# عصر (ع-ص-ر) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%B1

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

“Yusr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak anlamı kazanmıştır

- Harfler: ع - ص - ر
- Kur'an'da: 5 geçiş · 5 ayet · 5 sîga
- 12 sözlük

## Sîgalar (5)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [أَعْصِرُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/siga/%D8%A3%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90%D8%B1%D9%8F.md) | أَفْعِلُ | Suyunu sıkarım | 1 | 1 | [12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/12:36.md) |
| [إِعْصَارٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/siga/%D8%A5%D9%90%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D8%B1%D9%8C.md) | إِفْعَالٌ | Kasırga | 1 | 1 | [2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/2:266.md) |
| [الْمُعْصِرَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D9%85%D9%8F%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90%D8%B1%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | الْمُفْعِلَاتِ | Yağmur bulutları | 1 | 1 | [78:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/78:14.md) |
| [وَالْعَصْرِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/siga/%D9%88%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%92%D8%B1%D9%90.md) | وَالْفَعْلِ | Asra andolsun ki | 1 | 1 | [103:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/103:1.md) |
| [يَعْصِرُونَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/siga/%D9%8A%D9%8E%D8%B9%D9%92%D8%B5%D9%90%D8%B1%D9%8F%D9%88%D9%86%D9%8E.md) | يَفْعِلُونَ | Suyunu sıkarlar | 1 | 1 | [12:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/12:49.md) |

## Mücavir kökler — 43 mücavir (54 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [ثجج](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%AC%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Secce yağmur suyunun toprakta açtığı yarık demektir
2. [خبز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D8%A8%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Hubz ekmek demektir
3. [خمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Hamr (hı) : Üzümden yapılan içki, şarap demektir
4. [عوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Yıl
5. [غيث](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%8A%D8%AB.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ğays (p.se), Yağmur suyu ile yetişen bitki demektir
6. [وحد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D8%AF.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · وَحْدَهُ kelimesi aslında منفرداً anlamındadır ve marifeye…
7. [حرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Yanık demektir
8. [عنب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%86%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · E’nab, Üzüm asması demektir
9. [سجن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AC%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Dibi çepeçevre kazılmış hurma ağacı demektir
10. [رأس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Baş demektir
11. [فكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Feker “Vekr” kuş yuvasının giriş kapısıdır
12. [فتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Kepçe, kefe demektir
13. [نخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Hurma ağacıdır
14. [ثمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Meyve demektir
15. [طير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Tayr” kuş demektir
16. [ودد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Vadi, bir ırmağın veya derenin içinde bulunduğu sahadır
17. [ذرر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Zerre toz demektir
18. [فوق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%88%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Üst
19. [ضعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B9%D9%81.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Katlanmış deri demektir
20. [تحت](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AA%D8%AD%D8%AA.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Ayağın alt tarafı demektir
21. [حمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Haml: İple yüklenen yük demektir
22. [صوب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Sağanak yağmur demektir
23. [موه](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D9%87.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Su
24. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Cariye yelkenli sandal demektir
25. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
26. [نهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%87%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Durgun suyda dibe çöken mile “leyl“ akıp denize giden…
27. [دخل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%AE%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dahl: Kuytu yer demektir
28. [نبأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%A8%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Doğurmadan evvel devenin memesinde görülen süttür
29. [كبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%A8%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Yaşlı adamdır
30. [مع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Beraber
31. [أول](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%88%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Alet kaldıraç demektir
32. [نور](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%88%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Ateş demektir
33. [حسن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%B3%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Hüsn : Sıra dağların yan yana olan iki büyük dağın en…
34. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Bahçe demektir
35. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
36. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Uhur ense demektir
37. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · “Nezle” konaklama yeri demektir
38. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
39. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
40. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
41. [أتي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AA%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Etve çardağa doğru suyu getiren kanaldır
42. [أيي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%8A%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Evye kuş yuvası demektir
43. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Kevn, tepe demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصر |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [ضغط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D8%B7.md), [حلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%A8.md), [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) |
| Zıt Kök | [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bir nesneyi iki taraftan veya çepeçevre sıkıştırıp tazyik ederek içindeki özü ve sıvıyı dışarı çıkarma |
| Çekirdek Özet 2 | Zamanın daralması, ömrün tükeniş anı, bulutun sıkışıp yağmur boşaltması ve dönerek daraltan kasırga |
| Çekirdek Özet 3 | İnsanın ve varlığın zaman ve kriz baskısı altında sıkışarak gerçek mahiyetini, cevherini ve tercihini ortaya koyması |
| Kritik Hata Riski | Kökü Asr suresinde salt soyut bir «tarihsel dönem» sayıp kökteki tazyik, sıkışma, günün sonuna doğru daralma ve özün açığa çıkması boyutunu gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Kuşatıp bağlama, tutma, bükme ve baskı uygulama; nitekim [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) bağlamak ve sarmak, [عصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81.md) savurmak ve ezmek, [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) sarılıp tutunmak, [عصو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88.md) ve [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) ise katılık ve direnç göstermek anlamındadır. | ر | Çekirdeğin sıkma ve bağlama hareketine akış, döngüsellik ve süzülme boyutu eklenerek sıkıştırma neticesinde özün akıtılması, döngüsel bir tazyik ile vakit veya nesnenin daraltılması anlamı oluşmuştur. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Varlığın özünü, saklı cevherini veya akışa hazır iç kaynağını temsil eder. |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Hedefi yakalama, daraltarak kuşatma ve her yönden kıskaca alma hareketini ifade eder. |
| ر | İnsan başı; baş, ilk, üst | Zirveyi, son noktayı, yukarıdan aşağıya yönelen ağırlığı ve tamamlanışı gösterir. |
| عصر | Kaynağın kıskaca alınıp üstten tazyikle sıkılması | Nesnenin veya vaktin her yönden kuşatılarak sıkıştırılması, tepeden gelen baskıyla içindeki gizli özün veya sonucun dışarıya sağılması hareketidir. |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Üzüm, zeytin veya ıslak bezi iki elle ya da presle kuvvetlice sıkıp suyunu ve özünü (عصارة) dışarı sızdırmak; ayrıca günün batıma doğru daralıp son ışıklarını vermesi. |
| Cahiliye şiiri kullanımı | İmruü’l-Kays bir beytinde geçmiş zamanları ve ömrün tükenişini ifade etmek için kökü şöyle kullanır: ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي / وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي |
| Erken Arapça kullanım | Mütelemmis (veya Humeyd b. Sevr) gece ile gündüzün insanı sıkıştıran ve tüketen iki zaman dilimi oluşunu şu şekilde tasvir eder: ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة / إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما |

Kaynak: Lisān al-ʿArab, Maqāyīs al-Lugha ve Kitābü’l-ʿAyn.

### Sami etimolojik katman

Arapça عصر kökü, Batı Sami dillerinde özellikle baskı uygulama, tazyik etme, kısıtlama ve sıvı elde etmek üzere presleme anlam alanlarıyla örtüşmektedir. İbranicede yer alan ע-צ-ר (ʿ-ṣ-r / atsar) kökü doğrudan «alıkoymak, hapsetmek, tutmak, kapatmak, engellemek» anlamlarını taşırken, buradan türeyen kavramlar baskıyı ve toplanmayı ifade eder. Benzer şekilde Süryanice ve Aramice katmanlarda ʿ-ṣ-r kökü üzümün ezilip sıkıldığı pres havuzunu ve meyve sıkma ameliyesini karşılar. Sami kök matrisinde kök, bir unsuru sınırlandırarak ve üzerine mekanik ya da zamansal kuvvet uygulayarak dönüştürme fikrine dayanır. Arapçada bu ilksel somut tazyik anlamı korunmuş, ayrıca hem atmosferik sıkışma ve girdap (kasırga) hem de günün veya ömrün daralıp sonuca vardığı zaman dilimi (ikindi, asır) anlamlarına genişletilmiştir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Payne Smith ve David Cohen semitik kök çalışmaları.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عصر | Meyve veya bezi sıkarak suyunu akıtmak anlamından hareketle havanın sıkışıp dönmesi (kasırga), bulutun sıkışıp su akıtması ve vaktin daralıp sonuca ermesi (asr) anlamlarına genişlemiştir. | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ʿ-ṣ-r, Süryanice ʿ-ṣ-r | İbranicede kısıtlama, hapsetme, tutma; Süryanicede üzüm sıkma ve presleme anlamları kökün ortak tazyik ve kısıtlama zeminini doğrular. | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Afro-Asyatik bağlam | Bazı Berberice ve Doğu Çad lehçelerinde sıkıştırma ve bükme eylemlerini niteleyen dar ses dizilimleriyle paralellik kurulsa da doğrudan akrabalık zayıftır. | Muhtemel |

Kaynak: Brown-Driver-Briggs ve Lisān al-ʿArab.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصر | Anlamlı | Sıkıştırmak, suyunu çıkarmak, daralan vakit | Mekanik veya zamansal baskıyla özü ortaya çıkarma | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عرص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B1%D8%B5.md) | Anlamlı | Geniş avlu, hareketlilik, kıpırdama | Geniş açıklıkta çakılıp kalma veya hareket etme | Kur'an'da geçmez |
| [صعر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D8%B1.md) | Anlamlı | Boynu bükmek, yüz çevirmek, kibirlenmek | Baskı ve eğilmenin boyun anatomisinde belirmesi | Kur'an'da geçer (Lokmân [31:18](https://lisan.digital/tr/ayet/31:18.md)) |
| [صرع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B1%D8%B9.md) | Anlamlı | Yere sermek, çarpmak, düşürmek | Şiddetli güçle yere vurup hareketsiz bırakma | Kur'an'da geçer (Hâkka [69:7](https://lisan.digital/tr/ayet/69:7.md)) |
| [رعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B9%D8%B5.md) | Anlamlı | Titremek, sarsılmak, kıvranmak | Şiddet veya acı altında sarsılma hali | Kur'an'da geçmez |
| [رصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Birbirine geçirmek, sıkıca dizmek, kakmak | Nesneleri boşluk bırakmaksızın birbirine kenetleme | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصر | Merkez | Sıkıştırma, tazyik, daralan vakit | Özü çıkarmak amacıyla çepeçevre ve kuvvetle sıkma | Tazyik ile saklı cevherin ayrışması esastır |
| [ضغط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%BA%D8%B7.md) | Komşu | İtme, daraltma, sıkıştırma | Bir nesneyi bir yüzeye veya dar alana zorla itip kıstırma | Sıvı veya öz çıkarmak şart değildir; salt mekanik tazyiktir |
| [حلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%84%D8%A8.md) | Komşu | Sağmak, sütünü çıkarmak | Memeyi sıkarak hazırda birikmiş sıvıyı akıtma | Nesnenin gövdesini ezmeden birikintiyi tahliye eder |
| [دهر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%87%D8%B1.md) | Komşu | Zaman, devir, sonu belirsiz süre | Maddi olayların akıp gittiği uzun ve kesintisiz zaman boyutu | Vaktin daralması veya tazyik nüansı taşımaz |
| [بسط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B3%D8%B7.md) | Zıt | Genişletmek, yaymak, açmak | Sıkışıklığı giderip nesneyi ferah ve geniş hale getirme | Tazyikin ve daralmanın tam karşıtıdır |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصر | Sıkmak, daraltmak, devir | Maddi özü süzmek ve zamanın daralan eşiğinde bulunmak | Kesin |
| Latince | Premere, comprimere, aevum | Sıkıştırmak, preslemek, çağ | «Premere» mekanik baskıyı, «aevum» ise zamansal çağı karşılar; Arapçadaki tek kökte birleşen anlamı iki ayrı kelime taşır. | Güçlü |
| İngilizce | To press, to squeeze, epoch / era | Sıkmak, preslemek, çağ | «Squeeze» tazyikle suyu çıkarmayı, «era» ise tarihsel dönemi verir; kökteki kriz ve daralma nüansı tam hissedilmez. | Güçlü |
| Almanca | Pressen, auspressen, Zeitalter | Sıkıştırmak, suyunu almak, çağ | «Pressen» fiili mekanik zorlamayı tam yansıtırken «Zeitalter» zaman boyutunu karşılar. | Güçlü |
| Fransızca | Presser, comprimer, époque | Preslemek, sıkıştırmak, devir | Fiziksel tazyik ve dönemsel zaman ayrı terimlerle karşılanır. | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Lane’s Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| أَعْصِرُ / يَعْصِرُونَ | Meyvenin suyunu ve yağını sıkıp çıkarmak | Rüyada üzüm sıkıp şarap yapma ve kıtlık sonrası bereketle mahsulün suyunu/yağını çıkarma bağlamı (Yûsuf [12:36](https://lisan.digital/tr/ayet/12:36.md), Yûsuf [12:49](https://lisan.digital/tr/ayet/12:49.md)). |
| إِعْصَارٌ | Toz, duman veya alev taşıyan dönücü şiddetli kasırga | İnfakını başa kakarak iptal eden kimsenin son anda her şeyini yitirmesini anlatan mesel bağlamı (Bakara [2:266](https://lisan.digital/tr/ayet/2:266.md)). |
| الْمُعْصِرَاتِ | Yağmuru bırakacak raddeye kadar sıkışıp yoğunlaşan bulutlar | Kozmik nimetlerin ve diriliş delillerinin sayıldığı bağlam (Nebe [78:14](https://lisan.digital/tr/ayet/78:14.md)). |
| وَالْعَصْرِ | Zaman, ikindi vakti, ömrün daralan son dönemi veya asır | İnsanın mutlak bir tükeniş ve ziyan içinde olduğunu haber veren kasem bağlamı (Asr [103:1](https://lisan.digital/tr/ayet/103:1.md)). |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Zamanın ontolojisi ve hüsran | İnsanın zaman içinde varoluşsal kaybı ve zamanın bir nimet yahut imtihan baskısı oluşu. | Zamanın tükenen sermaye olarak sıkıştırıcı vasfı öne çıkar. |
| Fıkıh | İkindi namazı (صلاة العصر) ve vakit sınırları | İkindi vaktinin başlangıcı (asrü'l-evvel/sânî) ve «salât-ı vustâ» olup olmadığı tartışması. | Günün daralıp batıma yaklaştığı son dilim üzerine yoğunlaşır. |
| Tefsir | Asr suresindeki kasemin mahiyeti | Kasemin genel zamana mı, ahir zamana mı, Peygamberlik çağına mı yoksa ikindi vaktine mi taalluk ettiği. | Zamanın her halükarda insanı kuşatıp hesap vermeye zorlayan boyutu vurgulanır. |
| Hadis | İkindi namazının muhafazası | «Salât-ı asr»ı kaçıranın ehli ve malı gasbedilmiş gibi olacağı tehdidi (حافظوا على العصرين rivayetleri). | İhmale uğramaya açık dar ve kritik vakit bilinci. |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Varlık ve kulluk muhasebesi | İmtihan tazyiki | İnsanın cevherini ortaya çıkarma | Sıkışma ve daralma anlarında imanın ve amelin saflığı açığa çıkar; kriz münafık ile mümini ayırır. | Kesin |
| İlmi | Madde ve tabiat kanunları | Basınç ve yoğunlaşma | Faz değişimini başlatma | Bulutların yoğunlaşıp yağmur dökmesi ve atmosferik girdaplar (kasırga) tazyik prensibiyle çalışır. | Güçlü |
| Siyasi | Tarihsel kırılma ve fetret dönemleri | Kriz ve dönüşüm çağı | Çürümüş yapıları tasfiye etme | Tarihin daraldığı kriz anları toplumları tercihe ve arınmaya zorlar; gevşeklik kabul etmez. | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve sermaye verimliliği | Katma değer ve hasıla çıkarma | Hammaddeden özü süzme | Mahsulün preslenip yağ ve içecek haline getirilmesi gibi, emek tazyikiyle net değer üretilir. | Güçlü |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Termodinamik basınç ve kritik faz dönüşümü ($P \cdot V = \text{sabit}$) | Bir gazın hacmi daraldıkça üzerindeki basıncın artması ve kritik eşikte maddenin sıvılaşması (bulutun yağmura, gazın yoğuşmaya dönüşmesi gibi sıkışmanın hal değiştirtmesi). | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Sosyolojik buhran ve karar anı krizi (liminality) | Toplumların veya bireylerin daralan zaman ve artan baskı altında sahte maskeleri terk ederek gerçek eğilimlerini ve dirençlerini ortaya koyması. | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | عصر kelimesini yalnızca takvimsel bir yüzyıl (asır/century) ya da belirli bir saat dilimi olarak görüp kökteki dinamik tazyik ve süzme manasını unutmak. |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kök; meyvenin sıkılıp özünün alınmasından (Yûsuf [12:36](https://lisan.digital/tr/ayet/12:36.md)), bulutun sıkışıp hayat vermesine (Nebe [78:14](https://lisan.digital/tr/ayet/78:14.md)), yıkıcı hava burgacından (Bakara [2:266](https://lisan.digital/tr/ayet/2:266.md)) insan ömrünü ve tarihi daraltıp hakikati açığa çıkaran zamana (Asr [103:1](https://lisan.digital/tr/ayet/103:1.md)) kadar uzanan evrensel bir baskı-arındırma dinamiğidir. |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Asr suresindeki yemini nötr ve etkisiz bir zaman akışı gibi algılamak; böylece zamanın insanı sürekli sıkıştıran, eriten ve onu bir tercih yapmaya zorlayan tazyik edici tabiatını gözden kaçırmak. |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Varlığın ve insanın ancak bir tazyik ve kriz filtresinden geçerek saflaşabileceğini, zamanın durağan bir kap değil insanı tüketen ve dönüştüren bir sıkma ameliyesi olduğunu gösterir. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Asr suresinde insanın mutlak hüsran eşiğinde oluşunu anlatan ayette, Yûsuf suresindeki iktisadi üretim ve kıtlık tasvirlerinde, Nebe ve Bakara surelerindeki kozmik tabiat hadiselerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Zamanın insan için pasif bir bekleme alanı olduğu zannını yıkar; zamanın bizzat bir tazyik aracı olduğunu, sıkışan şeyin ya bereket (yağmur/yağ) ya da helak (kasırga/ziyan) doğuracağını fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Üzüm, zeytin veya bezi iki taraftan tazyik ederek içinde saklı duran suyu, yağı ve özü dışarı akıtmak.
- Soyut anlam: Zamanın, imtihanın ve krizlerin varlık üzerine uyguladığı daraltıcı baskı neticesinde hakikatin ve insanın gerçek mahiyetinin ortaya çıkması.
- Sistematik karşılık: Sistemin içindeki ham girdinin basınç ve daralma altında saflaşarak net çıktıya (hüsran veya kurtuluş cevherine) dönüşüm mekanizması.
- LaTeX modeli: $$P \cdot \frac{d}{dt}(V) = -\kappa \implies \lim_{t \to T} O(t) = \Omega$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $P$ varlığa etki eden basınç ve ilahi imtihan tazyikini; $\frac{d}{dt}(V)$ zamanla azalan ve daralan ömür/imkan hacmini; $-\kappa$ tükenişe ve hüsrana doğru olan negatif yönelimi temsil eder. $t \to T$ zamanın son sınıra (ikindiye, ecele, kıyamete) yaklaştığı kritik eşiği; $O(t)$ bu baskı altındaki sistemin ürettiği özü; $\Omega$ ise nihai olarak açığa çıkan saf cevheri (iman, amel ve hakkı tavsiye eden kurtuluş özünü yahut mutlak ziyanı) sembolize eder.

## Geçtiği ayetler (5 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:266](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/2:266.md) — إِعْصَارٌ

أَيَوَدُّ أَحَدُكُمْ أَنْ تَكُونَ لَهُ جَنَّةٌ مِنْ نَخِيلٍ وَأَعْنَابٍ تَجْرِي مِنْ تَحْتِهَا الْأَنْهَارُ لَهُ فِيهَا مِنْ كُلِّ الثَّمَرَاتِ وَأَصَابَهُ الْكِبَرُ وَلَهُ ذُرِّيَّةٌ ضُعَفَاءُ فَأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ كَذَلِكَ يُبَيِّنُ اللَّهُ لَكُمُ الْآيَاتِ لَعَلَّكُمْ تَتَفَكَّرُونَ

Meal (IK): Biriniz ister mi ki; hurmalardan ve üzümlerden bir bahçesi olsun, altından ırmaklar aksın, içinde her çeşit meyve bulunsun da; kendisi ihtiyarlamış, çocukları da güçsüz kalmışken; bahçesi ateşli bir kasırga ile yanıversin. Düşünesiniz diye Allah, size ayetlerini böyle açıklar.

### [Yusuf 12:36](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/12:36.md) — أَعْصِرُ

وَدَخَلَ مَعَهُ السِّجْنَ فَتَيَانِ قَالَ أَحَدُهُمَا إِنِّي أَرَانِي أَعْصِرُ خَمْرًا وَقَالَ الْآخَرُ إِنِّي أَرَانِي أَحْمِلُ فَوْقَ رَأْسِي خُبْزًا تَأْكُلُ الطَّيْرُ مِنْهُ نَبِّئْنَا بِتَأْوِيلِهِ إِنَّا نَرَاكَ مِنَ الْمُحْسِنِينَ

Meal (IK): Onunla beraber iki kişi daha zindana girdi. Bunlardan biri dedi ki: Ben rüyamda kendimi şarap sıkıyor gördüm. Öbürü de: Ben de başımın üzerinde kuşların yediği bir ekmek taşıdığımı gördüm, dedi. Bize onun yorumunu bildir, çünkü senin gerçekten iyilik edenlerden olduğunu görüyoruz.

### [Yusuf 12:49](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/12:49.md) — يَعْصِرُونَ

ثُمَّ يَأْتِي مِنْ بَعْدِ ذَلِكَ عَامٌ فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ

Meal (IK): Sonra bunun ardından öyle bir yıl gelir ki insanlar, onda yağmura kavuşturulur ve onda sıkıp sağarlar.

### [Nebe 78:14](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/78:14.md) — الْمُعْصِرَاتِ

وَأَنْزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجًا

Meal (IK): Sıkıştırılmlşlardan da şarıl şarıl bir su indirdik.

### [Asr 103:1](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/ayet/103:1.md) — وَالْعَصْرِ

وَالْعَصْرِ

Meal (IK): Asr’a andolsun ki:

## Sözlükler (12)

### ★ Akevler Sözlüğü

“Yusr” sol kol; “u’sr”, yanın ayna dönüşmesi ile solak anlamı kazanmıştır. “Yusr“ kolaylık için “u’sr” zorluk için kullanılmıştır. Sol elle bile yapılacak işler olduğu için “yusr”; sol elle iş yapmak zor olduğu için de “u’sr” olmuştur.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والراء معهما
ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع عصر: العَصْرُ:الدّهر، فإذا احتاجوا إلى تثقيله قالوا: عُصُر، وإذا سكنوا الصاد لم يقوموا إلاّ بالفتح، كما قال:
.....		وهل يَنْعَمَنْ من كان في العُصُرِ الخالي
والعصران: الليل والنهار. قال حميد بن ثور:
ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً		إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما
والعَصر: العشيّ. قال:
يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ العَصْرُ		وفي الرَّوْحَةِ الأولَى الغنيمةُ والأجرُ
به سمّيت صلاة العصر، لأنّها تعصر.
والعصران: الغداة والعشيّ. قال:
المطعم الناس اختلاف العَصْرَيْنِ		جفان شيزى كجوابي الغَرْبَـيْنِ
والعصارة ما تحلب من شيء تعصره، قال العجاج:
عصارة الجزء الذي تحلبا
يعني بقية الرَّطْب في أجواف حمر الوحش التي تجزّأ بها عن الماء.
وهو العصير أيضاً. قال:
وصار باقي الجزء من عصيره		إلى سَرار الأرض أو قعوره
يعني العصير ما بقي من الرَّطب في بطون الأرض، ويبس ما سواه. وكلّ شيء عُصِر ماؤه فهو عصير، بمنزلة عصير العنب حين يُعصر قبل أن يختمر.
والاعتصار أن تخرج من إنسان مالاً بغرم أو بوجه من الوجوه. قال:
فمنّ واستبقى ولم يعتصـرْ		من فرعه مالاً ولا المكسر
مَكسِره لشيء أصله، يقول: منّ على أسيره فلم يأخذ منه مالاً من فرعه، أي: من حيث تفرّع في قومه، ولا من مكسره، أي: أصله، ألا ترى أنّك تقول للعود إذا كسَرته: إنّه لحسن المكسر فاحتاج إلى ذلك في الشّعر فوصف به أصله وفرعه.
والاعتصار أن يغصَّ الإنسان بطعام فيعتصر بالماء، وهو شربه إياه قليلاً قليلاً، قال الشاعر:
لو بغير الماءِ حَلْـقـي شـرِق		كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصاري
أي: لو شرقت بغير الماء، فإذا شرقت بالماء فبماذا أعتصر? والجارية إذا حرُمت عليها الصلاة، ورأت في نفسها زيادة الشباب فقد أَعْصَرَتْ فهي مُعْصِر، بلغت عصر شبابها. واختلفوا فقالوا: بلغت عَصْرَها وعُصُرَها وعصورَها. قال:
......		وفنّقها المراضعُ والعصورُ
ويجمع معاصير. قال أبو ليلى: إذا بلغت قرب حيضها، وأنشد:
جاريةٌ بِـسَـفَـوان دارهَـــا		تمشي الهُوَيْنا مائلاً خـمـارُهـا
يَنْحَلُّ من غُلْـمَـتِـهـا إزارُهـا		قد اعْصَرَتْ، أو قد دنا إعصارها
والمُعْصِرات: سحابات تُمْطِر. قال الله عزّ وجلَ: " وأنزلنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجا " .
ؤاَعْصْرْ القوم: أُمْطِرُوا. قال الله عزّ وجلّ: " وفيه يُعْصَرون " . ويقرأ يَعْصِرون، من عصير العنب. قال أبو سعيد: يَعْصِرون: يستغلّون أَرَضِيهم، لأن الله يُغنيهم فتجيء عصارة أَرَضيهم، أي: غلّتها، لأنك إذا زرعتَ اعتصرتَ من زرعك ما رزقك الله.
والإعصار: الريح التي تثير السَّحاب. أعصرتِ الرياح فهي مُعْصِرات، أي: مثيرات للسحاب.
والإعصار: الغبار الذي يستدير ويسطع. وغبار العجاجة إعصار أيضاً. قال الله عزّ وجلّ: " فأصابها إعصار فيه نار " يعني العجاجة.
والعَصَرُ: الملجأ، والعُصْرةُ أيضاً، والمُتَعَصَّرُ والمعْتَصَرُ، وهذا خلاف ما زعم في تفسير هذا البيت، في قوله:
وعصْفَ جارٍ هدَّ جارُ المعتَصَرْ
قالوا: أراد به كريم البلل والنَّدَى، وهو كناية عن الفعل، أي: عمل جارٍ وهدَّ جارُ، فهذا معني كَرُمَ، أي: أَكْرِمْ به من مُعْتَصَر، أي: أنك تعصر خيره تنظر ما عنده كما يُعْصَر الشراب.
وقال عبد الله: هذا البيت عندي:
وعصَّ جارٍ هدَّ جاراً فاعتصر
أي: لجأ. وقال أبو دُواد في وصف الفرس:
مِسَحٌّ لا يواري العَي		رَ منه عَصَرُ اللِّهْبِ
قال أبو ليلى: اللِّهْب: الجبل، والعَصَرُ: الملجأ، يقول: هذا العَيْرُ إن اعتصر بالجبل لم ينجو من هذا الفرس. وقال بعضهم: يعني بالعَصَر جمع الإعصار، أي: الغبار.
والعُصْرَةُ: الدِّنْيَةُ في قولك: هؤلاءِ موالينا عُصْرَةً، أي: دِنْيَةَ، دون مَنْ سواهم.
والمَعْصِرَةُ: موضع يُعْصَرُ فيه العنب.
والمِعْصار: الذي يُجْعَلُ فيه شيء يُعْصَر حتى يُتَحلَّب ماؤه.
وعَصَرْتُ الكرمَ، وعصرت العنب إذا وليته بنفسك، واعتصرت إذا عُصِرَ لك خاصة.
والعَصْرُ: العطية، عَصَرَهُ عَصْراً. قال طرفة:
لو كان في إملاكنا واحـدٌ		يَعْصِرُنا مثل الذي تَعْصِرُ
والعرب تقول: إنّه لكريم العُصارة. وكريم المعتَصَر، أي: كريم عند المسألة.
وكلّ شيء منعته فقد اعتصرته. ومنه الحديث: " يعتصر الوالد على ولده في ماله " ،أي: يحبسه عنه، ويمنعه إياه.
وعَصرت الشيء حتى تحَلَّب، قال مرار بن منقذ:
وهي لو تعصر من أردانها		عبقَ المسكِ لكادت تَنعَصِر
وبعير معصور قد عصره السّفر عصراً.
عرص: العَرْص: خشبة توضع على البيت عُرضاً إذا أراد تسقيفه ثم يوضع عليه أطراف الخشب الصّغار. وعَرَّصت السقف تعريصاً.
والعرّاص: من السّحاب ما أطلّ من فوق فقرب حتى صار كالسقف، ولا يكون إلاّ ذا رعد وبرق. قال ذو الرّمة:
يَرْقَدُّ في ظلِّ عرَّاصٍ ويطرده		حفيف نافجة عُثنونُها حَصِبُ
والمُعَرَّص من اللّحم ما ينضج على أيّ لون كان في قدر أو غيره. يقال المعرَّص: الذي تعرَّصه على الجمر فيختلط بالرماد فلا يجود نضجه.
والمملول: المغيّب في الجمر، المفأد: المشوي فوق الجمر، والمحنود: المشويّ بالحجارة المحماة خاصة.
وعَرْصَةُ الدار: وسطها، والجميع العَرَصات والعِراص.
صعر: الصَّعَرُ: مَيَل في العنق، وانقلاب في الوجه إلى أحد الشقين. والتَّصعير إمالة الخدّ عن النظر إلى الناس تهاوناً من كِبْر وعظمة، كأنّه مُعْرض، قال الله عزّ وجلّ: " ولا تصعِّر خدّك للنّاس " . وربما كان الإنسان والظّليم أصعَر خلقةً.
وفي الحديث: " يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلاّ أَصْعَرُ أو أبترُ " ، يعني رُذالة الناس الذين لا دين لهم. قال سليمان:
قد باشر الخدّ منه اللأصعر العَفِرُ
والصُّعرورة: دحروجة الجُعَل، يصعرِرُها بالأيدي، قال زائدة: الصُّعْرور أيضاً جنس من الصَّمغ يخرج من الطَّلح.
وقال زائدة: أقول: دُحْروجَة وصُعرورة وحُدْروجة، وكتلة ودهدهة كله واحد.
قال:
يبعرْنَ مثل الفلفل المصعرر
وضربته فاصعنرر إذا استدار من الوجع مكانه، وتقبّض، ولكنّهم يدغمون النون في الراء فيصير: اصعرّر. وكل حمل شجر يكون أمثال الفلفل أو أكبر نحو ثمر الأبهل وشبه مما فيه صلابة يسمّى الصعارير.
رعص: الرَّعْص بمنزلة النّفض. ارتعصت الشجرة، ورَعَصَتْها الريح وأَرْعَصَتْها، لغتان.
والثور يحتمل الكلب بطعنةٍ فيرعَصُه رَعْصاً إذا هزّه ونفضه.
صرع: صرعه صرعاً، أي: طرحه بالأرض. والصِّراع: معالجتهما أيّهما يصرع صاحبه.
ورجل صِرّيع، أي: تلك صنعته الّتي يعرف بها.
وصرّاع شديد الصّرع وإن لم يكن معروفاً...
وصَروع للأقران: أي: كثير الصّرع لهم.
والصّراعة مصدر الاصطراع بين القوم، وأصَّرَعة: القوم يصرعون من صارعوا.
والصُّرَعَةُ: القوم يصرعون من صارعوا.
والمِصراعان من الأبواب: بابان منصوبان ينضمّان جميعاً مدخلهما في الوسط من المصراعين.
ومن الشّعر ما كان قافيتان في بيت.. يقال: صرَّعت الباب والشعر تصريعاً.
ومصارع القوم: سقوطهم عند الموت. قال:
......		......ولكل جنب مصرع

والصُّرْعة: الرجل الحليم عند الغضب.
قال الضرير: الاصطراع مصدر والصِّراعة اسم كالحِياكة والحِراثة وقول لبيد:
.....		منها مصارع غابة وقيامها
فالمصارع ههنا كان قياسه: مصاريع، لأنه مصروع. ألا ترى أنه ذكر قيامها، فهو جمع. وما ينبغي أن يكون المصَارعُ أن يكون جمعاً ولكنه مضطرّ إلى ذلك.
رصع: الرَّصَعُ: مثل الرَّسَح سواء. وقد رصِعَتِ المرأة رَصَعاً، فهي رَصْعاء، أي ليست بعجزاء، ويقال هي التي لا إسْكَتَيْن لها.
وأما الرَّصْعُ، جزماً فشدة الطعن. رَصَعَهُ بالرّمح وأَرْصَعَهُ. قال العجاج:
رخضاً إلى النصف وطعناً أرصعا		قابل من أجوافهـنّ الأخـدعـا
قوله: أرصعاً، أي: لازقاً.
والرَّصيعَةُ: العقدة في اللّجام عند المعذّر كأنّها فَلْس، وإذا أخذت سيراً فعَقَدتَ فيه عقداً مثلثة فذلك التّرصيع، وهو عقد التميمة وما أشبه، قال الفرزدق:
وجئنَ بأولاد النصارى إلـيكُـمُ		حَبالَى وفي أعناقِهنّ المراصع
أي: الختم في أعناقهنّ.
والرَّصَعُ: فراخ النّحل.

##### Türkçe

**باب العين والصاد والراء معهما**
ع ص ر، ع ر ص، ص ع ر، ر ع ص، ص رع، ر ص ع

**عصر**: **العَصْرُ**: dehr (zaman). Ağırlaştırmaya ihtiyaç duyduklarında **عُصُر** dediler; **الصاد**’ı sâkin kıldıklarında ise ancak fetha ile yaparlar; nitekim dedi ki:
.....		Ve **العُصُرِ** boş (hâlî) olan kimse nasıl nimet içinde olur?

**والعصران**: gece ve gündüz. Humeyd b. Sevr dedi ki:
ولا يَلْبِثُ العَصْرَانِ يوماً وليلةً		إذا اختلفا أن يدركا ما تيمّما

**والعَصر**: akşamüstü. Dedi ki:
يروحُ بنا عمْروٌ وقد عَصَرَ العَصْرُ		وفي الرَّوْحَةِ الأولَى الغنيمةُ والأجرُ

Bununla **صلاة العصر** adlandırıldı; çünkü o “sıkar/sonuna getirir”.

**والعصران**: sabah (gün doğumu vakti) ve akşamüstü. Dedi ki:
المطعم الناس اختلاف **العَصْرَيْنِ**		جفان شيزى كجوابي الغَرْبَـيْنِ

**والعصارة**: sıktığın bir şeyden sağılır gibi çıkan şey. el-Acçâc dedi ki:
عصارة الجزء الذي تحلبا

Yani: suya karşı onunla parça parça edildiği yaban eşeklerinin karın boşluklarında kalan yaş hurmanın bakiyesi.

O, **العصير** de olur. Dedi ki:
وصار باقي الجزء من عصيره		إلى سَرار الأرض أو قعوره

Yani: **العصير**, yerin karınlarında kalan yaş hurmadır; onun dışındakiler kurudu. Suyu sıkılmış her şey **عصير**’dir; üzüm **عصير**i gibi: sıkıldığı zaman, mayalanmadan önce.

**والاعتصار**: bir insandan, bir tazminatla yahut yüzlerden bir yüz ile mal çıkarman. Dedi ki:
فمنّ واستبقى ولم يعتصـرْ		من فرعه مالاً ولا المكسر

**مَكسِره**: bir şeyin kökü. Şöyle der: Esirine lütufta bulundu da ondan, **فرعه**’ndan, yani kavmi içinde dallanıp budaklandığı yönden, mal almadı; ne de **مكسره**’nden, yani kökünden. Görmez misin ki sen, dalı kırdığın zaman ona: “Ne güzel **المكسر**!” dersin; şiirde buna ihtiyaç duydu da onun kökünü ve dalını bununla vasfetti.

**والاعتصار**: insanın bir yiyecekle boğazı tıkanması da olur; sonra su ile **يعتصر**; bu, onu az az içmesidir. Şair dedi ki:
لو بغير الماءِ حَلْـقـي شـرِق		كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعتصاري

Yani: su dışında bir şeyle boğulsaydım; peki su ile boğulursam ne ile **أعتصر** olurum?

Câriye, namaz kendisine haram kılındığında ve kendinde gençliğin artışını gördüğünde **أَعْصَرَتْ** olur; o hâlde o **مُعْصِر**’dir: gençliğinin **عصر**ına ulaştı. İhtilaf ettiler de dediler ki: **عَصْرَها**’sına ulaştı, **عُصُرَها**’sına ve **عصورَها**’sına. Dedi ki:
......		وفنّقها المراضعُ والعصورُ

**معاصير** olarak da cem‘ edilir. Ebû Leylâ dedi ki: Hayzına yaklaşma haddine ulaştığında. Ve şu beyti okudu:
جاريةٌ بِـسَـفَـوان دارهَـــا		تمشي الهُوَيْنا مائلاً خـمـارُهـا
يَنْحَلُّ من غُلْـمَـتِـهـا إزارُهـا		قد اعْصَرَتْ، أو قد دنا إعصارها

**والمُعْصِرات**: yağmur yağdıran bulutlar. Allah عزّ وجلّ dedi ki: **" وأنزلنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجا "**.

**ؤاَعْصْرْ القوم**: yağmura uğratıldılar. Allah عزّ وجلّ dedi ki: **" وفيه يُعْصَرون "**. **يَعْصِرون** diye de okunur; üzüm **عصير**inden. Ebû Saîd dedi ki: **يَعْصِرون**: arazilerini işletip gelir elde ederler; çünkü Allah onları zengin kılar da arazilerinin **عصارة**sı gelir; yani onun mahsulü. Çünkü sen ektiğinde, ekininden Allah’ın sana rızık kıldığı şeyi **اعتصرتَ** etmiş olursun.

**والإعصار**: bulutu kaldırıp harekete geçiren rüzgâr. Rüzgârlar **أعصرتِ** etti; o hâlde onlar **مُعْصِرات**tır; yani bulutu kışkırtanlar.

**والإعصار**: dönüp yükselen toz. Fırtına tozu da **إعصار**dır. Allah عزّ وجلّ dedi ki: **" فأصابها إعصار فيه نار "**; yani fırtına.

**والعَصَرُ**: sığınak; **العُصْرةُ** da. Ve **المُتَعَصَّرُ** ile **المعْتَصَرُ**. Bu, şu beytin tefsirinde zannedilene aykırıdır; onun şu sözünde:
وعصْفَ جارٍ هدَّ جارُ المعتَصَرْ

Dediler ki: Bununla ıslaklık ve cömertlik sahibi olanı kastetti; bu, fiile kinayedir; yani “bir komşunun işi” ve “bir komşu yıktı”; bu ise **كَرُمَ** mânasıdır; yani: **أَكْرِمْ به** (ne keremlidir!) **من مُعْتَصَر**; yani sen onun hayrını sıkarsın, onda ne var bakarsın; içki sıkıldığı gibi.

Abdullah dedi ki: Bu beyit bence şöyledir:
وعصَّ جارٍ هدَّ جاراً فاعتصر

Yani: sığındı. Ebû Duvâd, atı vasfederken dedi ki:
مِسَحٌّ لا يواري العَي		رَ منه عَصَرُ اللِّهْبِ

Ebû Leylâ dedi ki: **اللِّهْب**: dağ; **العَصَرُ**: sığınak. Şöyle der: Bu yaban eşeği dağa sığınsa bile bu attan kurtulamaz. Bazıları dedi ki: **العَصَر** ile **الإعصار**’ın cem‘ini kasteder; yani toz.

**والعُصْرَةُ**: “Şunlar bizim mevlâlarımızdır **عُصْرَةً**” sözündeki **الدِّنْيَةُ**; yani: başkaları dışında, aşağılık/alt derecede.

**والمَعْصِرَةُ**: üzümün sıkıldığı yer.

**والمِعْصار**: içine, suyu sağılır gibi çıkıncaya kadar sıkılan bir şeyin konulduğu şey.

**وعَصَرْتُ** bağı; ve üzümü **عصرت**: onu bizzat üstlendiğinde. **واعتصرت**: senin için özellikle sıkıldığında.

**والعَصْرُ**: عطية (bağış). Onu **عَصْراً** **عَصَرَهُ**. Tarafe dedi ki:
لو كان في إملاكنا واحـدٌ		يَعْصِرُنا مثل الذي تَعْصِرُ

Araplar der ki: O, **كريم العُصارة**dır; ve **كريم المعتَصَر**; yani istenildiğinde kerimdir.

Engellediğin her şeyi **اعتصرتَه** etmiş olursun. Ondandır hadis: **" يعتصر الوالد على ولده في ماله "**; yani onu ondan alıkoyar ve onu ona vermez.

Bir şeyi, sağılır gibi akıncaya kadar **عَصرت**. Merâr b. Munkız dedi ki:
وهي لو تعصر من أردانها		عبقَ المسكِ لكادت تَنعَصِر

Ve “**بعير معصور**”: sefer onu **عصراً** sıkıp zayıflatmıştır.

**عرص**: **العَرْص**: evi tavanlamak istediğinde, evin üzerine enlemesine konulan tahta; sonra onun üzerine küçük tahtaların uçları konur. Tavanı **عَرَّصت**: **تعريصاً**.

**والعرّاص**: buluttan, yukarıdan görünüp de yaklaşıp tavan gibi olan şey; ancak gök gürültüsü ve şimşekli olur. Zû’r-Rumme dedi ki:
يَرْقَدُّ في ظلِّ عرَّاصٍ ويطرده		حفيف نافجة عُثنونُها حَصِبُ

**والمُعَرَّص** (etten): tencerede yahut başka yerde, hangi renkte olursa olsun pişen şey. **المعرَّص** denir: onu kor üzerinde **تعرَّص** ettiğin, sonra külle karıştığı için pişmesi iyi olmayan.

**والمملول**: kor içinde gömülü. **المفأد**: korun üstünde kızartılmış. **والمحنود**: özellikle kızdırılmış taşlarla kızartılmış.

**وعَرْصَةُ الدار**: evin ortası; cem‘i **العَرَصات** ve **العِراص**.

**صعر**: **الصَّعَرُ**: boyunda eğrilik; yüzde iki taraftan birine dönme. **التَّصعير**: kibir ve büyüklükten, insanlara bakmaktan yanağı çevirmek; sanki yüz çeviren. Allah عزّ وجلّ dedi ki: **" ولا تصعِّر خدّك للنّاس "**. Bazen insan ve devekuşu erkek (**الظّليم**) yaratılışça **أصعَر** olur.

Hadiste: **" يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلاّ أَصْعَرُ أو أبترُ "**; yani: dini olmayan insanların rezilleri. Süleyman dedi ki:
قد باشر الخدّ منه اللأصعر العَفِرُ

**والصُّعرورة**: bokböceğinin yuvarlağı; onu ellerle **يصعرِرُ**. Zâide dedi ki: **الصُّعْرور** da, **الطَّلح**’tan çıkan bir tür zamktır.

Zâide dedi ki: Ben derim ki: **دُحْروجَة** ve **صُعرورة** ve **حُدْروجة**; ve **كتلة** ve **دهدهة**: hepsi birdir. Dedi ki:
يبعرْنَ مثل الفلفل المصعرر

Onu vurdum da acıdan yerinde dönüp yuvarlandığında ve büzüşüp toplandığında **فاصعنرر** (dersin); fakat onlar **النون**’u **الراء**’da idgam ederler de **اصعرّر** olur. Biber benzeri yahut daha büyük olan her ağaç yükü; **الأبهل** meyvesi ve sertliği olan benzerleri gibi; **الصعارير** diye adlandırılır.

**رعص**: **الرَّعْص**: titretme/silkeleme gibidir. Ağaç **ارتعصت** etti; rüzgâr onu **رَعَصَتْ** etti ve **أَرْعَصَتْ** etti; iki lehçedir.

Öküz, köpeği bir darbeyle yüklenir de onu sallayıp silkelediğinde **رَعْصاً** **يرعَصُه** eder.

**صرع**: onu **صرعاً** **صرعه**; yani onu yere attı. **والصِّراع**: ikisinin mücadelesi; hangisi arkadaşını yere serer.

**ورجل صِرّيع**: yani bu, onunla bilindiği sanatı/işidir.

**وصرّاع**: şiddetli yere seren; bilinir olmasa bile...

**وصَروع للأقران**: yani onlara karşı çok yere seren.

**والصّراعة**: kavim arasında **الاصطراع**ın masdarıdır. **وأصَّرَعة**: kavim; karşılaştıklarını yere sererler.

**والصُّرَعَةُ**: kavim; karşılaştıklarını yere sererler.

Kapılardan **المِصراعان**: ortada girişleri birleşen, dikilmiş iki kapı kanadı.

Şiirden de, bir beyitte iki kafiye olan vardır. “Kapıyı ve şiiri **تصريعاً** **صرَّعت**” denir.

**ومصارع القوم**: ölüm anındaki düşüşleri. Dedi ki:
......		......ولكل جنب مصرع

**والصُّرْعة**: öfke anında yumuşak huylu adam.

ed-Darîr dedi ki: **الاصطراع** masdardır; **الصِّراعة** ise isimdir; **الحِياكة** ve **الحِراثة** gibi. Lebîd’in sözü:
.....		منها مصارع غابة وقيامها

Burada **المصارع**ın kıyası **مصاريع** idi; çünkü o **مصروع**dur. Görmez misin ki o, **قيامها**yı zikretti; o hâlde o cem‘dir. **المصَارعُ**ın cem‘ olması gerekmezdi; fakat o buna mecbur kalmıştır.

