العَصِيدَةَ, aor. عَصِدَ , (S, O, L, Msb,) inf. n. as above; (Msb;) and ↓ اعصدها; (O, L, Msb;) He stirred about and turned over the عصيدة with a مِعْصَد, or مِعْصَدَة; (O, * L, Msb; *) he made, or prepared, the عصيدة. (L.) ― -b3- And عَصَدَ عُنُقَهُ, [and app. عَصَدَ alone, (see عَاصِدٌ,)] aor. عَصِدَ , inf. n. عُصُودٌ, He (a camel) bent his neck towards his withers in dying. (TA.) ― -b4- عَصَدْتُهُ عَلَى الأَمْرِ, (O, K, *) inf. n. عَصْدٌ, (O,) I made him to do the thing against his will. (O, K. *) ― -b5- عَصَدَتْهُمُ العَصَاوِيدُ Clamours such as are raised in trial, or affliction, assailed them. (Lth, L.) -A2- عَصَدَ said of an arrow, It wound, or turned, in its course, not going directly towards the butt. (L.) ― -b2- And عَصَدَ, (S, O, K,) aor. عَصُدَ , (K,) inf. n. عُصُودٌ; (S, O, K;) as also عَصِدَ, aor. عَصَدَ ; (K;) said of a man, (TA,) He died. (S, O, K.)

4 أَعْصَدَ see above, first and second sentences.

عَصْوَدُوا
Q. Q. 1 عَصْوَدُوا ذ , (O, K.) inf. n. عَصْوَدَةٌ; (TA;) and ↓ تَعَصْوَدُوا; (O, K;) They cried out, (O, K,) and fought one another: (K:) and ↓ the latter, they raised a clamour, and became in a state of confusion. (TA.)

تَعَصْوَدُوا
Q. Q. 2 تَعَصْوَدُوا ذ : see Q. Q. 1, in two places.

عَصِيدٌ
عَصِيدٌ ذ Twisted; turned, or wreathed, round or about; contorted; wound; or beat; as also ↓ مَعْصُودٌ. (TA.)

عَصِيدَةٌ
عَصِيدَةٌ ذ is well known; (K;) [as being A sort of thick gruel, consisting of] wheat-flour moistened and stirred about with clarified butter, and cooked: (L;) one stirs it about, and turns it over, with a مِسْوَاط, [i. e. stick, or the like,] (also called ↓ مِعْصَدٌ and ↓ مِعْصَدَةٌ, L,) so that no part of it that has not been turned over remains in the vessel; (IF, S, O, Msb; *) and hence it is thus called; (IF, Msb:) [it is also commonly made with boiling water, flour, clarified butter, and honey:] accord. to El-Mufaddal, it is properly thus called when it is so thick that it may be chewed. (TA (??) وَطِيْئَةٌ [q. v.: see also حَرِيرَةٌ.]

عَصَوَّدٌ
عَصَوَّدٌ ذ A long day: (IAar, K:) and so عَطَوَّدٌ and عَطَرَّدٌ. (L in arts. عطد and عطرد.) ― -b2- And all signify A high mountain. (L in arts. عطد and عطرد.)

عُصْوَادٌ
عُصْوَادٌ ذ : see the next paragraph, in two places.

عِصْوَادٌ
عِصْوَادٌ ذ Evil, or mischief, arising from slaughter; or mutual reviling; or clamour; so in the phrase, تَرَكْتُهُمْ فِى عِصْوَادٍ [I left them in a state of evil, &c.]: (TA:) or clamour and confusion in war or altercation; as also ↓ عَصْوَادٌ: (M, TA:) or clamour in trial or affliction: (Lth, TA:) or a formidable, or terrible, case; (S, K;) so in the phrase, وَقَعُوا فِى عِصْوَادٍ [They fell into a formidable, or terrible, case]: (S:) and هُمْ فِى عِصْوَادٍ [They are in a formidable, or terrible, case]: (K:) or you say, هُمْ فِى عِصْوَادٍ بَيْنَهُمْ They are in trials, or afflictions, and altercations. (TA.) ― -b2- Also, and ↓ عُصْوَادٌ, A man, and a woman, difficult, or stubborn, hard, and evil, or mischievous: (O, K:) applied to a woman, evil, or mischievous; (O;) or very evil or mischievous. (TA.) [Pl. عَصَاوِيدُ.] You say, قَوْمٌ عَصَاوِيدُ فِى الحَرْبِ A people who cleave to their adversaries in war, (O, K,) and will not quit them. (O.) ― -b3- And عَصَاوِيدُ الكَلَامِ Distorted language; (O, K;) [as though] heaped together, one part upon another. (TA.) And عَصَاوِيدُ الظَّلَامِ Confused (O, * TA) and dense darkness. (O, * K, TA.) And in like manner عِصاويد is used in relation to camels: (K:) one says, جَآءَت الاـِبِلُ عَصَاوِيدَ The camels came pressing, or crowding, one upon another: (S, O:) and accord. to Ibn-'Abbلd, came in a state of dis- persion. (O.) ― -b4- عَصَاوِيدُ signifies also Thirsty, (ISh, O, K,) applied to camels. (ISh, O.) ― -b5- And عِصْوَادٌ signifies A fatiguing approach, (O, K,) or night-journey, (O,) to water. (O, K.)

عَاصِدٌ
عَاصِدٌ ذ A camel bending his neck towards his withers in dying. (S, O, K.)

مِعْصَدٌ
مِعْصَدٌ ذ and مِعْصَدَةٌ: see عَصِيدَةٌ.

مَعْصُودٌ
مَعْصُودٌ ذ : see عَصِيدٌ.

##### Türkçe

**عَصَدَهُ**
1 **عَصَدَهُ** ذ , (S, O, K,) muzâri‘ı **عَصِدَ** , (O, K,) mastarı **عَصْدٌ**, (S, O,) Onu büktü; onu etrafına/dolanır biçimde çevirdi yahut sardı; onu burdu; onu doladı; yahut onu eğdi; (S, O, K;) bunun gibi ↓ **اعصده**. (K.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَصَدَ العَصِيدَةَ**, muzâri‘ı **عَصِدَ** , (S, O, L, Msb,) mastarı yukarıdaki gibi; (Msb;) ve ↓ **اعصدها**; (O, L, Msb;) **عَصِيدَة**’yi bir **مِعْصَد** yahut **مِعْصَدَة** ile karıştırıp çevirdi; (O, * L, Msb; *) **عَصِيدَة**’yi yaptı yahut hazırladı. (L.) ― -b3- Ve **عَصَدَ عُنُقَهُ**, [ve görünüşe göre yalnız **عَصَدَ**, (bk. **عَاصِدٌ**,)] muzâri‘ı **عَصِدَ** , mastarı **عُصُودٌ**, O (bir deve) ölürken boynunu hörgücüne doğru büktü. (TA.) ― -b4- **عَصَدْتُهُ عَلَى الأَمْرِ**, (O, K, *) mastarı **عَصْدٌ**, (O,) Onu, istemediği hâlde işi yapmaya zorladım. (O, K. *) ― -b5- **عَصَدَتْهُمُ العَصَاوِيدُ** İmtihan yahut musibette yükseltilen türden feryatlar onları bastı/saldırdı. (Lth, L.) -A2- **عَصَدَ**, bir ok hakkında söylenir: Gidişinde dolandı yahut döndü; hedefe dosdoğru gitmedi. (L.) ― -b2- Ve **عَصَدَ**, (S, O, K,) muzâri‘ı **عَصُدَ** , (K,) mastarı **عُصُودٌ**; (S, O, K;) bunun gibi **عَصِدَ**, muzâri‘ı **عَصَدَ** ; (K;) bir adam hakkında söylenir, (TA,) Öldü. (S, O, K.)