**رصع**: **الرَّصَعُ**: **الرَّسَح** gibidir, aynıdır. Kadın **رَصَعاً** **رصِعَتِ**; o hâlde o **رَصْعاء**dır; yani kalçalı değildir. “Onun iki **إسْكَتَيْن**’i yoktur” denilen de odur.

أما **الرَّصْعُ** (cezm ile): saplamanın şiddetidir. Onu mızrakla **رَصَعَهُ** ve **أَرْصَعَهُ**. el-Acçâc dedi ki:
رخضاً إلى النصف وطعناً أرصعا		قابل من أجوافهـنّ الأخـدعـا

Onun sözü **أرصعاً**: yani yapışık.

**والرَّصيعَةُ**: gemde, **المعذّر** yanında düğüm; sanki bir pul (**فَلْس**) gibidir. Bir kayış alıp onda üçgen düğümler bağlarsan, işte bu **التّرصيع**dir; o, muska düğümü ve benzeridir. el-Ferezdak dedi ki:
وجئنَ بأولاد النصارى إلـيكُـمُ		حَبالَى وفي أعناقِهنّ المراصع

Yani: boyunlarındaki mühür.

**والرَّصَعُ**: arı yavruları.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَصْرُ: الدهر، وفيه لغتان أخريان: عُصْرٌ وعُصُرٌ قال امرؤ القيس:
ألا عِمْ صباحاً أيُّها الطلـلُ الـبـالـي		وهل يَعِمْنَ من كان في العُصُرِ الخالي
والجمع عُصورٌ. قال العجاج:
والعَصْرَ قبل هذه العُصورِ		مُجَرِّساتٍ غِرَّةَ الغَـريرِ
والعَصْرانِ: الليل والنهار. قال حميد ابن ثَور:
ولن يَلبَثَ العَصْرانِ يومٌ وليلةٌإذا طَلبا أن يُدرِكا ما تَيَمَّمـا
والعَصْرانِ أيضاً: الغداةُ والعشيّ. ومنه سمِّيت صلاة العَصْرِ. قال الشاعر:
وأمطُلُه العَصْرَيْنِ حتَّى يمـلَّـنـيويرضَى بِنصف الدَين والأنفُ راغِمُ
يقول: إنه إذا جاءني أوَّل النهار وعَدْتُه آخره. قال الكسائيّ: يقال: جاءني فلانٌ عَصْراً، أي بطيئاً. والعَصَرُ بالتحريك: الملجأ والمَنْجاة. والعَصَرُ أيضاً: الغُبار. وفي الحديث: مرّت امرأةٌ متطيِّبة لذَيلها عَصَرٌ. والعُصْرَةُ بالضم: الملجأ. قال أبو زُبَيدٍ:
صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍولقد كان عُصْرَةَ المنجودِ
 والعُصْرَةُ أيضاً: الدِنْيَة. يقال: هؤلاء مواليد عُصْرَةً، أي دِنْيَةً، دون مَن سواهم. واعْتَصَرْتُ بفلان وتَعَصَّرْتُ، أي التجأت إليه. والمُعْتَصِرُ: الذي يُصيب من الشيء ويأخُذ منه. وقال ابن أحمر:
وإنَّما العيش بِرُبَّـانِـهِوأنت من أفنانه تَعْتَصِرُ
قال أبو عُبيد: ومنه قول طَرفة:
لو كان في أملاكنا مَلِـكٌيَعْصِرُ فينا كالذي تَعْتَصِرْ
وكذلك قوله تعالى: "فيه يُغاثُ الناسُ وفيه يَعْصِرون" وقال أبو عبيدة: يَعْصِرون، أي ينجون. وهو من العُصْرَةِ، وهي المَنْجاة. وقال أبو الغوث: يَسْتَغِلُّون، وهو من عَصْرِ العنب. واعْتَصَرْتُ مالَه، إذا استخرجتَه من يده. وفي الحديث: يَعْتَصِرُ الوالد على وَلَده في ماله. أي يمنعه إيّاه ويَحبِسه عنه. وعَصَرْتُ العنب واعْتَصَرْتُهُ، فانْعَصَر وتَعَصَّرَ. وقد اعْتَصَرْتُ عَصيراً، أي اتَّخَذْتُهُ. وقول أبي النجم:
خَوْدٌ يُغَطِّي الفَرعُ منها المـؤتَـزَرْ		لو عُصْرَ منه البانُ والمِسكُ انْعَصَرْ
يريد عُصِرَ فخفَّف. والاعتِصارُ: أن يَغَصَّ الإنسانُ بالطعام فَيَعْتَصِرَ بالماء، وهو أن يشربه قليلاً قليلاً ليسيغه. قال عديُّ بن زيد:
لو بغَيرِ الماءِ حَلْـقـي شَـرِقٌ		كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعْتِصاري
والعُصارَةُ: ما سال عن العَصْرِ، وما بقي من الثُفْل أيضاً بعد العَصْرِ. والمِعْصَرَةُ: بكسر الميم: ما يُعْصَرُ فيه العنب. وفلان كريم المَعْصَرِ، بالفتح، أي كريم عند المسألة. والمُعْصِرُ: الجارية أوَّلَ ما أدرَكتْ وحاضت يقال: قد أعْصَرَتْ، كأنَّها دخلت عَصْرَ شبابها أو بَلَغتْهُ. قال الراجز:
جارية بِـسَـفَـوانَ دارُهـــاتمشي الهُوَيْنى ساقطاً خِمارُهـا
يَنْحَلُّ من غُلْمَـتِـهـا إِزارُهـا		قد أعْصَرَتْ أو قد دنا إعْصارُها
والجمع مَعاصِرُ. ويقال: هي التي قاربت الحيضَ، لأنَّ الإعصارَ في الجارية كالمراهَقَة في الغلام. وقولهم: لا أفعلُه ما دام للزَيت عاصِرٌ، أي أبداً. والمُعْصِراتُ: السحائب تُعْتَصَرُ بالمطر. وعصِرَ القوم، أي مُطِروا. والإعْصارُ: ريحٌ تهبُّ تُثير الغبار، فيرتفع إلى السماء كأنه عمود. قال الله تعالى: "فأصابَها إعْصارٌ فيه نارٌ". ويقال: هي ريحٌ تثير سحاباً ذاتُ رعدٍ وبرق.

##### Türkçe

**العَصْرُ**: zaman, dehr; ve onda iki başka lugat daha vardır: **عُصْرٌ** ve **عُصُرٌ**. İmru’ul-Kays dedi ki:
ألا عِمْ صباحاً أيُّها الطلـلُ الـبـالـي		وهل يَعِمْنَ من كان في العُصُرِ الخالي

Ve cem‘i **عُصورٌ**’dur. el-‘Accâc dedi ki:
والعَصْرَ قبل هذه العُصورِ		مُجَرِّساتٍ غِرَّةَ الغَـريرِ

Ve **العَصْرانِ**: gece ve gündüz. Humeyd b. Sevr dedi ki:
ولن يَلبَثَ العَصْرانِ يومٌ وليلةٌإذا طَلبا أن يُدرِكا ما تَيَمَّمـا

Ve **العَصْرانِ** ayrıca: sabah vakti ve akşam vakti. Ondan **صلاة العَصْرِ** isimlendirilmiştir. Şair dedi ki:
وأمطُلُه العَصْرَيْنِ حتَّى يمـلَّـنـيويرضَى بِنصف الدَين والأنفُ راغِمُ

Der ki: Şüphesiz o, günün evveli bana geldiği zaman, ona günün sonunu vaad ettim. el-Kisâî dedi ki: Denilir: falan bana **عَصْراً** geldi; yani yavaş. Ve **العَصَرُ** (hareke ile): sığınak ve kurtuluş. Ve **العَصَرُ** ayrıca: toz. Hadiste: “Kuyruğunda **عَصَرٌ** olduğu hâlde kokulanmış bir kadın geçti.”

Ve **العُصْرَةُ** (ضم ile): sığınak. Ebû Zübeyd dedi ki:
صادياً يستغيثُ غيرَ مُغاثٍولقد كان عُصْرَةَ المنجودِ

Ve **العُصْرَةُ** ayrıca: aşağılık (düşüklük). Denilir: Bunlar **عُصْرَةً** doğumlulardır; yani aşağılık, başkaları dışında. Ve **اعْتَصَرْتُ** falanla ve **تَعَصَّرْتُ**; yani ona sığındım. Ve **المُعْتَصِرُ**: şeyden isabet eden ve ondan alan kimse. İbn Ahmer dedi ki:
وإنَّما العيش بِرُبَّـانِـهِوأنت من أفنانه تَعْتَصِرُ

Ebû ‘Ubeyd dedi ki: Ondandır Tarafe’nin sözü:
لو كان في أملاكنا مَلِـكٌيَعْصِرُ فينا كالذي تَعْتَصِرْ

Ve yine O’nun تعالى kavli: “فيه يُغاثُ الناسُ وفيه يَعْصِرون”. Ebû ‘Ubeyde dedi ki: **يَعْصِرون**; yani kurtulurlar. O, **العُصْرَةِ**’dendir; o da kurtuluştur. Ebû’l-Ğavs dedi ki: “kâr ederler”; o da üzüm sıkmaktan olan **عَصْرِ**’dendir. Ve **اعْتَصَرْتُ** onun malını; onu elinden çıkardığım zaman. Hadiste: “Baba, oğlunun malı üzerinde **يَعْتَصِرُ**.” Yani onu ondan men eder ve ondan hapseder.

Ve üzümü **عَصَرْتُ** ve onu **اعْتَصَرْتُ**; böylece **انْعَصَر** ve **تَعَصَّرَ**. Ve gerçekten **اعْتَصَرْتُ** **عَصيراً**; yani onu edindim. Ebû’n-Necm’in sözü:
خَوْدٌ يُغَطِّي الفَرعُ منها المـؤتَـزَرْ		لو عُصْرَ منه البانُ والمِسكُ انْعَصَرْ

**عُصِرَ** demek ister; sonra hafifletti. Ve **الاعتِصارُ**: insanın yemekle boğazının tıkanması, sonra su ile **فَيَعْتَصِرَ**; o da onu yudum yudum içmesidir ki onu yutsun. ‘Adiyy b. Zeyd dedi ki:
لو بغَيرِ الماءِ حَلْـقـي شَـرِقٌ		كنتُ كالغَصَّانِ بالماء اعْتِصاري

Ve **العُصارَةُ**: **العَصْرِ**den akan şey; ve **العَصْرِ**den sonra posadan kalan şey de. Ve **المِعْصَرَةُ**: mimin kesriyle: üzümün içinde sıkıldığı şey. Ve falan **كريم المَعْصَرِ**’dir; fetha ile; yani isteme anında kerimdir.

Ve **المُعْصِرُ**: cariye, ilk idrak ettiği ve hayız gördüğü zaman; denilir: gerçekten **أعْصَرَتْ**; sanki gençliğinin **عَصْرَ**ına girdi yahut ona ulaştı. Râciz dedi ki:
جارية بِـسَـفَـوانَ دارُهـــاتمشي الهُوَيْنى ساقطاً خِمارُهـا
يَنْحَلُّ من غُلْمَـتِـهـا إِزارُهـا		قد أعْصَرَتْ أو قد دنا إعْصارُها

Ve cem‘i **مَعاصِرُ**’dur. Ve denilir: O, hayza yaklaşmış olandır; çünkü cariyede **الإعْصارُ**, oğlanda **المراهَقَة** gibidir. Ve onların sözü: “Zeyt için **عاصِرٌ** oldukça onu yapmam”; yani ebediyen.

Ve **المُعْصِراتُ**: yağmurla sıkılan bulutlar. Ve **عصِرَ** kavim; yani yağmura tutuldu. Ve **الإعْصارُ**: bir rüzgâr; eser, tozu kaldırır; böylece göğe yükselir, sanki bir sütun. Allah تعالى dedi ki: “فأصابَها إعْصارٌ فيه نارٌ”. Ve denilir: O, gök gürültüsü ve şimşeği olan bir bulutu kaldıran bir rüzgârdır.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الراء
عصر ، عرص ، صعر ، صرع ، رصع ، رعص : مستعملات .
عصر : قال الله جلّ وعَزّ : ( ُ ءِ ) ( العصر : 1 ، 2 ) قال الفرّاء : والعصر : الدهر ، أقسم الله به . وروى مجاهد عن ابن عبّاس أنه قال : العَصْر : ما يلي المغربَ من النهار . وقال قتادة : هي ساعة من ساعات النهار . وقال أبو إسحاق : العصر : الدهر ، والعصر :
اليوم ، والعصر : الليلة . وأنشد :
ولا يلبث العصران يوم وليلة
إذَا طَلَبَا أنْ يُدْرِكا ما تيمَّما
وقال ابن السكيت في باب ما جاء مثنَّى : الليل والنهار يقال لهما : العَصْران . قال : ويقال : العَصْران : الغداة والعَشِيّ . وأنشد :
وأمطُلُه العَصْرين حتى يَمَلَّني
ويرضى بنصف الدَّين والأنف راغِمٌ
وقال الليث : العصر : الدهر ، ويقال له : العُصُر مثقَّل . قال : والعَصْران : الليل والنهار . والعَصْر العَشِيّ . وأنشد :
تَرَوَّحْ بنا يا عمرو قد قَصُر العصر
قال : وبه سمّيت صلاة العصر . قال : والغداة والعَشِيّ يسمّيان العصرين . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس قال : صلاة الوسطى : صلاة العصر . وذلك لأنها بين صلاتي النهار وصلاتي الليل . قال : والعصر : الحَبْس ، وسُمِّيت عَصْراً لأنها تعصَر أي تُحْبَس عن الأولى . قال : والعَصْر : العطِيَّة . وأنشد :
يعصر فينا كالذي تعصر
أبو عبيد عن الكسائيّ : جاء فلان عَصْراً أي بطيئاً . وقال الله جلّ وعزّ : ( فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ ) ( يُوسُف : 49 ) قال أكثر المفسّرين : أي يَعْصِرون الأعناب والزيت . وقال أبو عبيدة : هو من العَصَر وهو المَنجاة والعُصْرة والمُعْتَصَر والمُعَصَّر . وقال لبيد :
وما كان وقّافاً بدار مُعَصّر
وقال أبو زُبَيد :
ولقد كان عُصْرة المنجود
أي كان مَلْجأ المكروب . وقال الليث : قرىء : ( وفيه تُعْصَرون ) بضمّ التاء أي تُمطَرون . قال : ومن قرأ : ( تَعْصِرون ) فهو من عَصْر العِنب . قلت : ما علمت أحداً من القرّاء المشهَّرين قرأ : تُعصرون ، ولا أدري من أين جاء به الليث . قال : ويقال : عصرت العِنَب وعصَّرته إذا ولِيت عَصْره بنفسك ، واعتصرت إذا عُصِر لك خاصَّة . والاعتصار : الالتجاء . وقال عَدِيّ بن زيد :
لو بغير الماء حَلْقي شَرِق
كنتُ كالغَصَّان بالماء اعتصاري
قال : والعُصَارة : ما تحلَّب من شيء تَعْصِره . وأنشد :
فإن العذَارى قد خلطن لِلِمَّتى
عُصَارة حِنّاء معاً وصَبِيب
وقال الراجز :
عُصَارة الجُزء الذي تحلّبا
ويروى تجلّبا ، من تجلّب الماشية بقية العُشْب وَتلزّجته : أي أكلته ، يعني : بقيَّة الرُطْب في أجواف حُمُر الوحش . قال : وكل شيء عُصر ماؤه فهو عَصِير . وأنشد قول الراجز :
وصار باقي الجُزْء من عصيره
إلى سَرَار الأرض أو قُعوره
يعني بالعصير الجزء وما بقي من الرُّطْب في بطون الأرض ويبس ما سواه .
وقال الله جلَّ وعزَّ : ( وَهَّاجاً وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ (
ماءً ثجاجاً ) [ النّبأ : 14 ] روي عن ابن عباس أنه قال : المُعْصِرات : هي الرياح . قال الأزهري : سمّيت الرياح مُعْصِرات إذا كانت ذواتِ أعاصِير ، واحدها إعصار ، من قول الله جلّ وعزَّ : ( إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ ) ( البقرة : 266 ) . والإعصار : هي الريح التي تَهُبُّ من الأرض كالعَمُود الساطع نحو السماء ، وهي التي يسمّيها بعض الناس الزّوْبَعة ، وهي ريح شديدة ، لا يقال لها إعصار حتى تَهُبّ كذلك بشدة . ومنه قول العرب في أمثالها :
إن كنتَ ريحاً فقد لاقيتَ إعصارا
يضرب مَثَلاً للرجل يَلْقَى قِرْنه في النَجْدة والبَسَالة . وقال ابن الأعرابيّ يقال : إعصار وعِصَار ، وهو أن تَهيج الريحُ الترابَ فترفعه . وقال أبو زيد : الإعصار : الريح التي تَسْطَع في السماء . وجمع الإعصار الأعاصير ، وأنشد الأصمعيّ :
وبينما المرءُ في الأحياء مغتبِط
إذا هو الرَمْس تعفوه الأعاصير
وروي عن أبي العالية أنه قال في قوله : ( وَأَنزَلْنَا مِنَ ( : ( النبأ : 17 ) إنها السحاب . قلت : وهذا أشبه بما أراد الله جلَّ وعزَّ ؛ لأن الأعاصير من الرياح ليست من رياح المطر ، وقد ذكر الله أنه يُنزل منها ماء ثجاجاً .
العصر : المطر ، قال ذو الرمة :
وتَبْسِم لَمْع البرق عن متوضّح
كلون الأقاحي شاف ألوانَها العَصْرُ
وقولُ النابغة :
تَنَاذرها الراقُون من سُوء سمّها
تراسلهم عصراً وعصراً تراجع
عصراً أي مرّة . والعُصَارة : الغَلَّة . ومنه يقرأ . ) وفيه تَعْصِرون ( يوسف : 49 ) أي تستغلون . وعَصَر الزرع : صار في أكمامه . والعَصْرة شجرة . وقال الفرّاء . السحابة المُعْصِر : التي تتحلّب بالمطر ولما تجتمع ، مثل الجارية المعصر قد كادت تحيض ولما تحِضْ . وقال أبو إسحاق : المعصِرات : السحائب ، لأنها تُعْصِر الماء . وقيل مُعْصِرات كما يقال : أجزَّ الزرعُ إذا صار إلى أن يُجَزَّ ، وكذلك صار السحاب إلى أن يمطر فيعصر . وقال البَعِيث في المعصرات فجعلها سحائب ذوات المطر فقال :
وذي أُشُر كالأُقحوان تشوفُه
ذِهابُ الصَّبَا والمُعْصِرات الدوالحُ
والدوالح من نعت السحاب لا من نعت الرياح ، وهي التي أثقلها الماء فهي تَدْلَحُ أي تمشي مشي المُثْقَل ، والذِهاب الأمطار . وقال بعضهم : المعصِرات ، الرياح . قال : و ( مِنَ ) في قوله : ( وَأَنزَلْنَا مِنَ ) ( النبأ : 14 ) قامت مقام الباء الزائدة ، كأنه قال : وأنزلنا بالمعصرات ماء ثَجَّاجاً . قلت : والقول هو الأول . وأمَّا ما قاله الفرّاء في المُعْصِر من الجواري : إنها التي دنت من الحيض ولمَّا تحِض فإن أهل اللغة خالفوه في تفسير المعصر ، فقال أبو عُبَيد عن أصحابه : إذا أدركت الجاريةُ فهي مُعْصِر ، وأنشد :
قد أعصرت أو قد دنا إعصارها
قال : وقال الكسائي : هي التي قد راهقت العشرين . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : المعصِر ساعة تَطْمُث أي تحيض ، لأنها تُحبس في البيت يجعل لها عَصَراً . قال : وكل حِصن يتحصَّن به فهو عَصَر . وقال غيره : قيل لها معصر لانعصار دم حيضها ونزول ماء تَريبتها للجماع ، وروى أبو العبّاس عن عمرو بن عمرو عن أبيه يقال : أعصرت الجاريةُ وأشْهدت وتوضَّأت إذا أدركت . وقال الليث : يقال للجارية إذا حرمت عليها الصلاة ورأت في نفسها زيادة الشباب : قد أعصَرت فهي مُعْصِر : بلغت عُصْرة شبابها وإدراكها . ويقال :
بلغت عَصْرها وعُصُورها . وأنشد :
وفنَّقها المراضع والعُصُور
وروي عن الشعبيّ أنه قال : يَعْتِصر الوالدُ على ولده في ماله . وَرَوى أبو قِلاَبة عن عمر بن الخطاب أنه قضى أن الوالد يعتصر ولده فيما أعطاه ، وليس للولد أن يعتصر من والده ، لفضل الوالد على الولد . قال أبو عُبَيد : قوله : يعتصر يقول : له أن يحبسه عنه ويمنعه إيّاه . قال : وكل شيء حَبَسته ومنعته فقد اعتصرته وقال ابن أحمر :
وإنما العَيش بربّانه
وأنت من أفنانه معتصِر
قال : وعصرت الشيء أعصِره من هذا . وقال طَرَفة :
لو كان في أملاكنا أحَد
يعصر فينا كالذي تعصِرْ
وقال أبو عُبَيْد في موضع آخر : المعتصر الذي يصيب من الشيء : يأخذ منه ويحبسه . قال : ومنه قول الله : ( فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ ) ( يوسف : 49 ) . وقال أبو عُبَيدة في قوله :
يعصر فينا كالذي تَعْصِرْ
أي يتّخذ فينا الأيادي . وقال غيره : أي يعطينا كالذي تعطينا . وقال شمر : قال ابن الأعرابيّ في قوله : ( يعتصر الرجل مال ولده ) قال : يعتصر : يسترجع . وحكى في كلام له : قوم يعتصرون العطاء ويُعبِرون النساء ، قال : يعتصرونه : يسترجعونه بثوابه . تقول : أخذت عصرته : أي ثوابه أو الشيء نَفْسه . وقوله : يُعْبِرون النساء أي يختِنونهنّ . قال : والعاصر والعَصُور : هو الذي يَعتصر ويعصر من مال ولده شيئاً بغير إذنه . شمر عن العِتريفيّ قال : الاعتصار : أن يأخذ الرجل مال ولده لنفسه ، أو يبقّيه على ولده . قال : ولا يقال : اعتصر فلان مال فلان إلاّ أن يكون قريباً له . قال : ويقال للغلام أيضاً : اعتصر مال أبيه إذا أخذه قال : ويقال : فلان عاصر إذا كان ممسِكاً . يقال : هو عاصرٌ قليل الخَير قال شمر وقال غيره : الاعتصار على وجهين . يقال : اعتصرت من فلان شيئاً إذا أصبته منه . والآخر أن تقول : أعطيت فلاناً عطيَّة فاعتصرتها أي رجعت فيها . وأنشد :
ندِمت على شيء مضى فاعتصرته
ولِلنحْلة الأولى أعفُّ وأكرم
فهذا ارتجاع . قال : وأما الذي يمنع فإنما
يقال له : قد تعصّر أي تعسّر ، يجعل مكان السين صاداً . ثعلب عن ابن الأعرابيّ يقال : ما عَصَرك وثَبَرك وغَصنَك وشَجَرك أي ما منعك . والعصَّار : المَلِك المَلْجأ . ويقال : ما بينهما عَصَر ولا يَصَر ولا أيصر ولا أعصر أي ما بينهما مودَّة ولا قرابة . وروي في الحديث أن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أمر بلالاً أن يؤذِّن قبل الفجر ليعتصر معتصرُهم أراد الذي يريد أن يضرب الغائط . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي أنه أنشده :
أدركت معتصري وأدركني
حلمي ويَسّر قائدي نعلي
قال ابن الأعرابي : معتصري : عُمُري وهَرَمي . وقال الليث : يقال هؤلاء موالينا عُصْرة أي دِنْية دون مَن سواهم . قلت : ويقال : قُصْرة بهذا المعنى . قال : والمِعْصَرة : التي يُعصر فيها العنب . والمِعْصار : الذي يجعل فيه شيء ثم يعصر حتى يتحلَّب ماؤه .
وكان أبو سعيد يروي بيت طَرَفة :
لو كان في أملاكنا أحد
يعصر فينا كالذي يُعصرْ
أي يصاب منه وأنكر تعصر . قال : ويقال : أعطاهم شيئاً ثم اعتصره إذا رجع فيه . والعِصَار الحِين ، يقال : جاء فلان على عِصَار من الدهر أي حِين . وقال أبو زيد : يقال : نام فلان وما نام لعُصْر وما نام عُصْراً ، أي لم يكَدْ ينام . وجاء ولم يجىء لعُصْر أي لم يجىء حِين المجيء . وقال ابن أحمر :
يدعون جارهم وذِمَّته
عَلَها وما يدعون من عُصْر
أي يقولون : واذِمَّة جارنا ، ولا يَدْعون ذلك حين ينفعه . وقال الأصمعيّ : أراد : من عُصُر فخفَّف ، وهو الملجأ . ويقال : فلان كريم العَصير أي كريم النسب . وقال الفرزدق :
تجرّد منها كلّ صهباء حُرَّة
لعَوْهجِ أو للداعريّ عصيرها
والعِصَار : الفُسَاء .
وقال الفرزدق أيضاً :
إذا تعشّى عَتيق التمر قام له
تحت الخَمِيل عِصار ذو أضاميم
وأصل العِصَار ما عصرتْ به الريح من التراب في الهواء . والمعصور : اللسان اليابس عطشاً . قال الطِرِمَّاح :
يَبُلّ بمعصور جَنَاحَيْ ضئيلةٍ
أفاويق منها هَلَّة ونُقُوع
في حديث أبي هريرة أن امرأة مرَّت متطيّبة لذيلها عَسرَة ، قال أبو عبيد : أراد : الغبار أنه ثار من سَحْبها ، وهو الإعصار . قال : وتكون العَصَرة من فَوْح الطيب وهَيْجه ، فشبَّهه بما تثير الريح من الأعاصير . أنشده الأصمعيّ :
( وبينما المرءُ في الأحياء مغْتَبِط
إذا هو الرَّمسُ تعفوه الأعاصير )
قال الدينوريّ : إذا تبيَّنت أكمام السُنْبل قيل : قد عَصَّر الزَرْعُ ، مأخوذ من العَصَر وهو الحِرْز أي تحرَّز في غُلْفه . وأوعية السُنْبل أخْبِيته ولفائفه وأغْشيته وأكمته وقنابعه . وقد قنبعت السُنْبل . وهي ما دامت كذلك صمعاء ثم ينفقىء ) .
عرص : أبو عبيد عن الفرّاء : عرِص البيت أي خَبُثت رِيحته . قال : وقال الأصمعيّ : كل جَوْبة منفتِقة ليس فيها بناء فهي عرْصة . قلت : وتُجمع عَرَصات وعِراصاً . وأنشد أبو عُبَيدةَ بيت المخبّل :
سيكفيك صرب القوم لَحمٌ معرّصٌ
وماءُ قدور في القِصاع مشيبُ
فروى ثعلب عن سَلَمة عن الفرّاء أنه قال : لحم معرَّص أي مقطَّع . وقال الليث : اللحم المعرّص : الذي يُلْقى على الجَمْر فيختلِط بالرَّمَاد ولا يَجُود نُضْجُه . قال : فإن غيَّبْته في الجمر فهو مملول ، فإن شَوَيته فوق الجمر فهو مُفْأد . قلت : وقول الليث في المعرَّص أعجب إلي من قول الفرّاء . وقد روينا عن ابن السِكِّيت في المعرَّص نحواً مما قاله الليث . أبو عبيد عن الأصمعيّ : العَرّاص من البُرُوق : الشديد الاضطراب . وقال الليث : العَرّاص من السحاب : ما أظلّ من فوقُ ، ولا يكون إلاَّ إذا رَعَد وبَرَق . وأنشد لذي الرمة :
يَرْقَدُّ في ظِلّ عَرّاص ويطرده
حفيفُ نافجة عُثْنُونها حَصِبُ
أبو عُبَيد عن الفرّاء قال : العَرَص والأرن : النشاط ، وقد عَرِصَ يعرَص . والترصّع مثله . أبو عبيدة : رمح عَرّاص : إذا هُزّ اضطرب . وقال ابن حبيب : بعير معرَّص للذي ذَلَّ ظهرُه ولم يَذِلَّ رأسُه . قال : ولَحْم معرَّص إذا لم يُنْعَم طَبْخه ولا إنضاجه . وقال الليث : العَرْص : خَشَبة توضع على البيت عَرْضاً إذا أرادوا تسقيفه ، ثم يُلْقَى عليه أطرافُ الخُشُب القصار . وروى أبو عُبَيد عن الأصمعيّ هذا الحرف بالسين المعرَّس : الذي عُمِل له عَرْس ، وهو الحائط يجعل بين حائطي البيت لا يَبلغ أقصاه ، ثم يوضع الجائز من طَرَف العَرْس الداخل إلى أقصى البيت ، ويُسَقّف البيت كله : فما كان بين الحائطين فهو السَهْوة ، وما كان تحت الجائز فهو المُخْدَع قلت : رواه أبو عُبيد بالسين ، ورواه الليث بالصاد ، وهما لغتان ويقال : تركت الصبيان يلعبون ويعترصون ويَمْرَحُون . وسُمّيت ساحة الدار عَرْصة لاعتراص الصبيان فيها . ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : العَرُوص : الناقة الطيّبة الرائحة إذا عَرِقتْ . وفي ( نوادر الأعراب ) : تعرَّصْ يا فلان وتهجَّسْ وتَعرَّج أي أقِم والمِعراص : الهِلاَل ، لبُرُوقه . وقال :
وصاحب أبلج كالمعراص
رعص : أبو عُبيد عن الأصمعيّ يقال للحيَّة إذا ضُربت فلوت ذَنَبها : قد ارتعصتْ ، وأنشد للعجّاج :
إلا ارتعاصاً كارتعاص الْحَيَّهْ
وقال ابن دريد : ارتعص الجَدْي إذا طَفَر من نشاطه .
وقال الليث : الرَعْص بمنزلة النَفْض ، تقول : ارتعصت الشجرة وقد رعصتها الريحُ وأرعصتها ، لغتان . والثور يطعُن الكلب فيحتمله ويَرْعُصُه رَعْصاً إذا هزّه ونفضه . وروى البخاريّ في ( كتابه ) لأبي زيد : ارتعص السُوق إذا غلا . والذي رواه شمر لأبي عبيد لأبي زيد : ارتفص ، بالفاء . قال شمر : ولا أدري ما ارتفص . قلت : ارتفص السوق بالفاء إذا غلا صحيح ، كأنه مأخوذ من الرُّفْصة وهي النوبة . والذي رواه مؤلف ( الحصائل ) تصحيف وخطأ . ويقال : رَعَص عليه جلْدُه ، يرعَص وارتعص واعترص إذا اختلج ، وروى ابن مهديّ عن أبي الزاهريَّة عن ابن شجرة أن أبا ذَرّ خرج بفرس له فتمعّك ثم نهض ثم رَعَص فسكَّنه وقال : اسكن فقد أجيبت دعوتك ، قال القتيبيّ : قوله : رعص يريد أنه لمَّا قام من مراغه انتفض وأُرْعِد . يقال : رعص وارتعص .
رصع : أبو عبيد عن الفرّاء : الترصُّع : النشاط مثل العَرَص . قال : وقال أبو عمرو : الرَّصْعاء من النساء : الزَلاَّء . وقال الليث : الرَّصَع مثل الرسَح ، وهي رَصْعاء إذا لم تكن عجزاء . قال : وقال بعضهم : هي التي لا إسكتين لها . قال : وأمَّا الرَصْع بسكون الصاد فشِدَّة الطعن ، يقال : رصعه بالرمح وأرصعه . وقال العجّاج :
وَخْضاً إلى النصف وطعناً أرصعا
وقال ابن شميل : الرصائع : سيور مضفورة في أسافل حمائل السيف ، الواحدة رِصَاعة . وقال الليث : الرَصيعة : العُقْدة التي في اللِّجَام عند المعذَّر حتى كأنه فَلْس . قال : وإذا أخذت سَيْرًا فعقدت فيه عُقَداً مثلَّثة فذلك الترصيع . وهو عَقْد التَميمة وما أشبه ذلك . وقال الفرزدق :
وجئن بأولاد النصارى إليكُم
حَبَالَى وفي أعناقهنَّ المراصع
أي الخَتْم في أعناقهنّ . وقال الليث : الرَّصَع : فِراخ النَحْل . قلت : هذا خطأ ؛ قال ابن الأعرابيّ : الرَضَع : فِراخ النَحْل بالضاد ، رواه أبو العباس عنه ، وهو الصواب ، وقد مرّ في باب الضاد والعين . والذي قاله الليث بالصاد في هذا الباب تصحيف . أبو عُبيدة في كتاب ( الخيل ) : الرصائع واحدتها رَصِيعة ، وهي مَشَكّ محاني أطرافِ الضلوع من ظَهْر الفرس . وفرس مرصَّع الثُّنَن إذا كانت ثُنَنُه بعضُها في بعض . وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابيّ : الرصيعة : البُرّ يُدَقّ بالفِهْر ويبَلّ ويُطبخ بشيء من سَمْن . عمرو عن أبيه : الرَصِيع : زِرّ عُرْوة المصحف ، ثعلب عن ابن الأعرابيّ ، الرَصَّاع : الكثير الجِماع . قال : والرِّصَاع : الجماع ، وأصله في العصفور الكثير السفاد : وقد تراصعت العصافير .
قال أبو عبيد في باب لزوق الشيء : رصِع فهو رَصِع مثل عَسِق وعَبِق وعَتِق وعَتِك .
صرع : أبو عُبَيد : الصُّرُوع : الضروب في قول لَبِيد :
وخَصْم كنادي الجنّ أسقطت شأوهم
بمستحوِذٍ ذي مِرّة وصُروع
وقال غيره : صروع الحبْل : قُواه .
وأخبرني المنذريّ عن ثعلب عن ابن الأعرابي قال : هما صِرْعان وضِرْعان وحَتْنان ، وهذا صِرْع هذا وضِرْعه أي مِثله ، وأنشد ابن الأعرابيّ :
مثل البُرَام غداً في أُصْدَة خَلَق
لم يَسْتَعِنْ وحوامي الموتِ تغشاه
فرَّجْت عنه بصَرْعَينا لأرملة
أو بائس جاء معناه كمعناه
قال يصف سائلاً شبَّهه بالبُرَام وهو القُرَاد : لم يستعِن يقول : لم يحلق عانته ، وحوامي الموت وحوائمه : أسبابه ، وقول : بصرعينا أراد بهما إبلاً مختلِفة المشي تجيء هذه وتذهب هذه لكثرتها ، هكذا رواه بفتح الصاد وقال : الأسنان مرتصِعة إذا التصقت وتقاربت ، والرصَع : قرب ما بين المنكبين ، رجل أرصع ، والرصَع : التقارب والتضايق ، ورَصِعت عيناه : التزقتا . ورصِع فلان بفلان فهو راصع به أي لازم ، ورَصَع فلان بمكان رصُوعاً ورصِع بإستْه الأرض رَصْعاً : ألْزقها بها ورصائع القوس : سُيورها التي تُحسَّن بها القوس ، قال :
صفراء كالقوس لها رصائعُ
معطوفةٌ بالغَ فيها الصانع
والمراصيع : النحل أي صغار الولد وقال الأصمعيّ : فلان يأتينا الصِّرْعَين أي غُدوة وعشية . وقال ابن السكيت : الصَّرْعان : الغَداة والعشيّ ، وأنشد لذي الرمّة :
كأنني نازع يَثْنيه عن وطن
صَرْعان رائحةً عَقْل وتقييدُ
أراد عقلٌ عشيَّةً وتقييد غُدوة ، فاكتفى بذكر أحدهما . ويقال للأمر : صَرْعان أي طرَفان . الليث وغيره : الصَّرْع : الطَّرْح بالأرض للإنسان ، تقول : صرعه صَرْعاً ، والمصارعة والصِّراع : معالجتهما أيّهما يصرع صاحبه . ورجل صِرِّيع إذا كان ذلك صَنعته وحاله التي يُعرف بها . ورجل صَرَّاع إذا كان شديد الصراع وإن لم يكن معروفاً . رجل صَرُوع للأقران : أي كثير الصَّرْع لهم . والصَرَعة : هم القوم الذين يَصْرَعون من صارعوا . قلت : يقال : رجل صُرْعة وقوم صُرَعة والمِصراعان من الشِّعْر : ما كان له قافيتان في بيت واحد ، ومن الأبواب : ماله بابان منصوبان ينضمَّان جميعاً ، مَدْخلهما بينهما في وسط المصراعين . ومصارع القَتْلَى : حيث قُتِلوا . وأمّا قول لَبيد :
منها مصارع غابة وقيامها
فإن المصارع جمع مصروع من القَصَب . يقول : منها مصروع ، ومنها قائم ، والقياس مصاريع . وبيت من الشِّعر مُصَرّع : له مصراعان . وكذلك باب مصرَّع . وفي الحديث : ( الصُرَعة بتحريك الراء الرجل الحليم عند الغضب ) . وقال أبو مالك : يقال : إن فلاناً ليفعل ذاك على كل صِرْعة أي يفعل ذاك على كلّ حال . عمرو عن أبيه قال : الصَّرِيع : المجنون ، والصَّرِيع : القضيب يَسقط من شجر البَشَام ، وجمعه صِرْعان . ثعلب عن ابن الأعرابي يقال : هذا صِرْعه وصَرْعه وضِرعه وضَرعه وطِبْعه وطَلعه
وطِباعه وطبيعه وشَنّه وقِرْنه وقَرْنه وشِلوه وشُلَّته أي مِثله . وقال ابن السكيت : يقال : طلبت من فلان حاجة فانصرفت وما أدري على أي صِرْعَيْ أمرِهِ أنصرِف أي لم يبيّن لي أمره . وأنشد :
فرُحت وما وَدَّعت ليلى وما دَرَت
على أيّ صِرْعَيْ أمرِها أتروّح
والصريع من القِداح : ما صُنع من الشجر ينبت على وجه الأرض ، وقال ابن مقبل :
وأزجر فيها قبل نمّ صحائها
صريع القِدَاح والمَنِيح المخيَّرا
وإنما خيَّره لأنه فائز مبارك . ويقال : الصريع : العُود يجِفّ في شجره ، يتَّخذ منه قِدْح ، وهو أجود ما يكون ، قال :
صريع دَرِير مسّه مس بيضه
إذا سنحت أيدي المفيضِين يبرح
أي يُخرج فيدُرّ على صاحبه باللحم . والصَرْعانِ : حَلْبتا الغداةِ والعشيّ ؛ قال عنترة :
ومنجوبٍ له منهن صَرْع
يميل إذا عدلْتَ به الشِوارا
المنجوب : السِّقاء المدبوغ بالنَّجَب . ومنهن يعني : من الإبل ، أي لهذا السِّقاء من هذه الإبل صَرْع كلّ يوم ، والصرع الآخر لأولادها ، وأخبر أن هذا الصرع يملأ السِّقَاء حتى يميل بكل ما يُعدَل به إذا حُمِل ، والشِّوار : متاع الراعي وغيره . وقوله :
ألا ليت جَيْش العَيْر لاقى سَرِيَّة
ثلاثين منّا صَرْع ذاتِ الحقائل
صرع ذات الحقائل أي حِذَاء ذات الحقائل وناحيتها ، وهي وادٍ .
صعر : قال الله جلّ وعزّ : ( عَزْمِ الاُمُورِ وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلاَ تَمْشِ فِى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ ) ( لقمان : 18 ) وقرىء : ( ولا تُصَاعر ) . قال الفرّاء : ومعناهما : الإعراض من الكِبْر . وقال أبو إسحاق : معناه : لا تُعْرِض عن الناس تكبّراً ، ومجازه : لا تُلزِم خَدّك الصَّعَر . وقال الليث : الصَّعَر : مَيل في العُنق وانقلاب في الوجه إلى أحد الشِّقَّين ، والتصعير : إمالة الخَدّ عن النظر إلى الناس تهاوُناً وكِبْراً ، كأنه مُعْرض . قال : وربما كان الظليم والإنسان أَصْعر خِلقَةً . قال : وفي الحديث : ( يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر وأبتر ) ، يعني : رُزالة الناس الذين لا دين لهم . قال : والصعارير : دَحَاريج الجُعَل ، وقد صعْرَرْت صُعْرورة ، وأنشد :
يَبْعَرن مثل الفُلْفُل المصعرَرِ
ويقال : ضربته فاصعَنْرر إذا استدار من الوَجَع مكانه وتقبّض . وربما قالوا : اصعَرَّر فأدغموا النون في الراء . وكل حَمْل شجرة يكون أمثال الفُلفل نحو حَمل الأبْهل وأشباهه ممَّا فيه صلابة فإنها تسمَّى الصعارير وأنشد :
إذا أَوْرق العبسيّ جاع بَناتُه
ولم يجدوا إلا الصعارير مَطْعَما
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصعارير : صَمْغ جامد يشبه الأصابع . قال : والصعارير : الأباخس الطوال ، وهي الأصابع . وقال أبو حاتم : الصعارير : اللبَنُ المصمَّغ في
اللِبأ قبل الإفصاح . وقال غيره : الاصعرار : السيْرُ الشديد ، يقال اصعرَّت الإبل اصعراراً ، وقَرَب مُصْعَرّ . وأنشد أبو عمرو :
وقد قَرَبن قَرَباً مُصْعَرّا
إذا الهِدَان حار واسبكرَّا
وقال أبو عُبَيد : الصَيْعرية : سِمَة في عُنُق البعير . والصَيْعريَّة أيضاً : اعتراض في السَّيْر . ويقال للصمغة المستديرة : صُعْرورة .
ثعلب عن ابن الأعرابي قال : الصَّعَر والصَّعَل : صِغر الرأس ، والصَّعَر : التكبّر ، والصعَر : أكْل الصعارير وهو الصَّمْغ . وقال : اصعرَّت الإبل واصعنفرت وتمشْمَشَتْ وامذقرَّت إذا تفرَّقت .
ثعلب عن ابن الأعرابي : الصعارير : صمغ جامد يشبه الأصابع . قال : والصَّعارير : الأباخس الطوال وهي الأصابع واحدها أبخس . والأصعر : المعرض بوجهه كبْراً . وفي الحديث : ( كل صعَّار ملعون ) أي كل ذي كِبْر وأبَّهة . يقال : أصاب البعيرَ صَعَر وصَيَد أي أصابه داء يلوي عنقه . ويقال للمتكبّر : فيه صَعَر وصَيَد .

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ile **الراء**

**عصر** ، **عرص** ، **صعر** ، **صرع** ، **رصع** ، **رعص** : kullanılanlardır.

**عصر** : Allah جلّ وعَزّ dedi: ( ُ ءِ ) ( **العصر** : 1 ، 2 ). **الفرّاء** dedi: ve **العصر**: dehrdir; Allah onunla yemin etti. **مجاهد**’in **ابن عبّاس**’tan rivayet ettiğine göre o şöyle dedi: **العَصْر**: gündüzün mağribe bitişik olanıdır. **قتادة** dedi: o, gündüzün saatlerinden bir saattir. **أبو إسحاق** dedi: **العصر**: dehrdir; ve **العصر**: gündür; ve **العصر**: gecedir. Ve inşad etti:
Ve iki **العصر** bir gün ve bir gece gecikmez
İkisi, yöneldikleri şeyi idrak etmeyi talep ettiklerinde

**ابن السكيت** “ikili gelmiş olan” babında dedi: gece ve gündüze şöyle denir: **العَصْران**. Dedi: ve şöyle denir: **العَصْران**: sabah ve akşam. Ve inşad etti:
Onu iki **العَصْر** boyunca o beni bıktırıncaya kadar oyalayıp dururum
Ve borcun yarısına razı olur; burun ise zorla (razı)

**الليث** dedi: **العصر**: dehrdir; ve ona **العُصُر** (müsekkele) denir. Dedi: ve **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Ve **العَصْر**: akşamdır. Ve inşad etti:
Bizi al götür, ey Amr; **العصر** kısaldı

Dedi: ve onunla **صلاة العصر** adlandırıldı. Dedi: ve sabah ile akşam iki **العصر** diye adlandırılır. **المنذريّ** bana **أبو العباس**’tan haber verdi, dedi ki: **صلاة الوسطى**: **صلاة العصر**’dır. Bu, gündüzün iki namazı ile gecenin iki namazı arasındadır diye. Dedi: ve **العصر**: hapsetmedir; ve ona **عَصْراً** denildi; çünkü o **تعصَر** yani birinciden alıkonur. Dedi: ve **العَصْر**: عطِيَّة’dir. Ve inşad etti:
Bizde, **تعصر** edenin **تعصر** ettiği gibi **يعصر** eder

**أبو عبيد**’in **الكسائيّ**’den (rivayeti): falan kimse **عَصْراً** geldi; yani yavaş. Allah جلّ وعزّ dedi: ( **فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ** ) ( **يُوسُف** : 49 ). Müfessirlerin çoğu dedi: yani üzümleri ve yağı **يَعْصِرون**. **أبو عبيدة** dedi: o, **العَصَر**’dandır; o da kurtuluştur; ve **العُصْرة** ve **المُعْتَصَر** ve **المُعَصَّر**. **لبيد** dedi:
Ve **مُعَصّر** bir yurtta durup bakan değildi

**أبو زُبَيد** dedi:
Ve gerçekten o, **عُصْرة**’si idi **المنجود**’un

Yani, sıkıntıya düşenin sığınağı idi. **الليث** dedi: şöyle okunmuştur: ( **وفيه تُعْصَرون** ) **التاء**’nın dammesiyle; yani yağmurlandırılırsınız. Dedi: ve ( **تَعْصِرون** ) okuyan ise, o üzümün **عَصْر**’ındandır. Dedim: meşhur kurrâdan hiç kimsenin **تُعصرون** okuduğunu bilmedim; ve **الليث** onu nereden getirdi bilmiyorum. Dedi: ve denir: **عصرت** üzümleri ve **عصَّرته**; eğer onun sıkmasını bizzat üstlendiysen; ve **اعتصرت**; eğer senin için özellikle sıkıldıysa. Ve **الاعتصار**: sığınmadır. **عَدِيّ بن زيد** dedi:
Eğer su dışında boğazım tıkanmış olsaydı
Suyla boğulan gibi olurdum; suyla **اعتصاري**

Dedi: ve **العُصَارة**: bir şeyi **تَعْصِره**’den sağılmış olandır. Ve inşad etti:
Çünkü bakireler, saç örgüsüne karıştırdılar
**عُصَارة** kınayı birlikte ve akıntıyı

**الراجز** dedi:
**عُصَارة** o parçanın ki sağılmıştı

Ve **تجلّبا** diye rivayet edilir; **تجلّب**’den: hayvanların otun kalıntısını toplayıp getirmesi; ve onu yapışkanlaştırması: yani onu yemesi; yani: yaban eşeklerinin karınlarındaki yaş ot kalıntısı. Dedi: ve her şey ki suyu sıkıldı, o **عَصِير**’dir. Ve **الراجز**’in sözünü inşad etti:
Ve onun **عصيره**’sinden parçanın kalanı oldu
Yerin **سَرَار**’ına yahut çukurlarına

Yani **العصير** ile parçayı ve yaş otun yerin karınlarındaki kalıntısını kasteder; ve onun dışındakinin kuruduğunu.