4 **أَعْصَدَ**: yukarıya bak, birinci ve ikinci cümle.

**عَصْوَدُوا**
Q. Q. 1 **عَصْوَدُوا** ذ , (O, K.) mastarı **عَصْوَدَةٌ**; (TA;) ve ↓ **تَعَصْوَدُوا**; (O, K;) Bağırdılar, (O, K,) ve birbirleriyle dövüştüler: (K:) ve ↓ ikincisi: feryat kopardılar ve kargaşa hâline girdiler. (TA.)

**تَعَصْوَدُوا**
Q. Q. 2 **تَعَصْوَدُوا** ذ : Q. Q. 1’e bak, iki yerde.

**عَصِيدٌ**
**عَصِيدٌ** ذ Bükülmüş; etrafına/dolanır biçimde çevrilmiş yahut sarılmış; burulmuş; dolanmış; yahut dövülmüş; bunun gibi ↓ **مَعْصُودٌ**. (TA.)

**عَصِيدَةٌ**
**عَصِيدَةٌ** ذ meşhurdur; (K;) [şu olmak üzere: koyu bir tür bulamaç] ıslatılmış buğday unu, sade yağ ile nemlendirilip karıştırılan ve pişirilen: (L;) onu bir **مِسْوَاط** ile, [yani çubuk yahut benzeriyle,] (ayrıca ↓ **مِعْصَدٌ** ve ↓ **مِعْصَدَةٌ** diye de adlandırılır, L,) karıştırıp çevirir; öyle ki çevrilmemiş hiçbir parçası kapta kalmaz; (IF, S, O, Msb; *) ve bundan dolayı böyle adlandırılmıştır; (IF, Msb:) [ayrıca kaynar su, un, sade yağ ve bal ile de yaygın olarak yapılır:] el-Mufaddal’a göre, çiğnenebilecek kadar koyu olduğunda aslen böyle adlandırılır. (TA (??) **وَطِيْئَةٌ** [bk.: ayrıca **حَرِيرَةٌ**.]

**عَصَوَّدٌ**
**عَصَوَّدٌ** ذ Uzun bir gün: (IAar, K:) ve aynı şekilde **عَطَوَّدٌ** ve **عَطَرَّدٌ**. (L, **عطد** ve **عطرد** maddelerinde.) ― -b2- Ve hepsi Yüksek bir dağ anlamına da gelir. (L, **عطد** ve **عطرد** maddelerinde.)