Allah جلَّ وعزَّ dedi: ( **وَهَّاجاً وَأَنزَلْنَا مِنَ الْمُعْصِرَاتِ** (
**ماءً ثجاجاً** ) [ **النّبأ** : 14 ]. **ابن عباس**’tan rivayet edildi: o dedi ki: **المُعْصِرات**: rüzgârlardır. **الأزهري** dedi: rüzgârlar, **مُعْصِرات** diye adlandırıldı; eğer **أعاصِير** sahibi idilerse; onun teki **إعصار**’dır; Allah جلّ وعزَّ’ün sözüne dayanarak: ( **إِعْصَارٌ فِيهِ نَارٌ** ) ( **البقرة** : 266 ). Ve **الإعصار**: yerden göğe doğru parlayan bir sütun gibi esen rüzgârdır; ve o, bazı insanların **الزّوْبَعة** diye adlandırdığıdır; ve o şiddetli bir rüzgârdır; ona **إعصار** denmez; ta ki böylece şiddetle esinceye kadar. Ve ondan, Arapların mesellerinde olan sözü:
Eğer sen bir rüzgâr isen, gerçekten bir **إعصارا** ile karşılaştın

Cesaret ve yiğitlikte dengine rastlayan adam için mesel olarak vurulur. **ابن الأعرابيّ** dedi: denir: **إعصار** ve **عِصَار**; o, rüzgârın toprağı coşturup onu kaldırmasıdır. **أبو زيد** dedi: **الإعصار**: gökte parlayan rüzgârdır. Ve **الإعصار**’ın çoğulu **الأعاصير**’dir. **الأصمعيّ** inşad etti:
Kişi, kabileler içinde sevinçli iken
Bir de bakarsın ki o, kabirdir; onu **الأعاصير** silip süpürür

**أبو العالية**’den rivayet edildi: o, şu söz hakkında dedi: ( **وَأَنزَلْنَا مِنَ** ( : ( **النبأ** : 17 ) ): o, buluttur. Dedim: bu, Allah جلَّ وعزَّ’ün murad ettiğine daha benzer; çünkü rüzgârlardan olan **الأعاصير**, yağmur rüzgârlarından değildir; hâlbuki Allah, ondan **ماءً ثجاجاً** indirdiğini zikretti.

**العصر** : yağmurdur. **ذو الرمة** dedi:
Ve şimşeğin parıltısı, açıklığa kavuşmuş bir yerden gülümser
Papatyaların rengi gibi; renklerini **العَصْر** iyileştirdi

Ve **النابغة**’nin sözü:
Kötü zehrinin şerrinden onu okuyup üfleyenler birbirini uyarır
Onlara bir **عصراً** ve bir **عصراً** haberleşir; sonra geri döner

**عصراً** yani bir kere. Ve **العُصَارة**: mahsuldür. Ve ondan okunur: ( **وفيه تَعْصِرون** ) ( **يوسف** : 49 ) yani kazanç sağlarsınız. Ve **عَصَر** ekin: başak kılıflarının içinde oldu. Ve **العَصْرة** bir ağaçtır. **الفرّاء** dedi: **السحابة المُعْصِر**: yağmurla sağılır hâle gelen, fakat henüz toplanmamış olan; tıpkı **الجارية المعصر** gibi: hayız görmeye yaklaşmış, fakat henüz hayız görmemiş. **أبو إسحاق** dedi: **المعصِرات**: bulutlardır; çünkü suyu **تُعْصِر** eder. Ve denildi: **مُعْصِرات**; tıpkı şöyle denildiği gibi: **أجزَّ الزرعُ**; eğer biçilme vaktine varmışsa; aynı şekilde bulut da yağmur yağdırmaya varır; böylece **يعصر** eder. **البَعِيث** **المعصرات** hakkında dedi; onları yağmur sahibi bulutlar kıldı; şöyle dedi:
Ve papatya gibi bir **أُشُر** sahibi; ona bakıp durursun
**الصَّبَا**’nın gidişi ve su yüklü **المُعْصِرات**

Ve **الدوالح** bulutun sıfatındandır, rüzgârın sıfatından değildir; o, suyun ağırlaştırdığıdır; bu yüzden **تَدْلَحُ** eder; yani ağır yüklenmişin yürüyüşü gibi yürür. Ve **الذِهاب** yağmurlardır. Bazıları dedi: **المعصِرات** rüzgârlardır. Dedi: ve ( **مِنَ** ) onun sözünde: ( **وَأَنزَلْنَا مِنَ** ) ( **النبأ** : 14 ) زائد **الباء**’nın yerine geçti; sanki şöyle dedi: ve **بالمعصرات** bol bol su indirdik. Dedim: söz birincisidir. **الفرّاء**’nın **المُعْصِر**’i cariyeler hakkında söylediğine gelince: “o, hayıza yaklaştı ve henüz hayız görmedi” diye; dil ehli, **المعصر**’ın tefsirinde ona muhalefet etti. **أبو عُبَيد** ashabından rivayetle dedi: eğer cariye erişkinliğe ulaşırsa o **مُعْصِر**’dir. Ve inşad etti:
Gerçekten **أعصرت** etti yahut onun **إعصارها**’sı yaklaştı

Dedi: ve **الكسائي** dedi: o, yirmiye yaklaşmış olandır. **المنذريّ** bana **ثعلب**’den, o da **ابن الأعرابيّ**’den haber verdi: dedi ki: **المعصِر** bir saattir; **تَطْمُث** eder; yani hayız görür; çünkü evde hapsedilir; ona bir **عَصَراً** yapılır. Dedi: ve her kale ki onunla korunulur, o **عَصَر**’dır. Başkası dedi: ona **معصر** denildi; hayız kanının sıkışıp akması ve **تَريبتها** suyunun cinsel birleşme için inmesi sebebiyle. **أبو العبّاس** **عمرو بن عمرو**’dan, o da babasından rivayet etti: denir: cariye **أعصرت** etti ve **أشْهدت** etti ve **توضَّأت** etti; eğer erişkinliğe ulaştıysa. **الليث** dedi: cariyeye, namaz kendisine haram olup kendinde gençliğin artışını gördüğünde denir: gerçekten **أعصَرت** etti; o halde o **مُعْصِر**’dir: gençliğinin **عُصْرة**’sine ve erişkinliğine ulaştı. Ve denir:
**بلغت عَصْرها وعُصُورها**. Ve inşad etti:
Ve onu, sütanneler ve **العُصُور** nazlandırdı

**الشعبيّ**’den rivayet edildi: dedi ki: baba, oğlunun malı üzerinde **يَعْتِصر** eder. **أبو قِلاَبة** **عمر بن الخطاب**’dan rivayet etti: o, babanın oğlundan verdiği şeyde **يعتصر** etmesine hükmetti; ve oğulun babasından **يعتصر** etmesi yoktur; babanın oğul üzerindeki faziletinden dolayı. **أبو عُبَيد** dedi: onun sözü: **يعتصر**; yani: onu ondan hapsetmeye ve onu ondan men etmeye hakkı vardır. Dedi: ve her şeyi hapsettiğin ve men ettiğin zaman, onu **اعتصرته** etmiş olursun. **ابن أحمر** dedi:
Ve ancak yaşayış, onun idarecisi iledir

Ve sen onun dallarından bir **معتصِر**’sin.

Dedi: **وعصرت الشيء أعصِره**: bundan. Ve **طَرَفة** dedi:
لو كان في أملاكنا أحَد
يعصر فينا كالذي تعصِرْ

Ve **أبو عُبَيْد** başka bir yerde dedi: **المعتصر**: şeyden isabet eden (kimse); ondan alır ve onu hapseder. Dedi: Ve ondan Allah’ın sözü: **( فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفِيهِ يَعْصِرُونَ )** (**يوسف : 49**). Ve **أبو عُبَيدة** onun sözü hakkında dedi:
يعصر فينا كالذي تَعْصِرْ
yani: bizde **الأيادي** edinir. Ve başkası dedi: yani bize, bize verdiğin gibi verir. Ve **شمر** dedi: **ابن الأعرابيّ** onun sözü hakkında dedi: **( يعتصر الرجل مال ولده )**; dedi: **يعتصر**: geri alır. Ve bir sözünde nakletti: “Bir kavim ki **يعتصرون العطاء** ve **يُعبِرون النساء**”; dedi: **يعتصرونه**: onun sevabıyla onu geri alırlar. Dersin: **أخذت عصرته**: yani onun sevabı yahut şeyin kendisi. Ve onun sözü: **يُعْبِرون النساء** yani onları sünnet ederler. Dedi: Ve **العاصر** ve **العَصُور**: o, erkeğin oğlunun malından izni olmaksızın bir şeyi **يَعتصر** ve **يعصر** eden kimsedir. **شمر** **العِتريفيّ**’den: dedi: **الاعتصار**: erkeğin oğlunun malını kendisi için alması, yahut onu oğlunun üzerinde bırakmasıdır. Dedi: Yakını olmadıkça “falanca falancanın malını **اعتصر** etti” denilmez. Dedi: Oğlan için de denir: babasının malını aldığında **اعتصر مال أبيه**. Dedi: Denir: falanca **عاصر**’dır, eğer tutucu ise. Denir: o **عاصرٌ قليل الخَير**’dir. **شمر** dedi ve başkası dedi: **الاعتصار** iki vech üzeredir. Denir: falancadan bir şeyi **اعتصرت** ettim, ondan onu isabet ettirdiğimde. Diğeri: falancaya bir عطية verdim de onu **فاعتصرتها**: yani onda geri döndüm, demendir. Ve okudu:
ندِمت على شيء مضى فاعتصرته
ولِلنحْلة الأولى أعفُّ وأكرم

İşte bu, geri almadır. Dedi: Ama engelleyen kimseye ancak şöyle denir: **قد تعصّر** yani **تعسّر**; **السين**’in yerine **صاد** koyar. **ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den: denir: **ما عَصَرك وثَبَرك وغَصنَك وشَجَرك** yani seni ne engelledi. Ve **العصَّار**: sığınılacak kraldır. Ve denir: ikisi arasında ne **عَصَر** vardır ne **يَصَر** ne **أيصر** ne **أعصر**; yani ikisi arasında ne sevgi vardır ne akrabalık. Ve hadiste rivayet olundu ki Peygamber (Allah’ın salât ve selâmı onun üzerine olsun) Bilâl’e fecirden önce ezan okumasını emretti ki onların **معتصرُهم**’u **ليعتصر** etsin; bununla, büyük abdest bozmak isteyen kimseyi kastetti. Ve bana **المنذريّ** haber verdi, **ثعلب**’dan, **ابن الأعرابيّ**’den: ona şu beyti okudu:
أدركت معتصري وأدركني
حلمي ويَسّر قائدي نعلي

**ابن الأعرابيّ** dedi: **معتصري**: ömrüm ve ihtiyarlığımdır. Ve **الليث** dedi: denir: bunlar bizim **موالينا عُصْرة**’mizdir; yani başkalarından aşağı bir derece. Dedim: Bu mânada **قُصْرة** de denir. Dedi: Ve **المِعْصَرة**: içinde üzümün sıkıldığı şeydir. Ve **المِعْصار**: içine bir şey konulan, sonra suyu sağılıncaya kadar sıkılan şeydir.

Ve **أبو سعيد** **طَرَفة**’nin beytini şöyle rivayet ederdi:
لو كان في أملاكنا أحد
يعصر فينا كالذي يُعصرْ

yani ondan isabet edilir; ve **تعصر**’ı inkâr etti. Dedi: Denir: onlara bir şey verdi, sonra onda geri döndüğünde onu **اعتصره** etti. Ve **العِصَار**: vakittir; denir: falanca dehrden bir **عِصَار** üzere geldi; yani bir vakitte. Ve **أبو زيد** dedi: denir: falanca uyudu; ne bir **لُعُصْر** uyudu ne de **عُصْراً** uyudu; yani neredeyse uyumadı. Ve geldi; bir **لِعُصْر** gelmedi; yani geliş vakti vakitte gelmedi. Ve **ابن أحمر** dedi:
يدعون جارهم وذِمَّته
عَلَها وما يدعون من عُصْر

yani derler: “komşumuzun zimmeti!”; fakat ona fayda vereceği vakitte bunu çağırmazlar. Ve **الأصمعيّ** dedi: muradı: **عُصُر**’dan; hafifletti; ve o, sığınılacak yerdir. Ve denir: falanca **كريم العَصير**’dir; yani nesebi kerimdir. Ve **الفرزدق** dedi:
تجرّد منها كلّ صهباء حُرَّة
لعَوْهجِ أو للداعريّ عصيرها

Ve **العِصَار**: yeldir.
Ve **الفرزدق** yine dedi:
إذا تعشّى عَتيق التمر قام له
تحت الخَمِيل عِصار ذو أضاميم

Ve **العِصَار**’ın aslı: rüzgârın havada topraktan sıktığı şeydir. Ve **المعصور**: susuzluktan kuru dildir. **الطِرِمَّاح** dedi:
يَبُلّ بمعصور جَنَاحَيْ ضئيلةٍ
أفاويق منها هَلَّة ونُقُوع

**أبي هريرة** hadîsinde: bir kadın, eteğinin kuyruğuna **عَسرَة** olarak koku sürünmüş halde geçti. **أبو عبيد** dedi: muradı: onun sürüklemesinden kalkan tozdur; ve o **الإعصار**’dır. Dedi: **العَصَرة** koku yayılışından ve kabarmasından da olur; onu rüzgârın **الأعاصير**’den kaldırdığı şeye benzetti. **الأصمعيّ** ona şu beyti okudu:
( وبينما المرءُ في الأحياء مغْتَبِط
إذا هو الرَّمسُ تعفوه الأعاصير )

**الدينوريّ** dedi: Sünbülün kılıfları belirginleştiğinde “ekin **عَصَّر** etti” denir; **العَصَر**’dan alınmıştır; o da **الحِرْز**’dır; yani kılıfında sakındı. Ve sünbülün kapları: onun **أخْبِيته**’si, **لفائفه**’si, **أغْشيته**’si, **أكمته**’si ve **قنابعه**’dir. Ve sünbül **قنبعت** etmiştir. Ve o, böyle kaldığı müddetçe **صمعاء**’dır, sonra yarılır).

**عرص**: **أبو عبيد** **الفرّاء**’dan: **عرِص البيت**: yani kokusu kötüleşti. Dedi: Ve **الأصمعيّ** dedi: içinde bina olmayan her yarılmış çukur yer **عرْصة**’dır. Dedim: **عَرَصات** ve **عِراصاً** olarak çoğul yapılır. Ve **أبو عُبَيدةَ** **المخبّل**’in beytini okudu:
سيكفيك صرب القوم لَحمٌ معرّصٌ
وماءُ قدور في القِصاع مشيبُ

Böylece **ثعلب** **سَلَمة**’den, **الفرّاء**’dan rivayet etti ki dedi: **لحم معرَّص**: yani parçalanmış. Ve **الليث** dedi: **اللحم المعرّص**: kor üzerine atılan, sonra külle karışan ve pişmesi iyi olmayan ettir. Dedi: Onu korun içinde gizlersen o **مملول**’dür; onu korun üstünde kızartırsan o **مُفْأد**’dir. Dedim: **الليث**’in **المعرَّص** hakkındaki sözü, **الفرّاء**’ın sözünden bana daha hoş gelir. Ve **ابن السِكِّيت**’ten **المعرَّص** hakkında, **الليث**’in dediğine benzer bir şey rivayet ettik. **أبو عبيد** **الأصمعيّ**’den: **العَرّاص** (şimşeklerden): şiddetli çalkantılı olandır. Ve **الليث** dedi: **العَرّاص** (buluttan): üstten gölgeleyen şeydir; ancak gök gürleyip şimşek çaktığında olur. Ve **ذي الرمة**’ye ait olarak okudu:
يَرْقَدُّ في ظِلّ عَرّاص ويطرده
حفيفُ نافجة عُثْنُونها حَصِبُ

**أبو عُبَيد** **الفرّاء**’dan dedi: **العَرَص** ve **الأرن**: canlılıktır; ve **عَرِصَ يعرَص**. Ve **الترصّع** da onun gibidir. **أبو عبيدة**: **رمح عَرّاص**: sallandığında çalkalanırsa. Ve **ابن حبيب** dedi: **بعير معرَّص**: sırtı zelil olup başı zelil olmayan içindir. Dedi: Ve **لَحْم معرَّص**: pişirilmesi yumuşatılmayan ve olgunlaştırılması iyi olmayan ettir. Ve **الليث** dedi: **العَرْص**: evi tavanlamak istediklerinde eve enlemesine konulan bir tahtadır; sonra kısa odunların uçları onun üzerine atılır. Ve **أبو عُبَيد** **الأصمعيّ**’den bu lafzı **السين** ile rivayet etti: **المعرَّس**: kendisi için **عَرْس** yapılmış olandır; ve o, evin iki duvarı arasında, sonuna ulaşmayan bir duvardır; sonra kiriş, içteki **العَرْس**’in ucundan evin sonuna konur ve evin tamamı tavanlanır: iki duvar arasında olan **السَهْوة**’dir; kirişin altında olan **المُخْدَع**’dır. Dedim: **أبو عُبيد** onu **السين** ile rivayet etti; **الليث** onu **الصاد** ile rivayet etti; ikisi de iki dildir. Ve denir: çocukları oynuyor, **يعترصون** ve **يَمْرَحُون** halde bıraktım. Ve evin avlusuna, çocukların orada **اعتراص** etmesinden dolayı **عَرْصة** adı verildi. **ثعلب** **ابن الأعرابيّ**’den dedi: **العَرُوص**: terlediğinde güzel kokulu dişi devedir. Ve **( نوادر الأعراب )**’da: **تعرَّصْ** ey falanca, ve **تهجَّسْ** ve **تَعرَّج**; yani ikamet et. Ve **المِعراص**: şimşeklerinden dolayı hilâldir. Ve dedi:
وصاحب أبلج كالمعراص

**رعص**: **أبو عُبَيد** **الأصمعيّ**’den: yılan vurulduğunda kuyruğunu kıvırırsa ona denir: **قد ارتعصتْ**. Ve **العجّاج**’a ait olarak okudu:
إلا ارتعاصاً كارتعاص الْحَيَّهْ

Ve **ابن دريد** dedi: **ارتعص الجَدْي**: canlılığından sıçradığında.

Ve el-Leys dedi: **الرَعْص** **النَفْض** menzilesindedir; dersin ki: **ارتعصت الشجرة**; rüzgâr onu **رعصتها** ve **أرعصتها**; iki lugattır. Ve boğa köpeğe saplar da onu yüklenir ve onu **يَرْعُصُه رَعْصاً** (yani) onu sarstığı ve silkelediği zaman. Ve el-Buhârî, Ebû Zeyd için (kendi) kitabında rivayet etti: **ارتعص السُوق** fiyat yükseldiği zaman. Şemmer’in Ebû Ubeyd için Ebû Zeyd’den rivayet ettiği ise: **ارتفص**; **الفاء** ile. Şemmer dedi: **ارتفص** nedir bilmiyorum. Dedim: **ارتفص السوق** **الفاء** ile, fiyat yükseldiği zaman, sahihtir; sanki **الرُّفْصة**’dan alınmıştır; o da nöbettir. (Kitab) **الحصائل** müellifinin rivayet ettiği ise tashif ve hatadır. Ve denir: **رَعَص عليه جلْدُه**; **يرعَص** ve **ارتعص** ve **اعترص**; seğirdiği zaman. Ve İbn Mehdî, Ebû’z-Zâhiriyye’den, İbn Şecere’den rivayet etti ki Ebû Zer, kendisine ait bir atla çıktı; derken yuvarlandı, sonra kalktı, sonra **رَعَص**; onu sakinleştirdi ve dedi: “Sakin ol; duan kabul edildi.” el-Kuteybî dedi: “Onun sözü: **رعص**; (yani) yuvarlandığı yerden kalkınca silkelendi ve titredi.” Denir: **رعص** ve **ارتعص**.

**رصع**: Ebû Ubeyd, el-Ferrâ’dan: **الترصُّع**: **العَرَص** gibi canlılık/çevikliktir. Dedi: Ebû Amr dedi: kadınlardan **الرَّصْعاء**: **الزَلاَّء**. Ve el-Leys dedi: **الرَّصَع** **الرسَح** gibidir; ve o, kalçalı olmadığı zaman **رَصْعاء**dır. Dedi: Bazıları dedi: o, iki **إسكتين**’i olmayan kimsedir. Dedi: **الرَصْع** ise, **الصاد** sâkin olarak, saplamanın şiddetidir; denir: onu mızrakla **رصعه** ve **أرصعه**. Ve el-Acّâc dedi:
وَخْضاً إلى النصف وطعناً أرصعا

Ve İbn Şumeyl dedi: **الرصائع**: kılıç askısının alt kısımlarında örülmüş kayışlardır; teki **رِصَاعة**. Ve el-Leys dedi: **الرَصيعة**: **اللِّجَام**da **المعذَّر** yanında bulunan düğümdür; ta ki sanki bir **فَلْس** gibi. Dedi: Bir kayış aldığında da onda üçgen düğümler bağlarsan, işte bu **الترصيع**dir. Ve o, **التَميمة** düğümü ve buna benzer şeydir. Ve el-Ferazdak dedi:
وجئن بأولاد النصارى إليكُم
حَبَالَى وفي أعناقهنَّ المراصع

Yani boyunlarında **الخَتْم** (mühür) vardır. Ve el-Leys dedi: **الرَّصَع**: arı yavrularıdır. Dedim: Bu hatadır; İbnü’l-A‘râbî dedi: **الرَضَع**: arı yavrularıdır; **الضاد** ile; Ebû’l-Abbâs bunu ondan rivayet etti; doğru olan budur; **الضاد** ve **العين** bâbında geçti. el-Leys’in bu bâbda **الصاد** ile söylediği şey tashiftir. Ebû Ubeyde, (kitap) **الخيل**’de: **الرصائع**; teki **رَصِيعة**; bunlar, atın sırtından kaburgaların uçlarının kıvrımlarını tutan **مَشَكّ**lerdir. Ve **مرصَّع الثُّنَن** at: **ثُنَنُه** birbirinin içine girmiş olduğu zaman. Ve el-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den: **الرصيعة**: **البُرّ**dür; **الفِهْر** ile dövülür, ıslatılır ve bir miktar **سَمْن** ile pişirilir. Amr, babasından: **الرَصِيع**: mushafın halka düğmesidir. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الرَصَّاع**: çok cima eden kimsedir. Dedi: **الرِّصَاع**: cimadır; aslı, çok çiftleşen serçededir: “**وقد تراصعت العصافير**.”

Ebû Ubeyd, bir şeyin yapışması bâbında dedi: **رصِع**; o halde o **رَصِع**dir; **عَسِق** ve **عَبِق** ve **عَتِق** ve **عَتِك** gibi.

**صرع**: Ebû Ubeyd: **الصُّرُوع**: Lebîd’in şu sözünde “çeşitler”dir:
وخَصْم كنادي الجنّ أسقطت شأوهم
بمستحوِذٍ ذي مِرّة وصُروع

Başkası dedi: **صروع الحبْل**: onun lifleridir.

Ve el-Münzirî bana haber verdi; Sa‘leb’den; İbnü’l-A‘râbî’den; dedi: onlar **صِرْعان** ve **ضِرْعان** ve **حَتْنان**dır; ve bu, bunun **صِرْع**’ıdır ve **ضِرْعه**’ıdır; yani benzeridir. İbnü’l-A‘râbî şu beyti okudu:
مثل البُرَام غداً في أُصْدَة خَلَق
لم يَسْتَعِنْ وحوامي الموتِ تغشاه
فرَّجْت عنه بصَرْعَينا لأرملة
أو بائس جاء معناه كمعناه

Dedi: bir dilenciyi vasfeder; onu **البُرَام**a benzetti; o da **القُرَاد**dır. “**لم يستعِن**” sözü: kasığını tıraş etmedi demektir. **حوامي الموت** ve **حوائمه**: onun sebepleridir. “**بصرعينا**” sözüyle iki deve sürüsü kastetti; yürüyüşleri farklıdır; çokluklarından ötürü bu gelir, şu gider; bunu **الصاد**ın fethasıyla böyle rivayet etti. Ve dedi: dişler **مرتصِعة**dir; yapıştıkları ve yaklaştıkları zaman. Ve **الرصَع**: iki omuz arasının yakınlığıdır; **أرصع** adam. Ve **الرصَع**: yakınlaşma ve sıkışmadır. Ve **رَصِعت عيناه**: ikisi yapıştı. Ve falan, falana **رَصِع** oldu; o halde ona **راصع**dır; yani yapışık/ayrılmaz oldu. Ve falan, bir yerde **رَصَع** etti; **رصُوعاً**; ve **رَصِع** etti, kıçını yere **رَصْعاً**; onu ona yapıştırdı. Ve **رصائع القوس**: yayı güzelleştirilen kayışlarıdır; dedi ki:
صفراء كالقوس لها رصائعُ
معطوفةٌ بالغَ فيها الصانع

Ve **المراصيع**: arılardır; yani küçük yavrudur. Ve el-Asma‘î dedi: falan bize **الصِّرْعَين** gelir; yani sabahleyin ve akşamleyin. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: **الصَّرْعان**: sabah ve akşamdır. Ve Zü’r-Rumme için okudu:
كأنني نازع يَثْنيه عن وطن
صَرْعان رائحةً عَقْل وتقييدُ

**عقل**’ı akşamleyin, **تقييد**’i sabahleyin kastetti; ikisinden birini anmakla yetindi. Ve işe denir: **صَرْعان**; yani iki taraf. el-Leys ve başkası: **الصَّرْع**: insanı yere atmadır; dersin: onu **صرعه صَرْعاً**. Ve **المصارعة** ve **الصِّراع**: ikisinin mücadelesidir; hangisi arkadaşını yere serer. Ve **صِرِّيع** adam: bu, onun sanatı ve onunla bilindiği hâlidir. Ve **صَرَّاع** adam: tanınmış olmasa da güreşte şiddetli olduğu zaman. **صَرُوع للأقران** adam: yani akranlarını çok yere seren. Ve **الصَرَعة**: güreştikleri kimseyi yere seren kavimdir. Dedim: denir: **صُرْعة** adam ve **صُرَعة** kavim. Ve şiirde **المِصراعان**: bir beyitte iki kafiyesi olan şeydir. Ve kapılardan: iki dikili kanadı olan; ikisi birlikte kapanır; girişleri ikisinin arasındadır; iki **المصراعين**in ortasında. Ve **مصارع القَتْلَى**: öldürüldükleri yerlerdir. Lebîd’in şu sözüne gelince:
منها مصارع غابة وقيامها

Şüphesiz **المصارع**, **القَصَب**tan **مصروع**un cem‘idir. Der ki: ondan yere serilmiş olan vardır, ondan ayakta olan vardır; kıyas **مصاريع**dır. Ve şiirden bir beyit **مُصَرّع**dır: onun iki **مصراعان**ı vardır. Aynı şekilde **مصرَّع** kapı. Hadiste: “(**الصُرَعة**; **الراء**ın harekesiyle; öfke anında halîm olan adamdır).” Ebû Mâlik dedi: denir: falan, bunu her **صِرْعة** üzere yapar; yani her hâl üzere yapar. Amr, babasından dedi: **الصَّرِيع**: delidir. Ve **الصَّرِيع**: **البَشَام** ağacından düşen çubuktur; cem‘i **صِرْعان**dır. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: denir: bu, onun **صِرْعه**’ıdır ve **صَرْعه**’ıdır ve **ضِرعه**’ıdır ve **ضَرعه**’ıdır ve **طِبْعه**’ıdır ve **طَلعه**
ve **طِباعه**’ıdır ve **طبيعه**’idir ve **شَنّه**’idir ve **قِرْنه**’idir ve **قَرْنه**’idir ve **شِلوه**’udur ve **شُلَّته**’idir; yani benzeridir. Ve İbnü’s-Sikkît dedi: denir: falandan bir ihtiyaç istedim; döndüm; onun işinin hangi iki **صِرْعَيْ**’i üzere döndüğümü bilmiyorum; yani işini bana açıklamadı. Ve şu beyti okudu:
فرُحت وما وَدَّعت ليلى وما دَرَت
على أيّ صِرْعَيْ أمرِها أتروّح

Ve **الصريع** oklardan: yüzü yerde biten ağaçtan yapılmış olandır. Ve İbn Mukbil dedi:
وأزجر فيها قبل نمّ صحائها
صريع القِدَاح والمَنِيح المخيَّرا

Onu ancak, kazanan mübarek olduğu için seçti. Ve denir: **الصريع**: ağacında kuruyan daldır; ondan ok yapılır; o, en iyi olanıdır. Dedi ki:
صريع دَرِير مسّه مس بيضه
إذا سنحت أيدي المفيضِين يبرح

Yani çıkarılır da sahibine etle bolca verir. Ve **الصَرْعانِ**: sabah ve akşam sağımıdır; Antere dedi:
ومنجوبٍ له منهن صَرْع
يميل إذا عدلْتَ به الشِوارا

**المنجوب**: **النَّجَب** ile tabaklanmış kırbadır. “**منهن**” yani: develerden; yani bu kırbanın bu develerden her gün bir **صَرْع**’ı vardır; öteki **الصرع** ise yavrularınadır. Ve haber verdi ki bu **الصرع** kırbayı doldurur; taşındığı zaman kendisiyle doğrultulan her şeyle birlikte eğilir. Ve **الشِّوار**: çobanın ve başkasının eşyasıdır. Ve onun sözü:
ألا ليت جَيْش العَيْر لاقى سَرِيَّة
ثلاثين منّا صَرْع ذاتِ الحقائل

**صرع ذات الحقائل**: yani **ذات الحقائل**’in ayakkabısı ve tarafı; o bir vadidir.

**صعر**: Allah جلّ وعزّ dedi: ( **عَزْمِ الاُمُورِ وَلاَ تُصَعِّرْ خَدَّكَ لِلنَّاسِ وَلاَ تَمْشِ فِى الاَرْضِ مَرَحاً إِنَّ اللَّهَ لاَ يُحِبُّ كُلَّ مُخْتَالٍ فَخُورٍ** ) (لقمان: 18) ve şöyle de okunmuştur: ( **ولا تُصَاعر** ). el-Ferrâ dedi: İkisinin manası: kibirden yüz çevirmektir. Ebû İshâk dedi: Manası: büyüklük taslayarak insanlardan yüz çevirme; mecazı: yanağını **الصَّعَر**’a ilzam etme. el-Leys dedi: **الصَّعَر**: boyunda bir eğilme ve yüzde iki taraftan birine doğru dönmedir; **التصعير**: insanlara bakmaktan yanağı hafife alma ve kibirle eğmektir; sanki yüz çeviren gibidir. Dedi: Bazen devekuşu ve insan yaratılışça **أَصْعر** olur. Dedi: Hadiste: ( **يأتي على الناس زمان ليس فيهم إلا أصعر وأبتر** ) yani: dini olmayan insanların aşağı tabakası. Dedi: **الصعارير**: **دَحَاريج الجُعَل**’dır; ve ben **صعْرَرْت** bir **صُعْرورة**; ve inşad etti:
يَبْعَرن مثل الفُلْفُل المصعرَرِ

Ve denir: Ona vurdum da **فاصعَنْرر**; yani acıdan bulunduğu yerde dönüp yuvarlandığında ve büzüldüğünde. Bazen de derler: **اصعَرَّر**; böylece **النون**’u **الراء**’da idgam ettiler. Ve biber benzeri olan her ağaç yükü; **حَمل الأبْهل** ve benzerleri gibi, içinde sertlik bulunan şeyler; bunlara **الصعارير** denir; ve inşad etti:
إذا أَوْرق العبسيّ جاع بَناتُه
ولم يجدوا إلا الصعارير مَطْعَما

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصعارير**: parmaklara benzeyen katı bir zamktır. Dedi: **الصعارير**: uzun **الأباخس**’tır; onlar parmaklardır. Ebû Hâtim dedi: **الصعارير**: **اللِبأ** içinde, açığa çıkmadan önce zamklaşmış süttür. Başkası dedi: **الاصعرار**: şiddetli yürüyüştür; denir: develer **اصعرَّت** **اصعراراً**; ve **قَرَب مُصْعَرّ**. Ebû Amr inşad etti:
وقد قَرَبن قَرَباً مُصْعَرّا
إذا الهِدَان حار واسبكرَّا

Ebû ‘Ubeyd dedi: **الصَيْعرية**: devenin boynunda bir damgadır. **الصَيْعريَّة** ayrıca: yürüyüşte bir sapmadır. Ve yuvarlak zamka **صُعْرورة** denir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den dedi: **الصَّعَر** ve **الصَّعَل**: başın küçüklüğüdür; **الصَّعَر**: kibirdir; ve **الصعَر**: **الصعارير**’i yemektir; o da zamktır. Dedi: Develer **اصعرَّت** ve **اصعنفرت** ve **تمشْمَشَتْ** ve **امذقرَّت**; yani ayrılıp dağıldıklarında.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: **الصعارير**: parmaklara benzeyen katı zamktır. Dedi: **الصَّعارير**: uzun **الأباخس**’tır; onlar parmaklardır; tekili **أبخس**. Ve **الأصعر**: kibirle yüzüyle yüz çevirendir. Hadiste: ( **كل صعَّار ملعون** ) yani her kibir ve gösteriş sahibi. Denir: Deveye **صَعَر** ve **صَيَد** isabet etti; yani boynunu büken bir hastalık isabet etti. Ve mütekebbire denir: onda **صَعَر** ve **صَيَد** vardır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت.
ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر.
ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة.
ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة.
(عصل) العين والصاد واللام أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج في الشيء، مع شدَّةٍ وكَزَازة.
قال أهل اللُّغة: العَصل: اعوجاجُ الناب مع شِدّته. قال:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
والأعصل من الرِّجال: الذي عصِلَت ساقُه وذِراعُه، أي اعوجَّتا اعوجاجاً شديداً. والشّجرة العَصِلة: العَوجاء التي لا يُقدَر على إقامتها. وسهمٌ أعصلُ: معوجّ. قال لبيد:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
وقال في الشَّجر:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
أراد بالعُصْل في البيت الأوّل السِّهامَ المعوجّة. يقول: لم تُفْتَعَلْ تلك الساعة عند الحاجة إليها ولكنَّها عملت من قبل. ويقال: عَصَل السَّهمُ وعَصِل، إذا اضطرب حين يُرسَل، لعِوَج فيه أو سوء نزع. وعَصِل الكلبُ، إذا طرد الطَّريدةَ ثم اضطرب والتوى يأساً منها. وشجرةٌ عصلاءُ: طالت واعوجَّت. وتشبّه بها المهزولة. [قال]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
والعَصَل: التواءٌ في عسيب الذَّنَب حتى يبرُزَ بعضُ باطنِه الذي لا شَعَْر عليه.
وهو فرسٌ أعصل. والأعْصال: الأمعاء، وهو القياس وذلك لالتوائها في طُول. قال:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
والعَصَل: صلابةٌ في اللَّحم، ومنه أيضاً عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا، إذا أبطأ قال:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(عصم) العين والصاد والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ ومنْع وملازمة. والمعنى في ذلك كلِّه معنىً واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللهُ تعالى عَبْدَه من سوءٍ يقع فيه. واعتصم العبدُ بالله تعالى، إذا امتنع. واستَعْصَم: التجأ. وتقول العربُ: أعْصَمتُ فلاناً([12]) ، أي هيّأتُ له شيئاً يعتصم بما نالته يدُه أي يلتجئ ويتمسَّك به. قال النَّابغة:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
والمُعْصِم من الفرسان: السيِّئ الحال في فُرُوسَتِه، تراه يمْتَسِك بُعرْف فرسِه أو غيرِ ذلك. قال:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
والعِصْمَةُ: كلُّ شيءٍ اعتصَمْتَ به. وعَصَمَهُ الطَّعَامُ: منعه من الجُوع.
ومن الباب العَصِيمُ، وهو الصَّدَأُ من الهِناء والبَوْل يَيْبَسُ على فخِذ الناقة. قال:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
وأثَر الخِضاب عَصيم، والمُعصَم: الجِلد لم يُنَحَّ وبرُه عنه، بل أُلزِم شعرَه لأنه لا يُنْتَفع به. يقال: أعصَمْنا الإهاب.
قال الأصمعي: العُصْم: أثر كلِّ شيء من وَرْس أو زَعْفَرانٍ أو نحوه. قال: وسمعتُ امرأةً من العرب تقول لأخُرى: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" أي ماسَلَتِّ منه. ويقال: بيده عُصْمَة خَلُوقٍ، أي أثره. قلنا: وهذا الذي ذكره الأصمعي من كلام المرأةِ مخالفٌ لقوله إن العُصْم: الأثَر، لأنها لم تَسْأل الأثر. والصحيح في هذا أن يقال العُصْم: الحِنّاء؛ ما لزِم يدَ المختضِبَةِ، وأثرُه بعد ذلك عُصْم، لأنَّه باقٍ ملازم.
ومما قِيس على عُصْمِ الحِنَّاء: العُصْمة: البياض يكون برُسْغ ذي القوائم. من ذلك الوَعِلُ الأعصم، وعُصْمَتُه: بياضٌ في رُسغِه، والجمع من الأعصم عُصْم وقال:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
وقال الأعشى:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
ويقال: غرابٌ أعْصَم، إذا كان ذلك الموضع منه أبيض، وقلّما يُوجَد. قال ابنُ الأعرابيّ: العُصْمة في الخيل بياضٌ قلَّ أو كثُر، باليدين دون الرجلين فيقولون: هو أعصَمُ اليدين. وكلُّ هذا قياسُه واحد، كأنَّ ذلك الوَضَحَ أثرٌ ملازمٌ لليد كما قلناه في عصم الحنَّاء.ومن الباب العِصْمة: القِلادة، سمِّيت بذلك للزومِها العُنق. قال لبيدٌ فجمعها على أعصام، كأنه أراد جمع عُصْم:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
ومن الباب: عِصام المحْمِل: شِكاله وقَيْدُه الذي يُشَدُّ به عارضاه. وعصامُ القِربة: عِقالٌ نحو ذراعين، يُجعلُ في خُرْبَتي المزداتين لتلتقيا. وقد أعْصَمْتهما: جعلت لهما عِصاماً. قال تأبَّط شراً:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
قال: ولا يكون للدَّلْوِ عِصام.
ومن الباب مِعْصم المَرْأة، وهو موضعُ السِّوارَين مِن ساعدَيها. وقال:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
وإنما سمِّي مِعْصماً لإمساكه السِّوار، ثم يكون معصماً ولا سِوار. ويقال: أعصَمَ به وأخْلَدَ، إذا لزِمَه.
وعِصامٌ: رجل([20]) . والعرب تقول عند الاستخبار: "ما وراءَكَ يا عصام؟"، والأصل قولُ النابغة:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
ويقولون للسَّائِدِ بنفسه لا بآبائه:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة.
فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير عددٍ عِصِيٌّ وعُصِيّ. ويقيسون على العصا فيقولون: عَصَيْتُ بالسَّيف. وقال جرير:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
وقال آخر:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
وقال في تثنية العصا:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
ومن الباب: عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه، أي داوَيْتُه. وهو القياس، لأنّه يتلأّم أي يتجمَّع. وفي أمثالهم: "ألقى فلانٌ عصاه". وذلك إذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ وأزمع المقامَ ألقى عصاه. قال:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
ومن الباب قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"، لم يُرِد العصا التي يُضرب بها، ولا أمَر أحداً بذلك، ولكنَّه أراد الأدب.
قال أبو عبيد: وأصل العصا الاجتماع والائتلاف. وهذا يصحِّح ما قلْناه في قياس هذا البناء.
والأصل الآخَر: العِصيانُ والمَعصية. يقال: عَصَى، وهو عاصٍ، والجمع عُصاة وعَاصون. والعاصي: الفَصِيل إذا عَصَى أُمَّه في اتِّباعها.
(عصب) العين والصاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على رَبْط شيءٍ بشيء، مستطيلاً أو مستديراً. ثم يفرّع ذلك فروعاً، وكلّه راجعٌ إلى قياس واحد.
من ذلك العَصَب. قال الخليل: هي أطناب المفاصل التي تُلائِم بينها، وليس بالعَقَب. ويقال: لحمٌ عصِب، أي صلب مكتنِزٌ كثير العصَب. وفلانٌ معصوب الخَلْق، أي شديد اكتنازِ اللَّحم. وهو حَسَن العَصْب، وامرأته حَسَنة* العَصْب. والعَصْب: الطيُّ الشديد. ورجلٌ مَعصوب الخَلْق كأنَّما لُوِيَ لَيَّاً. قال حسان:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
وإنّما سمِّي العَصِيب من أمعاء الشَّاء لأنَّه معصوبٌ مطويٌّ. فأمّا قولهم للجائع معصوب، فقال قوم: هو الذي تكاد أمعاؤُه تَعْصَب، أي تَيْبَس. وليس هذا بشيء، إنَّما المعصوبُ الذي عَصَب بَطْنَه من الجُوع. ويقال: عَصَّبَهم، إذا جوَّعَهم.
قال ابنُ الأعرابيّ: المُعَصَّب: المحتاج، من قولهم عَصَّبَهُ الجوعُ، وليس هو الذي رَبَط حجراً أو غيره. وقال أبو عبيد: المُعَصَّب الذي يتعصَّب من الجوع بالخِرَق. والقولُ ما قاله أبو عبيدٍ، للقياس الذي قِسناه، ولأنَّ قولَه أشهَرُ عند أهل العِلْم:
وقال أبو زيد: المُعَصَّب: الذي عَصَّبته السِّنونَ، أي أكلَتْ مالَه، وهذا صحيحٌ، وتلخيصُه أنَّها ذهَبَتْ بمالِهِ فصار بمنزلة الجائع الذي يَلجأ إلى التَّعصُّبِ بالخرق. وقال الخليل: والعَصْب من البُرُود: يُعصَب، أي يُدرَجُ غَزْلُه، ثم يُصبَغ ثمّ يحاك. قال: ولا يُجمَع، إنَّما يقال بُرْدُ عَصْبٍ وبُرودُ عَصْبٍ؛ لأنَّه مضافٌ إلى الفِعل.
ومن الباب: العِصابة: الشَّيء يُعْصَب به الرَّأسُ من صُداعٍ. لا يقال إلاَّ عِصابة بالهاء، وما شَدَتَ به غيرَ الرَّأْس فهو عِصابٌ بغير هاء، فَرَقوا بينَهما ليُعرَفا. ويقال: اعْتَصَب بالتَّاج وبالعِمامة. قال الشَّاعر([27]) :
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
وفلانٌ حَسَنُ العِصْبة، أي الاعتصاب. وعَصَّبْتُ رأسَه بالعصا والسَّيف تعصبياً، وكأنَّه من العِصابة. وكان يقال لسعيد بن العاص بن أُمَيَّة: "ذو العِصابة"، لأنَّه كان إذا اعتمَّ لم يعتمَّ قرشيٌّ إعظاماً له. ويُنشِدون:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
ومن الباب: العَصَّاب: الغزّال، وهو القياس لأنَّ الخَيط يُعصَب به. قال:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
والشجرة تُعْصَب أغصانُها لينتثِر ورقُها. ومنه قول الحجّاج: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". والعِصاب: العصائب التي تعصب الشَّجرة، عن دوجها فيه([32]) . قال:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
وقال ابن أحمر:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
أي جَمَعَهم وضَمَّهم. ويُعْصَب فَخِذ النّاقة لتَدُِرّ. قال:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
أي لا نُعطِي على القَسْر. والعَصُوب من الإبل هذه؛ وهي لا تدرّ حتَّى تُعصَب. والعَصْب: أن يشَدَّ أُنثَيا الدَّابّة حتَّى تَسقُطا، وهو معصوبٌ([36]). ويقال: عَصَب الفَمُ، وهو ريقٌ يجتمع على الأسنان من غبارٍ أو شدَّة عَطَش. قال:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
ومن الباب: العُصْبة، قال الخليل: هم من الرِّجال عَشرة، ولا يقال لما دونَ ذلك عُصْبة. وإنَّما سمِّيت عُصْبةً لأنَّها قد عُصِبت، أي كأنَّها رُبِط بعضُها ببعض. والعُصْبَة والعِصَابة من النَّاس، والطَّير، والخيل. قال النَّابغة:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
واعصوصَبَ القَومُ: صاروا عِصابة. واليوم العَصيب: الشَّديد. واعصَوصَبَ اليومُ: اشتدَّ. ويوم عَصَبْصَبٌ واعْصَوْصَبَتْ: تجمَّعتْ. قال:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
قال أبو زيد: كلُّ شيءٍ بشيء([40]) فقد عَصَب به. يقال: عَصَبَ القومُ بفلان. قال: ومنه سميت العَصَبَةُ، وهم قَرَابة الرَّجُل لأبيه وبني عمِّه، وكذلك كلُّ شيءٍ استدارَ حول شيءٍ واستكفَّ فقد عَصِبَ به.
قال ابنُ الأعرابيِّ: عَصَبَ به وعَصَّب، إذا طافَ به ولزِمَه. وأنشد:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
تَدَاكأ: تَدافَع. وعَصَبَ الماء: لزِمه. قال أبو مهديّ: عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً، إذا دارَتْ حَولَه وحامت عليه. قال:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
وما عَصَبت بذلك المكان ولا قَرَِبته. قال الخليل: العَصَبَة هم الذين يَرِثون الرّجُلَ عن كَلالةٍ من غير والدٍ ولا ولد. فأمَّا الفرائض فكلُّ مَن لم تكن فريضتُه مسمَّاةً فهو عَصَبَة، إنْ بَقِيَ بعد الفرائض شيءٌ أخذوه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ العَصَبِيّة. قال ابن السِّكِّيت: ذاك رجلٌ من عَصَب القوم، أي من خيارهم. وهو قياسُ الباب لأنَّه تُعصب بهم الأمور.
(عصر) العين والصاد والراء أصولٌ ثلاثة صحيحة:
فالأوَّل دهرٌ وحين، والثاني ضَغْط شيء حتَّى يتحلَّب، والثالث تَعَلُّقٌ بشيءٍ وامتساكٌ به.
فالأوَّل العَصْر، وهو الدَّهر. قال الله: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. وربَّما قالوا عُصُر. قال امرؤ القيس:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
قال الخليل: والعَصْران: اللَّيل والنهار. قال:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
قالوا: وبه سمِّيت صَلاةُ العصر، لأنَّها تُعْصَر، أي تؤخَّر عن الظُّهر. والغداة والعشيُّ يسمَّيان العصرين. قال:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
ابن الأعرابيّ: أعْصَر القومُ وأقْصَرُوا، من العَصْر والقَصْر. ويقال: عَصّروا واحتبسوا إلى العصر. وروي حديث أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجلٍ: "حافِظْ على العَصْرَين". قال الرَّجل: وما كانت من لغتنا، فقلت: وما العصران؟ قال: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"، يريد صلاة الصُّبح وصلاة العصر.
فأمّا الجارية الـمُعصِر فقد قاسه ناسٌ هذا القياس، وليس الذي قالوه فيه ببعيد.
قال الخليل وغيره: الجارية إذا رأت في نفسها زيادةَ الشَّباب فقد أعْصَرَتْ، وهي مُعْصِرٌ بلغت عَصْرَ شبابِها وإدراكها. قال أبو ليلى: إذا بلغت الجاريةُ وقَرُبت من حَيْضها فهي مُعْصِر. وأنشد:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
قال قومٌ: سمِّيت معصراً لأنَّها تغيَّرَت عن عَصْرها. وقال آخرونَ فيه غير هذا، وقد ذكرناه في موضعه.
والأصل الثَّاني العُصارة: ما تحَلَّبَ من شيءٍ تَعصِره. قال:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
وهو العصير. وقال في العُصَارة:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
وقال ابن السِّكِّيت: تقول العربُ: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". قال أوس:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
والعرب تجعل العُصارة والمُعْتَصَر مثلاً للخير والعطاء، إنه لكريم العُصارة وكريم المعتصر. وعَصَرت العنب، إذا وَلِيتَه بنَفْسك. واعتصرته، إذا عُصِر لك خَاصّةً. والمِعْصار: شيء كالمِخْلاة يُجعل فيه العِنَبُ ويُعصَر.
ومن الباب: المُعْصِرات: سحائبُ تجيءُ بمطَر. قال الله سبحانه:﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. وأُعْصِرَ القومُ، إذا أتاهم المطر. وقرئت: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]، أي يأتيهم المطر. وذلك مشتقٌّ من عَصْر العنب وغيره. فأمَّا الرِّياح وتسميتُهم إيَّاها المُعْصِرات فليس يبعُد أنْ يُحمَل على هذا الباب من جهة المجاورَة، لأنَّها لمّا أثارت السَّحابَ المعصرات سمِّيت معصِرات وإعصاراً. قال في المُعصِرات:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
والإعصار: الغبار الذي يسطع مستديراً*؛ والجمع الأعاصير. قال:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
ويقال في غُبار العَجاجة أيضاً: إعصار. قال الله تعالى: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. ويقال: مرَّ فلانٌ ولثيابهِ عَصَرَةٌ، أي فَوْحُ طِيبٍ وهَيْجُه. وهو مأخوذ من الإعصار. وفي الحديث: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
ومن الباب العَصْر والاعتصار. قال الخليل: الاعتصار: أن يَخْرُج من إنسانٍ مالٌ بغُرْمٍ([50]) أو بوجه من الوُجوه.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال: بنو فلانٍ يعتصرون العطاء. قال الأصمعي: المعْتَصِر: الذي يأخذ من الشَّيء يُصيب منه. قال ابن أحمر:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

ويقال للغَلّة عُصارة. وفسِّر قولُه تعالى: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]، قال: يستغلُّون بأرَضيهِم. وهذا من القياس، لأنَّه شيءٌ كأنّه اعْتُصر كما يُعتَصر العِنَبُ وغيرُه. قال الخليل: العَصْر: العطاء. قال طرَفة:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
أي تُعطِي.
والأصل الثالث: العَصَر: الملجأ، يقال اعتَصَر بالمكان، إذا التجأ إليه. قال أبو دُواد:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
ويقال: ليس لك من هذا الأمر عُصْرة، على فُعلة([54]) ، وعَصَر على تقدير [فَعَلٍ، أي([55]) ] ملجأ. وقال في العُصْرَة:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
ويقال في قول القائل:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
إنّ المعاصر: العمائم. وقالوا: هي ثيابٌ سُود. والصحيح من ذلك أنَّ المعاصر الدّروع، مأخوذ من العَصْر، لأنّه يُعْصَرُ بها. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) نسبه في اللسان (جمد) إلى بعض الأنصار، وذكره صريحاً في (عصف) أنه أبو قيس بن الأسلت، أو أحيحة بن الجلاح. والقول الأخير لابن بري. ونسبه في (غرف، غضف) إلى أحيحة. ورواه في (جمد) فقط. "زان جناني" جمع جنة.
([2]) البيت في ملحقات ديوانه 76. ورواه في اللسان (هدج) بدون نسبة.
([3]) ديوان الأعشى 108 واللسان (عصف). وأنشده في (حسر): "تقذف بالدارع". ورواية الديوان: * يجمع خضراء لها سورة *
([4]) في الأصل: "يخفف"، وإنما المراد السرعة.
([5]) للعجاج في ديوانه 40 واللسان (صرف، عصف). ونسبه في(هدن)إلى رؤبة خطأ. وقبله في الديوان: * قال الذي جمعت لي صوافي *
 وفي اللسان: * قد يكسب المال الهدان الجافي *
([6]) أنشده في اللسان (عصل).
([7]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عصل، فعل، قعل، قعثل) والبيان (1: 266). فيروى: "بالمفتعل" و "بالمقتعل" و "بالمقثعل".
([8]) ديوان لبيد 15 واللسان (عصل). وسيأتي في (قيل).
([9]) البيت في اللسان (عصل، ذمى، عندل). وفي الأصل: "ترمي الكلب"، تحريف.
([10]) البيت لأبي النجم في اللسان (عصل). ومفرد الأعصال عصل بالتحريك.
([11]) في الأصل: "تعصيل الكلب"، صوابه في اللسان (عصل). وقبله:
* يألبها حمران أي ألب *
([12]) في الأصل: "اعتصمت فلاناً"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) ديوان النابغة 26، وسيأتي في (نجد). والرواية المشهورة:
* بالخيزارنة بعد الأين والنجد *
([14]) ديوان طفيل 47 واللسان (لوث، عصم) وإصلاح المنطق 276: ويروى: "إذا ما غزا" و "لم يسقط الخوف".
([15]) في اللسان (عصم): " عن مواسمهم".
([16]) ديوان الأعشى 73 واللسان (خلق)، وسبق في (خلق).
([17]) من معلقته المشهورة.
([18]) يروى البيت كذلك لامرئ القيس في معلقته. وفي اللسان: "وقيل لتأبط شراً، وهو الصحيح".
([19]) أنشده في اللسان (عصم).
([20]) هو عصام بن شهير الحرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317.
([21]) صدره كما في ديوان النابغة 74: * فإني لا ألام على دخول *
([22]) بعده في اللسان:
وصيرته ملكاً هماما  *** وعلمته الكرّ والإقداما
([23]) ديوان جرير 447 من قصيدة يهجو بها الفرزدق. والبيت كذلك في اللسان (عصا) وأنشده الجاحظ في البيان (3: 79).
([24]) لذي الرمة في ديوانه 403، واللسان (عصا) وقبله:
فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها  *** شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
([25]) البيت لمعقر بن حمار البارقي، كما في اللسان (عصا)، قال: "وقال ابن بري: هذا البيت لعبد ربه السلمي، ويقال لسليم بن ثمامة الحنفي".
([26]) ديوان حسان 214 واللسان (حجأ، سجح، عصب) والمخصص (3: 107) والتخاجئ وردت هكذا في الأصل، وفي رواية الصحاح أيضاً قال ابن بري: "والصحيح التخاجؤ لأن التفاعل في مصدر تفاعل حقه أن يكون مضموم العين نحو التقاتل والتضارب، ولا تكون العين مكسورة إلا في المعتل اللام نحو التغازي والترامي" ثم قال: "والبيت في التهذيب أيضاً كما هو في الصحاح".
([27]) هو ابن قيس الرقيات، ديوانه 71 واللسان (عصب) والكامل 398 ليبسك والأغاني (4: 157).
([28]) الرواية السائرة: "يعتدل التاج"، والاستشهاد هنا يقتضي نصب "التاج" على نزع الخافض. ورواه في اللسان بالرفع شاهداً لقولهم: "اعتصب التاج على رأسه، إذا استكف به"، ورواه في (عقد) بالنصب برواية: "يعتقد التاج".
([29]) أنشده في الكامل 197 ليبسك، ثم قال: "ويزعم الزبيريون أن هذا البيت باطل موضوع".
([30]) لرؤبة في ديوانه 6 واللسان (عصب، قسم). وقبله:
* طاوين مجهول الخروق الأجداب *
([31]) من خطبته المشهورة في أهل العراق. انظر البيان (1: 393-394/2: 307-310) والكامل 215 ليبسك.
([32]) كذا وردت هذه العبارة.
([33]) العبيط: اللحم الطري. وفي الأصل: "بالعيط"، تحريف.
([34]) أنشده في اللسان (عصب) برواية: "شمال وقر".
([35]) في الأصل: "إعطاءنا وإماءنا إذا ما أتينا".
([36]) أي الدابة الذكر. والدابة يذكر ويؤنث.
([37]) لأبي محمد الفقعسي، كما سبق في تخريجه في (جب).
([38]) ديوان النابغة 4 برواية: "إذا ما غزوا بالجيش".
([39]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 108). والبكر، بالتحريك، بمعنى البكرة بالضم.
([40]) كذا وردت العبارة ناقصة، ولعلها: "كل شيء استدار بشيء". انظر اللسان (عصب 95).
([41]) أنشد هذا الشطر في اللسان (عصب).
([42]) ديوان امرئ القيس 49 برواية: "ألا عم صباحاً" و"وهل يعمن" من (وعم)، ورواه سيبويه في كتابه
(2: 227) مطابقاً لرواية المقاييس، جعله شاهداً على أن "نعم" مكسور العين في المستقبل وفي الماضي كذلك.
([43]) البيت لحميد بن ثور، كما في اللسان (عصر) وإصلاح المنطق 7 وجنى الجنتين للمحبّي 79.
([44]) الرجز لمنظور بن مرثد الأسدي، كما في اللسان (عصر). وأنشده في المخصص (1: 47/16:
130) بدون نسبة. وبين البيتين في المخصص:
تمشي الهوينى مائلاً خمارها  *** ينحل من غُلمتها إزارها
 ([45]) الخبز يعني به العرب الخلة، والخلة بالضم: مالم يكن فيه ملح ولا حموضة من العشب. وفي اللسان (خلل): "والعرب تقول: "الخلة خبز الإبل، والحمض لحمها أو فاكهتها أو خبيصها"، وفي الأصل: "الجرو" تحريف، صوابه في اللسان (عصر). وأنشد أيضاً:
وصار ما في الخبز من عصيره  *** إلى سرار الأرض أو قعوره
([46]) البيت للأعشى في ديوانه 115 والمخصص (10: 215).
([47]) هذه قراءة جعفر بن محمد والأعرج وعيسى. وعن عيسى أيضاً: "تعصرون" بالخطاب والبناء للمفعول. انظر تفسير أبي حيان (5: 316). وقال الأزهري: "ما علمت أحداً من القراء المشهورين قرأ يعصرون، ولا أدري من أين جاء به الليث". كذا ورد في اللسان. على أنه قرئ أيضاً: "يعصرون" و"تعصرون" بالبناء للفاعل فيهما. وقراءة الخطاب لحمزة والكسائي وخلف، ووافقهم الأعمش، وقراءة الغيبة لسائر الأربعة عشر. إتحاف فضلاء البشر 265.
([48]) أنشده في اللسان (عصر) بهذه الرواية. وفي المخصص (9: 69): "ترب القعاقع والنقاع".
([49]) انظر البيت وقصته في مجالس ثعلب 265 وعيون الأخبار (2: 305) ودرة الغواص للحريري 33، والمعمرين 40 والعقد (1: 380) طبع بولاق، ونزهة الألباء 34 وشرح شواهد المغني 86، وأسد الغابة (3: 351). وأنشده في اللسان (عصر).
([50]) في الأصل: "بعزم".
([51]) سبق إنشاد البيت وتخريجه في (بن).
([52]) ديوان طرفة 10 واللسان (عصر). وقافية البيت مقيدة ساكنة، لا مطلقة بالضم كما ورد خطأ في اللسان.
([53]) أنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 333) مع قصيدته. وهذه القصيدة أنشدها أبو عبيدة في كتاب الخيل 157 منسوبة إلى عقبة بن سابق الجرمي.
([54]) في الأصل: "ظلمة".
([55]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([56]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (عصر، نجد) والمخصص (9: 96) وإصلاح المنطق 56. وسيأتي في (نجد). وصدره: *صادياً يستغيث غير مغاثِ*

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şeyler)
(**عصف**) **العين** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bunun ilki **العَصْف**tur: tanenin üzerinde bulunan saman kabukları. Ve **العَصْف**: ekinin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanan yapraktır; bunların hepsi **العَصْف**tandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]; müfessirlerden bazıları dedi ki: **العصف**: tanesi yenilmiş ve samanı kalmış her ekindir. İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: **العَصْف**: her bitenin yaprağıdır.
Ve denir: **عَصَفْتُ الزَّرْعَ**, uçlarını biçtiğin ve onu yediğin zaman; sebze gibi. Ve denir: **مكانٌ مُعْصِف**, yani **العَصْف**ı çok olan. Dedi ki:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
Ve **العَصْف** için denir: **العَصِيفة** ve **العُصافة**. Ferrâ dedi ki: ekinden **العصيفة**yi aldığın zaman artık **اعتُصِف** edilmiştir. Ve **الريح العاصف**: şiddetli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. Bu, Halîl’in zikrettiğidir; sözün manası da şudur: o, şeyleri hafifletir de onları götürür; onlara **تَعصِف** eder. Yine denir: **مُعْصِف** ve **مُعْصِفة**. ‘Accâc dedi ki:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
Ehl-i ilimden bazıları dedi ki: **ريح عاصفةٌ**; **فَعَلَتْ عَصَفتْ** üzerine bina edilmiş bir sıfattır*. Ve **ريح عاصفٌ**: **ذات عُصُوف** (esip savurma sahibi)dir; bununla **فَعَلَت** kastedilmez; **لابنٍ** ve **تامِر** tarzında çıkmıştır.
Bâbın kıyasından: **النَّاقة العَصُوف**: binicisini **تَعصِف** eden, onu sürat bakımından sanki bir rüzgâr gibi götürüp giden. **أعصفَتْ** de denir. Ve savaş kavme **تَعْصِف** eder: onları götürür. A‘şâ dedi ki:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
Ve **نعامةٌ عَصوفٌ**: süratli. Ve biz demiştik ki **العَصْف**: hafiflik ve sürattir.
Ve bâbdan: **عَصَف** ve **اعتصف**, kazandığı zaman. Bu da şundandır: o, çalışıp didinmesinde hafifler([4]). Dedi ki:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
Ve o, **ذو عَصْفٍ**tur; yani hile sahibi.
(**عصل**) **العين** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; bir şeyde, şiddet ve sertlikle birlikte bir eğriliğe delâlet eder.
Dil ehli dedi ki: **العَصل**: azı dişinin, şiddetiyle birlikte eğriliğidir. Dedi ki:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
Erkeklerden **الأعصل**: baldırı ve kolu **عصِلَت** olan; yani şiddetli bir eğrilikle eğrilmiş olan. Ve **الشّجرة العَصِلة**: doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaç. Ve **سهمٌ أعصلُ**: eğri ok. Lebîd dedi ki:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
Ve ağaç hakkında dedi ki:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
İlk beyitte **العُصْل** ile eğri okları kastetti. Der ki: o anda ihtiyaç vaktinde uydurulmuş değildir; bilakis daha önce yapılmıştır. Ve denir: **عَصَل السَّهمُ** ve **عَصِل**, gönderildiği sırada, içindeki eğrilik veya kötü çekiş sebebiyle sarsıldığı zaman. Ve **عَصِل الكلبُ**, avı kovalayıp sonra ondan ümitsizliğe düşerek sarsılıp kıvrıldığı zaman. Ve **شجرةٌ عصلاءُ**: uzadı ve eğrildi. Zayıf düşmüş olana da onunla benzetme yapılır. [Dedi]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
Ve **العَصَل**: kuyruğun sert kılında bir burulmadır; ta ki üzerinde kıl bulunmayan iç tarafının bir kısmı dışarı çıksın.
Ve o, **فرسٌ أعصل**dir. Ve **الأعْصال**: bağırsaklardır; bu kıyastır, çünkü uzunluk içinde burulurlar. Dedi ki:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
Ve **العَصَل**: ette bir katılıktır; bundan da **عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا**, yavaşladığı zaman. Dedi ki:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(**عصم**) **العين** ve **الصاد** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; tutmaya, engellemeye ve yapışıp ayrılmamaya delâlet eder. Bunun hepsindeki mana tek bir manadır. Bundan: **العِصْمة**: Allah Teâlâ’nın kulunu, içine düşeceği bir kötülükten korumasıdır. Ve kul Allah Teâlâ’ya **اعتصم** etti: yani sakındı/çekindi. Ve **استَعْصَم**: sığındı. Araplar der: **أعْصَمتُ فلاناً**([12]), yani elinin eriştiği şeyle sığınacağı ve tutunacağı bir şeyi ona hazırladım. Nâbiga dedi ki:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
Ve süvarilerden **المُعْصِم**: süvariliğinde hâli kötü olandır; onu, atının yelesine veya başka bir şeye tutunur görürsün. Dedi ki:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
Ve **العِصْمَةُ**: kendisiyle **اعتصم** ettiğin her şeydir. Ve **عَصَمَهُ الطَّعَامُ**: onu açlıktan men etti.
Ve bâbdan **العَصِيمُ**: **الهِناء** ve idrardan olan pas; devenin uyluğu üzerinde kurur. Dedi ki:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
Ve kınanın izi **عَصيم**dir. Ve **المُعصَم**: tüyü ondan sıyrılmamış deri; bilakis, ondan faydalanılmadığı için kılı ona yapıştırılmıştır. Denir: **أعصَمْنا الإهاب**.
Asma‘î dedi ki: **العُصْم**: **وَرْس** veya **زَعْفَرانٍ** yahut benzerinden her şeyin izidir. Dedi ki: Araplardan bir kadının diğerine şöyle dediğini işittim: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" yani ondan sıyrılıp dökülen şeyi. Ve denir: elinde **عُصْمَة خَلُوقٍ** var; yani onun izi. Dedik ki: Asma‘î’nin kadının sözünden zikrettiği bu, onun **العُصْم**: izdir sözüne aykırıdır; çünkü o, izi istemedi. Bunun doğrusu şudur: **العُصْم**: kınadır; kınalananın eline yapışıp kalan şeydir; bundan sonra onun izi **عُصْم**dur; çünkü kalıcı ve yapışıktır.
Kınanın **عُصْم**una kıyas edilenlerdendir: **العُصْمة**: dört ayaklı olanın bileğinde bulunan beyazlıktır. Bundan: **الوَعِلُ الأعصم** ve onun **عُصْمَتُه**: bileğinde bir beyazlıktır; **الأعصم**ın çoğulu **عُصْم**dur. Ve dedi ki:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
A‘şâ dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
Ve denir: **غرابٌ أعْصَم**, o yerinden beyaz olduğu zaman; ve pek az bulunur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: atlarda **العُصْمة**; az veya çok, ayaklardan değil iki elde olan beyazlıktır; derler ki: o, **أعصَمُ اليدين**dir. Bütün bunların kıyası birdir; sanki o açıklık, ele yapışık bir izdir; kınanın **عصم**ında dediğimiz gibi. Ve bâbdan **العِصْمة**: gerdanlık; boyna yapışık olmasından dolayı böyle adlandırılmıştır. Lebîd onu **أعصام** üzerine cem etti; sanki **عُصْم**un cemini kastetti:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
Ve bâbdan: **عِصام المحْمِل**: onun bağı ve kaydı; iki yanını onunla bağladıkları şey. Ve **عصامُ القِربة**: yaklaşık iki arşınlık bir bağ; iki şişkin tulumun iki deliğine konur ki birleşsinler. Ve ikisini **أعْصَمْتهما**: ikisine bir **عِصام** yaptım. Teebbata Şerran dedi ki:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
Dedi ki: kovaya **عِصام** olmaz.
Ve bâbdan: kadının **مِعْصم**i; onun iki bileziğinin, iki kolunun yeridir. Ve dedi ki:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
Ona **مِعْصماً** denmesi, bileziği tutmasındandır; sonra bilezik olmasa da **معصماً** olur. Ve denir: ona **أعصَمَ** etti ve **أخْلَدَ** etti; yani ona yapıştı.
Ve **عِصامٌ**: bir adamdır([20]). Araplar soru sorarken der: "ما وراءَكَ يا عصام؟"; aslı Nâbiga’nın sözüdür:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
Ve efendiliği babalarıyla değil bizzat kendisiyle olana derler:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(**عصو/ي**) **العين** ve **الصاد** ve illetli harf iki sahih asıldır; ancak ikisi birbirinden ayrıdır: birisi toplanmaya delâlet eder, diğeri ayrılığa delâlet eder.
Birincisi **العصا**dır; onu tutanın elinin onu kuşatmasından dolayı böyle adlandırılmıştır; sonra buna kıyas edildi de topluluğa **عَصاً** denildi. Denir: **العَصَا**: İslâm topluluğudur; onlara muhalefet eden, Müslümanların **عصا**sını yarmış olur. Bunu yapıp öldürülürse ona: o, **قتيلُ العَصا**dır denir; onun için ne diyet vardır ne de kısas. Ve derler: bu **عَصاً**, ve **عَصَوان**, ve üç **أعصٍ**. Sayı olmaksızın cem‘i **عِصِيٌّ** ve **عُصِيّ**dir. Ve **العصا**ya kıyas ederler de derler: **عَصَيْتُ بالسَّيف**. Cerîr dedi ki:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
Bir başkası dedi ki:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
Ve **العصا**nın tesniyesinde dedi ki:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
Ve bâbdan: **عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه**, yani onu tedavi ettim. Bu kıyastır; çünkü o acır, yani toplanır. Atasözlerinde: "ألقى فلانٌ عصاه". Bu, yolcunun ota varıp ikamete niyet ettiği zaman; asasını atar. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
Ve bâbdan onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözü: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"; bununla vurulan asayı kastetmedi ve kimseye bunu emretmedi; fakat edebi kastetti.
Ebû Ubeyd dedi ki: **العصا**nın aslı toplanma ve uyuşmadır. Bu, bu binanın kıyasındaki söylediğimizi doğrular.
Diğer asıl: **العِصيانُ** ve **المَعصية**. Denir: **عَصَى**, ve o **عاصٍ**dir; cem‘i **عُصاة** ve **عَاصون**dur. Ve **العاصي**: annesine uymakta ona **عَصَى** eden sütten kesilmiş yavrudur.
(**عصب**) **العين** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeye, uzunca veya yuvarlakça bağlamaya delâlet eder. Sonra bundan dallar türetilir; hepsi tek bir kıyasa döner.
Bundan **العَصَب**. Halîl dedi ki: o, eklemler arasını birbirine uyduran bağlardır; **العَقَب** değildir. Ve denir: **لحمٌ عصِب**, yani sert, dolgun, **العصَب**ı çok. Ve falan **معصوب الخَلْق**tır; yani etinin dolgunluğu şiddetlidir. Ve o, **حَسَن العَصْب**tır; ve karısı **حَسَنة العَصْب**tır. Ve **العَصْب**: şiddetli bükmedir. Ve **رجلٌ مَعصوب الخَلْق** sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Hassân dedi ki:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
Ve koyunun bağırsaklarından **العَصِيب**e ancak, o bağlanmış, bükülmüş olduğu için bu ad verilmiştir. Ama aç olana **معصوب** demeleri hakkında bir kavim dedi ki: o, bağırsakları neredeyse **تَعْصَب** edecek, yani kuruyacak olandır. Bu bir şey değildir; **المعصوب** ancak açlıktan karnını bağlayandır. Ve denir: **عَصَّبَهم**, onları aç bıraktığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُعَصَّب**: muhtaçtır; onların **عَصَّبَهُ الجوعُ** sözündendir; taş veya başka bir şey bağlayan değildir. Ebû Ubeyd dedi ki: **المُعَصَّب**; açlıktan bezlerle başını bağlayandır. Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir; kıyas ettiğimiz kıyas sebebiyle ve onun sözü ilim ehli yanında daha meşhur olduğu için:
Ebû Zeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: yılların onu **عَصَّبته** ettiği; yani malını yediği kimsedir; bu doğrudur. Bunun özeti: onun malını götürdüler de, bezlerle bağlanmaya sığınan aç kimse menzilesine geldi. Halîl dedi ki: **البُرُود**dan **العَصْب**: **يُعصَب**, yani ipliği dürülür; sonra boyanır; sonra dokunur. Dedi ki: cem edilmez; ancak **بُرْدُ عَصْبٍ** ve **بُرودُ عَصْبٍ** denir; çünkü fiile izafe edilmiştir.
Ve bâbdan: **العِصابة**: baş ağrısından dolayı başın bağlandığı şey. Ancak **عِصابة** (ه ile) denir; baştan başkasını bağladığı şey ise **عِصابٌ** (ه’siz)dir; ikisini ayırdılar ki bilinsinler. Ve denir: taçla ve sarıkla **اعْتَصَب** etti. Şair([27]) dedi ki:
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
Ve falan **حَسَنُ العِصْبة**dir; yani sarınması güzeldir. Ve **عَصَّبْتُ رأسَه** asayla ve kılıçla **تعصبياً**; sanki **العِصابة**dandır. Saîd b. el-Âs b. Ümeyye’ye "ذو العِصابة" denirdi; çünkü sarık sardığında, onu yüceltmek için hiçbir Kureyşli sarık sarmazdı. Şöyle inşad ederler:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
Ve bâbdan: **العَصَّاب**: ip eğiren; bu kıyastır, çünkü ip onunla bağlanır. Dedi ki:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
Ve ağacın dalları, yaprağı dökülsün diye **تُعْصَب** edilir. Haccâc’ın sözü de bundandır: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". Ve **العِصاب**: ağacı bağlayan bağlardır; onun içinde eğriliğinden dolayı([32]). Dedi ki:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
İbn Ahmer dedi ki:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
Yani onları topladı ve bir araya getirdi. Ve devenin uyluğu, süt versin diye bağlanır. Dedi ki:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
Yani zorla vermeyiz. Ve develerden **العَصُوب** bu (tür)dür; bağlanmadıkça süt vermez. Ve **العَصْب**: binitin iki testisini bağlamak; ta ki düşsünler; o da **معصوبٌ**dur([36]). Ve denir: **عَصَب الفَمُ**; o, tozdan veya şiddetli susuzluktan dişler üzerinde toplanan tükürüktür. Dedi ki:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
Ve bâbdan: **العُصْبة**. Halîl dedi ki: erkeklerden on kişidir; bundan aşağısına **عُصْبة** denmez. Ancak **عُصْبة** diye adlandırıldı; çünkü o, **عُصِبت** edilmiştir; yani sanki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır. Ve **العُصْبَة** ve **العِصَابة** insanlardan, kuşlardan ve atlardan (olan topluluk)tur. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
Ve **اعصوصَبَ القَومُ**: bir **عِصابة** oldular. Ve **اليوم العَصيب**: şiddetli gündür. Ve **اعصَوصَبَ اليومُ**: şiddetlendi. Ve **يوم عَصَبْصَبٌ** ve **اعْصَوْصَبَتْ**: toplandı. Dedi ki:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
Ebû Zeyd dedi ki: her şey bir şeyle([40]) (beraber) ise, onunla **عَصَب** etmiştir. Denir: **عَصَبَ القومُ بفلان**. Dedi ki: bundan dolayı **العَصَبَة** adlandırıldı; onlar, adamın baba tarafından akrabası ve amcaoğullarıdır; aynı şekilde, bir şeyin etrafında dönen ve onu kuşatan her şey, onunla **عَصِبَ** etmiştir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **عَصَبَ به** ve **عَصَّب**, onun etrafında dolaştığı ve ona yapıştığı zaman. Ve inşad etti:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
**تَدَاكأ**: itişip kakıştı. Ve **عَصَبَ الماء**: ona yapıştı. Ebû Mehdî dedi ki: develer suya **عَصَِبت** eder; **تَعصب عُصُوباً**, onun etrafında döndükleri ve üzerinde dolaştıkları zaman. Dedi ki:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
Ve ben o yerle **عَصَبت** etmedim ve ona yaklaşmadım. Halîl dedi ki: **العَصَبَة**; babasız ve evlatsız, **كَلالة** yoluyla adamın mirasçısı olanlardır. Ama ferâizde, farzı isimlendirilmiş olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alırlar. Halîl dedi ki: bundan **العَصَبِيّة** türetildi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bu, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır; yani onların seçkinlerindendir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü işler onlarla bağlanır.
(**عصر**) **العين** ve **الصاد** ve **الراء** üç sahih asıldır:
Birincisi zaman ve vakit; ikincisi bir şeyi, suyu çıkıncaya kadar sıkmak; üçüncüsü bir şeye tutunma ve ona yapışıp tutmadır.
Birincisi **العَصْر**dır; o, dehrdir. Allah dedi: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾ [العصر 1- 2]. Bazen **عُصُر** da derler. İmru’ul-Kays dedi ki:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
Halîl dedi ki: **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Dedi ki:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
Dediler ki: **صَلاةُ العصر** bununla adlandırıldı; çünkü o **تُعْصَر** edilir; yani öğleden sonraya geciktirilir. Sabah ve akşam da **العصرين** diye adlandırılır. Dedi ki:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
İbnü’l-A‘râbî: kavim **أعْصَر** etti ve **أقْصَرُوا** etti; **العَصْر** ve **القَصْر**dan. Ve denir: **عَصّروا** ve ikindiye kadar beklediler. Bir hadis rivayet edildi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) bir adama dedi ki: "حافِظْ على العَصْرَين". Adam dedi: bu bizim dilimizden değildi; ben de dedim: iki **العصران** nedir? Dedi ki: "Güneşin doğmasından önce bir namaz, ve batmasından önce bir namaz"; sabah namazını ve ikindi namazını kasteder.
Ama **الجارية الـمُعصِر**; bazı insanlar bunu bu kıyasa kıyas ettiler; söyledikleri de ondan uzak değildir.
Halîl ve başkaları dedi ki: cariye kendinde gençliğin artışını gördüğü zaman **أعْصَرَتْ** etmiştir; o **مُعْصِرٌ**dir; gençliğinin **عَصْر**ına ve idrakine ulaşmıştır. Ebû Leylâ dedi ki: cariye buluğa erdiği ve hayzına yaklaştığı zaman o **مُعْصِر**dir. Ve inşad etti:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
Bir kavim dedi ki: **معصراً** diye adlandırıldı; çünkü kendi **عَصْر**ından değişti. Başkaları bunda başka bir şey söylediler; onu yerinde zikrettik.
İkinci asıl **العُصارة**dır: sıktığın bir şeyden damlayıp çıkan şey. Dedi ki:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
Ve o, **العصير**dir. Ve **العُصَارة** hakkında dedi ki:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar şöyle der: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". Evs dedi ki:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
Araplar **العُصارة**yı ve **المُعْتَصَر**ı hayır ve ihsan için mesel yaparlar: o, **كريم العُصارة** ve **كريم المعتصر**dır. Ve **عَصَرت العنب**, onu bizzat kendin yaptığın zaman. Ve **اعتصرته**, senin için özel olarak sıkıldığı zaman. Ve **المِعْصار**: **المِخْلاة** gibi bir şey; içine üzüm konur ve sıkılır.
Ve bâbdan: **المُعْصِرات**: yağmur getiren bulutlardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. Ve kavim **أُعْصِرَ** edildi; onlara yağmur geldiği zaman. Şöyle de okunmuştur: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾ [يوسف 49]; yani onlara yağmur gelir. Bu, üzüm ve benzerini sıkmaktan türemiştir. Ama rüzgârlar ve onların ona **المُعْصِرات** adını vermeleri; komşuluk yönünden bu bâba hamledilmesi uzak değildir; çünkü o, **السَّحابَ المعصرات**ı kaldırıp harekete geçirdiğinde, **معصِرات** ve **إعصاراً** diye adlandırıldı. **المُعصِرات** hakkında dedi ki:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
Ve **الإعصار**: yuvarlakça yükselen tozdur*; cem‘i **الأعاصير**dir. Dedi ki:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
Ve **غُبار العَجاجة**da da **إعصار** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾ [البقرة 266]. Ve denir: falan geçti, elbiselerinde **عَصَرَةٌ** var; yani güzel kokunun yayılması ve kabarması. Bu, **الإعصار**dan alınmıştır. Hadiste: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
Ve bâbdan **العَصْر** ve **الاعتصار**. Halîl dedi ki: **الاعتصار**: bir insandan, bir borç/ceza([50]) sebebiyle veya yüzlerden bir yüzle mal çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denir: falanın oğulları bağışı **يعتصرون** ederler. Asma‘î dedi ki: **المعْتَصِر**: bir şeyden alan, ondan bir pay elde edendir. İbn Ahmer dedi ki:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

Ve **الغَلّة** için **عُصارة** denir. Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [Yûsuf 49] tefsir edildi; dedi ki: arazilerinde gelir elde ederler. Bu, kıyastandır; çünkü o, sanki **اعْتُصر** edilmiş bir şeydir; **العِنَبُ** ve başkası nasıl sıkılırsa. Halîl dedi ki: **العَصْر**: bağıştır. Tarafe dedi:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
yani: verirsin.

Üçüncü asıl: **العَصَر**: sığınaktır; “mekânda **اعتَصَر** etti” denir; ona sığındığı zaman. Ebû Duvâd dedi:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
Ve denir: “Bu işten senin için bir **عُصْرة** yoktur”; **فُعلة** üzere([54]); ve **عَصَر** [**فَعَلٍ** takdiri üzere, yani([55]) ] sığınak. Ve **العُصْرَة** hakkında dedi:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *

Ve söyleyenin sözü hakkında denir:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
Şüphesiz **المعاصر**: sarıklardır. Ve dediler: onlar siyah elbiselerdir. Bunun sahihi şudur ki **المعاصر** zırhlardır; **العَصْر**’dan alınmıştır; çünkü onunla sıkıştırılır. Ve Allah daha iyi bilir.
---------------------ـ
([1]) Onu Lisân’da (جمد) bazı Ensâr’a nispet etti; ve (عصف)’ta açıkça zikretti ki o, Ebû Kays b. el-Eslet’tir, yahut Uhayha b. el-Celâh’tır. Son söz İbn Berrî’nindir. Ve onu (غرف، غضف)’ta Uhayha’ya nispet etti. Ve onu yalnız (جمد)’da rivayet etti. “زان جناني” **جنة**’nin cem‘idir.
([2]) Beyit, divanının zeyllerinde 76’dadır. Ve Lisân’da (هدج) nispet olmaksızın rivayet etti.
([3]) Dîvânu’l-A‘şâ 108 ve Lisân (عصف). Ve onu (حسر)’da: “تقذف بالدارع” diye okuttu. Divanın rivayeti: * يجمع خضراء لها سورة *
([4]) Asılda: “يخفف”tir; hâlbuki murad sürattir.
([5]) el-‘Accâc’ındır; divanında 40 ve Lisân (صرف، عصف). Ve onu (هدن)’de yanlışlıkla Ru’be’ye nispet etti. Ondan önce divanda: * قال الذي جمعت لي صوافي *
 Ve Lisân’da: * قد يكسب المال الهدان الجافي *
([6]) Onu Lisân’da (عصل) okuttu.
([7]) Dîvânu Lebîd 16, 1881 baskı; ve Lisân (عصل، فعل، قعل، قعثل) ve el-Beyân (1: 266). Şöyle rivayet edilir: “بالمفتعل” ve “بالمقتعل” ve “بالمقثعل”.
([8]) Dîvânu Lebîd 15 ve Lisân (عصل). Ve (قيل)’de gelecektir.
([9]) Beyit Lisân’da (عصل، ذمى، عندل)’dedir. Asılda: “ترمي الكلب”tir; tahriftir.
([10]) Beyit Ebû’n-Necm’indir; Lisân’da (عصل). Ve **الأعصال**’ın müfredi, harekeli olarak **عصل**’dır.
([11]) Asılda: “تعصيل الكلب”tir; doğrusu Lisân’da (عصل)’dedir. Ondan önce:
* يألبها حمران أي ألب *
([12]) Asılda: “اعتصمت فلاناً”dır; doğrusu el-Mücmel ve Lisân’dadır.
([13]) Dîvânu’n-Nâbiga 26; ve (نجد)’de gelecektir. Meşhur rivayet:
* بالخيزارنة بعد الأين والنجد *
([14]) Dîvânu Tufeyl 47 ve Lisân (لوث، عصم) ve Islahu’l-Mantık 276: ve şöyle rivayet edilir: “إذا ما غزا” ve “لم يسقط الخوف”.
([15]) Lisân’da (عصم): “ عن مواسمهم”.
([16]) Dîvânu’l-A‘şâ 73 ve Lisân (خلق); ve (خلق)’ta geçti.
([17]) Meşhur muallakasındandır.
([18]) Beyit, muallakasında İmru’ul-Kays’a da böyle rivayet edilir. Ve Lisân’da: “Ve Tee’bbata Şerran’a denildi; ve o sahih olandır.”
([19]) Onu Lisân’da (عصم) okuttu.
([20]) O, ‘Isâm b. Şehîr el-Haremî’dir; Nu‘mân b. el-Münzir’in hâcibidir. Lisân (عصم) ve el-İştiḳāḳ 317’ye bak.
([21]) Sadrı, Dîvânu’n-Nâbiga 74’teki gibidir: * فإني لا ألام على دخول *
([22]) Ondan sonra Lisân’da:
وصيرته ملكاً هماما  *** وعلمته الكرّ والإقداما
([23]) Dîvânu Cerîr 447; Ferazdak’ı hicvettiği kasidedendir. Beyit, Lisân’da (عصا)’da da böyledir; ve Câhiz onu el-Beyân’da (3: 79) okuttu.
([24]) Zü’r-Rumme’nindir; divanında 403, ve Lisân (عصا). Ondan önce:
فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها  *** شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
([25]) Beyit, Lisân’da (عصا)’da olduğu üzere, Ma‘ḳar b. Ḥimâr el-Bâriḳî’nindir; dedi ki: “İbn Berrî dedi: Bu beyit ‘Abd Rabbih es-Sülemî’nindir; ve Süleym b. Semâme el-Ḥanefî’ye de denir.”
([26]) Dîvânu Ḥassân 214 ve Lisân (حجأ، سجح، عصب) ve el-Muḫaṣṣaṣ (3: 107). Ve **التخاجئ** asılda böyle geldi; ve Sıhâh rivayetinde de. İbn Berrî dedi ki: “Sahih olan **التخاجؤ**’dür; çünkü **تفاعل**’in masdarında, **التقاتل** ve **التضارب** gibi, aynın dammeli olması hakkıdır; ve ayn, ancak lâmı illetli olanda, **التغازي** ve **الترامي** gibi, kesreli olur.” Sonra dedi ki: “Beyit, Tehzîb’de de Sıhâh’taki gibidir.”
([27]) O, İbn Kays er-Ruḳayyât’tır; divanı 71; ve Lisân (عصب) ve el-Kâmil 398 (Lypsk) ve el-Eġānî (4: 157).
([28]) Yaygın rivayet: “يعتدل التاج”dır; ve buradaki istişhâd, “التاج”ın, harf-i cerrin hazfiyle mansub olmasını gerektirir. Ve onu Lisân’da merfû‘ ile, onların sözlerine şahit olarak rivayet etti: “Başına tacı **اعتصب** etti; onunla başını sardığı zaman”; ve onu (عقد)’da mansub ile, şu rivayetle rivayet etti: “يعتقد التاج”.
([29]) Onu el-Kâmil 197 (Lypsk)’te okuttu; sonra dedi ki: “Zübeyrîler, bu beyitin bâtıl, uydurma olduğunu iddia ederler.”
([30]) Ru’be’nindir; divanında 6; ve Lisân (عصب، قسم). Ondan önce:
* طاوين مجهول الخروق الأجداب *
([31]) Irak ehli hakkındaki meşhur hutbesindendir. el-Beyân (1: 393-394/2: 307-310) ve el-Kâmil 215 (Lypsk)’e bak.
([32]) İfade böylece geldi.
([33]) **العبيط**: taze ettir. Asılda: “بالعيط”tır; tahriftir.
([34]) Onu Lisân’da (عصب) şu rivayetle okuttu: “شمال وقر”.
([35]) Asılda: “إعطاءنا وإماءنا إذا ما أتينا”.
([36]) Yani erkek binek. Ve binek, müzekker de müennes de olur.
([37]) Ebû Muḥammed el-Faḳ‘asî’nindir; daha önce (جب)’de tahricinde geçtiği üzere.
([38]) Dîvânu’n-Nâbiga 4; şu rivayetle: “إذا ما غزوا بالجيش”.
([39]) Beyit, Ebû Züeyb el-Hüzelî’nindir; Dîvânu’l-Hüzeliyyîn (1: 108). Ve **البكر**, harekeli olarak, dammeli **البكرة** manasındadır.
([40]) İfade böylece eksik geldi; belki de: “كل شيء استدار بشيء”. Lisân (عصب 95)’e bak.
([41]) Bu mısraı Lisân’da (عصب) okuttu.
([42]) Dîvânu İmru’ul-Kays 49; şu rivayetle: “ألا عم صباحاً” ve “وهل يعمن” (وعم)’dan. Ve Sîbeveyh onu kitabında (2: 227), Mekâyîs rivayetine uygun olarak rivayet etti; onu, “نعم”ın gelecekte aynının kesreli olduğuna ve geçmişte de öyle olduğuna şahit kıldı.
([43]) Beyit, Ḥumeyd b. Sevr’ündür; Lisân (عصر) ve Islahu’l-Mantık 7 ve Cenyü’l-Cenneteyn li’l-Muḥibbî 79’da olduğu üzere.
([44]) Recez, Manẓûr b. Merṯed el-Esedî’nindir; Lisân (عصر)’da olduğu üzere. Ve onu el-Muḫaṣṣaṣ’ta (1: 47/16: 130) nispet olmaksızın okuttu. Ve iki beyit arasında el-Muḫaṣṣaṣ’ta:
تمشي الهوينى مائلاً خمارها  *** ينحل من غُلمتها إزارها
 ([45]) Ekmekle Arapların kastettiği **الخلة**’dir; ve **الخلة** (damme ile): içinde ne tuz ne ekşilik bulunan ottur. Ve Lisân’da (خلل): “Ve Arap der ki: ‘**الخلة** develerin ekmeğidir; ve **الحمض** onların etidir yahut meyvesidir yahut bulamacıdır’.” Ve asılda: “الجرو”dur; tahriftir; doğrusu Lisân’da (عصر)’dadır. Ve ayrıca okuttu:
وصار ما في الخبز من عصيره  *** إلى سرار الأرض أو قعوره
([46]) Beyit, A‘şâ’nındır; divanında 115 ve el-Muḫaṣṣaṣ (10: 215).
([47]) Bu, Ca‘fer b. Muḥammed’in, el-A‘rac’ın ve ‘Îsâ’nın kıraatidir. Ve ‘Îsâ’dan da: “تعصرون” hitapla ve meçhul bina ile. Ebû Ḥayyân tefsiri (5: 316)’ye bak. Ve Ezherî dedi ki: “Meşhur kurrâdan hiç kimsenin ‘يعصرون’ okuduğunu bilmedim; ve Leys onu nereden getirdi, bilmiyorum.” Lisân’da böyle geldi. Bununla beraber, “يعصرون” ve “تعصرون” da, ikisinde de mâlûm bina ile okundu. Ve hitap kıraati Ḥamza, Kisâî ve Ḫalef’indir; ve A‘meş onlara muvafakat etti. Ve gaybet kıraati, geri kalan on dördünündür. İtḥâfu Fuḍalâ’i’l-Beşer 265.
([48]) Onu Lisân’da (عصر) bu rivayetle okuttu. Ve el-Muḫaṣṣaṣ’ta (9: 69): “ترب القعاقع والنقاع”.
([49]) Beyite ve kıssasına Meclisü Sa‘leb 265 ve ‘Uyûnü’l-Aḫbâr (2: 305) ve Dürretü’l-Ġavvâṣ li’l-Ḥarîrî 33 ve el-Mu‘ammerîn 40 ve el-‘İḳd (1: 380) Bulak baskı ve Nüzhetü’l-Elbâ’ 34 ve Şerḥu Şevâhidi’l-Muġnî 86 ve Esedü’l-Ġābe (3: 351)’de bak. Ve onu Lisân’da (عصر) okuttu.
([50]) Asılda: “بعزم”.
([51]) Beyitin okunması ve tahrici (بن)’de geçti.
([52]) Dîvânu Tarafe 10 ve Lisân (عصر). Beyitin kafiyesi, sâkinle kayıtlıdır; Lisân’da yanlışlıkla geldiği üzere damme ile mutlak değildir.
([53]) Onu el-Ezmine ve’l-Emkine’de (2: 333), kasidesiyle birlikte okuttu. Bu kasideyi Ebû ‘Ubeyde, Kitâbu’l-Ḫayl 157’de, ‘Uḳbe b. Sâbiḳ el-Cermî’ye nispetle okuttu.
([54]) Asılda: “ظلمة”.
([55]) Böyle bir tekmille söz yerli yerine oturur.
([56]) Ebû Zübeyd et-Tâî’nindir; Lisân (عصر، نجد) ve el-Muḫaṣṣaṣ (9: 96) ve Islahu’l-Mantık 56’da olduğu üzere. Ve (نجد)’de gelecektir. Ve sadrı: *صادياً يستغيث غير مغاثِ*

ـ

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العصر: مصدر عصرت، والمعصور: الشيء العصير، والعصارة: نفاية ما يعصر. قال تعالى: ﴿إني أراني أعصر خمرا﴾ [يوسف/36]، وقال: ﴿وفيه يعصرون﴾ [يوسف/49]، أي: يستنبطون منه الخير، وقرئ: (يعصرون) (وهي قراءة شاذة) أي: يمطرون، واعتصرت من كذا: أخذت ما يجري مجرى العصارة، قال الشاعر:
*وإنما العيش بربانه ** وأنت من أفنانه معتصر*
(البيت لابن أحمر، وهو في ديوانه ص 61؛ والمجمل 3/672؛ واللسان (عصر) )
﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا﴾ [عم/14]، أي: السحائب التي تعتصر بالمطر. أي: تصب، وقيل: التي تأتي بالإعصار، والإعصار: ريح تثير الغبار. قال تعالى: ﴿فأصابها إعصار﴾ [البقرة/266]. والاعتصار: أن يغص فيعتصر بالماء، ومنه: العصر، والعصر: الملجأ، والعصر والعصر: الدهر، والجميع العصور. قال: ﴿والعصر * إن الإنسان لفي خسر﴾ [العصر/1 - 2]، والعصر: العشي، ومنه: صلاة العصر وإذا قيل: العصران، فقيل: الغداة والعشي (انظر: المجمل 3/672؛ وجنى الجنتين ص 79)، وقيل: الليل والنهار، وذلك كالقمرين للشمس والقمر (انظر: البصائر 4/71؛ واللسان (قمر) ). والمعصر: المرأة التي حاضت، ودخلت في عصر شبابها.