**عُصْوَادٌ**
**عُصْوَادٌ** ذ : bir sonraki paragrafa bak, iki yerde.

**عِصْوَادٌ**
**عِصْوَادٌ** ذ Boğazlamadan doğan kötülük yahut fesat; yahut karşılıklı sövüşme; yahut feryat; şu ibarede olduğu gibi, **تَرَكْتُهُمْ فِى عِصْوَادٍ** [Onları bir kötülük vb. içinde bıraktım]: (TA:) yahut savaşta yahut çekişmede feryat ve kargaşa; bunun gibi ↓ **عَصْوَادٌ**: (M, TA:) yahut imtihan yahut musibette feryat: (Lth, TA:) yahut dehşetli yahut korkunç bir hâl; (S, K;) şu ibarede olduğu gibi, **وَقَعُوا فِى عِصْوَادٍ** [Dehşetli yahut korkunç bir hâle düştüler]: (S:) ve **هُمْ فِى عِصْوَادٍ** [Onlar dehşetli yahut korkunç bir hâldedir]: (K:) yahut şöyle dersin: **هُمْ فِى عِصْوَادٍ بَيْنَهُمْ** Onlar aralarında imtihanlar yahut musibetler ve çekişmeler içindedirler. (TA.) ― -b2- Yine, ve ↓ **عُصْوَادٌ**, Zor yahut inatçı; katı ve kötü yahut fesatçı bir erkek ve bir kadın: (O, K:) kadına uygulanınca: kötü yahut fesatçı; (O;) yahut pek kötü yahut pek fesatçı. (TA.) [Çoğulu **عَصَاوِيدُ**.] Şöyle dersin: **قَوْمٌ عَصَاوِيدُ فِى الحَرْبِ** Savaşta düşmanlarına yapışıp kalan, (O, K,) ve onları bırakmayan bir kavim. (O.) ― -b3- Ve **عَصَاوِيدُ الكَلَامِ** Eğri büğrü söz; (O, K;) [sanki] bir kısmı diğerinin üstüne yığılmış gibi. (TA.) Ve **عَصَاوِيدُ الظَّلَامِ** Karışık (O, * TA) ve yoğun karanlık. (O, * K, TA.) Ve aynı şekilde **عِصاويد**, develerle ilgili olarak da kullanılır: (K:) şöyle denir: **جَآءَت الاـِبِلُ عَصَاوِيدَ** Develer birbirinin üstüne basarcasına yahut sıkışarak geldi: (S, O:) ve İbn-‘Abbâd’a göre, dağınıklık hâlinde geldi. (O.) ― -b4- **عَصَاوِيدُ** ayrıca Susuz, (ISh, O, K,) develere uygulanır. (ISh, O.) ― -b5- Ve **عِصْوَادٌ** Suya doğru yorucu bir yaklaşma, (O, K,) yahut gece yürüyüşü, (O,) anlamına gelir. (O, K.)

**عَاصِدٌ**
**عَاصِدٌ** ذ Ölürken boynunu hörgücüne doğru büken deve. (S, O, K.)

**مِعْصَدٌ**
**مِعْصَدٌ** ذ ve **مِعْصَدَةٌ**: **عَصِيدَةٌ**’ye bak.

**مَعْصُودٌ**
**مَعْصُودٌ** ذ : **عَصِيدٌ**’e bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%AF/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَصَدَ
عَصَدَ I ( n. ac. عَصْد 1 ),
a.  Bent, curved; folded; twisted.

b.  [ acc. &  'Ala ], Forced, compelled, constrained to. -  U ( n. ac. عُصُوْد 27 ), Died.

عَصِدَ
عَصِدَ A ( n. ac. عَصَد 4 ),
a.  see supra (a) .

عَصَّدَ
عَصَّدَ II
a.  [ coll. ], Starched.

أَعْصَدَ
أَعْصَدَ IV ,
a.  see I (a) .

تَعَصَّدَ
تَعَصَّدَ V
a.  [ coll. ], Was starched.

عَصِيْد
عَصِيْد 25 ,
a.  Twisted.

عَصِيْدَة
عَصِيْدَة 25t ,
a.  Thick gruel.

b.  [ coll. ], Starch.

##### Türkçe

**عَصَدَ**
**عَصَدَ** I (mastar: **عَصْد** 1),
a. Bükülmüş, eğri; katlanmış; burulmuş.

b. [mef‘ûl alır ve **عَلَى** ile], -e zorladı, mecbur etti, kısıtladı. - U (mastar: **عُصُوْد** 27), öldü.

**عَصِدَ**
**عَصِدَ** A (mastar: **عَصَد** 4),
a. yukarıya bak (a).

**عَصَّدَ**
**عَصَّدَ** II
a. [topluluk], kolaladı.

**أَعْصَدَ**
**أَعْصَدَ** IV,
a. I (a)’ya bak.

**تَعَصَّدَ**
**تَعَصَّدَ** V
a. [topluluk], kolalanmış oldu.

**عَصِيْد**
**عَصِيْد** 25,
a. Burulmuş.

**عَصِيْدَة**
**عَصِيْدَة** 25t,
a. Koyu bulamaç.

b. [topluluk], kola.