##### Türkçe

- **العصر**: **عصرت**’in mastarıdır; **المعصور**: **العصير** olan şeydir; **العصارة**: sıkılan şeyin posasıdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿إني أراني أعصر خمرا﴾ [يوسف/36], ve dedi ki: ﴿وفيه يعصرون﴾ [يوسف/49], yani: ondan hayrı çıkarırlar; ve (يعصرون) diye okunmuştur (ve o şâz bir kıraattir), yani: yağmur yağdırırlar; ve “**اعتصرت** من كذا”: **العصارة**’nın cereyan ettiği yerin yerine geçen şeyi aldım. Şair dedi ki:
*وإنما العيش بربانه ** وأنت من أفنانه معتصر*
(Beyit İbn Ahmer’indir; ve onun divanında s. 61’dedir; ve **المجمل** 3/672; ve **اللسان** (**عصر**) )
﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا﴾ [عم/14], yani: yağmurla sıkılan bulutlar. Yani: döker. Ve denildi ki: **الإعصار** ile gelen; ve **الإعصار**: tozu kaldıran rüzgârdır. Yüce Allah dedi ki: ﴿فأصابها إعصار﴾ [البقرة/266]. Ve **الاعتصار**: boğazına takılıp su ile sıkışıp kalmasıdır; ondan: **العصر**; ve **العصر**: sığınaktır; ve **العصر** ve **العصر**: dehrdir; hepsi **العصور**dur. Dedi ki: ﴿والعصر * إن الإنسان لفي خسر﴾ [العصر/1 - 2]; ve **العصر**: akşam vaktidir; ondan: **صلاة العصر**. Ve “**العصران**” denildiğinde, denildi ki: sabah vakti ve akşam vakti (bak: **المجمل** 3/672; ve **جنى الجنتين** s. 79); ve denildi ki: gece ve gündüz; bu da güneş ve ay için “iki ay” gibi (bak: **البصائر** 4/71; ve **اللسان** (**قمر**) ). Ve **المعصر**: hayız gören ve gençliğinin çağının **عصر**’ına giren kadındır.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ص ر
كلُّ نفسِ طريدةُ عَصْرَيها‏.‏
قال المتلمس‏:‏ ولن يلبث العصران يوم وليلة إذا طلبا أن يدركا ما تيمّما وما فعلت ذلك عصراً ولعصرٍ أي في وقته‏.‏
ونام فلان ولم ينم عصراً ولعصرٍ أي في وقت نوم‏.‏
وتقول‏:‏ منبّه بن سعد بن قيس عيلان عصّره قوله‏:‏ أعمير إن أباك غيّر رأسه مرّ الليالي واختلاف الأعصر فكان يلقب بأعصر بن سعد لهذا البيت‏.‏
وهذا أمر قد تعصرت الشبيبة به وبلغت الأشد عليه‏.‏
وشرب عصارة العنب وعصاره‏.‏
قال الأخطل‏:‏ حتى إذا ما أنضجته شمسه وأنى فليس عصاره كعصاري ومن المجاز‏:‏ أنا معصور اللسان أي يابسه عطشاً‏.‏
وولد فلان عصارة كرمٍ ومن عصارات الكرم‏.‏
وفلان قد اشتفّ عصارة أرضي أي أخذ غلتها‏.‏
وأعطاه شيأً ثم اعتصره أي ارتجعه‏.‏
وفي الحديث ‏"‏ لابأس أن يعتصر الواهب ممن وهب ‏"‏ ويقال للمستغزر‏:‏ المعتصر‏.‏
وفلان منيع المعتصر كريم المعتصر أي منيع الملجأ كريم عند المسألة‏.‏
ويقال‏:‏ فلان عصرتي وعصري ومعتصري‏.‏
واعتصرت به وعاصرته‏:‏ لذت به واستغثت‏.‏
واعتصر الغصان بالماء‏.‏
قال عدي‏:‏ كنت كالغصّان بالماء اعتصاري وتقول‏:‏ وعده إعصار ليس بعده إعصار من أعصرت السحابة ‏"‏ وأنزلنا من المعصرات ماءً ثجاجاً ‏"‏‏.‏
وقال الشماخ‏:‏ إذا اجتهد الترويح مدّا عجاجةً أعاصير مما تستثير خطاهما أراد الرواح إلى بيضهما يعني الظليم والنعامة‏.‏
وجارية معصر من جوار عاصير‏.‏
وتعصّر الرجل‏:‏ بكى‏.‏
قال جرير‏:‏ إذا ذكرت ليلى جبيراً تعصرت وليس بشافٍ داءها أن تعصّرا وعصر الرّكض الفرس‏:‏ عرّقه‏.‏
قال أبو النجم‏:‏ يعصرها الركض بطشٍّ يهطله وعصر البارح العيدان‏:‏ أيبسها‏.‏
قال الأخطل‏:‏ شرقن إذ عصر العيدان بارحها وأيبست غير مجرى السنة الخضر ومرّت ولذيلها عصرة أي غبرة من كثرة الطّيب‏.‏

##### Türkçe

ع ص ر
Her nefis, iki **عَصْر**’ının avıdır.
**المتلمس** dedi ki: Ve iki **عَصْر** bir gün ve bir gece gecikmez; eğer istedilerse, yöneldikleri şeyi ve yaptıklarını yetişsinler. Ve bunu bir **عَصْر** ve bir **عَصْر** için yapmadım; yani onun vaktinde.
Falan uyudu ve bir **عَصْر** ve bir **عَصْر** için uyumadı; yani uyku vaktinde.
Ve dersin ki: **منبّه بن سعد بن قيس عيلان**’ı şu sözü **عصّره** etti: “Ey **أعمير**! Babanın başı değişti; gecelerin geçişi ve **الأعصر**’ın değişmesi (sebebiyle).” Bu beyit sebebiyle **أعصر بن سعد** diye lakaplanırdı.
Bu, gençliğin onunla **تعصرت** olduğu ve onun üzerinde **الأشد**’e ulaştığı bir iştir.
Üzümün **عصارة**’sını ve **عصاره**’sunu içti.
**الأخطل** dedi ki: “Nihayet güneşi onu olgunlaştırınca ve vakti gelince; artık onun **عصاره**’su benim **عصاري**’m gibi değildir.” Ve mecazdandır: Ben **معصور اللسان**’ım; yani susuzluktan kurumuş.
Falan, bir bağın **عصارة**’sı olarak doğdu; ve bağın **عصارات**’ından (olarak).
Ve falan, benim toprağımın **عصارة**’sını **اشتفّ** etti; yani onun ürününü aldı.
Ve ona bir şey verdi, sonra onu **اعتصره** etti; yani geri aldı.
Ve hadiste: “Hibe edenin, hibe ettiğinden **يعتصر** etmesinde bir beis yoktur.” Ve çokça isteyen kimseye: **المعتصر** denir.
Ve falan **منيع المعتصر**’dır, **كريم المعتصر**’dır; yani sığınılacak yer bakımından sağlam, istenildiğinde cömert.
Ve denir ki: Falan benim **عصرتي**’mdir ve **عصري**’mdir ve **معتصري**’mdir.
Ve onunla **اعتصرت** ettim ve onu **عاصرته** ettim: Ona sığındım ve yardım istedim.
Ve dal, su ile **اعتصر** etti.
**عدي** dedi ki: “Ben, su ile dal gibi idim; benim **اعتصاري**’m.”
Ve dersin ki: Onun vaadi bir **إعصار**’dır; ondan sonra **إعصار** yoktur; **أعصرت السحابة**’dan (yani bulut **أعصرت** etti) (ve): “Ve **المعصرات**’tan bolca akan su indirdik.”
Ve **الشماخ** dedi ki: “Eğer serinleme çabası gösterdilerse, iki adımlarının kışkırttığı şeyden **أعاصير** (olarak) bir toz bulutu uzatıp yaydılar.” **الرواح**’ı, ikisinin yumurtalarına (dönüşü) istedi; yani erkek devekuşu ile dişi devekuşunu kastediyor.
Ve **معصر** bir cariye, **عاصير** cariyelerindendir.
Adam **تعصّر** etti: ağladı.
**جرير** dedi ki: “Eğer bana Leylâ’yı Cübeyr’i (anarak) hatırlatırsan, **تعصرت** eder; ve onun hastalığını, **تعصّرا** etmesi (ağlaması) şifa verici değildir.”
Ve atı koşturmanın **عصر**’ı: onu terletti.
**أبو النجم** dedi ki: “Koşturma onu **يعصرها** eder; bir şiddetle ki onu sağanak gibi indirir.”
Ve **البارح** değnekleri **عصر** etti: yani onları kuruttu.
**الأخطل** dedi ki: “Onlar boğazlarına takıldı; çünkü **بارحها** değnekleri **عصر** etti; ve yeşil senenin akışı dışında (kalarak) kuruttu.”
Ve geçti; ve kuyruğu için bir **عصرة** vardır; yani çokça güzel koku sebebiyle bir toz.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَصْر والعِصْر والعُصْر والعُصُر؛ الأَخيرة عن اللحياني: الدهر. قال الله تعالى: والعَصْرِ إِنّ الإِنسان لفي خُسْرٍ؛ قال الفراء: العَصْر الدهرُ، أَقسم الله تعالى به؛ وقال ابن عباس: العَصْرُ ما يلي المغرب من النهار، وقال قتادة: هي ساعة من ساعات النهار؛ وقال امرؤ القيس في العُصُر:
وهل يَعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي؟
والجمع أَعْصُرٌ وأَعْصار وعُصْرٌ وعُصورٌ؛ قال العجاج:
والعَصْر قَبْل هذه العُصورِ
مُجَرِّساتٍ غِرّةَ الغَرِيرِ
والعَصْران: الليل والنهار. والعَصْر: الليلة.
والعَصْر: اليوم؛ قال حميد بن ثور:
ولن يَلْبَثَ العَصْرَانِ يومٌ وليلة،
إِذا طَلَبَا أَن يُدْرِكا ما تَيَمَّما
وقال ابن السكيت في باب ما جاء مُثْنى: الليل والنهار، يقال لهما العَصْران، قال: ويقال العَصْران الغداة والعشيّ؛ وأَنشد: وأَمْطُلُه العَصْرَينِ حتى يَمَلَّني،
ويَرضى بنِصْفِ الدَّيْنِ، والأَنْفُ راغمُ
يقول: إِذا جاء في أَول النهار وعَدْتُه آخره. وفي الحديث: حافظْ على العَصْرَيْنِ؛ يريد صلاةَ الفجر وصلاة العصر، سمّاهما العَصْرَينِ لأَنهما يقعان في طرفي العَصْرَين، وهما الليل والنهار، والأَشْبَهُ أَنه غلَّب أَحد الاسمين على الآخر كالعُمَرَيْن لأَبي بكر وعمر، والقمرين للشمس والقمر، وقد جاء تفسيرهما في الحديث، قيل: وما العَصْران؟ قال: صلاةٌ قبل طلوع الشمس وصلاةٌ قبل غروبها؛ ومنه الحديث: من صلَّى العَصْرَيْنِ دخل الجنة، ومنه حديث علي رضي الله عنه: ذَكَّرْهم بأَيَّام الله واجْلِسْ لهم العَصْرَيْن أَي بكرة وعشيّاً. ويقال: لا أَفعل ذلك ما اختلف العَصْران. والعَصْر: العشي إِلى احمرار الشمس، وصلاة العَصْر مضافة إِلى ذلك الوقت، وبه سميت؛ قال:
تَرَوَّحْ بنا يا عَمْرو، قد قَصُرَ العَصْرُ،
وفي الرَّوْحةِ الأُولى الغَنيمةُ والأَجْرُ
وقال أَبو العباس: الصلاة الوُسْطى صلاةُ العَصْرِ، وذلك لأَنها بين صلاتَي النهار وصلاتي الليل، قال: والعَصْرُ الحَبْسُ، وسميت عَصْراً لأَنها تَعْصِر أَي تَحْبِس عن الأُولى، وقالوا: هذه العَصْر على سَعة الكلام، يريدون صلاة العَصْر. وأَعْصَرْنا: دخلنا في العَصْر. وأَعْصَرْنا أَيضاً: كأَقْصَرْنا، وجاء فلانٌ عَصْراً أَي بَطيئاً.
والعِصارُ: الحِينُ؛ يقال: جاء فلان على عِصارٍ من الدهر أَي حين. وقال أَبو زيد: يقال نام فلانٌ وما نام العُصْرَ أَي وما نام عُصْراً، أَي لم يكد ينام. وجاء ولم يجئ لِعُصْرٍ أَي لم يجئ حين المجيء؛ وقال ابن أَحمر:
يَدْعون جارَهُمُ وذِمَّتَه
عَلَهاً، وما يَدْعُون من عُصْر
أَراد من عُصُر، فخفف، وهو الملجأ.
والمُعْصِر: التي بَلَغَتْ عَصْرَ شبابها وأَدركت، وقيل: أَول ما أَدركت وحاضت، يقال: أَعْصَرَت، كأَنها دخلت عصر شبابها؛ قال منصور بن مرثد الأَسدي:
جارية بسَفَوانَ دارُها
تَمْشي الهُوَيْنا ساقِطاً خِمارُها،
قد أَعْصَرَت أَو قَدْ دَنا إِعْصارُها
والجمع مَعاصِرُ ومَعاصِيرُ؛ ويقال: هي التي قاربت الحيض لأَنّ الإِعصارَ في الجارية كالـمُراهَقة في الغُلام، روي ذلك عن أَبي الغوت الأَعرابي؛ وقيل: الـمُعْصِرُ هي التي راهقت العِشْرِين، وقيل: الـمُعْصِر ساعة تَطْمِث أَي تحيض لأَنها تحبس في البيت، يجعل لها عَصَراً، وقيل: هي التي قد ولدت؛ الأَخيرة أَزْديّة، وقد عَصَّرَت وأَعْصَرَت، وقيل: سميت الـمُعْصِرَ لانْعِصارِ دم حيضها ونزول ماء تَرِيبَتِها للجماع. ويقال: أَعْصَرَت الجارية وأَشْهَدَت وتَوضَّأَت إِذا أَدْرَكَت. قال الليث: ويقال للجارية إِذا حَرُمت عليها الصلاةُ ورأَت في نفسها زيادةَ الشباب قد أَعْصَرت، فهي مُعْصِرٌ: بلغت عُصْرةَ شبابِها وإِدْراكِها؛ بلغت عَصْرَها وعُصورَها؛ وأَنشد:
وفَنَّقَها المَراضِعُ والعُصورُ
وفي حديث ابن عباس: كان إِذا قَدِمَ دِحْيةُ لم يَبْقَ مُعْصِرٌ إِلا خرجت تنظر إِليه من حُسْنِه؛ قال ابن الأَثير: المُعْصِرُ الجارية أَول ما تحيض لانْعِصار رَحِمها، وإِنما خصَّ المُعْصِرَ بالذِّكر للمبالغة في خروج غيرها من النساء.
وعَصَرَ العِنَبَ ونحوَه مما له دُهْن أَو شراب أَو عسل يَعْصِرُه عَصْراً، فهو مَعْصُور، وعَصِير، واعْتَصَرَه: استخرج ما فيه، وقيل: عَصَرَه وَليَ عَصْرَ ذلك بنفسه، واعْتَصَره إِذا عُصِرَ له خاصة، واعْتَصَر عَصِيراً اتخذه، وقد انْعَصَر وتَعَصَّر، وعُصارةُ الشيء وعُصارهُ وعَصِيرُه: ما تحلَّب منه إِذا عَصَرْته؛ قال:
فإِن العَذَارى قد خَلَطْنَ لِلِمَّتي
عُصارةَ حِنَّاءٍ معاً وصَبِيب
وقال:
حتى إِذا ما أَنْضَجَتْه شَمْسُه،
وأَنى فليس عُصارهُ كعُصارِ
وقيل: العُصارُ جمع عُصارة، والعُصارةُ: ما سالَ عن العَصْر وما بقي من الثُّفْل أَيضاً بعد العَصْر؛ وقال الراجز:
عُصارة الخُبْزِ الذي تَحَلَّبا
ويروى: تُحْلِّبا؛ يقال تَحَلَّبت الماشية بقيَّة العشب وتَلَزَّجَته أَي أَكلته، يعني بقية الرَّطْب في أَجواف حمر الوحش. وكل شيء عُصِرَ ماؤه، فهو عَصِير؛ وأَنشد قول الراجز:
وصار ما في الخُبْزِ من عَصِيرِه
إِلى سَرَار الأَرض، أَو قُعُورِه
يعني بالعصير الخبزَ وما بقي من الرَّطْب في بطون الأَرض ويَبِسَ ما سواه.
والمَعْصَرة: التي يُعْصَر فيها العنب. والمَعْصَرة: موضع العَصْر. والمِعْصارُ: الذي يجعل فيه الشيء ثم يُعْصَر حتى يتحلَّب ماؤه. والعَواصِرُ: ثلاثة أَحجار يَعْصِرون العنب بها يجعلون بعضها فوق بعض. وقولهم: لا أَفعله ما
دام للزيت عاصِرٌ، يذهب إِلى الأَبَدِ.
والمُعْصِرات: السحاب فيها المطر، وقيل: السحائب تُعْتَصَر بالمطر؛ وفي التنزيل: وأَنزَلْنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجاً. وأُعْصِرَ الناسُ: أُمْطِرُوا؛ وبذلك قرأَ بعضهم: فيه يغاث الناس وفيه يُعْصَرُون؛ أَي يُمْطَرُون، ومن قرأَ: يَعْصِرُون، قال أَبو الغوث: يستغِلُّون، وهو مِن عَصر العنب والزيت، وقرئ: وفيه تَعْصِرُون، من العَصْر أَيضاً، وقال أَبو عبيدة: هو من العَصَر وهو المَنْجاة والعُصْرة والمُعْتَصَر والمُعَصَّر؛ قال لبيد:
وما كان وَقَّافاً بدار مُعَصَّرٍ
وقال أَبو زبيد:
صادِياً يَسْتَغِيثُ غير مُغاثٍ،
ولقد كان عُصْرة المَنْجود
أَي كان ملجأَ المكروب. قال الأَزهري: ما علمت أَحداً من القُرَّاء المشهورين قرأَ يُعْصَرون، ولا أَدري من أَين جاء به الليث، فإِنه حكاه؛ وقيل: المُعْصِر السحابة التي قد آن لها أَن تصُبّ؛ قال ثعلب: وجارية مُعْصِرٌ منه، وليس بقويّ. وقال الفراء: السحابة المُعْصِر التي تتحلَّب بالمطر ولمَّا تجتمع مثل الجارية المُعْصِر قد كادت تحيض ولمّا تَحِضْ، وقال أَبو حنيفة: وقال قوم: إِن المُعْصِرات الرِّياحُ ذوات الأَعاصِير، وهو الرَّهَج والغُبار؛ واستشهدوا بقول الشاعر:
وكأَنَّ سُهْلءَ المُعْصِرات كَسَوْتَها
تُرْبَ الفَدافِدِ والبقاع بمُنْخُلِ
وروي عن ابن عباس أَن قال: المُعْصِراتُ الرِّياحُ وزعموا أَن معنى مِن، من قوله: من المُعْصِرات، معنى الباء الزائدة
(* قوله: «الزائدة» كذا
بالأصل ولعل المراد بالزائدة التي ليست للتعدية وإن كان للسببية). كأَنه قال: وأَنزلنا بالمُعْصِرات ماءً ثجّاجاً، وقيل: بل المُعْصِراتُ الغُيُومُ أَنفُسُها؛ وفسر بيت ذي الرمة:
تَبَسَّمَ لَمْحُ البَرْقِ عن مُتَوَضِّحٍ،
كنَوْرِ الأَقاحي، شافَ أَلوانَها العَصْرُ
فقيل: العَصْر المطر من المُعْصِرات، والأَكثر والأَعرف: شافَ أَلوانها القَطْرُ. قال الأَزهري: وقولُ من فَسَّر المُعْصِرات بالسَّحاب أَشْبَهُ بما أَراد الله عز وجل لأَن الأَعاصِير من الرياح ليستْ مِن رِياح المطر، وقد ذكر الله تعالى أَنه يُنْزِل منها ماءً ثجّاجاً. وقال أَبو إِسحق: المُعْصِرات السحائب لأَنها تُعْصِرُ الماء، وقيل: مُعْصِرات كما يقال أَجَنَّ الزرعُ إِذا صارَ إِلى أَن يُجنّ، وكذلك صارَ السحابُ إِلى اين يُمْطِر فيُعْصِر؛ وقال البَعِيث في المُعْصِرات فجعلها سحائب ذوات المطر:وذي أُشُرٍ كالأُقْحُوانِ تَشُوفُه
ذِهابُ الصَّبا، والمعْصِراتُ الدَّوالِحُ
والدوالحُ: من نعت السحاب لا من نعت الرياح، وهي التي أَثقلها الماء، فهي تَدْلَحُ أَي تَمِْشي مَشْيَ المُثْقَل. والذِّهابُ: الأَمْطار، ويقال: إِن الخير بهذا البلد عَصْرٌ مَصْرٌ أَي يُقَلَّل ويُقطَّع. والإِعْصارُ: الريح تُثِير السحاب، وقيل: هي التي فيها نارٌ، مُذَكَّر. وفي التنزيل: فأَصابها إِعْصارٌ فيه نارٌ فاحترقت، والإِعْصارُ: ريح تُثِير سحاباً ذات رعد وبرق، وقيل: هي التي فيها غبار شديد. وقال الزجاج: الإِعْصارُ الرياح التي تهب من الأَرض وتُثِير الغبار فترتفع كالعمود إِلى نحو السماء، وهي التي تُسَمِّيها الناس الزَّوْبَعَة، وهي ريح شديدة لا يقال لها إِعْصارٌ حتى تَهُبّ كذلك بشدة؛ ومنه قول العرب في أَمثالها: إِن كنتَ رِيحاً فقد لاقيت إِعْصاراً؛ يضرب مثلاً للرجل يلقى قِرْنه في النَّجْدة والبسالة. والإِعْصارُ والعِصارُ: أَن تُهَيِّج الريح التراب فترفعه. والعِصَارُ: الغبار الشديد؛ قال الشماخ:
إِذا ما جَدَّ واسْتَذْكى عليها،
أَثَرْنَ عليه من رَهَجٍ عِصَارَا
وقال أَبو زيد: الإِعْصارُ الريح التي تَسْطَع في السماء؛ وجمع الإِعْصارِ أَعاصيرُ؛ أَنشد الأَصمعي:
وبينما المرءُ في الأَحْياء مُغْتَبِطٌ،
إِذا هو الرَّمْسُ تَعْفوه الأَعاصِيرُ
والعَصَر والعَصَرةُ: الغُبار. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: أَنّ امرأَة مرَّت به مُتَطَيِّبة بذَيْلِها عَصَرَةٌ، وفي رواية: إِعْصار، فقال: أَينَ تُرِيدين يا أَمَةَ الجَبّارِ؟ فقالت: أُريدُ المَسْجِد؛ أَراد الغُبار أَنه ثارَ من سَحْبِها، وهو الإِعْصار، ويجوز أَن تكون العَصَرة من فَوْحِ الطِّيب وهَيْجه، فشبّهه بما تُثِير الرياح، وبعض أَهل الحديث يرويه عُصْرة والعَصْرُ: العَطِيَّة؛ عَصَرَه يَعْصِرُه: أَعطاه؛ قال طرفة:
لو كان في أَمْلاكنا واحدٌ،
يَعْصِر فينا كالذي تَعْصِرُ
وقال أَبو عبيد: معناه أَي يتخذ فينا الأَيادِيَ، وقال غيره: أَي يُعْطِينا كالذي تُعْطِينا، وكان أَبو سعيد يرويه: يُعْصَرُ فينا كالذي يُعْصَرُ أَي يُصابُ منه، وأَنكر تَعْصِر. والاعْتِصَارُ: انْتِجَاعُ العطية. واعْتَصَرَ من الشيء: أَخَذَ؛ قال ابن أَحمر:
وإِنما العَيْشُ بِرُبَّانِهِ،
وأَنْتَ مِن أَفْنانِه مُعْتَصِرْ
والمُعْتَصِر: الذي يصيب من الشيء ويأْخذ منه. ورجل كَريمُ المُعْتَصَرِ والمَعْصَرِ والعُصارَةِ أَي جَوَاد عند المسأَلة كريم. والاعْتِصارُ: أَن تُخْرِجَ من إِنسان مالاً بغُرْم أَو بوجهٍ غيرِه؛ قال: فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ
وكل شيء منعتَه، فقد عَصَرْتَه. وفي حديث القاسم: أَنه سئل عن العُصْرَةِ للمرأَة، فقال: لا أَعلم رُخِّصَ فيها إِلا للشيخ المَعْقُوفِ المُنْحَنِي؛ العُصْرَةُ ههنا: منع النبت من التزويج، وهو من الاعْتِصارِ المَنْع، أَراد ليس لأَحد منعُ امرأَة من التزويج إِلا شيخ كبير أَعْقَفُ له بنت وهو مضطر إِلى استخدامها. واعْتَصَرَ عليه: بَخِلَ عليه بما عنده ومنعه. واعْتَصَر مالَه: استخرجه من يده. وفي حديث عمر بن الخطاب، رضي الله عنه: أَنه قضى أَن الوالد يَعْتَصِرُ ولَدَه فيما أَعطاه وليس للولَد أَن يَعتَصِرَ من والده، لفضل الوالد على الولد؛ قوله يَعْتَصِرُ ولده أَي له أَن يحبسه عن الإِعطاء ويمنعه إِياه. وكل شيء منعته وحبسته فقد اعْتَصَرْتَه؛ وقيل: يَعْتَصِرُ يَرْتَجِعُ. واعْتَصَرَ العَطِيَّة: ارْتَجعها، والمعنى أَن الوالد إِذا أَعطى ولده شيئاً فله أَن يأْخذه منه؛ ومنه حديث الشَّعْبي: يَعْتَصِرُ الوالد على ولده في ماله؛ قال ابن الأَثير: وإِنما عداه يعلى لأَنه في معنى يَرْجِعُ عليه ويعود عليه. وقال أَبو عبيد: المُعْتَصِرُ الذي يصيب من الشيء يأْخذ منه ويحبسه؛ قال: ومنه قوله تعالى: فيه يُغَاثُ الناسُ وفيه يَعْصِرُون. وحكى ابن الأَعرابي في كلام له: قومٌ يَعْتَصِرُونَ العطاء ويَعِيرون النساء؛ قال: يَعْتَصِرونَه يَسْترجعونه بثوابه. تقول: أَخذت عُصْرَتَه أَي ثوابه أَو الشيء نَفسَه. قال: والعاصِرُ والعَصُورُ هو الذي يَعْتَصِرُ ويَعْصِرُ من مال ولده شيئاً بغير إِذنه. قال العِتريفِيُّ: الاعْتِصَار أَن يأْخذ الرجال مال ولده لنفسه أَو يبقيه على ولده؛ قال: ولا يقال اعْتَصَرَ فلانٌ مالَ فلان إِلا أَن يكون قريباً له. قال: ويقال للغلام أَيْضاً اعْتَصَرَ مال أَبيه إِذا أَخذه. قال: ويقال فلان عاصِرٌ إِذا كان ممسكاً، ويقال: هو عاصر قليل الخير، وقيل: الاعْتِصَارُ على وجهين: يقال اعْتَصَرْتُ من فلان شيئاً إِذا أَصبتَه منه، والآخر أَن تقول أَعطيت فلاناً عطية فاعْتَصَرْتُها أَي رجعت فيها؛ وأَنشد:
نَدِمْتُ على شيء مَضَى فَاعْتَصَرْتُه،
وللنَّحْلَةُ الأُولى أَعَفُّ وأَكْرَمُ
فهذا ارتجاع. قال: فأَما الذي يَمْنَعُ فإِنما يقال له تَعَصَّرَ أَي تَعَسَّر، فجعل مكان السين صاداً. ويقال: ما عَصَرك وثَبَرَكَ وغَصَنَكَ وشَجَرَكَ أَي ما مَنَعَك. وكتب عمر، رضي الله عنه، إِلى المُغِيرَةِ: إِنَّ النساء يُعْطِينَ على الرَّغْبة والرَّهْبة، وأَيُّمَا امرأَةٍ نَحَلَتْ زَوجَها فأَرادت أَن تَعْتَصِرَ فَهُوَ لها أَي ترجع. ويقال: أَعطاهم شيئاً ثم اعْتَصَره إِذا رجع فيه. والعَصَرُ، بالتحريك، والعُصْرُ والعُصْرَةُ: المَلْجَأُ والمَنْجَاة. وعَصَرَ بالشيء واعْتَصَرَ به: لجأَ إِليه. وأَما الذي ورد في الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَمر بلالاً أَن يؤذن قبل الفجر لِيَعْتَصِرَ مُعْتَصِرُهُمْ؛ فإِنه أَراد الذي يريد أَن يضرب الغائط، وهو الذي يحتاج إِلى الغائط ليَتَأَهَّبَ للصلاة قبل دخول وقتها، وهو من العَصْر أَو العَصَر، وهو المَلْجأُ أَو المُسْتَخْفَى، وقد قيل في قوله تعالى: فيه يُغَاثُ الناس وفيه يَعْصِرُون: إِنه من هذا، أَي يَنْجُون من البلاء ويَعْتَصِمون بالخِصْب، وهو من العُصْرَة، وهي المَنْجاة. والاعْتِصَارُ: الالتجاء؛ وقال عَدِي بن زيد:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ،
كنتُ كالغَصَّانِ بالماءِ اعْتِصَارِي
والاعْتِصار: أَن يَغَصَّ الإِنسان بالطعام فَيَعْتَصِر بالماء، وهو أَن يشربه قليلاً قليلاً، ويُسْتَشْهد عليه بهذا البيت، أَعني بيت عدي بن زيد.
وعَصَّرَ الزرعُ: نبتت أَكْمامُ سُنْبُلِه، كأَنه مأَخوذ من العَصَر الذي هو الملجأُ والحِرْز؛ عن أَبي حنيفة، أَي تَحَرَّزَ في غُلُفِه، وأَوْعِيَةُ السنبل أَخْبِيَتُه ولَفائِفُه وأَغْشِيَتُه وأَكِمَّتُه وقبائِعُهُ، وقد قَنْبَعَت السُّنبلة وهي ما دامت كذلك صَمْعَاءُ، ثم تَنْفَقِئُ. وكل حِصْن يُتحصن به، فهو عَصَرٌ. والعَصَّارُ: الملك الملجأُ. والمُعْتَصَر: العُمْر والهَرَم؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد: أَدركتُ مُعْتَصَرِي وأَدْرَكَني
حِلْمِي، ويَسَّرَ قائِدِي نَعْلِي
مُعْتَصَري: عمري وهَرَمي، وقيل: معناه ما كان في الشباب من اللهو أَدركته ولَهَوْت به، يذهب إِلى الاعْتِصَار الذي هو الإِصابة للشيء والأَخذ منه، والأَول أَحسن. وعَصْرُ الرجلِ: عَصَبته ورَهْطه. والعُصْرَة: الدِّنْية، وهم موالينا عُصْرَةً أَي دِنْيَةً دون من سواهم؛ قال الأَزهري: ويقال قُصْرَة بهذا المعنى، ويقال: فلان كريم العَصِير أَي كريم النسب؛ وقال الفرزدق:
تَجَرَّدَ منها كلُّ صَهْبَاءَ حُرَّةٍ،
لِعَوْهَجٍ آوِ لِلدَّاعِرِيِّ عَصِيرُها
ويقال: ما بينهما عَصَرٌ ولا يَصَرٌ ولا أَعْصَرُ ولا أَيْصَرُ أَي ما بينهما مودة ولا قرابة. ويقال: تَوَلَّى عَصْرُك أَي رَهْطك وعَشِيرتك. والمَعْصُور: اللِّسان اليابس عطشما ً؛ قال الطرماح:
يَبُلُّ بمَعْصُورٍ جَنَاحَيْ ضَئِيلَةٍ
أَفَاوِيق، منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ
وقوله أَنشده ثعلب:
أَيام أَعْرَقَ بي عَامُ المَعَاصِيرِ
فسره فقال: بَلَغَ الوسخُ إِلى مَعَاصِمِي، وهذا من الجَدْب؛ قال ابن سيده: ولا أَدري ما هذا التفسير. والعِصَارُ: الفُسَاء؛ قال الفرزدق: إِذا تَعَشَّى عَتِيقَ التَّمْرِ، قام له
تَحْتَ الخَمِيلِ عِصَارٌ ذو أَضَامِيمِ
وأَصل العِصَار: ما عَصَرَتْ به الريح من التراب في الهواء. وبنو عَصَر: حَيّ من عبد القيس، منهم مَرْجُوم العَصَرَيّ. ويَعْصُرُ وأَعْصُرُ: قبيلة، وقيل: هو اسم رجل لا ينصرف لأَنه مثل يَقْتُل وأَقتل، وهو أَبو قبيلة منها باهِلَةُ. قال سيبويه: وقالوا باهِلَةُ بن أَعْصُر وإِنما سمي بجمع عَصْرٍ، وأَما يَعْصُر فعلى بدل الياء من الهمزة، ويشهد بذلك ما ورد به الخبر من أَنه إِنما سمي بذلك لقوله:
أَبُنَيّ، إِنّ أَباك غَيَّرَ لَوْنَه
كَرُّ الليالي، واخْتِلافُ الأَعْصُرِ
وعَوْصَرة: اسم. وعَصَوْصَرَ وعَصَيْصَر وعَصَنْصَر، كله: موضع؛ وقول أَبي النجم:
لو عُصْرَ منه البانُ والمِسْكُ انْعَصَرْ
يريد عُصِرَ، فخفف. والعُنْصُرُ والعُنْصَرُ: الأَصل والحسب. وعَصَرٌ: موضع. وفي حديث خيبر: سَلَكَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، في مَسِيرِه إِليها على عَصَرٍ؛ هو بفتحتين، جبل بين المدينة ووادي الفُرْع، وعنده مسجد صلى فيه النبي، صلى الله عليه وسلم.

_Türkçe çeviri henüz yok_

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ص ر * * العَصْرُ * الدهر وكذا * العُصْرُ * و * العُصُرُ * مثل عُسْر وعُسُر قال امرؤ القيس % وهل يعمن من كان في العصر الخوالي % والجمع * عُصُورٌ * و * العَصْرانِ * الليل والنهار وهما الغداة والعشي ومنه سُميت صلاة * العَصْرِ * و * العَصَرُ * بفتحتين الغُبار وهو في الحديث و * المُعْتَصِرُ * و * العَاصِرُ * الذي يُصيب من الشيء ويأخذ منه قال أبو عبيدة ومنه قوله تعالى ﴿وفيه يعصرون﴾ ينجون من * العُصْرةِ * بوزن النُصرة وهي المنجاة وقال أبو الغوث يستغلون وهو من عصر العنب و * اعْتَصَر * ماله استخرجه من يده وفي الحديث ﴿يعتصر الوالد على ولده في ماله﴾ أي يمنعه إياه ويحبسه عنه و * عَصَرَ * العنب من باب ضرب و * اعْتَصَرهُ فانْعَصَر * و * تَعَصَّرَ * و * اعْتَصَر عَصِيراً * اتخذه و * العُصَارَةُ * بالضم ما سأل من العصر وما بقي من الثُّفل أيضا بعد العصر و * المِعْصَرَةُ * بكسر الميم ما يُعصر فيه العنب و * المُعْصِراتُ * السحائب تعتصر بالمطر و * عُصِرَ * القوم على ما لم يُسم فاعله أي مُطروا ومنه قرأ بعضهم ﴿وفيه يُعصرون﴾ و * الإعْصَارُ * ريح تثير الغُبار فيرتفع إلى السماء كأنه عمود ومنه قوله تعالى ﴿فأصابها إعصار﴾ وقيل هي ريح تثير سحابا ذات رعد وبرق و * العُنْصُر * بضم الصاد وفتحها الأصل

##### Türkçe

* ع ص ر * * **العَصْرُ** * dehrdir; aynı şekilde * **العُصْرُ** * ve * **العُصُرُ** *; **عُسْر** ve **عُسُر** gibi. İmru’ul-Kays dedi ki:
% Ve kim eski çağlarda (zamanlarda) ise, (ondan) kim korunur? %
Çoğulu * **عُصُورٌ** *dur. Ve * **العَصْرانِ** * gece ve gündüzdür; ikisi sabah ve akşamdır. Ondan dolayı * **العَصْرِ** * namazı adlandırıldı. Ve * **العَصَرُ** * (iki fetha ile) tozdur; ve o hadistedir. Ve * **المُعْتَصِرُ** * ve * **العَاصِرُ** *: şeyden isabet eden ve ondan alan kimsedir. Ebû Ubeyde dedi ki: Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿وفيه يعصرون﴾; * **العُصْرةِ** *den (kurtulup) kurtulurlar; **النُصرة** vezninde; ve o kurtuluştur. Ebû’l-Ğavs dedi ki: kazanç sağlarlar; ve o, üzümü sıkmaktandır. Ve * **اعْتَصَر** * malını: onu elinden çıkardı. Hadiste: ﴿يعتصر الوالد على ولده في ماله﴾; yani onu ondan men eder ve ondan alıkoyar. Ve * **عَصَرَ** * üzümü, **ضرب** bâbındandır. Ve * **اعْتَصَرهُ** *; böylece * **انْعَصَر** *. Ve * **تَعَصَّرَ** *. Ve * **اعْتَصَر عَصِيراً** *: onu edindi. Ve * **العُصَارَةُ** * (ضم ile): sıkmadan çıkan şey ve ayrıca sıkmadan sonra posadan kalan şeydir. Ve * **المِعْصَرَةُ** * (mîm’in kesriyle): üzümün içinde sıkıldığı şeydir. Ve * **المُعْصِراتُ** *: yağmurla sıkılan bulutlardır. Ve * **عُصِرَ** * kavim, faili adlandırılmayan üzere: yani yağmura tutuldu. Ondandır, bazılarının okuması: ﴿وفيه يُعصرون﴾. Ve * **الإعْصَارُ** *: tozu kaldıran bir rüzgârdır; böylece göğe yükselir; sanki bir sütun gibidir. Ondandır, Yüce Allah’ın sözü: ﴿فأصابها إعصار﴾. Ve denildi ki: o, gök gürültüsü ve şimşeği olan bir bulut kaldıran rüzgârdır. Ve * **العُنْصُر** * (صاد’ın dammesi ve fethasıyla): asıldır.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَصَرَهُ
1 عَصَرَهُ ذ , (S, Msb, K,) aor. عَصِرَ , (O, Msb, K,) inf. n. عَصْرٌ; (S, Msb;) and ↓ اعتصرهُ; (S, O, Msb, K;) [He pressed it, or squeezed it, so as to force out, i. e. he expressed, its juice, sirup, honey, oil, water, or moisture;] he extracted, or fetched out by labour or art [i. e. by pressure or wringing], (Msb, K,) its water, or juice, or the like, (Msb,) or what was in it, (K,) namely, what was in grapes, (S, Msb, K,) and the like, (Msb, K,) of things having oil, or sirup, or honey: (TA:) or عَصَرَهُ signifies he performed that act himself; (K;) as also ↓ عصّرهُ, inf. n. تَعْصِيرٌ: (Sgh, TA:) or the latter, he superintended the pressing thereof, i. e., of grapes: (O:) and ↓ اعتصرهُ, he had it done for him: (K:) or this last, he did it for another, or others: (Mgh, as implied by an explanation of مُعْتَصِرٌ:) and عَصِيرًا ↓ اعتصر he prepared expressed juice or the like. (S, O.) [See also 8 below.] عُصْرَ is used as a contraction of عُصِرَ. (S, O.) ― -b2- [Hence,] عَصَرَ الثَّوْبَ, inf. n. as above, He wrung out the water of the garment, or piece of cloth; he forced out its water by wringing it. (Msb.) ― -b3- And عَصَرَ الدُّمَّلَ لِتَخْرُجَ مِدَّتُهُ [He squeezed, or pressed, the pustule in order that its thick purulent matter might come forth]. (Msb.) ― -b4- And عَصَرَ حَلْقَهُ [He squeezed his throat]. (Mgh and Msb in art. خنق.) ― -b5- And عَصَرَ, aor. عَصِرَ , (assumed tropical:) He took, or collected, the produce of the earth: from the same verb in the first of the senses expl. above: and hence, accord. to Abu-l-Ghowth, in the Kur [xii. 49], وَفَيهِ يَعْصِرُونَ (assumed tropical:) And in it they shall take, or collect, the produce of the earth: (S:) or the meaning is, and in it they shall press grapes, or olives, or the like: or they shall milk the udders. (Bd.) [And there are other explanations, which see below.] -A2- عُصِرُوا, (S, IKtt, O,) or ↓ أُعْصِرُوا, (O, K,) They were rained upon; they had rain; syn. مُطِرُوا, (S, O,) or أُمْطِرُوا [which is less correct]. (IKtt, K.) Hence, in the Kur [ubi suprà], accord. to one reading, وَفِيهِ يُعْصَرُونَ [And in it they shall have rain]. (S, O.) [See also above, and below.] -A3- عَصَرَهُ also signifies He saved him; preserved him: and hence, in the Kur [ubi suprà], accord. to one reading, وَفِيهِ يُعْصَرُونَ [And in it they shall be saved, or preserved]. (Bd.) ― -b2- Hence also, perhaps, the other reading, وَفِيهِ يُعْصِرُونَ And in it they shall aid, or succour, one another. (Bd.) ― -b3- See also 8, last quarter, in two places. -A4- Also, عَصَرَهُ, (O, TA,) inf. n. عَصْرٌ, (O, K, TA,) It [or he] withheld, hindered, or prevented, him: (O, K, * TA:) one says, مَا عَصَرَكَ What withheld, hindered, or prevented, thee? (O, TA.) And He refused, and withheld, it; (K, * TA;) namely, anything. (TA.) [See also 8, which signifies the same.] ― -b2- And عَصَرَهُ, (K,) aor. عَصِرَ , inf. n. عَصْرٌ, He gave (O, K, TA) to him. (K, TA.) Thus it has two contr. significations. (IKtt, TA.) Tarafeh says,
لَوْ كَانَ فِى أَمْلَاكِنَا أَحَدٌ
يَعْصِرُ فِينَا كَالَّذِى تَعْصِرُ
(S, O, TA, but in the S with مَلِكٌ in the place of أَحَدٌ,) i. e. [If there were, or would that there were, among our kings one] giving to us the like of what thou givest: (TA:) and another reading is, مِثْلَ مَا تَعْصِرُ; (O;) and it is expl. (by A'Obeyd, TA) as meaning, doing to us benefits (O, TA) like as thou dost: (O:) but Aboo-Sa'eed relates it thus;
يُعْصَرُ فِينَا كالَّذِى تُعْصَرُ
i. e. يُصَابُ مِنْهُ [app. from عَصَرَ signifying “ he pressed ” grapes and the like; and thus meaning, (assumed tropical:) from whom is gotten, among us, like what is gotten from thee; or, as it may be less freely rendered, who has his bounty drawn forth, among us, like as thou hast thine drawn forth]; and he disallowed the reading [يَعْصِرُ and] تَعْصِرُ. (TA.) See also 8, first quarter. -A5- See also 4, second sentence: ― -b2- and last two sentences. -A6- And see the paragraph here following.

2 عَصَّرَ see 1: -A2- and see also 4, second sentence. -A3- عصّر الزَّرْعُ, inf. n. تَعْصِيرٌ; (K, TA;) but in the Tekmileh written الزَّرْعُ ↓ عَصَرَ, without teshdeed; (TA;) The corn put forth its glumes: (K, TA:) app. from عَصَرٌ meaning “ a place of protection: ” i. e. [the rudiments of its ears] became protected in its glumes. (TA.)

عاصر فُلَانًا
3 عاصر فُلَانًا ذ , inf. n. مُعَاصَرَةٌ and عِصَارٌ, He was contemporary with such a one: or he attained to, or reached, the time of such a one. (O, TA.) Hence the saying, المُعَاصَرَةُ مُعَاسَرَةٌ وَالمُعَاصِرُ لَا يُنَاصِرُ [The being contemporary is an occasion of hard, or harsh, treatment; and the contemporary will not render reciprocal aid to his fellow]. (TA. [But I have substituted معاسرة for معاصرة, which latter seems to have been written by mistake for the former.]) -A2- See also 8, last quarter.

اعصر
4 اعصر ذ He (a man, TA) entered upon the time called العَصْر: (K, TA:) and also he entered upon the evening, or last part of the day; like اقصر. (TA.) ― -b2- And اعصرت, (S, Msb, K,) and ↓ عصّرت, (K,) so in all the copies of the K, but in a copy of the Tahdheeb of IKtt ↓ عَصَرَتْ, without tesh-deed, (TA,) (tropical:) She (a girl, S, Msb, or woman, K) attained the عَصْر of her youth, (TA,) or [simply] attained the period of her youth, (K,) and arrived at the age of puberty: (K, TA:) or entered upon the time of puberty, and began to have the menstrual discharge; (S, O;) because of her womb's being pressed; (O;) or as though she entered upon the عَصْر of her youth: (S, O, TA:) or she attained the age of puberty: (S, IKtt:) or she had the menstrual discharge: (Msb:) or she entered upon the time of that discharge: (K:) or she approached that time; for, said of a girl, it is like رَاهَقَ said of a boy; accord. to Abu-lGhowth el-Aarلbee: (S:) or she approached the age of twenty: (K:) or she became confined in the house, (K,) and had a retreat (عَصَرٌ) appointed for her, (TA,) at the time of her having the menstrual discharge: (K:) or she brought forth; (K;) in which sense it is of the dial. of Azd. (TA.) The woman, or girl, is termed ↓ مُعْصِرٌ (S, O, Msb, K) and ↓ مُعْصِرَةٌ, with ة: (IDrd, O, TA:) pl. مَعاصِرٌ (S, K) and مَعَاصِيرُ. (K.) -A2- أَعْصَرَتِ السَّحَائِبُ (assumed tropical:) The clouds were at the point of having rain pressed forth from them by the winds. (O, and Bd in lxxviii. 14. [But see مُعْصِرٌ.]) ― -b2- أُعْصِرُوا: see 1. -A3- اعصرت الرِّيحُ, (O, TA,) and ↓ عَصَرَت, (TA,) The wind brought what is termed اـِعْصَار [q. v. infrà.]. (O, TA.) And you say also, الرِّيحُ بِالتُّرَابِ فِى الهَوَآءِ ↓ عَصَرَتِ [The wind raised the dust into the air in the form of a pillar]. (TA.)

تعصّر
5 تعصّر ذ : see 7: -A2- and 8, latter half. -A3- I. q. تَعَسَّرَ [it was, or became, difficult, strait, or intricate]. (TA.) -A4- (tropical:) He wept. (A.)

انعصر
7 انعصر ذ quasi-pass. of 1 in the first of the senses expl. above; [It became pressed, or squeezed, so that its juice, sirup, honey, oil, water, or moisture, was forced out; its juice, or the like, became extracted, or fetched out by labour or art, i. e. by pressure or wringing;] (S, O, Msb, K;) as also ↓ تعصّر. (S, O, K.) ― -b2- You say also, انعصر الخِنَاقُ فِى حَلْقِهِ [The strangling-rope, or the like, became compressed upon his throat]. (TA in art. خنق.)

اعتصرهُ
8 اعتصرهُ ذ : see عَصَرَهُ, in three places. ― -b2- [Hence, app.,] اعتصر (tropical:) He voided his ordure. (O, K, * TA.) [See the act. part. n., below.] ― -b3- And اعتصر بِالمَآءِ (assumed tropical:) He swallowed the water by little and little in order that some food by which he was choked might be made to descend easily in his throat. (S, O, K.) ― -b4- And اعتصر مَالَهُ (tropical:) He extracted, or extorted, his property from his hand, or possession: (S, Msb, TA:) from the same verb as syn. with عَصَرَ expl. in the beginning of this art.: (Msb:) he took forth his property for a debt or for some other reason: (K, * TA:) and اعتصر, (assumed tropical:) he took; (K;) as also ↓ عَصَرَ, aor. عَصِرَ : (TA:) (assumed tropical:) he took of, or from, a thing: (TA:) (assumed tropical:) he got, and took, of, or from, a thing: (S, as implied in an explanation of the act. part. n.:) (assumed tropical:) he got a thing from a person: (L:) or, accord. to El-'Itreefee, (assumed tropical:) he took the property of his son for himself; or he suffered the property of his son to remain in his (the latter's) possession: you do not say اعتصر فُلَانٌ مَالَ فُلَانٍ [such a one took for himself the property of such a one] unless he be a relation to him: [you say so of a father:] and of a boy you say, اعتصر مَالَ أَبِيهِ, meaning, (assumed tropical:) he took the property of his father. (TA.) [See اعتسر.] And بِالمَالِ ↓ اعتصر العَصَّارُ [or المَالَ? i. e. (tropical:) The extorter, or exacter, extorted, or exacted the property]. (A, TA.) ― -b5- Also اعتصر, (tropical:) He took back a gift: (A, Mgh, L, TA:) in the K, the inf. n. is expl. by اِنْتِجَاعُ العَطِيَّةِ; but in the L, the verb is expl. by اِرْتَجَعَ العَطِيَّةَ, [and in like manner in the A and Mgh,] and رَجَعَ فِيهَا: (TA:) (assumed tropical:) he revoked, recalled, or retracted, the gift; syn. اِرْتَجَعَ, (Mgh, O,) and اِسْتَرَدَّ. (Mgh.) Hence the trad. of 'Omar, الوَالِدُ يَعْتَصِرُ وَلَدَهُ فِيمَا أَعْطَاهُ وَلَيْسَ لِلْوَلَدِ أَنْ يَعْتَصِرَ مِنْ وَالِدِهِ, i. e., (tropical:) The father may take from his child what he has given him; [but it is not for the child to take from his father what he has given him.] (Mgh, O.) But as to the trad. of Esh-Shaabee, يَعْتَصِرُ الوَالِدُ عَلَى وَلَدِهِ فِى مَالِهِ [(tropical:) The father may take back what he has given to his child], the verb is made trans. by means of على because it implies the meaning of يَرْجِعُ عَلَيْهِ, and يَعُودُ عَلَيْهِ: (IAth, Mgh, O: *) or this latter trad. means, the father may forbid his child his property, and withhold it from him: (S:) and [in like manner] the former trad., the father may withhold his child from giving his property, and forbid it to him: (TA:) for اعتصر also signifies he prevented, hindered, withheld, or refused; syn. مَنَعَ. (K, TA.) Hence, اِعْتِصَارُ الصَّدَقَةِ [The withholding, or refusing, the poorrate]. (TA.) [See also 1.] ― -b6- اعتصر also signifies (assumed tropical:) He was niggardly, or avaricious, (K, TA,) عَلَيْهِ towards him. (TA.) -A2- اعتصر بِهِ; (S, A, K;) and به ↓ تعصّر, (S, K,) or اـِلَيْهِ; (O;) and به ↓ عَصَرَ, inf. n. عَصْرٌ; (TA;) and ↓ عاصرهُ; (A;) (tropical:) He had recourse to him for refuge, protection, or preservation; (S, A, K;) and sought, desired, or asked, aid, or succour, of him. (A.) In the Kur [xii. 49], ↓ وَفِيهِ تُعْصَرُونَ [sic], which is one reading, is expl. by Lth as signifying And in it ye shall have recourse for refuge, or protection; but Az disapproves of this: (TA:) [the common reading] وفيه يَعْصِرُونَ, accord. to AO, (so in one copy of the S,) or A'Obeyd, (as in another copy of the S,) signifies and in it they shall be safe; from عُصْرَةٌ signifying “ a cause, or means, of safety: ” (S:) or they shall be safe from trial, or affliction, and shall preserve themselves by plenty, or fruitfulness. (TA.)

عَصْرٌ
عَصْرٌ ذ [which is the most common form] and ↓ عُصُرٌ (S, A, O, Msb, K) and ↓ عُصْرٌ (S, A, O, K) and ↓ عِصْرٌ (A, O, K) i. q. دَهْرٌ [as meaning Time; or a time; or a space or period of time]; (S, A, O, Msb, K;) or any unlimited extent of time, during which peoples pass away and become extinct; (Esh-Shihلb, in the “ Sharh esh-Shifè; ”) [a succession of ages:] such is said by Fr to be its meaning in the Kur ciii. l: (TA:) pl. (of pauc., O) أَعْصُرٌ (O, K) and أَعْصَارٌ; (K;) and [of mult.] عُصُورٌ (S, O, K) and عُصُرٌ. (K.) You say, مَا فَعَلْتُهُ عَصْرًا, and بِعَصْرٍ, I did it not in its time. (A.) And ↓ جَآءُ لٰكِنَّ لَمْ يَجِئْ لِعُصْرٍ He came, but he came not at the [proper] time of coming. (AZ, O, K: but AZ relates it without لكنّ. TA.) And ↓ نَامَ وَمَا نَامَ لِعُصْرٍ, (K,) or, accord. to AZ and Sgh and the author of the L and others, ما ↓ نام عُصْرًا, (TA,) He slept, but hardly, or scarcely, slept. (AZ, K, &c.) And نَامَ فُلَانٌ وَلَمْ يَنَمْ عَصْرًا, and بِعَصْرٍ, Such a one slept, but slept not during a [considerable period of] time, or day; (A;) agreeably with other significations, here following. (TA.) ― -b2- عَصْرٌ also signifies An hour, or a time, (سَاعَةٌ,) of the day. (Katلdeh, O.) ― -b3- A day: (K:) [or day, as opposed to night:] and a night: (K:) [or night, as opposed to day:] also the morning, before, or after, sunrise; syn. غَدَاةٌ: and the afternoon; or evening; or last part of the day; until the sun becomes red; as also ↓ عَصَرٌ, (IDrd, K.) Hence, العَصْرَانِ The night and the day: (O, TA:) or night and day: (Msb:) and the morning, before, or after, sunrise, and the afternoon or evening; or the first part of the day and the last part thereof: الغَدَاةُ وَالعَشِىُّ. (ISk, S, O, Msb.) [See also الأَبْرَدَانِ.] A poet says,
وَأَمْطُلُهُ العَصْرَيْنِ حَتَّى يَمَلُّنِى
وَيَرْضَى بِنِصْفِ الدَّيْنِ وَالأَنْفُ رَاغِمُ
[And I put him off, delaying the payment of his debt, morning and evening, or from morning to evening, so that he loathes me, and is content with half of the debt, though unwilling]: meaning, when he comes to me in the first part of the day, I promise to pay him in the last part of it: (ISk, S:) or, accord. to Sgh, the right reading (instead of والانف راغم) is فِى غَيْرِ نَائِلِ [without liberality]: and the verse is by 'Abd-Allah Ibn-Ez-Zubeyr El-Asadee. (TA.) ― -b4- Hence also (S, O) صَلَاةُ العَصْرِ, (S, O, Msb,) and ↓ صلاة العَصَرِ, (O, TA,) fem. only, and simply العَصْرُ, [and ↓ العَصَرُ,] mase. and fem., (Msb,) [The prayer of afternoon; the time of which commences about mid-time between noon and nightfall; or accord. to the Shل- fi'ees, Mلlikees, and Hambelees, when the shade of an object, cast by the sun, is equal to the length of that object, added to the length of the shade which the same object casts at noon; and accord. to the Hanafees, when the shadow is equal to twice the length of the object added to the length of its mid-day shadow: its end being sunset, or the time when the sun becomes red:] so called because performed in one of the عَصْرَانِ, i. e., in the last portion of the day: (O:) also called الصَّلَاةُ الوَسْطَى [accord. to some], because it is between the two prayers of the day [that of daybreak and that of noon] and the two prayers of the night [that of sunset and that of nightfall]: (Abu-l-'Abbلs:) pl. [of pauc.] أَعْصُرٌ; and [of mult.] عُصُورٌ. (Msb.) [And hence likewise,] العَصْرَانِ is applied in a trad. to The prayer of daybreak and that of the عَصْر; one being made predominant over the other; (Msb, TA;) as is the case in القَمَرَانِ applied to the sun and the moon; (TA;) or they are so called because they are performed at the two extremities of the عَصْرَانِ, meaning the night and the day; (Msb, TA;) but the former is the more likely. (TA.) [See an ex. of the dim., العُصَيْرُ, voce مُرْهِقَة, in art. رهق.] ― -b5- You say also, جَآءَ فُلَانٌ عَصْرًا, meaning Such a one came late. (Ks, S, O.) -A2- See also عَصِيرٌ. ― -b2- عَصْرٌ also signifies (assumed tropical:) Rain from the [clouds called] مُعْصِرَات. (K.) -A3- Also A man's [near kinsfolk such as are termed his] رَهْط and عَشِيرَة: (O, K, * TA:) or his عَصَبَة [q. v.]. (TA.)

عُصْرٌ
عُصْرٌ ذ : see عَصْرٌ, in four places. -A2- And see also عَصَرٌ.

عِصْرٌ
عِصْرٌ ذ : see عَصْرٌ.

عَصَرٌ
عَصَرٌ ذ : see عَصْرٌ, in three places. -A2- Also A place to which one has recourse for refuge, protection, preservation, concealment, covert, or lodging; a place of refuge; an asylum; a refuge: (S, O, K:) and a cause, or means, of safety; syn. مَنْجَاةٌ: (S, K:) as also ↓ عُصْرٌ (K) and ↓ عُصْرَةٌ (S, O, TA) and ↓ مُعَصَّرٌ (O, K) and ↓ مُعْتَصَرٌ (TA) and ↓ عُصُرٌ, from which عُصْرٌ is said to be contracted, (TA,) [and ↓ عَصِيرَةٌ.] You say, ↓ زَيْدٌ عُصْرَتِى and ↓ عَصِيرَتِى and ↓ مَعْتَصَرِى (tropical:) [Zeyd is my refuge]. (A.) -A3- Also Dust; or dust raised and spreading; syn. غُبَارٌ: (S, O, K:) or vehement dust; (TA;) which latter is also the signification of ↓ عِصَارٌ and ↓ عَصَرَةٌ: (O, K, TA:) or this last, or, accord. to some, ↓ عُصْرَةٌ, has the former signification. (L.) It is said in a trad., مَرَّتِ امْرَأَةٌ مُتَطَيِّبَةٌ لِذَيْلِهَا عَصَرٌ, (S, O,) or ↓ عُصْرَةٌ. or, as some relate it, ↓ عَصَرَةٌ, (l.,) A perfumed woman passed by, her skirt having a dust proceeding from it, (S, A, L,) occasioned by her dragging it along [upon the ground], (l.,) or occasioned by the abundance of the perfume: (A:) or ↓ عَصَرَةٌ may mean (tropical:) an exhalation of perfume: (L, TA: *) [for] it has this meaning also: (IDrd, O:) but accord. to one relation, it is اـِعْصَارٌ, (L,) which also signifies dust raised by wind. (TA.)

عُصُرٌ
عُصُرٌ ذ : see عَصْرٌ: -A2- and see عَصَرٌ.

عُصْرَةٌ
عُصْرَةٌ ذ [app., A thing from which water or the like may, or may almost, be expressed, or wrung out]. You say, بَلَّ المَطَرُ ثِيَابَهُ حَتَّى صَارَتْ عُصْرَةً The rain wetted his clothes so that their water was almost wrung out. (TA.) -A2- See also عَصَرٌ, in four places. -A3- Also i. q. دِنْيَةٌ: one says, هٰؤُلَآءِ مَوَالِينَا عُصْرَةً i. e. دِنْيَةً [These are sons of our paternal uncle, or the like, closely related], exclusively of others: (S, O:) and so قُصْرَةً. (TA.)

عَصَرَةٌ
عَصَرَةٌ ذ : see عَصَرٌ, in three places.

عُصَارٌ
عُصَارٌ ذ : see عُصَارَةٌ.

عِصَارٌ
عِصَارٌ ذ : see عَصَرٌ, and اـِعْصَارٌ.

عَصُورٌ
عَصُورٌ ذ : see عَاصِرٌ.

عَصِيرٌ
عَصِيرٌ ذ i. q. ↓ مَعْصُورٌ [Pressed, or squeezed, or wrung, so that its juice, sirup, honey, oil, water, or moisture, is forced out]; (K;) as also ↓ عَصْرٌ. (TA.) See also عُصَارَةٌ, in two places.

عُصَارَةٌ
عُصَارَةٌ ذ Expressed juice or the like; what flows (S, O, Msb, K) from grapes and the like, (Msb, K,) of things having oil or sirup or honey, (TA,) on pressure or squeezing or wringing; (IDrd, S, O, Msb, TA;) [an extract; but properly, such as is expressed;] as also ↓ عَصِيرٌ (Mgh, Msb, K) and ↓ عُصَارٌ; (K;) or, as some say, عُصَارٌ is a pl. of [or rather a coll. gen. n. of which the n. un. is] عُصَارَةٌ. (TA.) ― -b2- Also What remains of dregs, after pressing to force out the juice or the like. (S, O, TA.) ― -b3- Also The choice part, or the refuse, (نُقَايَة [which has these two contr. significations]) of a thing. (TA.) ― -b4- Also (tropical:) The produce (IF, A, O) of a land. (A.) ― -b5- وَلَدُ فُلَانٍ عُصَارَةُ كَرَمٍ and مِنْ عُصَارَاتِ الكَرَمِ [means (tropical:) The children of such a one are of generous race, or of generous disposition]. (A.) ― -b6- رَجُلٌ كَرِيمُ العُصَارَةِ, (K,) and ↓ المَعْصَرِ, (S, O, K,) and ↓ المُعْتَصَرِ, (K,) (tropical:) A man generous, or liberal, when asked. (S, O, K.) And ↓ مَنِيعُ المُعْتَصَرِ (tropical:) One with whom one cannot take refuge, or whose protection is unobtainable. (TA.) And ↓ كَرِيمُ العَصِيرِ, (O, L,) or كَثِيرُ العَصِيرِ, not كَرِيمُ العَصْرِ as in the [O and] K, (TA,) (tropical:) Of generous race. (O, L, K.) [See also عُنْصُرٌ.]

عَصِيرَةٌ
عَصِيرَةٌ ذ : see عَصَرٌ, in two places.

عَصَّارٌ
عَصَّارٌ ذ A presser of [grapes or] oil [and the like]. (MA, KL.) ― -b2- [And hence, (tropical:) An extorter, or exacter.] See 8, former half.

عَاصِرٌ
عَاصِرٌ ذ act. part. n. of 1. ― -b2- لَا أَفْعَلُهُ مَا دَامَ لِلزَّيْتِ عَاصِرٌ [I will not do it as long as there is an expresser of the oil of the olive]; i. e., ever. (S, O.) ― -b3- ↓ عَوَاصِرُ [as though pl. of عَاصِرٌ or of عَاصِرَةٌ] Three stones with which grapes are pressed so as to force out the juice, (K,) being placed one upon another. (TA.) ― -b4- عَاصِرٌ and ↓ عَصُورٌ (tropical:) One who takes of the property of his child without the latter's permission. (TA.) ― -b5- فُلَانٌ عَاصِرٌ (tropical:) Such a one is tenacious, or avaricious. (TA.)

عُنْصُرٌ
عُنْصُرٌ ذ (S, O, Msb, K) and عُنْصَرٌ, (S, O, K,) the former of which is the more commonly known, but the latter [accord. to my copy of the Msb عَنْصر, but this I regard as a mistake of the copyist,] is the more chaste, (TA,) Origin; syn. أَصْلٌ: (S, O, Msb, K:) race, lineage, or family: (Msb:) rank or quality, nobility or eminence, reputation or note or consideration, derived from ancestors, or from one's own deeds or qualities; syn. حَسَبٌ: (S, O, K:) pl. عَنَاصِرُ. (Msb.) You say فُلَانٌ كَرِيمُ العُنْصُرِ [Such a one is of generous origin, or race, &c.,] like as you say كَرِيمُ العَصِيرِ. (L.) ― -b2- An element (أَصْلٌ) [of those] whereof are composed the material substances of different natures; [an element considered as that from which composition commences:] it is of four kinds; namely, fire, air, earth, and water. (KT.) [But this application belongs to the conventional language of philosophy. See also مَادَّةٌ, and جِسْمٌ.]

عَوَاصِرُ
عَوَاصِرُ ذ : see عَاصِرٌ.

اـِعْصَارٌ
اـِعْصَارٌ ذ A whirlwind of dust [or sand], resembling a pillar; a wind that raises dust [or sand] between the sky and the earth, and revolves, resembling a pillar; called also by the Arabs a زَوْبَعَة; of the masc. gender; (Msb;) a wind that raises the dust [or sand], and rises towards the sky, as though it were a pillar; (S, O;) a wind that blows from the ground, (K, TA,) and raises the dust [or sand], and rises (TA) like a pillar towards the sky; (K, TA;) called by the people a زَوْبَعَة: (TA:) unless it blow in this manner, with vehemence, it is not thus called: (Zj, TA:) [see عَمُودٌ:] a wind that rises into the sky: (AZ:) or a wind that raises the clouds, (S, O, K,) with thunder and lightning: (S, O:) or in which is fire: (K:) mentioned in the Kur ii. 268: (S, O:) or in which is ↓ عِصَار, which signifies vehement dust, (K,) or this latter word signifies dust raised into the air, by the wind, in the form of a pillar (مَا عَصَرَتْ بِهِ الرِّيحُ مِنَ التُّرَابِ فِى الهَوَآءِ): (TA:) [see also عَصَرٌ:] pl. أَعَاصِيرُ, (Msb, TA,) and أَعَاصِرُ [occurring in poetry]. (Ham p. 678.) ― -b2- اـِنْ كُنْتَ رِيحًا فَقَدْ لَاقَيْتَ اـِعْصَارًا [If thou be a wind, thou hast met with a whirlwind of dust like a pillar] is a prov. of the Arabs, (O, TA,) relating to a man in whom is somewhat of power and who meets with one superior to him, (O,) or to a man who meets his adversary with courage. (TA.) ― -b3- And one says, وَعْدُهُ اـِعْصَارٌ [His promising is unprofitable like a whirlwind of dust]. (A, TA.)

كَرِيمُ المَعْصَرِ
كَرِيمُ المَعْصَرِ ذ : see عُصَارَةٌ.

مُعْصِرٌ
مُعْصِرٌ ذ and مُعْصِرَةٌ: see 4, near the end. ― -b2- مُعْصِرَاتٌ signifies (assumed tropical:) Clouds; (Az, K;) so called because they press forth water: (Aboo-Is-hلk, TA:) this explanation is most agreeable with what is said in the Kur lxxviii. 14, because the winds called أَعَاصِيرُ [pl. of اـِعْصَارٌ] are not of the winds of rain: (Az, TA:) or clouds at the point of having rain pressed forth from them by the winds: (Bd in lxxviii. 14; and TA: *) or clouds ready to pour forth rain: (TA:) or clouds pressing forth rain: (S, O:) or clouds that flow with [or ooze forth] rain but have not yet collected together; like as مُعْصِرٌ is applied to a girl who has almost had the menstrual discharge but has not yet had it: (Fr, TA:) or winds ready to press forth the rain from the clouds: (Bd, ubi suprà:) or winds having أَعَاصِير; (Bd, ubi suprà; and TA;) i. e., dust. (TA.)

مِعْصَرٌ
مِعْصَرٌ ذ (K, TA) and مِعْصَرَةٌ (S, O, TA) The thing in which grapes (S, O, K) and olives (S) are pressed, to force out their juice (S, O, K) and oil. (S.) [See also مِعْصَارٌ.]

مَعْصَرَةٌ
مَعْصَرَةٌ ذ A place in which grapes and the like are pressed, to force out their juice or the like. (K, * TA.)

مُعَصَّرٌ
مُعَصَّرٌ ذ : see عَصَرٌ.

مِعْصَارٌ
مِعْصَارٌ ذ That in which a thing is put and pressed, in order that its water, or the like, may flow [or ooze] out. (K, * TA.) [See also مِعْصَرٌ.]

مَعْصُورٌ
مَعْصُورٌ ذ : see عَصِيرٌ. ― -b2- Also (tropical:) A tongue dry (O, TA) by reason of thirst. (TA.)

مُعْتَصَرٌ
مُعْتَصَرٌ ذ : see عَصَرٌ, in two places: ― -b2- and see عُصَارَةٌ, in two places.

مُعْتَصِرٌ
مُعْتَصِرٌ ذ : One who expresses the juice of grapes, to make wine, for another or others. (Mgh.) [But see 1.] ― -b2- (tropical:) Voiding ordure: (Mgh, K, * TA:) from عَصْرٌ, or from عَصَرٌ signifying “ a place of refuge or concealment. ” (TA.) ― -b3- And (tropical:) One who gets, and takes, of, or from, a thing. (S, O.)

##### Türkçe

عَصَرَهُ
1 **عَصَرَهُ** ذ , (S, Msb, K,) muzâri‘ı **عَصِرَ** , (O, Msb, K,) mastar ismi **عَصْرٌ**; (S, Msb;) ve ↓ **اعتصرهُ**; (S, O, Msb, K;) [Onu bastı yahut sıktı; böylece onun suyunu, yani onun özsuyunu, şurubunu, balını, yağını, suyunu yahut nemini çıkarmak için;] onun suyunu yahut özsuyunu yahut benzerini, (Msb,) yahut onun içindekini, (K,) yani üzümde olanı, (S, Msb, K,) ve benzeri şeylerde, (Msb, K,) yağ yahut şurup yahut balı olan şeylerden, (TA:) emek veya sanat ile [yani basma veya burma ile] çıkardı yahut elde etti, (Msb, K,): yahut **عَصَرَهُ** şu mânaya gelir: o fiili bizzat kendisi yaptı; (K;) bunun gibi ↓ **عصّرهُ**, mastar ismi **تَعْصِيرٌ**: (Sgh, TA:) yahut ikincisi: onun sıkılmasını gözetledi; yani üzümlerin: (O:) ve ↓ **اعتصرهُ**: onun için yaptırdı: (K:) yahut bu sonuncusu: onu bir başkası için yahut başkaları için yaptı: (Mgh, **مُعْتَصِرٌ**’ün bir açıklamasından anlaşıldığı üzere:) ve **عَصِيرًا** ↓ **اعتصر**: sıkılmış suyu yahut benzerini hazırladı. (S, O.) [Aşağıda 8’e de bak.] **عُصْرَ**, **عُصِرَ**’ın kısaltması olarak kullanılır. (S, O.) ― -b2- [Bundan dolayı,] **عَصَرَ الثَّوْبَ**, mastar ismi yukarıdaki gibi, Elbisenin yahut bez parçasının suyunu sıktı; onu burarak suyunu çıkardı. (Msb.) ― -b3- Ve **عَصَرَ الدُّمَّلَ لِتَخْرُجَ مِدَّتُهُ** [Onun koyu irinli maddesi çıksın diye çıbanı sıktı yahut bastı]. (Msb.) ― -b4- Ve **عَصَرَ حَلْقَهُ** [Onun boğazını sıktı]. (Mgh ve Msb, **خنق** maddesinde.) ― -b5- Ve **عَصَرَ**, muzâri‘ı **عَصِرَ** , (mecaz olduğu varsayılarak:) Yerin ürününü aldı yahut topladı: yukarıda açıklanan mânaların birincisindeki aynı fiilden: ve bundan dolayı, Ebu’l-Gavs’a göre, Kur’ân’da [xii. 49], **وَفَيهِ يَعْصِرُونَ** (mecaz olduğu varsayılarak:) “Ve onda yerin ürününü alacaklar yahut toplayacaklar”: (S:) yahut mânası: ve onda üzüm yahut zeytin yahut benzerini sıkacaklar: yahut memeleri sağacaklar. (Bd.) [Ve başka açıklamalar da vardır; aşağıda bak.] -A2- **عُصِرُوا**, (S, IKtt, O,) yahut ↓ **أُعْصِرُوا**, (O, K,) Üzerlerine yağmur yağdırıldı; yağmur gördüler; eş anlamlısı **مُطِرُوا**, (S, O,) yahut **أُمْطِرُوا** [ki bu daha az doğrudur]. (IKtt, K.) Bundan dolayı, Kur’ân’da [yukarıda geçtiği yerde], bir kıraate göre, **وَفِيهِ يُعْصَرُونَ** [“Ve onda yağmur görecekler”]. (S, O.) [Yukarıya ve aşağıya da bak.] -A3- **عَصَرَهُ** ayrıca şu mânaya gelir: Onu kurtardı; onu korudu: ve bundan dolayı, Kur’ân’da [yukarıda geçtiği yerde], bir kıraate göre, **وَفِيهِ يُعْصَرُونَ** [“Ve onda kurtarılacaklar yahut korunacaklar”]. (Bd.) ― -b2- Bundan dolayı da, belki, diğer kıraat, **وَفِيهِ يُعْصِرُونَ**: “Ve onda birbirlerine yardım edecekler yahut birbirlerini destekleyecekler.” (Bd.) ― -b3- 8’e de bak, son çeyrek, iki yerde. -A4- Yine, **عَصَرَهُ**, (O, TA,) mastar ismi **عَصْرٌ**, (O, K, TA,) Onu alıkoydu, engelledi yahut men etti: (O, K, * TA:) şöyle denir: **مَا عَصَرَكَ** “Seni ne alıkoydu, engelledi yahut men etti?” (O, TA.) Ve onu reddetti ve alıkoydu; (K, * TA;) yani herhangi bir şeyi. (TA.) [Aynı mânaya gelen 8’e de bak.] ― -b2- Ve **عَصَرَهُ**, (K,) muzâri‘ı **عَصِرَ** , mastar ismi **عَصْرٌ**, Ona verdi. (O, K, TA) (K, TA.) Böylece onun iki zıt mânası vardır. (IKtt, TA.) Tarafe şöyle der:

لَوْ كَانَ فِى أَمْلَاكِنَا أَحَدٌ
يَعْصِرُ فِينَا كَالَّذِى تَعْصِرُ

(S, O, TA, fakat S’de **أَحَدٌ** yerine **مَلِكٌ** ile,) yani: [Eğer krallarımız arasında bize, senin verdiğin gibi veren biri olsaydı]; (TA:) ve başka bir rivayet: **مِثْلَ مَا تَعْصِرُ**; (O;) ve (A‘Ubeyd tarafından, TA) şu mânada açıklanır: senin yaptığın gibi bize iyilikler yapan: (O, TA) (O:) fakat Ebu Sa‘îd onu şöyle rivayet eder;

يُعْصَرُ فِينَا كالَّذِى تُعْصَرُ

yani **يُصَابُ مِنْهُ** [görünüşe göre **عَصَرَ** “sıktı” mânasında, üzüm ve benzeri; böylece (mecaz olduğu varsayılarak:) kendisinden, aramızda, senden elde edilene benzer olan elde edilen; yahut daha az serbestçe şöyle tercüme edilebilir: aramızda, senin cömertliğinin çıkarıldığı gibi, cömertliği çıkarılan kimse]; ve o, [**يَعْصِرُ** ve] **تَعْصِرُ** kıraatini uygun görmedi. (TA.) 8’e de bak, ilk çeyrek. -A5- 4’e de bak, ikinci cümle: ― -b2- ve son iki cümle. -A6- Ve burayı takip eden paragrafa da bak.

2 **عَصَّرَ**: 1’e bak: -A2- ve ayrıca 4’e bak, ikinci cümle. -A3- **عصّر الزَّرْعُ**, mastar ismi **تَعْصِيرٌ**; (K, TA;) fakat Tekmileh’te teşdîdsiz olarak **الزَّرْعُ ↓ عَصَرَ** yazılmıştır; (TA;) Ekin kavuzlarını çıkardı: (K, TA:) görünüşe göre **عَصَرٌ** “korunma yeri” mânasından: yani [başaklarının ilk oluşumları] kavuzlarında korunmuş oldu. (TA.)

عاصر فُلَانًا
3 **عاصر فُلَانًا** ذ , mastar ismi **مُعَاصَرَةٌ** ve **عِصَارٌ**, Böyle biriyle çağdaş oldu: yahut böyle birinin zamanına erişti yahut ulaştı. (O, TA.) Bundan dolayı şu söz: **المُعَاصَرَةُ مُعَاسَرَةٌ وَالمُعَاصِرُ لَا يُنَاصِرُ** [Çağdaş olmak, sert yahut katı muamele için bir vesiledir; ve çağdaş, arkadaşına karşılıklı yardım etmez]. (TA. [Fakat ben **معاسرة**’yi **معاصرة** yerine koydum; zira ikincisi, birincinin yerine yanlışlıkla yazılmış görünür.]) -A2- 8’e de bak, son çeyrek.

اعصر

4 **اعصر** ذ O, (bir adam, TA) **العَصْر** denilen vakte girdi: (K, TA:) ve ayrıca akşama, yahut günün son kısmına girdi; **اقصر** gibi. (TA.) ― -b2- Ve **اعصرت**, (S, Msb, K,) ve ↓ **عصّرت**, (K,) K’nin bütün nüshalarında böyle; fakat IKtt’nin Tahdheeb’inin bir nüshasında ↓ **عَصَرَتْ**, teşdîdsiz, (TA,) (mecazen:) O (bir kız, S, Msb, yahut kadın, K) gençliğinin **عَصْر**’ına erişti, (TA,) yahut [sadece] gençliğinin dönemine erişti, (K,) ve bulûğ çağına ulaştı: (K, TA:) yahut bulûğ vaktine girdi ve hayız akıntısı görmeye başladı; (S, O;) rahminin sıkıştırılmasından dolayı; (O;) yahut sanki gençliğinin **عَصْر**’ına girmiş gibi: (S, O, TA:) yahut bulûğ çağına erişti: (S, IKtt:) yahut hayız akıntısı gördü: (Msb:) yahut o akıntının vaktine girdi: (K:) yahut o vakte yaklaştı; çünkü, bir kız hakkında denildiğinde, bir oğlan hakkında denilen **رَاهَقَ** gibidir; Ebu-lGhowth el-Aarلbee’ye göre: (S:) yahut yirmi yaşına yaklaştı: (K:) yahut evde hapsedilmiş oldu, (K,) ve onun için, hayız akıntısı vaktinde, bir inziva (**عَصَرٌ**) tayin edildi, (TA,) : (K:) yahut doğurdu; (K;) bu mânada Azd lehçesindendir. (TA.) Kadına yahut kıza ↓ **مُعْصِرٌ** (S, O, Msb, K) ve ↓ **مُعْصِرَةٌ**, ة ile, (IDrd, O, TA:) denir: çoğulu **مَعاصِرٌ** (S, K) ve **مَعَاصِيرُ**. (K.) -A2- **أَعْصَرَتِ السَّحَائِبُ** (mecaz olduğu varsayılan:) Bulutlar, rüzgârlar tarafından kendilerinden yağmurun sıkılıp çıkarılmasının eşiğinde oldu. (O, ve Bd, lxxviii. 14’te. [Fakat **مُعْصِرٌ**’e bak.]) ― -b2- **أُعْصِرُوا**: 1’e bak. -A3- **اعصرت الرِّيحُ**, (O, TA,) ve ↓ **عَصَرَت**, (TA,) Rüzgâr, **اـِعْصَار** denileni getirdi [aşağıda bk.]. (O, TA.) Ve ayrıca şöyle dersin: الرِّيحُ بِالتُّرَابِ فِى الهَوَآءِ ↓ **عَصَرَتِ** [Rüzgâr, tozu havada bir sütun şeklinde kaldırdı]. (TA.)

تعصّر
5 **تعصّر** ذ : 7’ye bak: -A2- ve 8’in ikinci yarısı. -A3- **تَعَسَّرَ** [zor, dar, yahut girift oldu] ile aynı mânadadır. (TA.) -A4- (mecazen:) Ağladı. (A.)

انعصر
7 **انعصر** ذ 1’in yukarıda açıklanan mânalarının birincisinde quasi-meçhûlüdür; [Sıkıştırılmış yahut sıkılmış oldu; böylece onun suyu, şurubu, balı, yağı, suyu yahut rutubeti dışarı zorlandı; onun suyu yahut benzeri, emek yahut sanatla, yani basma yahut burma ile çıkarılmış oldu;] (S, O, Msb, K;) ve ayrıca ↓ **تعصّر**. (S, O, K.) ― -b2- Ayrıca şöyle dersin: انعصر الخِنَاقُ فِى حَلْقِهِ [Boğma ipi yahut benzeri, onun boğazı üzerinde sıkıştı]. (TA, خنق maddesinde.)

اعتصرهُ
8 **اعتصرهُ** ذ : üç yerde **عَصَرَهُ**’ye bak. ― -b2- [Bundan, görünüşe göre,] **اعتصر** (mecazen:) Dışkısını çıkardı. (O, K, * TA.) [Aşağıda ism-i fâile bak.] ― -b3- Ve **اعتصر بِالمَآءِ** (mecaz olduğu varsayılan:) Boğazında tıkanmış olduğu bir yiyeceğin kolayca aşağı inmesi için suyu azar azar yuttu. (S, O, K.) ― -b4- Ve **اعتصر مَالَهُ** (mecazen:) Onun malını elinden yahut zilyetliğinden çıkardı, yahut zorla aldı: (S, Msb, TA:) bu, bu maddenin başında açıklanan, **عَصَرَ** ile eşanlamlı olan fiildendir: (Msb:) bir borç için yahut başka bir sebeple onun malını çıkardı: (K, * TA:) ve **اعتصر**, (mecaz olduğu varsayılan:) aldı; (K;) ve ayrıca ↓ **عَصَرَ**, muzârîsi **عَصِرَ**: (TA:) (mecaz olduğu varsayılan:) bir şeyden aldı: (TA:) (mecaz olduğu varsayılan:) bir şeyden elde etti ve aldı: (S, ism-i fâilin açıklamasından anlaşıldığı üzere:) (mecaz olduğu varsayılan:) bir kimseden bir şey elde etti: (L:) yahut El-’Itreefee’ye göre, (mecaz olduğu varsayılan:) oğlunun malını kendisi için aldı; yahut oğlunun malının onun (oğlun) zilyetliğinde kalmasına müsaade etti: sen **اعتصر فُلَانٌ مَالَ فُلَانٍ** [falanca, falancanın malını kendisi için aldı] demezsin; meğer ki ona akraba olsun: [bunu bir baba hakkında söylersin:] ve bir oğlan hakkında, **اعتصر مَالَ أَبِيهِ** dersin; mânası, (mecaz olduğu varsayılan:) babasının malını aldı. (TA.) [**اعتسر**’e bak.] Ve بِالمَالِ ↓ **اعتصر العَصَّارُ** [yahut **المَالَ**? yani (mecazen:) Zorla alan yahut tahsil eden, malı zorla aldı yahut tahsil etti]. (A, TA.) ― -b5- Ayrıca **اعتصر**, (mecazen:) Bir hediyeyi geri aldı: (A, Mgh, L, TA:) K’de masdar, **اِنْتِجَاعُ العَطِيَّةِ** ile açıklanmıştır; fakat L’de fiil, **اِرْتَجَعَ العَطِيَّةَ** ile açıklanmıştır, [ve aynı şekilde A ve Mgh’de,] ve **رَجَعَ فِيهَا**: (TA:) (mecaz olduğu varsayılan:) hediyeyi geri çevirdi, geri çağırdı yahut geri aldı; eşanlamlısı **اِرْتَجَعَ**, (Mgh, O,) ve **اِسْتَرَدَّ**. (Mgh.) Bundan dolayı ‘Omar’ın rivayeti: الوَالِدُ يَعْتَصِرُ وَلَدَهُ فِيمَا أَعْطَاهُ وَلَيْسَ لِلْوَلَدِ أَنْ يَعْتَصِرَ مِنْ وَالِدِهِ, yani, (mecazen:) Baba, çocuğuna verdiği şeyden çocuğundan alabilir; [fakat çocuğa, babasından, ona verdiği şeyi alması yoktur.] (Mgh, O.) Fakat Esh-Shaabee’nin rivayetine gelince: يَعْتَصِرُ الوَالِدُ عَلَى وَلَدِهِ فِى مَالِهِ [(mecazen:) Baba, çocuğuna verdiğini geri alabilir], fiil **على** vasıtasıyla müteaddî kılınmıştır; çünkü **يَرْجِعُ عَلَيْهِ** ve **يَعُودُ عَلَيْهِ** mânasını tazammun eder: (IAth, Mgh, O: *) yahut bu ikinci rivayet şu mânadadır: baba, çocuğuna malını yasaklayabilir ve onu ondan alıkoyabilir: (S:) ve [aynı şekilde] birinci rivayet de: baba, çocuğunu malını vermekten alıkoyabilir ve onu ona yasaklayabilir: (TA:) çünkü **اعتصر** ayrıca “engelledi, mani oldu, alıkoydu yahut reddetti” mânasına gelir; eşanlamlısı **مَنَعَ**. (K, TA.) Bundan dolayı, **اِعْتِصَارُ الصَّدَقَةِ** [sadakayı (zekâtı) alıkoyma yahut reddetme]. (TA.) [Ayrıca 1’e bak.] ― -b6- **اعتصر** ayrıca (mecaz olduğu varsayılan:) Cimri oldu yahut pinti oldu, (K, TA,) **عَلَيْهِ** ona karşı. (TA.) -A2- **اعتصر بِهِ**; (S, A, K;) ve به ↓ **تعصّر**, (S, K,) yahut **اـِلَيْهِ**; (O;) ve به ↓ **عَصَرَ**, masdarı **عَصْرٌ**; (TA;) ve ↓ **عاصرهُ**; (A;) (mecazen:) Ona sığınmak, korunmak yahut muhafaza edilmek için başvurdu; (S, A, K;) ve ondan yardım yahut imdat istedi. (A.) Kur’ân’da [xii. 49], ↓ **وَفِيهِ تُعْصَرُونَ** [böyle], ki bu bir kıraattir, Lth tarafından “Ve onda sığınma yahut korunma için başvuracaksınız” mânasında açıklanmıştır; fakat Az bunu uygun görmez: (TA:) [yaygın kıraat] وفيه يَعْصِرُونَ, AO’ya göre, (S’nin bir nüshasında böyle,) yahut A’Obeyd’e göre, (S’nin başka bir nüshasında olduğu üzere,) “ve onda emniyette olacaklar” mânasına gelir; **عُصْرَةٌ** “emniyet sebebi yahut vasıtası” mânasına geldiğinden: (S:) yahut fitneden yahut belâdan emniyette olacaklar ve bolluk yahut bereketlilik ile kendilerini koruyacaklar. (TA.)

**عَصْرٌ**
**عَصْرٌ** ذ [en yaygın şekil olan] ve ↓ **عُصُرٌ** (S, A, O, Msb, K) ve ↓ **عُصْرٌ** (S, A, O, K) ve ↓ **عِصْرٌ** (A, O, K) **دَهْرٌ** ile aynı mânâdadır [Zaman; yahut bir zaman; yahut bir zaman aralığı veya zaman dönemi mânâsında]; (S, A, O, Msb, K;) yahut halkların geçip yok olduğu ve tükenip ortadan kalktığı, sınırı olmayan herhangi bir zaman uzantısı; (Esh-Shihلb, “Sharh esh-Shifè”de;) [çağların ardı ardına gelişi:] Fr bunun Kur ciii. 1’deki mânâsının bu olduğunu söyler: (TA:) cem‘ (azlık için, O) **أَعْصُرٌ** (O, K) ve **أَعْصَارٌ**; (K;) ve [çokluk için] **عُصُورٌ** (S, O, K) ve **عُصُرٌ**. (K.) Sen dersin ki, **مَا فَعَلْتُهُ عَصْرًا**, ve **بِعَصْرٍ**, “Onu kendi vaktinde yapmadım.” (A.) Ve ↓ **جَآءُ لٰكِنَّ لَمْ يَجِئْ لِعُصْرٍ** “Geldi; fakat (gelmenin) [uygun] vaktinde gelmedi.” (AZ, O, K: ancak AZ bunu **لكنّ** olmaksızın rivayet eder. TA.) Ve ↓ **نَامَ وَمَا نَامَ لِعُصْرٍ**, (K,) yahut AZ ve Sgh’ye ve L’nin müellifine ve başkalarına göre, **ما** ↓ **نام عُصْرًا**, (TA,) “Uyudu; fakat pek az, yahut neredeyse hiç, uyumadı.” (AZ, K, &c.) Ve **نَامَ فُلَانٌ وَلَمْ يَنَمْ عَصْرًا**, ve **بِعَصْرٍ**, “Falanca uyudu; fakat [kayda değer bir] zaman, yahut gün boyunca uyumadı;” (A;) burada, aşağıda gelen diğer mânâlara uygun olarak. (TA.)

― -b2- **عَصْرٌ** ayrıca günün bir saati, yahut bir vakti, (**سَاعَةٌ**,) mânâsına gelir. (Katلdeh, O.)

― -b3- Bir gün: (K:) [yahut geceye karşıt olarak gün:] ve bir gece: (K:) [yahut güne karşıt olarak gece:] ayrıca sabah, güneş doğmadan önce, yahut sonra; eşanlamlısı **غَدَاةٌ**: ve ikindi; yahut akşam; yahut günün son kısmı; güneş kızarıncaya kadar; bunun gibi ↓ **عَصَرٌ** da (IDrd, K.) Bundan dolayı, **العَصْرَانِ** “Gece ve gündüz”: (O, TA:) yahut “gece ve gün”: (Msb:) ve güneş doğmadan önce yahut sonra sabah ile ikindi yahut akşam; yahut günün ilk kısmı ile onun son kısmı: **الغَدَاةُ وَالعَشِىُّ**. (ISk, S, O, Msb.) [Ayrıca **الأَبْرَدَانِ**’a da bak.] Bir şair der ki,
وَأَمْطُلُهُ العَصْرَيْنِ حَتَّى يَمَلُّنِى
وَيَرْضَى بِنِصْفِ الدَّيْنِ وَالأَنْفُ رَاغِمُ
[Ve onu, borcunun ödenmesini sabah ve akşam, yahut sabahtan akşama, erteleyip dururum; ta ki benden bıksın ve istemeyerek de olsa borcun yarısına razı olsun]: mânâsı şudur: günün ilk kısmında bana geldiğinde, ona günün son kısmında ödeyeceğime söz veririm: (ISk, S:) yahut Sgh’ye göre doğru okunuş ( **والانف راغم** yerine) **فِى غَيْرِ نَائِلِ** [cömertlik olmaksızın]dır: ve beyit 'Abd-Allah Ibn-Ez-Zubeyr El-Asadee’nindir. (TA.)

― -b4- Bundan dolayı ayrıca (S, O) **صَلَاةُ العَصْرِ**, (S, O, Msb,) ve ↓ **صلاة العَصَرِ**, (O, TA,) yalnız müennes, ve yalın olarak **العَصْرُ**, [ve ↓ **العَصَرُ**,] müzekker ve müennes, (Msb,) [ikindi namazı; vakti öğle ile gecenin kararması arasının ortalarına yakın bir zamanda başlar; yahut Shل- fi'ees, Mلlikees ve Hambelees’e göre, güneşin attığı bir cismin gölgesi, o cismin uzunluğuna, aynı cismin öğlede attığı gölge uzunluğu eklenmiş hâline eşit olduğunda; ve Hanafees’e göre, gölge, cismin uzunluğunun iki katına, öğle gölgesi uzunluğu eklenmiş hâline eşit olduğunda: sonu güneşin batması, yahut güneşin kızardığı vakittir:] **عَصْرَانِ**’dan birinde, yani günün son kısmında eda edildiği için böyle adlandırılmıştır: (O:) ayrıca **الصَّلَاةُ الوَسْطَى** diye de adlandırılır [bazılarına göre], çünkü o, günün iki namazı [tan yeri ağarması ve öğle] ile gecenin iki namazı [güneş batması ve gecenin kararması] arasındadır: (Abu-l-'Abbلs:) cem‘ [azlık için] **أَعْصُرٌ**; ve [çokluk için] **عُصُورٌ**. (Msb.) [Ve bundan dolayı yine,] **العَصْرَانِ** bir rivayette, tan yeri ağarması namazı ile **عَصْر** namazına uygulanır; birinin diğerine galip kılınmasıyla; (Msb, TA;) tıpkı **القَمَرَانِ**’ın güneş ve aya uygulanması gibi; (TA;) yahut onlar, **عَصْرَانِ**’ın iki ucunda eda edildikleri için böyle adlandırılmıştır; **عَصْرَانِ** ile gece ve gündüz kastedilerek; (Msb, TA;) fakat birincisi daha muhtemeldir. (TA.) [Tasğîrin örneği olan **العُصَيْرُ** için, رهق maddesinde, **مُرْهِقَة** lafzı altında bir örneğe bak.]

― -b5- Sen ayrıca dersin ki, **جَآءَ فُلَانٌ عَصْرًا**, mânâsı: “Falanca geç geldi.” (Ks, S, O.)

-A2- **عَصِيرٌ**’a da bak.

― -b2- **عَصْرٌ** ayrıca (varsayılan mecaz olarak:) [**مُعْصِرَات** denilen bulutlardan] yağmur mânâsına gelir. (K.)

-A3- Ayrıca bir adamın [yakın akrabalarından, kendisinin] **رَهْط** ve **عَشِيرَة** diye adlandırılanları: (O, K, * TA:) yahut onun **عَصَبَة**’si [bk.]. (TA.)

**عُصْرٌ**
**عُصْرٌ** ذ : dört yerde **عَصْرٌ**’a bak. -A2- Ve ayrıca **عَصَرٌ**’a da bak.

**عِصْرٌ**
**عِصْرٌ** ذ : **عَصْرٌ**’a bak.

**عَصَرٌ**

**عَصَرٌ** ذ : **عَصْرٌ**’a bak, üç yerde. -A2- Ayrıca sığınılacak; sığınma, koruma, muhafaza, gizleme, gizli yer, barınma için kendisine başvurulan bir yer; sığınak yeri; melce; sığınak: (S, O, K:) ve emniyetin bir sebebi yahut vasıtası; eşi **مَنْجَاةٌ**: (S, K:) bunun gibi ayrıca ↓ **عُصْرٌ** (K) ve ↓ **عُصْرَةٌ** (S, O, TA) ve ↓ **مُعَصَّرٌ** (O, K) ve ↓ **مُعْتَصَرٌ** (TA) ve ↓ **عُصُرٌ**, ki ondan **عُصْرٌ**’ün kısaltılmış olduğu söylenir, (TA,) [ve ↓ **عَصِيرَةٌ**.] Dersin ki, ↓ **زَيْدٌ عُصْرَتِى** ve ↓ **عَصِيرَتِى** ve ↓ **مَعْتَصَرِى** (mecaz:) [Zeyd benim sığınağımdır]. (A.) -A3- Ayrıca Toz; yahut kalkıp yayılan toz; eşi **غُبَارٌ**: (S, O, K:) yahut şiddetli toz; (TA;) ki bu sonuncu, ↓ **عِصَارٌ** ve ↓ **عَصَرَةٌ**’nın da anlamıdır: (O, K, TA:) yahut bu sonuncu, ya da bazılarına göre ↓ **عُصْرَةٌ**, önceki anlama sahiptir. (L.) Bir rivayette şöyle denir: **مَرَّتِ امْرَأَةٌ مُتَطَيِّبَةٌ لِذَيْلِهَا عَصَرٌ**, (S, O,) yahut ↓ **عُصْرَةٌ**. yahut, bazılarının rivayet ettiği üzere, ↓ **عَصَرَةٌ**, (l.,) Kokulanmış bir kadın geçti; eteğinin, ondan çıkan bir tozu vardı, (S, A, L,) onu [yerde] sürüklemesinden dolayı meydana gelmişti, (l.,) yahut kokunun çokluğundan dolayı meydana gelmişti: (A:) yahut ↓ **عَصَرَةٌ** (mecaz:) bir koku buharı anlamına gelebilir: (L, TA: *) [çünkü] bu anlamı da vardır: (IDrd, O:) fakat bir rivayete göre o **اـِعْصَارٌ**’dır, (L,) ki bu da rüzgârın kaldırdığı toz anlamına gelir. (TA.)

**عُصُرٌ**
**عُصُرٌ** ذ : **عَصْرٌ**’a bak: -A2- ve **عَصَرٌ**’a bak.

**عُصْرَةٌ**
**عُصْرَةٌ** ذ [görünüşe göre, kendisinden su veya benzeri sıkılabilecek yahut neredeyse sıkılabilecek bir şey]. Dersin ki, **بَلَّ المَطَرُ ثِيَابَهُ حَتَّى صَارَتْ عُصْرَةً** Yağmur onun elbiselerini ıslattı; ta ki suları neredeyse sıkılıp çıkarılır oldu. (TA.) -A2- Ayrıca **عَصَرٌ**’a bak, dört yerde. -A3- Ayrıca **دِنْيَةٌ** ile aynı: şöyle denir, **هٰؤُلَآءِ مَوَالِينَا عُصْرَةً** yani **دِنْيَةً** [Bunlar bizim amcaoğulları yahut benzeri, yakın akraba olanlardır], başkaları hariç: (S, O:) ve bunun gibi **قُصْرَةً**. (TA.)

**عَصَرَةٌ**
**عَصَرَةٌ** ذ : **عَصَرٌ**’a bak, üç yerde.

**عُصَارٌ**
**عُصَارٌ** ذ : **عُصَارَةٌ**’ya bak.

**عِصَارٌ**
**عِصَارٌ** ذ : **عَصَرٌ**’a ve **اـِعْصَارٌ**’a bak.

**عَصُورٌ**
**عَصُورٌ** ذ : **عَاصِرٌ**’e bak.

**عَصِيرٌ**
**عَصِيرٌ** ذ i. q. ↓ **مَعْصُورٌ** [suyu, şurubu, balı, yağı, suyu yahut nemi zorla çıkarılacak şekilde sıkılmış yahut ezilmiş yahut burulmuş]; (K;) bunun gibi ayrıca ↓ **عَصْرٌ**. (TA.) Ayrıca **عُصَارَةٌ**’ya bak, iki yerde.

**عُصَارَةٌ**
**عُصَارَةٌ** ذ Sıkılmış öz su yahut benzeri; akan şey: (S, O, Msb, K) üzümlerden ve benzerlerinden, (Msb, K,) yağı yahut şurubu yahut balı olan şeylerden, (TA,) bastırma yahut sıkma yahut burma ile; (IDrd, S, O, Msb, TA;) [bir özüt; fakat aslında, sıkılarak çıkarılan türden;] bunun gibi ayrıca ↓ **عَصِيرٌ** (Mgh, Msb, K) ve ↓ **عُصَارٌ**; (K;) yahut bazıları der ki, **عُصَارٌ**, **عُصَارَةٌ**’nın bir çoğuludur [daha doğrusu, tekili **عُصَارَةٌ** olan bir cins isimdir]. (TA.) ― -b2- Ayrıca, öz suyu yahut benzeri çıkarılmak üzere sıkmadan sonra kalan posa artığı. (S, O, TA.) ― -b3- Ayrıca bir şeyin seçkin kısmı yahut döküntüsü, (**نُقَايَة** [iki zıt anlamı olan]) . (TA.) ― -b4- Ayrıca (mecaz:) bir arazinin ürünü. (IF, A, O) (A.) ― -b5- **وَلَدُ فُلَانٍ عُصَارَةُ كَرَمٍ** ve **مِنْ عُصَارَاتِ الكَرَمِ** [anlamı (mecaz:) filânın çocukları cömert soydandır yahut cömert tabiatlıdır]. (A.) ― -b6- **رَجُلٌ كَرِيمُ العُصَارَةِ**, (K,) ve ↓ **المَعْصَرِ**, (S, O, K,) ve ↓ **المُعْتَصَرِ**, (K,) (mecaz:) istenildiğinde cömert yahut eli açık bir adam. (S, O, K.) Ve ↓ **مَنِيعُ المُعْتَصَرِ** (mecaz:) kendisine sığınılamayan yahut koruması elde edilemeyen kimse. (TA.) Ve ↓ **كَرِيمُ العَصِيرِ**, (O, L,) yahut **كَثِيرُ العَصِيرِ**, [O ve] K’de olduğu gibi **كَرِيمُ العَصْرِ** değil, (TA,) (mecaz:) cömert soydan. (O, L, K.) [Ayrıca **عُنْصُرٌ**’a bak.]

**عَصِيرَةٌ**
**عَصِيرَةٌ** ذ : **عَصَرٌ**’a bak, iki yerde.

**عَصَّارٌ**
**عَصَّارٌ** ذ [üzümün yahut] yağın [ve benzerinin] sıkıcısı. (MA, KL.) ― -b2- [Ve buradan, (mecaz:) zorla alan, yahut zorla tahsil eden.] 8’e bak, ilk yarı.

**عَاصِرٌ**
**عَاصِرٌ** ذ 1’in ism-i fâili. ― -b2- **لَا أَفْعَلُهُ مَا دَامَ لِلزَّيْتِ عَاصِرٌ** [Zeytinin yağını sıkan biri var oldukça onu yapmayacağım]; yani, ebediyen. (S, O.) ― -b3- ↓ **عَوَاصِرُ** [sanki **عَاصِرٌ**’in yahut **عَاصِرَةٌ**’nın çoğulu gibi] üzümlerin öz suyunu çıkarmak için sıkıldığı üç taş, (K,) biri diğerinin üstüne konularak. (TA.) ― -b4- **عَاصِرٌ** ve ↓ **عَصُورٌ** (mecaz:) çocuğunun malından, onun izni olmaksızın alan kimse. (TA.) ― -b5- **فُلَانٌ عَاصِرٌ** (mecaz:) filân kimse inatçı yahut cimridir. (TA.)

**عُنْصُرٌ**
**عُنْصُرٌ** ذ (S, O, Msb, K) ve **عُنْصَرٌ**, (S, O, K,) bunlardan birincisi daha yaygın bilinen olmakla beraber, ikincisi daha fasih olandır, (TA,) Köken; eşi **أَصْلٌ**: (S, O, Msb, K:) soy, nesep yahut aile: (Msb:) derece yahut nitelik; asillik yahut yücelik; şöhret yahut anılırlık yahut itibar; atalarından yahut kişinin kendi fiillerinden yahut niteliklerinden türeyen; eşi **حَسَبٌ**: (S, O, K:) çoğulu **عَنَاصِرُ**. (Msb.) Dersin ki **فُلَانٌ كَرِيمُ العُنْصُرِ** [Filân kimse cömert kökenlidir yahut soyludur, vb.,] tıpkı **كَرِيمُ العَصِيرِ** dediğin gibi. (L.) ― -b2- Bir unsur (**أَصْلٌ**): farklı tabiatlardaki maddî cevherlerin kendilerinden terkib olunduğu şeylerden; [terkibin kendisinden başladığı şey olarak unsur:] dört çeşittir; yani ateş, hava, toprak ve su. (KT.) [Fakat bu kullanım felsefenin ıstılahî diline aittir. Ayrıca **مَادَّةٌ**’ya ve **جِسْمٌ**’e bak.]

**عَوَاصِرُ**
**عَوَاصِرُ** ذ : **عَاصِرٌ**’e bak.

**اـِعْصَارٌ**

**اـِعْصَارٌ** ذ: Bir toz [veya kum] kasırgası; bir sütuna benzer; gök ile yer arasında toz [veya kum] kaldıran ve dönüp duran, bir sütuna benzer bir rüzgâr; Araplarca ayrıca **زَوْبَعَة** diye de adlandırılır; müzekker cinstendir; (Msb;) tozu [veya kumu] kaldıran ve sanki bir sütunmuş gibi göğe doğru yükselen bir rüzgâr; (S, O;) yerden esen, (K, TA,) ve tozu [veya kumu] kaldıran, ve (TA) göğe doğru bir sütun gibi yükselen bir rüzgâr; (K, TA;) halk tarafından **زَوْبَعَة** diye adlandırılır: (TA:) bu tarzda, şiddetle esmedikçe, böyle adlandırılmaz: (Zj, TA:) [bk. **عَمُودٌ**:] göğe yükselen bir rüzgâr: (AZ:) yahut gök gürültüsü ve şimşek ile bulutları kaldıran bir rüzgâr: (S, O:) yahut içinde ateş bulunan: (K:) Kur’ân’da ii. 268’de zikredilmiştir: (S, O:) yahut içinde aşağıdaki **عِصَار** vardır; bu, şiddetli toz demektir, (K,) yahut bu son kelime, rüzgârın havada sütun şeklinde kaldırdığı toz demektir (**مَا عَصَرَتْ بِهِ الرِّيحُ مِنَ التُّرَابِ فِى الهَوَآءِ**): (TA:) [bk. ayrıca **عَصَرٌ**:] çoğulu **أَعَاصِيرُ**, (Msb, TA,) ve **أَعَاصِرُ** [şiirde vâki olur]. (Ham p. 678.) ― -b2- **اـِنْ كُنْتَ رِيحًا فَقَدْ لَاقَيْتَ اـِعْصَارًا** [Eğer sen bir rüzgâr isen, bir sütun gibi toz kasırgasına rastladın] Arapların bir meselidir, (O, TA,) içinde bir miktar güç bulunan ve kendisinden üstün biriyle karşılaşan bir adam hakkında, (O,) yahut hasmıyla cesaretle karşılaşan bir adam hakkında. (TA.) ― -b3- Ve denir: **وَعْدُهُ اـِعْصَارٌ** [Onun vaadi, toz kasırgası gibi faydasızdır]. (A, TA.)

**كَرِيمُ المَعْصَرِ**

**كَرِيمُ المَعْصَرِ** ذ: bk. **عُصَارَةٌ**.

**مُعْصِرٌ**

**مُعْصِرٌ** ذ ve **مُعْصِرَةٌ**: bk. 4, sonuna yakın. ― -b2- **مُعْصِرَاتٌ** (mecaz olduğu varsayılarak:) Bulutlar demektir; (Az, K;) suyu sıktıkları için böyle adlandırılmıştır: (Aboo-Is-hلk, TA:) bu açıklama, Kur’ân’da lxxviii. 14’te söylenenle en uygun olandır; çünkü **أَعَاصِيرُ** [**اـِعْصَارٌ**’ın çoğulu] diye adlandırılan rüzgârlar yağmur rüzgârlarından değildir: (Az, TA:) yahut rüzgârlar tarafından kendilerinden yağmur sıkılıp çıkarılma noktasında olan bulutlar: (Bd, lxxviii. 14’te; ve TA: *) yahut yağmuru dökmeye hazır bulutlar: (TA:) yahut yağmuru sıkan bulutlar: (S, O:) yahut yağmurla akan [veya sızdıran] fakat henüz toplanıp bir araya gelmemiş bulutlar; tıpkı **مُعْصِرٌ**’ün, hayız akıntısı neredeyse olmuş fakat henüz olmamış kıza uygulanması gibi: (Fr, TA:) yahut bulutlardan yağmuru sıkıp çıkarmaya hazır rüzgârlar: (Bd, adı geçen yerde:) yahut **أَعَاصِيرُ**’u olan rüzgârlar; (Bd, adı geçen yerde; ve TA;) yani toz. (TA.)

**مِعْصَرٌ**

**مِعْصَرٌ** ذ (K, TA) ve **مِعْصَرَةٌ** (S, O, TA): Üzümün (S, O, K) ve zeytinin (S) suyunu (S, O, K) ve yağını çıkarmak için sıkıldığı şey. (S.) [bk. ayrıca **مِعْصَارٌ**.]

**مَعْصَرَةٌ**

**مَعْصَرَةٌ** ذ: Üzüm ve benzerlerinin, suyunu yahut benzerini çıkarmak için sıkıldığı yer. (K, * TA.)

**مُعَصَّرٌ**

**مُعَصَّرٌ** ذ: bk. **عَصَرٌ**.

**مِعْصَارٌ**

**مِعْصَارٌ** ذ: Bir şeyin suyunun yahut benzerinin akması [veya sızması] için içine konulup sıkıldığı şey. (K, * TA.) [bk. ayrıca **مِعْصَرٌ**.]

**مَعْصُورٌ**

**مَعْصُورٌ** ذ: bk. **عَصِيرٌ**. ― -b2- Ayrıca (mecaz:) susuzluk sebebiyle (O, TA) kuru bir dil. (TA.)

**مُعْتَصَرٌ**

**مُعْتَصَرٌ** ذ: bk. **عَصَرٌ**, iki yerde: ― -b2- ve bk. **عُصَارَةٌ**, iki yerde.

**مُعْتَصِرٌ**

**مُعْتَصِرٌ** ذ: Başkası yahut başkaları için şarap yapmak üzere üzüm suyunu çıkaran kimse. (Mgh.) [Fakat bk. 1.] ― -b2- (mecaz:) Büyük abdest bozan: (Mgh, K, * TA:) **عَصْرٌ**’dan, yahut “sığınak veya gizlenme yeri” anlamındaki **عَصَرٌ**’dan. (TA.) ― -b3- Ve (mecaz:) Bir şeyden yahut bir şeyden, elde eden ve alan kimse. (S, O.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَصَرَ
عَصَرَ I ( n. ac. عَصْر 1 ),
a.  Pressed; wrung ( linen ).

عَصَّرَ
عَصَّرَ II ,
a.  see I .

b.  Put forth ears ( corn ).

c.  Became marriageable ( young girl ).

عَاْصَرَ
عَاْصَرَ III ,
a.  Was the contemporary of, coeval with.

أَعْصَرَ
أَعْصَرَ IV ,
a.  see II (c) .

b.  Came in the afternoon.

تَعَصَّرَ
تَعَصَّرَ V ,  اِنْعَصَرَ VII ,
a.  Was pressed, trodden out.

اِعْتَصَرَ
اِعْتَصَرَ VIII ,
a.  see I & V.

c.  [ acc. &  Min ], Extorted, exacted from.

عَصْر
عَصْر 1 , ( pl. أَعْصُر 16 ,  عُصُوْر 27 ),
a.  Afternoon.

b.  see 2 .

عِصْر
عِصْر 2 ,  عُصْر 3 , ( pl. أَعْصُر 16 ,  عُصُوْر 27 ,  أَعْصَاْر 38 ),
a.  Time: season; epoch, period, age, era; century.

عَصَر
عَصَر 4 ,  عَصَرَة 4t ,
a.  see 23 (a) .

مَعْصَر
مَعْصَر 17 ,  مَعْصَرَة 17t , ( pl. مَعَاْصِرُ 44 ),
a.  Presshouse ( for grapes &  c. ). - مِعْصَر 20 ,  مِعْصَرَة 20t , ( pl. مَعَاْصِرُ 44 ), Wine-press, vat &c.

عَاْصِر
عَاْصِر 21 , ( pl. عَصَرَة 4t ),
a.  Presser.

عَاْصِرَة
عَاْصِرَة 21t , ( pl. عَوَاْصِرُ 41 ),
a.  fem. of عَاْصِر 21 .

عَصَاْر
عَصَاْر 22 ,  عَصَاْرَة 22t ,
a.  see 24t .

عِصَاْر
عِصَاْر 23 ,
a.  Dustcloud.

b.  see N. Ac. أَعْصَرَ IV .

عُصَاْر
عُصَاْر 24 ,  عُصَاْرَة 24t ,
a.  Juice; syrup.

عَصِيْر
عَصِيْر 25 ,
a.  Pressed out.

b.  see 24 .

عَصِيْرَة
عَصِيْرَة 25t ,
a.  see 24t .

عَصَّاْر
عَصَّاْر 28 ,
a.  see 21 .

b.  Extortioner, exactor.

عَوَاْصِرُ
عَوَاْصِرُ 41 ,
a.  Stones of a press.

عَصڤرَ
N. P. عَصڤرَ I ,  عَصَّرَ II ,
a.  Pressed.

عَاْصَرَ
N. Ag. عَاْصَرَ III ,
a.  Contemporary, coeval.

عَاْصَرَ
N. Ac. عَاْصَرَ III ( عِصْر 2 ),
a.  Contemporaneity.

أَعْصَرَ
N. Ag. أَعْصَرَ IV , ( pl. مَعَاْصِرُ 44 ,  مَعَاْصِيْرُ 65 ),
a.  Adult, marriageable ( young girl ).

أَعْصَرَ
N. Ac. أَعْصَرَ IV , ( pl. أَعَاْصِرُ 37 ,  أَعَاْصِيْرُ 69 ),
a.  Whirlwind, hurricane, tornado.

مُعْصِرَات
مُعْصِرَات
a.  Rain-clouds.

عَصْرُوْنِيَّة
عَصْرُوْنِيَّة
a.  [ coll. ], Afternoon-meal.

العَصْرَان
العَصْرَان
a.  Day & night.

جَآء عَصْرًا
جَآء عَصْرًا
a.  He came late.

لَم يَجْى لِعُصْرٍ
lam yajoY^ liEuSorK
a.  He came not at the proper, fitting time.

كَرِيْم العَصْر
كَرِيْم العَصْر كَرِيْم العَصِيْر
a.  One of a generous, illustrious race; aristocrat.

كَرِيْم العُصَارَة
كَرِيْم العُصَارَة كَرِيْم المَعْصَر كَرِيْم المُعْتَصَر
a.  Generous, liberal, openhanded.

هُوَ فَرِيْد عَصْرِهِ
هُوَ فَرِيْد عَصْرِهِ
a.  He is the wonder, the glory of his age.

عَُصْعَُص
عَُصْعَُص ( pl. عَصَاْرِ٤ُ 47 ),
a.  Rump-bone.

##### Türkçe

**عَصَرَ**
**عَصَرَ** I ( n. ac. **عَصْر** 1 ),
a. Bastırdı; sıktı (keten).

**عَصَّرَ**
**عَصَّرَ** II ,
a. I’e bak.

b. Başak çıkardı (ekin).

c. Evlenebilir hâle geldi (genç kız).

**عَاْصَرَ**
**عَاْصَرَ** III ,
a. … ile çağdaş oldu, yaşıt oldu.

**أَعْصَرَ**
**أَعْصَرَ** IV ,
a. II (c)’ye bak.

b. İkindi vaktinde geldi.

**تَعَصَّرَ**
**تَعَصَّرَ** V ,  **اِنْعَصَرَ** VII ,
a. Sıkıldı, çiğnenip çıkarıldı.

**اِعْتَصَرَ**
**اِعْتَصَرَ** VIII ,
a. I ve V’e bak.

c. [ acc. & Min ], …den zorla aldı, tahsil etti.

**عَصْر**
**عَصْر** 1 , ( pl. **أَعْصُر** 16 ,  **عُصُوْر** 27 ),
a. İkindi; öğleden sonra.

b. 2’ye bak.

**عِصْر**
**عِصْر** 2 ,  **عُصْر** 3 , ( pl. **أَعْصُر** 16 ,  **عُصُوْر** 27 ,  **أَعْصَاْر** 38 ),
a. Zaman: mevsim; devir, dönem, çağ, era; yüzyıl.

**عَصَر**
**عَصَر** 4 ,  **عَصَرَة** 4t ,
a. 23 (a)’ya bak.

**مَعْصَر**
**مَعْصَر** 17 ,  **مَعْصَرَة** 17t , ( pl. **مَعَاْصِرُ** 44 ),
a. Sıkma yeri/şaraphane (üzüm için vb.). - **مِعْصَر** 20 ,  **مِعْصَرَة** 20t , ( pl. **مَعَاْصِرُ** 44 ), şarap presi, tekne vb.

**عَاْصِر**
**عَاْصِر** 21 , ( pl. **عَصَرَة** 4t ),
a. Sıkan (kimse).

**عَاْصِرَة**
**عَاْصِرَة** 21t , ( pl. **عَوَاْصِرُ** 41 ),
a. **عَاْصِر** 21’in müennesi.

**عَصَاْر**
**عَصَاْر** 22 ,  **عَصَاْرَة** 22t ,
a. 24t’ye bak.

**عِصَاْر**
**عِصَاْر** 23 ,
a. Toz bulutu.

b. N. Ac. **أَعْصَرَ** IV’e bak.

**عُصَاْر**
**عُصَاْر** 24 ,  **عُصَاْرَة** 24t ,
a. Özsu; şurup.

**عَصِيْر**
**عَصِيْر** 25 ,
a. Sıkılıp çıkarılmış.

b. 24’e bak.

**عَصِيْرَة**
**عَصِيْرَة** 25t ,
a. 24t’ye bak.

**عَصَّاْر**
**عَصَّاْر** 28 ,
a. 21’e bak.

b. Zorla alan, tahsil eden.

**عَوَاْصِرُ**
**عَوَاْصِرُ** 41 ,
a. Presin taşları.

**عَصڤرَ**
N. P. **عَصڤرَ** I ,  **عَصَّرَ** II ,
a. Sıkılmış.

**عَاْصَرَ**
N. Ag. **عَاْصَرَ** III ,
a. Çağdaş, yaşıt.

**عَاْصَرَ**
N. Ac. **عَاْصَرَ** III ( **عِصْر** 2 ),
a. Çağdaşlık.

**أَعْصَرَ**
N. Ag. **أَعْصَرَ** IV , ( pl. **مَعَاْصِرُ** 44 ,  **مَعَاْصِيْرُ** 65 ),
a. Ergin, evlenebilir (genç kız).

**أَعْصَرَ**
N. Ac. **أَعْصَرَ** IV , ( pl. **أَعَاْصِرُ** 37 ,  **أَعَاْصِيْرُ** 69 ),
a. Kasırga, hortum, tornado.

**مُعْصِرَات**
**مُعْصِرَات**
a. Yağmur bulutları.

**عَصْرُوْنِيَّة**
**عَصْرُوْنِيَّة**
a. [ topluluk ], ikindi yemeği.

**العَصْرَان**
**العَصْرَان**
a. Gündüz ve gece.

**جَآء عَصْرًا**
**جَآء عَصْرًا**
a. Geç geldi.

**لَم يَجْى لِعُصْرٍ**
lam yajoY^ liEuSorK
a. Uygun, münasip vakitte gelmedi.

**كَرِيْم العَصْر**
**كَرِيْم العَصْر** **كَرِيْم العَصِيْر**
a. Cömert, şerefli bir soydan olan; aristokrat.

**كَرِيْم العُصَارَة**
**كَرِيْم العُصَارَة** **كَرِيْم المَعْصَر** **كَرِيْم المُعْتَصَر**
a. Cömert, eli açık.

**هُوَ فَرِيْد عَصْرِهِ**
**هُوَ فَرِيْد عَصْرِهِ**
a. O, çağının hayreti, övüncüdür.

**عَُصْعَُص**
**عَُصْعَُص** ( pl. **عَصَاْرِ٤ُ** 47 ),
a. Sağrı kemiği.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عصر
عَصَر - يَعْصِرُ - عَصْر - العَصْر - أَعْصَرَ - يُعْصِرُ - إِعْصَار - مُعْصِر - مُعْصِرة - مُعْصِرَات
عَصَر - يَعْصِرُ + كائن + شيئاً: يعمل على ضغطه وتصغير حجمه وإخراج ما فيه من هواء وسوائل وفراغات: يأتي إلى شيء فيه فراغات وأجواف، ويشغلها سائل أو هواء، فيلف الشيء ويشده بثوب أو معدن أو ماشابه ثم يضغطه ويُصَغِّر حجمه، وذلك بتصغير الفراغات داخله، فيخرح منه بعض أو كل السائل أو الهواء الذي كان فيه
عَصْر - العَصْر: اسم فعل " عَصَر - يَعْصِرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " عَصَر - يَعْصِرُ ": بمعنى عصر السحاب لإنزال المطر أو ما شابه: وهو الدهر على قول المفسرين، والله أعلم
أعْصَرَ - يُعْصِرُ + كائن + شيئاً: على وزن " أفعلَ" من " عَصَر - يَعْصِرُ ": جعله " يَعْصِرُ " شيئاً: رفع الضغط المحيط به من كل جوانبه فجعله يعصر ما فيه، فصغَّر حجمه
إعْصار: اسم فعل " أَعْصَرَ - يُعْصِرُ ": وهو كذلك ما يكون بفعل " أَعْصَرَ - يُعْصِرُ ": ارتفاع الضغط الشديد حول شيء، وهو يكون إعصاراً في السحب أو الهواء أو الرياح أو في ضاغط الهواء compressor
مُعْصِر: اسم فاعل صفة مشبهة من " أَعْصَرَ - يُعْصِرُ "
مُعْصِرَة: مؤنث " مُعْصِر": وهو كذلك فاعل مرة منه: نوع خاص من الأشياء التي " تُعْصِر": وهي السحاب الذي يتعرض لضغط جوي مرتفع فيُعْصَر منه الماء وينزل
مُعْصِرات: جمع " مُعْصِرة"
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " عزل عدد من الأشياء المتشابهة من مجموعة أكبر ثم جمعها في رزمة محزومة ومصرورة ومشدودة بشدة"، وهي:
حَزَبَ - يَحْزُبُ، عَصَبَ - يَعْصِبُ، صَرَّ - يَصُرُّ، عَصَر - يَعْصِرُ، لَفَّ - يَلُفُّ، ضَغَثَ - يَضْغَثُ
عَصَر - يَعْصِر
 	﴿ثم يأتي من بعد ذلك عام فيه يغاث الناس وفيه يعصرون (49)﴾ يوسف ﴿ودخل معه السجن فتيان قال أحدهما إني أراني أعصر خمرا وقال الآخر إني أراني أحمل فوق رأسي خبزا تأكل الطير منه نبئنا بتأويله إنا نراك من المحسنين (36)﴾ يوسف
إعصار - معصرات
 ﴿أيود أحدكم أن تكون له جنة من نخيل وأعناب تجري من تحتها الأنهار له فيها من كل الثمرات وأصابه الكبر وله ذرية ضعفاء فأصابها إعصار فيه نار فاحترقت كذلك يبين الله لكم الآيات لعلكم تتفكرون (266)﴾ البقرة
 	﴿وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا (14)﴾ النبأ
العصر
 ﴿والعصر(1)إن الإنسان لفي خسر(2)إلا الذين آمنوا وعملوا الصالحات وتواصوا بالحق وتواصوا بالصبر(3)﴾ العصر
جاء في التفسير: العصر: الدهر
مختار الصحاح
● [عصر] ع ص ر: العَصْرُ الدهر وكذا العُصْرُ و العُصُرُ مثل عُسْر وعُسُر قال امرؤ القيس وهل يعمن من كان في العصر الخوالي والجمع عُصُورٌ و العَصْرانِ الليل والنهار وهما الغداة والعشي ومنه سُميت صلاة العَصْرِ و العَصَرُ بفتحتين الغُبار وهو في الحديث و المُعْتَصِرُ و العَاصِرُ الذي يُصيب من الشيء ويأخذ منه قال أبو عبيدة ومنه قوله تعالى ﴿وفيه يعصرون﴾ ينجون من العُصْرةِ بوزن النُصرة وهي المنجاة وقال أبو الغوث يستغلون وهو من عصر العنب و اعْتَصَر ماله استخرجه من يده وفي الحديث ﴿يعتصر الوالد على ولده في ماله﴾ أي يمنعه إياه ويحبسه عنه و عَصَرَ العنب من باب ضرب و اعْتَصَرهُ فانْعَصَر و تَعَصَّرَ و اعْتَصَر عَصِيراً اتخذه و العُصَارَةُ بالضم ما سأل من العصر وما بقي من الثُّفل أيضا بعد العصر و المِعْصَرَةُ بكسر الميم ما يُعصر فيه العنب و المُعْصِراتُ السحائب تعتصر بالمطر و عُصِرَ القوم على ما لم يُسم فاعله أي مُطروا ومنه قرأ بعضهم ﴿وفيه يُعصرون﴾ و الإعْصَارُ ريح تثير الغُبار فيرتفع إلى السماء كأنه عمود ومنه قوله تعالى ﴿فأصابها إعصار﴾ وقيل هي ريح تثير سحابا ذات رعد وبرق و العُنْصُر بضم الصاد وفتحها الأصل
الراغب
عصر
- العصر: مصدر عصرت، والمعصور: الشيء العصير، والعصارة: نفاية ما يعصر. قال تعالى: }إني أراني أعصر خمرا﴿[يوسف/36]، وقال:﴾وفيه يعصرون{ [يوسف/49]، أي: يستنبطون منه الخير، وقرئ: (يعصرون) (وهي قراءة شاذة) أي: يمطرون، واعتصرت من كذا: أخذت ما يجري مجرى العصارة، قال الشاعر:
- 320 - وإنما العيش بربانه * وأنت من أفنانه معتصر
(البيت لابن أحمر، وهو في ديوانه ص 61؛ والمجمل 3/672؛ واللسان (عصر) )
}وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا﴿[عم/14]، أي: السحائب التي تعتصر بالمطر. أي: تصب، وقيل: التي تأتي بالإعصار، والإعصار: ريح تثير الغبار. قال تعالى:﴾فأصابها إعصار﴿[البقرة/266]. والاعتصار: أن يغص فيعتصر بالماء، ومنه: العصر، والعصر: الملجأ، والعصر والعصر: الدهر، والجميع العصور. قال:﴾والعصر * إن الإنسان لفي خسر{ [العصر/1 - 2]، والعصر: العشي، ومنه: صلاة العصر وإذا قيل: العصران، فقيل: الغداة والعشي (انظر: المجمل 3/672؛ وجنى الجنتين ص 79)، وقيل: الليل والنهار، وذلك كالقمرين للشمس والقمر (انظر: البصائر 4/71؛ واللسان (قمر) ). والمعصر: المرأة التي حاضت، ودخلت في عصر شبابها.
ملخص اللسان:
1.     وعَصَرَ العِنَبَ ونحوَه مما له دُهْن أَو شراب أَو عسل يَعْصِرُه عَصْراً ونحوَه: استخرج ما فيه،
2.     عصر: العَصْر : الدهر. والعَصْر: الليلة.  والعَصْر: اليوم؛ والعَصْر: العشي إِلى احمرار الشمس،
3.      والعَصْرُ الحَبْسُ،
4.     والعِصارُ: الحِينُ؛
5.     والمُعْصِر: التي بَلَغَتْ عَصْرَ شبابها وأَدركت،
6.     والعُصارةُ: ما سالَ عن العَصْر وما بقي من  الثُّفْل أَيضاً، وكل شيء عُصِرَ ماؤه،  فهو عَصِير؛ والمَعْصَرة: التي يُعْصَر فيها العنب. والمَعْصَرة: موضع العَصْر.
7.      والمُعْصِرات: السحاب فيها المطر، وأُعْصِرَ الناسُ:  أُمْطِرُوا؛ المُعْصِراتُ الغُيُومُ  أَنفُسُها؛
8.      المُعْصِرات السحائب لأَنها تُعْصِرُ الماء، وهي التي أَثقلها الماء،
9.     والإِعْصارُ: ريح  تُثِير سحاباً ذات رعد وبرق، والإِعْصارُ والعِصارُ: أَن تُهَيِّج الريح التراب  فترفعه.
10.                         والعِصَارُ: الغبار الشديد؛
11.                        واعْتَصَرَ من الشيء: أَخَذَ؛
12.                        واعْتَصَرَ عليه: بَخِلَ عليه بما عنده ومنعه.
13.                         واعْتَصَر مالَه: استخرجه من يده.
14.                        والعَصَرُ والعُصْرَةُ: المَلْجَأُ والمَنْجَاة.
15.                        وعَصَرَ بالشيء واعْتَصَرَ به: لجأَ  إِليه.
16.                        والمُعْتَصَر: العُمْر والهَرَم؛
17.                        والعُنْصُرُ والعُنْصَرُ: الأَصل والحسب.
لسان العرب
● - عصر: العَصْر والعِصْر والعُصْر والعُصُر؛ الأَخيرة عن اللحياني: الدهر.  قال الله تعالى: والعَصْرِ إِنّ الإِنسان لفي خُسْرٍ؛ قال الفراء:  العَصْر الدهرُ، أَقسم الله تعالى به؛ وقال ابن عباس: العَصْرُ ما يلي المغرب  من النهار، وقال قتادة: هي ساعة من ساعات النهار؛ وقال امرؤ القيس في  العُصُر:  وهل يَعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي؟  والجمع أَعْصُرٌ وأَعْصار وعُصْرٌ وعُصورٌ؛ قال العجاج:  والعَصْر قَبْل هذه العُصورِ  مُجَرِّساتٍ غِرّةَ الغَرِيرِ  والعَصْران: الليل والنهار. والعَصْر: الليلة.  والعَصْر: اليوم؛ قال حميد بن ثور:  ولن يَلْبَثَ العَصْرَانِ يومٌ وليلة،  إِذا طَلَبَا أَن يُدْرِكا ما تَيَمَّما  وقال ابن السكيت في باب ما جاء مُثْنى: الليل والنهار، يقال لهما  العَصْران، قال: ويقال العَصْران الغداة والعشيّ؛ وأَنشد:  وأَمْطُلُه العَصْرَينِ حتى يَمَلَّني،  ويَرضى بنِصْفِ الدَّيْنِ، والأَنْفُ راغمُ  يقول: إِذا جاء في أَول النهار وعَدْتُه آخره. وفي الحديث: حافظْ على  العَصْرَيْنِ؛ يريد صلاةَ الفجر وصلاة العصر، سمّاهما العَصْرَينِ لأَنهما  يقعان في طرفي العَصْرَين، وهما الليل والنهار، والأَشْبَهُ أَنه غلَّب  أَحد الاسمين على الآخر كالعُمَرَيْن لأَبي بكر وعمر، والقمرين للشمس  والقمر، وقد جاء تفسيرهما في الحديث، قيل: وما العَصْران؟ قال: صلاةٌ قبل  طلوع الشمس وصلاةٌ قبل غروبها؛ ومنه الحديث: من صلَّى العَصْرَيْنِ دخل  الجنة، ومنه حديث علي رضي الله عنه: ذَكَّرْهم بأَيَّام الله واجْلِسْ لهم  العَصْرَيْن أَي بكرة وعشيّاً. ويقال: لا أَفعل ذلك ما اختلف العَصْران.  والعَصْر: العشي إِلى احمرار الشمس، وصلاة العَصْر مضافة إِلى ذلك الوقت،  وبه سميت؛ قال:  تَرَوَّحْ بنا يا عَمْرو، قد قَصُرَ العَصْرُ،  وفي الرَّوْحةِ الأُولى الغَنيمةُ والأَجْرُ  وقال أَبو العباس: الصلاة الوُسْطى صلاةُ العَصْرِ، وذلك لأَنها بين  صلاتَي النهار وصلاتي الليل، قال: والعَصْرُ الحَبْسُ، وسميت عَصْراً لأَنها  تَعْصِر أَي تَحْبِس عن الأُولى، وقالوا: هذه العَصْر على سَعة الكلام،  يريدون صلاة العَصْر. وأَعْصَرْنا: دخلنا في العَصْر. وأَعْصَرْنا  أَيضاً: كأَقْصَرْنا، وجاء فلانٌ عَصْراً أَي بَطيئاً.  والعِصارُ: الحِينُ؛ يقال: جاء فلان على عِصارٍ من الدهر أَي حين. وقال  أَبو زيد: يقال نام فلانٌ وما نام العُصْرَ أَي وما نام عُصْراً، أَي لم  يكد ينام. وجاء ولم يجئ لِعُصْرٍ أَي لم يجئ حين المجيء؛ وقال ابن  أَحمر:  يَدْعون جارَهُمُ وذِمَّتَه  عَلَهاً، وما يَدْعُون من عُصْر  أَراد من عُصُر، فخفف، وهو الملجأ.  والمُعْصِر: التي بَلَغَتْ عَصْرَ شبابها وأَدركت، وقيل: أَول ما أَدركت  وحاضت، يقال: أَعْصَرَت، كأَنها دخلت عصر شبابها؛ قال منصور بن مرثد  الأَسدي:  جارية بسَفَوانَ دارُها  تَمْشي الهُوَيْنا ساقِطاً خِمارُها،  قد أَعْصَرَت أَو قَدْ دَنا إِعْصارُها  والجمع مَعاصِرُ ومَعاصِيرُ؛ ويقال: هي التي قاربت الحيض لأَنّ  الإِعصارَ في الجارية كالمُراهَقة في الغُلام، روي ذلك عن أَبي الغوت الأَعرابي؛  وقيل: المُعْصِرُ هي التي راهقت العِشْرِين، وقيل: المُعْصِر ساعة  تَطْمِث أَي تحيض لأَنها تحبس في البيت، يجعل لها عَصَراً، وقيل: هي التي قد  ولدت؛ الأَخيرة أَزْديّة، وقد عَصَّرَت وأَعْصَرَت، وقيل: سميت المُعْصِرَ  لانْعِصارِ دم حيضها ونزول ماء تَرِيبَتِها للجماع. ويقال: أَعْصَرَت  الجارية وأَشْهَدَت وتَوضَّأَت إِذا أَدْرَكَت. قال الليث: ويقال للجارية  إِذا حَرُمت عليها الصلاةُ ورأَت في نفسها زيادةَ الشباب قد أَعْصَرت، فهي  مُعْصِرٌ: بلغت عُصْرةَ شبابِها وإِدْراكِها؛ بلغت عَصْرَها وعُصورَها؛  وأَنشد:  وفَنَّقَها المَراضِعُ والعُصورُ  وفي حديث ابن عباس: كان إِذا قَدِمَ دِحْيةُ لم يَبْقَ مُعْصِرٌ إِلا  خرجت تنظر إِليه من حُسْنِه؛ قال ابن الأَثير: المُعْصِرُ الجارية أَول ما  تحيض لانْعِصار رَحِمها، وإِنما خصَّ المُعْصِرَ بالذِّكر للمبالغة في  خروج غيرها من النساء.  وعَصَرَ العِنَبَ ونحوَه مما له دُهْن أَو شراب أَو عسل يَعْصِرُه  عَصْراً، فهو مَعْصُور، وعَصِير، واعْتَصَرَه: استخرج ما فيه، وقيل: عَصَرَه  وَليَ عَصْرَ ذلك بنفسه، واعْتَصَره إِذا عُصِرَ له خاصة، واعْتَصَر  عَصِيراً اتخذه، وقد انْعَصَر وتَعَصَّر، وعُصارةُ الشيء وعُصارهُ وعَصِيرُه:  ما تحلَّب منه إِذا عَصَرْته؛ قال:  فإِن العَذَارى قد خَلَطْنَ لِلِمَّتي  عُصارةَ حِنَّاءٍ معاً وصَبِيب  وقال:  حتى إِذا ما أَنْضَجَتْه شَمْسُه،  وأَنى فليس عُصارهُ كعُصارِ  وقيل: العُصارُ جمع عُصارة، والعُصارةُ: ما سالَ عن العَصْر وما بقي من  الثُّفْل أَيضاً بعد العَصْر؛ وقال الراجز:  عُصارة الخُبْزِ الذي تَحَلَّبا  ويروى: تُحْلِّبا؛ يقال تَحَلَّبت الماشية بقيَّة العشب وتَلَزَّجَته  أَي أَكلته، يعني بقية الرَّطْب في أَجواف حمر الوحش. وكل شيء عُصِرَ ماؤه،  فهو عَصِير؛ وأَنشد قول الراجز:  وصار ما في الخُبْزِ من عَصِيرِه  إِلى سَرَار الأَرض، أَو قُعُورِه  يعني بالعصير الخبزَ وما بقي من الرَّطْب في بطون الأَرض ويَبِسَ ما  سواه.  والمَعْصَرة: التي يُعْصَر فيها العنب. والمَعْصَرة: موضع العَصْر.  والمِعْصارُ: الذي يجعل فيه الشيء ثم يُعْصَر حتى يتحلَّب ماؤه. والعَواصِرُ:  ثلاثة أَحجار يَعْصِرون العنب بها يجعلون بعضها فوق بعض. وقولهم: لا  أَفعله ما  دام للزيت عاصِرٌ، يذهب إِلى الأَبَدِ.  والمُعْصِرات: السحاب فيها المطر، وقيل: السحائب تُعْتَصَر بالمطر؛ وفي  التنزيل: وأَنزَلْنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجاً. وأُعْصِرَ الناسُ:  أُمْطِرُوا؛ وبذلك قرأَ بعضهم: فيه يغاث الناس وفيه يُعْصَرُون؛ أَي  يُمْطَرُون، ومن قرأَ: يَعْصِرُون، قال أَبو الغوث: يستغِلُّون، وهو مِن عَصر  العنب والزيت، وقرئ: وفيه تَعْصِرُون، من العَصْر أَيضاً، وقال أَبو  عبيدة: هو من العَصَر وهو المَنْجاة والعُصْرة والمُعْتَصَر والمُعَصَّر؛ قال  لبيد:  وما كان وَقَّافاً بدار مُعَصَّرٍ  وقال أَبو زبيد:  صادِياً يَسْتَغِيثُ غير مُغاثٍ،  ولقد كان عُصْرة المَنْجود  أَي كان ملجأَ المكروب. قال الأَزهري: ما علمت أَحداً من القُرَّاء  المشهورين قرأَ يُعْصَرون، ولا أَدري من أَين جاء به الليث، فإِنه حكاه؛  وقيل: المُعْصِر السحابة التي قد آن لها أَن تصُبّ؛ قال ثعلب: وجارية  مُعْصِرٌ منه، وليس بقويّ. وقال الفراء: السحابة المُعْصِر التي تتحلَّب بالمطر  ولمَّا تجتمع مثل الجارية المُعْصِر قد كادت تحيض ولمّا تَحِضْ، وقال  أَبو حنيفة: وقال قوم: إِن المُعْصِرات الرِّياحُ ذوات الأَعاصِير، وهو  الرَّهَج والغُبار؛ واستشهدوا بقول الشاعر:  وكأَنَّ سُهْلءَ المُعْصِرات كَسَوْتَها  تُرْبَ الفَدافِدِ والبقاع بمُنْخُلِ  وروي عن ابن عباس أَن قال: المُعْصِراتُ الرِّياحُ وزعموا أَن معنى مِن،  من قوله: من المُعْصِرات، معنى الباء الزائدة  (* قوله: «الزائدة» كذا  بالأصل ولعل المراد بالزائدة التي ليست للتعدية وإن كان للسببية). كأَنه  قال: وأَنزلنا بالمُعْصِرات ماءً ثجّاجاً، وقيل: بل المُعْصِراتُ الغُيُومُ  أَنفُسُها؛ وفسر بيت ذي الرمة:  تَبَسَّمَ لَمْحُ البَرْقِ عن مُتَوَضِّحٍ،  كنَوْرِ الأَقاحي، شافَ أَلوانَها العَصْرُ  فقيل: العَصْر المطر من المُعْصِرات، والأَكثر والأَعرف: شافَ أَلوانها  القَطْرُ. قال الأَزهري: وقولُ من فَسَّر المُعْصِرات بالسَّحاب أَشْبَهُ  بما أَراد الله عز وجل لأَن الأَعاصِير من الرياح ليستْ مِن رِياح  المطر، وقد ذكر الله تعالى أَنه يُنْزِل منها ماءً ثجّاجاً. وقال أَبو إِسحق:  المُعْصِرات السحائب لأَنها تُعْصِرُ الماء، وقيل: مُعْصِرات كما يقال  أَجَنَّ الزرعُ إِذا صارَ إِلى أَن يُجنّ، وكذلك صارَ السحابُ إِلى اين  يُمْطِر فيُعْصِر؛ وقال البَعِيث في المُعْصِرات فجعلها سحائب ذوات  المطر:وذي أُشُرٍ كالأُقْحُوانِ تَشُوفُه  ذِهابُ الصَّبا، والمعْصِراتُ الدَّوالِحُ  والدوالحُ: من نعت السحاب لا من نعت الرياح، وهي التي أَثقلها الماء،  فهي تَدْلَحُ أَي تَمِْشي مَشْيَ المُثْقَل. والذِّهابُ: الأَمْطار، ويقال:  إِن الخير بهذا البلد عَصْرٌ مَصْرٌ أَي يُقَلَّل ويُقطَّع.  والإِعْصارُ: الريح تُثِير السحاب، وقيل: هي التي فيها نارٌ، مُذَكَّر.  وفي التنزيل: فأَصابها إِعْصارٌ فيه نارٌ فاحترقت، والإِعْصارُ: ريح  تُثِير سحاباً ذات رعد وبرق، وقيل: هي التي فيها غبار شديد. وقال الزجاج:  الإِعْصارُ الرياح التي تهب من الأَرض وتُثِير الغبار فترتفع كالعمود إِلى  نحو السماء، وهي التي تُسَمِّيها الناس الزَّوْبَعَة، وهي ريح شديدة لا  يقال لها إِعْصارٌ حتى تَهُبّ كذلك بشدة؛ ومنه قول العرب في أَمثالها: إِن  كنتَ رِيحاً فقد لاقيت إِعْصاراً؛ يضرب مثلاً للرجل يلقى قِرْنه في  النَّجْدة والبسالة. والإِعْصارُ والعِصارُ: أَن تُهَيِّج الريح التراب  فترفعه. والعِصَارُ: الغبار الشديد؛ قال الشماخ:  إِذا ما جَدَّ واسْتَذْكى عليها،  أَثَرْنَ عليه من رَهَجٍ عِصَارَا  وقال أَبو زيد: الإِعْصارُ الريح التي تَسْطَع في السماء؛ وجمع  الإِعْصارِ أَعاصيرُ؛ أَنشد الأَصمعي:  وبينما المرءُ في الأَحْياء مُغْتَبِطٌ،  إِذا هو الرَّمْسُ تَعْفوه الأَعاصِيرُ  والعَصَر والعَصَرةُ: الغُبار. وفي حديث أَبي هريرة، رضي الله عنه: أَنّ  امرأَة مرَّت به مُتَطَيِّبة بذَيْلِها عَصَرَةٌ، وفي رواية: إِعْصار،  فقال: أَينَ تُرِيدين يا أَمَةَ الجَبّارِ؟ فقالت: أُريدُ المَسْجِد؛  أَراد الغُبار أَنه ثارَ من سَحْبِها، وهو الإِعْصار، ويجوز أَن تكون  العَصَرة من فَوْحِ الطِّيب وهَيْجه، فشبّهه بما تُثِير الرياح، وبعض أَهل  الحديث يرويه عُصْرة والعَصْرُ: العَطِيَّة؛ عَصَرَه يَعْصِرُه: أَعطاه؛ قال  طرفة:  لو كان في أَمْلاكنا واحدٌ،  يَعْصِر فينا كالذي تَعْصِرُ  وقال أَبو عبيد: معناه أَي يتخذ فينا الأَيادِيَ، وقال غيره: أَي  يُعْطِينا كالذي تُعْطِينا، وكان أَبو سعيد يرويه: يُعْصَرُ فينا كالذي  يُعْصَرُ أَي يُصابُ منه، وأَنكر تَعْصِر. والاعْتِصَارُ: انْتِجَاعُ العطية.  واعْتَصَرَ من الشيء: أَخَذَ؛ قال ابن أَحمر:  وإِنما العَيْشُ بِرُبَّانِهِ،  وأَنْتَ مِن أَفْنانِه مُعْتَصِرْ  والمُعْتَصِر: الذي يصيب من الشيء ويأْخذ منه. ورجل كَريمُ المُعْتَصَرِ  والمَعْصَرِ والعُصارَةِ أَي جَوَاد عند المسأَلة كريم. والاعْتِصارُ:  أَن تُخْرِجَ من إِنسان مالاً بغُرْم أَو بوجهٍ غيرِه؛ قال:  فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ  وكل شيء منعتَه، فقد عَصَرْتَه. وفي حديث القاسم: أَنه سئل عن  العُصْرَةِ للمرأَة، فقال: لا أَعلم رُخِّصَ فيها إِلا للشيخ المَعْقُوفِ  المُنْحَنِي؛ العُصْرَةُ ههنا: منع النبت من التزويج، وهو من الاعْتِصارِ  المَنْع، أَراد ليس لأَحد منعُ امرأَة من التزويج إِلا شيخ كبير أَعْقَفُ له بنت  وهو مضطر إِلى استخدامها. واعْتَصَرَ عليه: بَخِلَ عليه بما عنده ومنعه.  واعْتَصَر مالَه: استخرجه من يده. وفي حديث عمر بن الخطاب، رضي الله  عنه: أَنه قضى أَن الوالد يَعْتَصِرُ ولَدَه فيما أَعطاه وليس للولَد أَن  يَعتَصِرَ من والده، لفضل الوالد على الولد؛ قوله يَعْتَصِرُ ولده أَي له  أَن يحبسه عن الإِعطاء ويمنعه إِياه. وكل شيء منعته وحبسته فقد  اعْتَصَرْتَه؛ وقيل: يَعْتَصِرُ يَرْتَجِعُ. واعْتَصَرَ العَطِيَّة: ارْتَجعها،  والمعنى أَن الوالد إِذا أَعطى ولده شيئاً فله أَن يأْخذه منه؛ ومنه حديث  الشَّعْبي: يَعْتَصِرُ الوالد على ولده في ماله؛ قال ابن الأَثير: وإِنما  عداه يعلى لأَنه في معنى يَرْجِعُ عليه ويعود عليه. وقال أَبو عبيد:  المُعْتَصِرُ الذي يصيب من الشيء يأْخذ منه ويحبسه؛ قال: ومنه قوله تعالى: فيه  يُغَاثُ الناسُ وفيه يَعْصِرُون. وحكى ابن الأَعرابي في كلام له: قومٌ  يَعْتَصِرُونَ العطاء ويَعِيرون النساء؛ قال: يَعْتَصِرونَه يَسْترجعونه  بثوابه. تقول: أَخذت عُصْرَتَه أَي ثوابه أَو الشيء نَفسَه. قال:  والعاصِرُ والعَصُورُ هو الذي يَعْتَصِرُ ويَعْصِرُ من مال ولده شيئاً بغير  إِذنه. قال العِتريفِيُّ: الاعْتِصَار أَن يأْخذ الرجال مال ولده لنفسه أَو  يبقيه على ولده؛ قال: ولا يقال اعْتَصَرَ فلانٌ مالَ فلان إِلا أَن يكون  قريباً له. قال: ويقال للغلام أَيْضاً اعْتَصَرَ مال أَبيه إِذا أَخذه.  قال: ويقال فلان عاصِرٌ إِذا كان ممسكاً، ويقال: هو عاصر قليل الخير، وقيل:  الاعْتِصَارُ على وجهين: يقال اعْتَصَرْتُ من فلان شيئاً إِذا أَصبتَه  منه، والآخر أَن تقول أَعطيت فلاناً عطية فاعْتَصَرْتُها أَي رجعت فيها؛  وأَنشد:  نَدِمْتُ على شيء مَضَى فَاعْتَصَرْتُه،  وللنَّحْلَةُ الأُولى أَعَفُّ وأَكْرَمُ  فهذا ارتجاع. قال: فأَما الذي يَمْنَعُ فإِنما يقال له تَعَصَّرَ أَي  تَعَسَّر، فجعل مكان السين صاداً. ويقال: ما عَصَرك وثَبَرَكَ وغَصَنَكَ  وشَجَرَكَ أَي ما مَنَعَك. وكتب عمر، رضي الله عنه، إِلى المُغِيرَةِ:  إِنَّ النساء يُعْطِينَ على الرَّغْبة والرَّهْبة، وأَيُّمَا امرأَةٍ  نَحَلَتْ زَوجَها فأَرادت أَن تَعْتَصِرَ فَهُوَ لها أَي ترجع. ويقال: أَعطاهم  شيئاً ثم اعْتَصَره إِذا رجع فيه. والعَصَرُ، بالتحريك، والعُصْرُ  والعُصْرَةُ: المَلْجَأُ والمَنْجَاة. وعَصَرَ بالشيء واعْتَصَرَ به: لجأَ  إِليه. وأَما الذي ورد في الحديث: أَنه، صلى الله عليه وسلم، أَمر بلالاً أَن  يؤذن قبل الفجر لِيَعْتَصِرَ مُعْتَصِرُهُمْ؛ فإِنه أَراد الذي يريد أَن  يضرب الغائط، وهو الذي يحتاج إِلى الغائط ليَتَأَهَّبَ للصلاة قبل دخول  وقتها، وهو من العَصْر أَو العَصَر، وهو المَلْجأُ أَو المُسْتَخْفَى، وقد  قيل في قوله تعالى: فيه يُغَاثُ الناس وفيه يَعْصِرُون: إِنه من هذا،  أَي يَنْجُون من البلاء ويَعْتَصِمون بالخِصْب، وهو من العُصْرَة، وهي  المَنْجاة. والاعْتِصَارُ: الالتجاء؛ وقال عَدِي بن زيد:  لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ،  كنتُ كالغَصَّانِ بالماءِ اعْتِصَارِي  والاعْتِصار: أَن يَغَصَّ الإِنسان بالطعام فَيَعْتَصِر بالماء، وهو أَن  يشربه قليلاً قليلاً، ويُسْتَشْهد عليه بهذا البيت، أَعني بيت عدي بن  زيد.  وعَصَّرَ الزرعُ: نبتت أَكْمامُ سُنْبُلِه، كأَنه مأَخوذ من العَصَر  الذي هو الملجأُ والحِرْز؛ عن أَبي حنيفة، أَي تَحَرَّزَ في غُلُفِه،  وأَوْعِيَةُ السنبل أَخْبِيَتُه ولَفائِفُه وأَغْشِيَتُه وأَكِمَّتُه  وقبائِعُهُ، وقد قَنْبَعَت السُّنبلة وهي ما دامت كذلك صَمْعَاءُ، ثم تَنْفَقِئُ.  وكل حِصْن يُتحصن به، فهو عَصَرٌ. والعَصَّارُ: الملك الملجأُ.  والمُعْتَصَر: العُمْر والهَرَم؛ عن ابن الأَعرابي، وأَنشد:  أَدركتُ مُعْتَصَرِي وأَدْرَكَني  حِلْمِي، ويَسَّرَ قائِدِي نَعْلِي  مُعْتَصَري: عمري وهَرَمي، وقيل: معناه ما كان في الشباب من اللهو  أَدركته ولَهَوْت به، يذهب إِلى الاعْتِصَار الذي هو الإِصابة للشيء والأَخذ  منه، والأَول أَحسن. وعَصْرُ الرجلِ: عَصَبته ورَهْطه. والعُصْرَة:  الدِّنْية، وهم موالينا عُصْرَةً أَي دِنْيَةً دون من سواهم؛ قال الأَزهري:  ويقال قُصْرَة بهذا المعنى، ويقال: فلان كريم العَصِير أَي كريم النسب؛ وقال  الفرزدق:  تَجَرَّدَ منها كلُّ صَهْبَاءَ حُرَّةٍ،  لِعَوْهَجٍ آوِ لِلدَّاعِرِيِّ عَصِيرُها  ويقال: ما بينهما عَصَرٌ ولا يَصَرٌ ولا أَعْصَرُ ولا أَيْصَرُ أَي ما  بينهما مودة ولا قرابة. ويقال: تَوَلَّى عَصْرُك أَي رَهْطك وعَشِيرتك.  والمَعْصُور: اللِّسان اليابس عطشما ً؛ قال الطرماح:  يَبُلُّ بمَعْصُورٍ جَنَاحَيْ ضَئِيلَةٍ  أَفَاوِيق، منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ  وقوله أَنشده ثعلب:  أَيام أَعْرَقَ بي عَامُ المَعَاصِيرِ  فسره فقال: بَلَغَ الوسخُ إِلى مَعَاصِمِي، وهذا من الجَدْب؛ قال ابن  سيده: ولا أَدري ما هذا التفسير. والعِصَارُ: الفُسَاء؛ قال الفرزدق:  إِذا تَعَشَّى عَتِيقَ التَّمْرِ، قام له  تَحْتَ الخَمِيلِ عِصَارٌ ذو أَضَامِيمِ  وأَصل العِصَار: ما عَصَرَتْ به الريح من التراب في الهواء. وبنو عَصَر:  حَيّ من عبد القيس، منهم مَرْجُوم العَصَرَيّ. ويَعْصُرُ وأَعْصُرُ:  قبيلة، وقيل: هو اسم رجل لا ينصرف لأَنه مثل يَقْتُل وأَقتل، وهو أَبو قبيلة  منها باهِلَةُ. قال سيبويه: وقالوا باهِلَةُ بن أَعْصُر وإِنما سمي بجمع  عَصْرٍ، وأَما يَعْصُر فعلى بدل الياء من الهمزة، ويشهد بذلك ما ورد به  الخبر من أَنه إِنما سمي بذلك لقوله:  أَبُنَيّ، إِنّ أَباك غَيَّرَ لَوْنَه  كَرُّ الليالي، واخْتِلافُ الأَعْصُرِ  وعَوْصَرة: اسم. وعَصَوْصَرَ وعَصَيْصَر وعَصَنْصَر، كله: موضع؛ وقول  أَبي النجم:  لو عُصْرَ منه البانُ والمِسْكُ انْعَصَرْ  يريد عُصِرَ، فخفف. والعُنْصُرُ والعُنْصَرُ: الأَصل والحسب. وعَصَرٌ:  موضع. وفي حديث خيبر: سَلَكَ رسولُ الله، صلى الله عليه وسلم، في مَسِيرِه  إِليها على عَصَرٍ؛ هو بفتحتين، جبل بين المدينة ووادي الفُرْع، وعنده  مسجد صلى فيه النبي، صلى الله عليه وسلم.
مقاييس اللغة:
(عصر) العين والصاد والراء أصولٌ ثلاثة صحيحة:
فالأوَّل دهرٌ وحين، والثاني ضَغْط شيء حتَّى يتحلَّب، والثالث تَعَلُّقٌ بشيءٍ وامتساكٌ به.
فالأوَّل العَصْر، وهو الدَّهر. قال الله: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. وربَّما قالوا عُصُر. قال امرؤ القيس:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
قال الخليل: والعَصْران: اللَّيل والنهار. قال:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
قالوا: وبه سمِّيت صَلاةُ العصر، لأنَّها تُعْصَر، أي تؤخَّر عن الظُّهر. والغداة والعشيُّ يسمَّيان العصرين. قال:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
ابن الأعرابيّ: أعْصَر القومُ وأقْصَرُوا، من العَصْر والقَصْر. ويقال: عَصّروا واحتبسوا إلى العصر. وروي حديث أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجلٍ: "حافِظْ على العَصْرَين". قال الرَّجل: وما كانت من لغتنا، فقلت: وما العصران؟ قال: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"، يريد صلاة الصُّبح وصلاة العصر.
فأمّا الجارية المُعصِر فقد قاسه ناسٌ هذا القياس، وليس الذي قالوه فيه ببعيد.
قال الخليل وغيره: الجارية إذا رأت في نفسها زيادةَ الشَّباب فقد أعْصَرَتْ، وهي مُعْصِرٌ بلغت عَصْرَ شبابِها وإدراكها. قال أبو ليلى: إذا بلغت الجاريةُ وقَرُبت من حَيْضها فهي مُعْصِر. وأنشد:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
قال قومٌ: سمِّيت معصراً لأنَّها تغيَّرَت عن عَصْرها. وقال آخرونَ فيه غير هذا، وقد ذكرناه في موضعه.
والأصل الثَّاني العُصارة: ما تحَلَّبَ من شيءٍ تَعصِره. قال:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
وهو العصير. وقال في العُصَارة:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
وقال ابن السِّكِّيت: تقول العربُ: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". قال أوس:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
والعرب تجعل العُصارة والمُعْتَصَر مثلاً للخير والعطاء، إنه لكريم العُصارة وكريم المعتصر. وعَصَرت العنب، إذا وَلِيتَه بنَفْسك. واعتصرته، إذا عُصِر لك خَاصّةً. والمِعْصار: شيء كالمِخْلاة يُجعل فيه العِنَبُ ويُعصَر.
ومن الباب: المُعْصِرات: سحائبُ تجيءُ بمطَر. قال الله سبحانه:﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. وأُعْصِرَ القومُ، إذا أتاهم المطر. وقرئت: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]، أي يأتيهم المطر. وذلك مشتقٌّ من عَصْر العنب وغيره. فأمَّا الرِّياح وتسميتُهم إيَّاها المُعْصِرات فليس يبعُد أنْ يُحمَل على هذا الباب من جهة المجاورَة، لأنَّها لمّا أثارت السَّحابَ المعصرات سمِّيت معصِرات وإعصاراً. قال في المُعصِرات:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
والإعصار: الغبار الذي يسطع مستديراً*؛ والجمع الأعاصير. قال:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
ويقال في غُبار العَجاجة أيضاً: إعصار. قال الله تعالى: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. ويقال: مرَّ فلانٌ ولثيابهِ عَصَرَةٌ، أي فَوْحُ طِيبٍ وهَيْجُه. وهو مأخوذ من الإعصار. وفي الحديث: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
ومن الباب العَصْر والاعتصار. قال الخليل: الاعتصار: أن يَخْرُج من إنسانٍ مالٌ بغُرْمٍ([50]) أو بوجه من الوُجوه.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال: بنو فلانٍ يعتصرون العطاء. قال الأصمعي: المعْتَصِر: الذي يأخذ من الشَّيء يُصيب منه. قال ابن أحمر:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])
ويقال للغَلّة عُصارة. وفسِّر قولُه تعالى: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]، قال: يستغلُّون بأرَضيهِم. وهذا من القياس، لأنَّه شيءٌ كأنّه اعْتُصر كما يُعتَصر العِنَبُ وغيرُه. قال الخليل: العَصْر: العطاء. قال طرَفة:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
أي تُعطِي.
والأصل الثالث: العَصَر: الملجأ، يقال اعتَصَر بالمكان، إذا التجأ إليه. قال أبو دُواد:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
ويقال: ليس لك من هذا الأمر عُصْرة، على فُعلة([54]) ، وعَصَر على تقدير [فَعَلٍ، أي([55]) ] ملجأ. وقال في العُصْرَة:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
ويقال في قول القائل:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
إنّ المعاصر: العمائم. وقالوا: هي ثيابٌ سُود. والصحيح من ذلك أنَّ المعاصر الدّروع، مأخوذ من العَصْر، لأنّه يُعْصَرُ بها. والله أعلم.
القاموس المحيط:
العَصْرُ، مُثَلَّثَةً وبضمتينِ الدَّهْرُ ج أعْصارٌ وعُصُورٌ وأعْصُرٌ وعُصُرٌ. والعَصْرُ اليومُ، والليلَةُ، والعَشِيُّ إلى احْمِرارِ الشمسِ، ويُحَرَّكُ، والغَداةُ، والحَبْسُ، والرَّهْطُ، والعَشِيرَةُ، والمَطَرُ من المُعْصِراتِ، والمَنْعُ، والعَطِيَّةُ، عَصَرَهُ يَعْصِرُهُ، وبالتحريكِ المَلْجَأُ، والمَنْجاةُ، كالعُصْرِ، بالضم، والمُعَصَّرِ، كمُعَظَّمٍ، والغُبارُ. وأعْصَرَ دَخَلَ في العَصْرِ، المرأةُ بَلَغَتْ شَبابَها، وأدْرَكَتْ، أو دَخَلَتْ في الحَيْضِ، أو رَاهَقَت العِشْرينَ، أو وَلَدَتْ، أو حُبِسَتْ في البَيْتِ ساعةَ طَمَِثَتْ، كعَصَّرَتْ، في الكلِّ، وهي مُعْصِرٌ ج مَعاصِرُ ومَعاصِيرُ. وعَصَرَ العِنَبَ ونحوَهُ يَعْصِرُهُ، فهو مَعْصورٌ وعَصيرٌ، واعْتَصَرَهُ اسْتَخْرَجَ ما فيه، أو عَصَرَهُ وَلِيَ ذلك بنفسِهِ، واعْتَصَرَهُ عُصِرَ له، وقد انْعَصَرَ وتَعَصَّر. وعُصارَتُه وعُصارُهُ وعَصيرُهُ ما تَحَلَّبَ منه. والمَعْصَرَةُ مَوْضِعُه. وكمِنْبَرٍ ما يُعْصَرُ فيه العِنَبُ. والمِعصارُ الذي يُجْعَلُ فيه الشيءُ فَيُعْصَرُ. والعَواصِرُ ثلاثةُ أحْجارٍ يُعْصَرُ بها العِنَبُ. والمُعْصِراتُ السَّحابُ. وأُعْصِرُوا أُمْطِرُوا. والإِعْصارُ الرِّيحُ تُثيرُ السَّحابَ، أو التي فيها نارٌ، أو التي تَهُبُّ من الأرضِ كالعَمودِ نحوَ السَّماءِ، أو التي فيها العِصارُ، وهو الغُبارُ الشديدُ، كالعَصَرَةِ، محرَّكةً. والاعْتِصارُ انتِجاعُ العَطِيَّةِ، وأن يَغَصَّ إنسانٌ بالطَّعامِ فَيَعْتَصِرَ بالماءِ، أي يَشْرَبَهُ قليلاً قليلاً لِيُسِيغَهُ، وأن تُخْرِجَ من إنسانٍ مالاً بِغُرْمٍ أو غيرِه، والبُخْلُ، والمَنْعُ، والالتِجاءُ، كالتَّعَصُّرِ، وقد اعْتَصَرَ به وتَعَصَّرَ، والْأَخْذُ. ورجلٌ كريمُ المَعْصَرِ، كمَقْعَدٍ،
والمُعْتَصَرِ والعُصارَةِ: جَوادٌ عندَ المسألة. وكريمُ العَصْرِ: كريمُ النَّسَبِ. وعَصَّرَ الزَّرْعُ تَعْصيراً: نَبَتَتْ أكْمامُ سُنْبُلِهِ. والمُعْتَصَرُ: الهَرَمُ، والعُمُرُ. ويَعْصُرُ، كيَنْصُرُ، أو أعْصُرُ: أبو قبيلةٍ، منها باهِلَةُ. والعَوْصَرَةُ: اسمٌ.
وعَوْصَرٌ وعَيْصَرٌ وعَنْصَرٌ: مواضعُ. وككِتابٍ: الفُساءُ، ومِخْلافٌ باليمن. وجاءَ على عِصارٍ من الدَّهْرِ، أي: حِينٍ.
وعِصْرٌ، بالكسر: جبلٌ بين المدينةِ ووادي الفُرْعِ. والعَصْرَةُ، بالفتح: شجرةٌ كبيرةٌ، وبالضم: المَنْجاةُ.
وجاءَ لكن لم يَجِىءْ لعُصْرٍ، أي: لم يَجِىءْ حينَ المَجِيء. ونامَ وما نامَ لِعُصْرٍ، أي: لم يَكَدْ يَنامُ. وفي الحديثِ: " أمَرَ بِلالاً أن يُؤذِّنَ قبلَ الفَجْرِ لِيَعْتَصرَ مُعْتَصِرُهُمْ " : أرادَ قَاضيَ الحاجةِ، فَكَنَى عنه. وبنُو عَصَرٍ، محرَّكةً: قبيلةٌ من عبدِ القَيْسِ، منهم مَرْجُومٌ العَصَرِيُّ. والعُنْصُرُ، وتفتحُ الصادُ: الأصلُ، والحَسَبُ. وعَصَنْصَرٌ: جبلٌ.
تاج العروس:
ع - ص - ر
العصْرُ مُثَلَّثةً أَشْهُرُهَا الفَتْح وبضَمَّتَيْن وهذه عن اللَّحْيَانيّ . وقال امْرُؤُ القَيْس :
" وهَلْ يَعِمَنْ مَنْ كان في العُصُرِ الخَالِي . : الدَّهْرُ وهو كُلّ مُدَّةٍ مُمْتَدّةٍ غَيْرِ مَحْدُودَة تَحْتَوِي على أُمَمٍ تَنْقَرِض بانْقِراضِهِم قاله الشِّهَابُ في شرح الشفاءِ ونَقَلَه شيخُنَا . قلتُ : وبه فَسَّر الفَرّاءُ قولَهُ تعالى : والعَصْرِ إِنَّ الإِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ . ج أَعْصَارٌ وعُصُورٌ وأَعْصُرٌ وعُصُرٌ الأَخِير بضَمَّتَيْن . قال العَجّاج :
والعَصْرِ قَبْلَ هذه العُصُورِ ... مُجَرَّسَاتٍ غِرّةَ الغَرِيرِ . والعَصْرُ : اليَوْمُ . والعَصْرُ : اللَّيْلَةُ قال حُمَيْدُ بنُ ثَوْرٍ :
ولَنْ يَلْبَثَ العَصْرانِ يَوْمٌ ولَيْلَةٌ ... إِذا طَلَبَا أَنْ يُدْرِكَا ما تَيَمَّمَا وفي الحديث حافظْ على العَصْرَيْنِ يريد صَلاةَ الفَجْرِ وصَلاةَ العَصْر سمَّاهُمَا العَصْرَيْنِ لأَنَّهما يَقَعَان في طَرَفَيِ العَصْرَيْنِ وهُما اللَّيْلُ والنَّهارُ والأَشْبَهُ أَنَّهُ غَلَّبَ أَحَدَ الاسْمَيْنِ على الآخَرِ كالقَمَرَيْنِ للشَمْسِ والقَمَر . والعَصْرُ : العَشِىُّ إِلى احْمِرارِ الشَّمْسِ . وصَلاةُ العَصْرِ مُضافَةٌ إلى ذلك الوقت وبه سُمِّيَتْ قال الشاعر :
" تَرَوَّحْ بِنا يا عَمْرُو قَدْ قَصُرَ العَصْرُوفي الرَّوْحَةِ الأُولَى الغَنِيمَةُ والأَجْرُ وقال أَبو العَبّاس : الصَّلاةُ الوُسْطَى : صَلاةُ العَصْرِ وذلك لأَنَّها بَيْنَ صَلاتَيِ النّهَارِ وصَلاَتَيِ اللَّيْل ويُحَرَّك فيُقَال : صَلاةُ العَصَر نقله الصاغانيّ عن ابن دُريد . والعَصْرُ : الغَدَاة ويُسْتَعْمَل غالِباً فيما جاءَ مُثَنّىً . قال ابن ُالسكِّيّت : ويقال : العَصْرانِ : الغَدَاةُ والعَشِىّ وأنشد :
وأَمْطُلُهُ العَصْرَيْنِ حَتَّى يَمَلَّني ... ويَرْضَى بنِصْفِ الدِّيْنِ والأَنْفُ راغِمُ يقول : إذا جاءَني أَوّلَ النّهَار وَعَدْتُه آخِرَه . هكذا أَنشده الجوهريّ وقال الصاغانيّ : والصَّوابُ في الرِّوايَة :
" ويَرْضَى بنِصْفٍ الدِّيْن في غَيْرِ نائلِ . والشِعْرُ لعَبْد الله بن الزَّبِيرِ الأَسَديّ . وفي الحديث : حافِظْ على العَصْرَيْنِ : يُرِيد صَلاةَ الفَجْر وصَلاَةَ العَصْرِ . وفي حديثِ عَليّ رَضيَ الله عنه : ذَكَّرْهُم بأَيّام الله واجْلسْ لهم العَصْرَيْن أَيْ بُكْرَةً وعَشيّاً . والعَصْرُ : الحَبْسُ يقال : ماعَصَركَ ؟ وما شَجَرَكَ وثَبَرَكَ وغَصَنَك ؟ أَي ما حَبَسَكَ ومَنَعَكَ . قيل : وبه سُمِّيَتْ صَلاةُ العَصْرِ لأَنّها تُعْصَر أَي تُحْبَسُ عن الأُولَى . والعَصْرُ : الرَّهْطُ والعَشيرَةُ يقال : تَوَلَّى عَصْرُك أَي رَهْطُك وعَشِيرَتُكُ . وقيل : عَصْرُ الرَّجُلِ : عَصَبَتُه . والعَصْرُ : المَطَرُ من المُعْصِراتِ وبه فُسِّر بَيْتُ ذِيِ الرُّمَّة :
تَبَسَّمُ لَمْحَ البَرْقِ عن مُتَوَضِّحٍ ... كنَوْر الأَقاحِي شافَ أَلْوَانَها العَصْرُ والأَكْثَرُ والأَعْرَف في رِوَايَة البيتِ : شَافَ أَلْونَهَا القَطْر . والعَصْرُ : المَنْعُ والحَبْسُ وكُلّ شيْءٍ مَنَعْتَه فقد عَصَرْتَهُ ومنه أُخِذَ اعْتِصَارُ الصَدَقَةِ . والعَصْرُ أَيضاً : العَطِيَّةُ . عَصَرَه يَعْصِرُهُ بالكَسْر : أَعْطَاهُ فهُما من الأَضْداد ؛ صَرَّحَ به ابنُ القَطّاع في كتاب التهذيب وأَغْفَلَه المُصَنِّف . وقال طَرَفَةُ :
لَوْ كانَ في أَمْلاكِنَا أَحَدٌ ... يَعْصِرُ فينا كالَّذي تَعْصِرْ وقال أَبو عُبَيْد : مَعْنَاه يَتَّخِذُ فينا الأَياديَ . وقال غيرُه : أَي يُعْطِينا كالذي تُعْطِى . وكان أَبو سَعِيد يَرْوِيه : يُعْصَر فينا كالذي يُعْصَر أَي يُصابُ منه وأَنْكَرَ نَعْصِر . والعَصَرُ بالتَّحْريك : المَلْجَأُ والمَنْجَاةُ قال أَبو عُبَيْدة . وقال الدَّينَوَرِيّ : وكُلُّ حِصْنٍ يُتَحَصَّن به فهو عَصَرٌ كالعُصْرِ بالضَّمّ والمُعَصَّر كمُعَظَّم والعُصْرَةِ والمُعْتَصَرِ . قال لَبِيدُ :
فَبَاتَ وأَسْرَى القَوْمُ آخِرَ لَيْلِهمْ ... وما كانَ وَقّافاً بِدَارِ مُعَصَّرِ وقال أَبُو زُبَيْد :
صادِياً يَسْتَغِيثُ غَيْرَ مُغَاثٍ ... ولقَدْ كَانَ عُصْرَهَ المَنْجُودِ أَي كان مَلْجَأَ المَكْرُوبِ وهو مَجاز . الأَخيران ذَكَرَهُمَا الصاغانيّ في التكملة . وفي اللسان : قال ابنُ أَحْمَرَ :
يًدْعُونَ جارَهُمُ وذِمَّتَهُ ... عَلَهاً وما يَدْعُونَ منْ عُصْرِ
أَراد : من عُصُر فخفّف وهو المَلْجَأُ . قلتُ فالعُصْر الذي ذكره المُصَنِّف تَبَعاً للصاغانيّ إِنّما هو مُخَفَّف من عُصُر بضَمَّتين فتأَمَّل . والعَصَرُ : الغُبَارُ الشَّديدُ كالعَصَرَة والعِصَارِ ككِتَابٍ . وأَعْصَرَ الرَّجُلُ : دَخَل في العَصْرِ . وأَعْصَرَ أَيضاً : كأَقْصَرَ . ومن المَجاز : أَعْصَرَت المَرْأَةُ : بَلَغَتْ عَصْرَ شَبابِها وأَدْرَكَتْ وقِيل : أَوّلَ ما أَدْرَكَتْ وحاضَتْ يقال : أَعْصَرَتْ كأَنَّهَا دَخَلَتْ عَصْرَ شَبابِها . قال مَنْصُورُ بن مَرْثَدِ الأَسَدِيّ كما جاء في اللِّسَان ويقال لمَنْظُور بنِ حَبَّةَ كما في التَّكْمِلَة :
جَارِيَةٌ بسَفَوانَ دارُها ... تَمْشِي الهُوَيْنَا ساقطاً إِزارُها قد أَعْصَرَتْ أَوْ قَدْ دَنَا إِعصارُهَا أَو أَعْصَرتْ : دَخَلَتْ في الحَيْضِ أَو قَارَبَت الحَيْضَ لأَنّ الإِعْصَارَ في الجَارِيَة كالمُرَاهَقَة في الغُلام رُوِىَ ذلك عن أَبي الغَوْثِ الأَعرابِيّ أَو أَعْصَرت : رَاهَقَتْ العِشْرِينَ أَو هي الّتي قد وَلَدَتْ وهذه أَزْديَّةٌ أَو هي التي حُبِسَتْ في البَيْت يُجْعَلُ لها عَصَراً سَاعَةَ طَمِثَتْ أَي حاضَتْ كعَصَّرَتْ في الكُلِّ تَعْصيراً هكذا هو مَضْبُوطٌ في سائرِ النُّسَخ وفي نُسْخَة التَّهْذيب لابن القَطَّاع : وأَعْصَرَت الجارِيَةُ : بَلَغَتْ وعَصَرَتْ لُغَةٌ فيه هكذا هو مَضْبُوطٌ بالتَّخْفيف . وهي مُعْصِرٌ وقال ابنُ دُرَيْد : مُعْصِرَةٌ بالهاءِ وأَنشد قَوْلَ منظُورِ بن حَبَّة السابق :
" مُعْصِرَةٌ أَوْقَدْ دَنَا إِعْصَارُها . قال الصاغانيّ : وفي رَجَزِه : قد أَعْصَرَت . ج مَعاصِرُ ومَعَاصِيرُ وقيل : سُمِّيَت المُعْصِر لانْعِصارِ دَمِ حَيْضِها ونُزُولِ ماءِ تَريبَتها للجِمَاعِ ويقال : أَعْصَرَت الجاريَةُ وأَشْهَدتْ وتَوَضَّأَتْ إِذا أَدْرَكَتْ . قال اللَّيْث : ويُقال للجارِيَة إِذا حَرُمَتْ عليها الصَّلاةُ ورَأَتْ في نَفْسَها زِيَادَةَ الشَّبابِ : قد أَعْصَرَتْ فهي مُعْصِرٌ : بَلَغَتْ عُصْرَةَ شَبَابِها وإِدْراكِها ويُقَال : بَلَغَت عَصْرَهَا وعُصُورَهَا وأَنشد :
" وفَنَّقَها المَرَاضِعُ والعُصُورُ . وفي حديثِ ابن عَبّاس : كانَ إِذا قَدِمَ دِحْيَةُ لم يَبْقَ مُعْصِرٌ إِلاّ خَرَجَتْ تَنْظُرُ إِليه من حُسْنة . قال ابن الأَثير : المُعْصِرُ : الجارِيَةُ أَوّلَ ما تَحِيضُ لانْعِصَارِ رَحِمِها . وإِنّمَا خَصّ المُعصِرَ بالذِّكْر للمُبَالَغَةِ في خُرُوج غَيْرِهَا من النِّسَاءِ . وعَصَرَ العِنَبَ ونَحْوَهُ ممّا له دُهْنٌ أَو شَرابٌ أَو عَسَلٌ يَعْصِرُه بالكسر عَصْراً فهو مَعْصُورٌ وعَصِيرٌ واعْتَصَرَهُ : اسْتَخْرَج ما فيه . أَو عَصَرَهُ : وَلِىَ عَصْرَ ذلك بنَفْسِهِ كعَصَّره تَعْصِيراً أَيضاً كما نقله الصاغانيّ . واعْتَصَره إِذا عُصِرَ له خاصّةً . واعْتَصَرَ عَصِيراً : اتَّخَذَهُ . وقد انْعَصَر وتَعَصَّرَ . وعُصَارَتُه أَي الشَّيْءِ بالضّمّ وعُصَارُهُ بغير هاءٍ وعَصيرُه : ما تحلَّبَ منه إِذا عَصَرْتَه قال الشاعر :
كأَنَّ العَذَارَى قَدْ خَلَطْنَ لِلمَّتِى ... عُصَارَةَ حِنّاءٍ مَعاً وصَبيبِ وقال آخَرُ :
حَتَّى إِذَا ما أَنْضَجَتْهُ شَمْسُه ... وأَنَي فَلَيْسَ عُصَارُه كعُصَارِ وكُلّ شَيْءٍ عُصِرَ ماؤُه فهو عَصِيرٌ قال الراجز :
وصارَ باقي الجُزءِ من عَصِيرِهِ ... إِلى سَرَارِ الأَرْضِ أَو قُعُورِهِ
وقيل : العُصَارُ : جِمْعُ عُصَارَةٍ . والعُصَارَةُ أَيضاً : ما بَقِيَ من الثُّفْل بعد العَصْرِ والمَعْصَرَةُ بالفَتْح : مَوْضِعُه أَي العَصْر . والمِعْصَرُ كمِنْبَر : ما يُعْصَرُ فيه العِنَبُ كالمِعْصَرَة . والمِعْصَارُ : الذي يُجْعَلُ فيه الشيْءُ فيُعْصَرُ حتَّى يَتحَلَّبَ ماؤُه . والعَوَاصِرُ : ثَلاثةُ أَحْجَارٍ يُعْصَر بها العِنَبُ يَجْعَلُون بعضَها فَوْق بعضٍ . ومن المَجاز : المُعْصِرَاتُ : السحَائِبُ فيها المَطَر . وقيل : المُعْصِراتُ : السحَائِبُ تُعْتَصَر بالمَطَر . وفي التَّنْزِيل : وأَنْزَلْنَا منَ المُعْصِرَاتِ مَاءً ثَجَّاجاً . وقال أَبو إِسحاق : المُعْصِراتُ : السَّحَائبُ لأَنَّها تُعْصِرُ الماءَ وقيل : مُعْصِراتٌ كما يقال : أَجْنَى الزرْعُ إِذا صار إِلى أَن يُجْنَى وكذلك صار السَّحابُ إِلى أَنْ يُمْطِر فيُعُصِر . وقال البَعيثُ في المُعْصِرات فجَعَلَها سَحائبَ ذواتِ المَطَر :
وذِي أُشُرٍ كالأُقْحُوان تَشُوفُهُ ... ذِهَابُ الصَّبَا والمُعْصِرَاتُ الدَّوالِحُ والدَّوالحُ : من نَعْت السَّحابِ لا من نَعْتِ الرِّياح وهي التي أَثْقَلَهَا الماءُ فهي تَدْلحُ أَي تَمْشِي مَشْيَ المُثْقَلِ . والذَّهَاب : الأَمْطار . وأُعْصِرُوا : أُمْطِرُوا وبذلك قرأَ بعضُهُمْ فِيه يُغَاثُ النَّاسُ وفِيهِ يُعْصَرُون . أَي يُمْطَرُون . وقال ابن القَطّاع : وعُصِرُوا أَيضاً : أُمْطِرُوا ومنه قراءَة يُعْصَرُون أَي يُمْطَرُون . انتهى . ومَنْ قَرَأَ يَعْصِرون قال أَبو الغَوْث : أَراد يَسْتَغِلُّون وهو من عَصْرِ العِنَبِ والزَّيْتِ . وقُرِئ وفيه تَعْصِرُون من العَصْرِ أَيضاً . وقال أَبو عُبَيْدَة . هو من العَصَرِ وهو المَنْجَاةُ . وقيل : المُعْصِرُ : السَّحَابَةُ التي قد آنَ لَهَا أَنْ تَصُبّ . قال ثَعْلَب : وجارِيَةٌ مُعْصِرٌ منه وليس بقَوِىّ . وقال الفَرّاءُ : السَّحَابَةُ المُعْصِرُ : التي تَتَحَلَّب بالمَطَر ولَمّا تَجْتَمعْ مثْل الجارِيَة المُعْصِر قد كادَتْ تَحِيضُ ولَمّا تَحِضْ . وقال أَبو حنيفة : وقال قَوْمٌ : إِنّ المُعْصِرَاتِ الرِّياحُ ذَواتُ الأَعَاصير وهو الرَّهَجُ والغُبَارُ واسْتشْهَدُوا بقول الشاعر :
وكأَنَّ سُهْكَ المُعْصِرَاتِ كَسَوْنَها ... تُرْبَ الفَدَافِدِ والنِّقَاعَ بمُنْخُلِ ورُوِىَ عن ابن عَبّاس أَنّه قال : المُعْصِرَات : الرِّياحُ . وزَعَمُوا أَنّ معنى مِنْ في قوله من المُعْصِرَات مَعْنَى الباءِ كأَنَّه قال : وأَنْزَلْنا بالمُعْصِرات ماءً ثَجّاجاً . وقيل : بل المُعْصِراتُ : الغُيُوم أَنْفُسُها . قال الأَزْهريّ : وقَوْلُ من فَسَّر المُعْصِرات بالسَّحابِ أَشْبَهُ بما أَرَادَ اللهُ عَزَّ وجَلَّ ؛ لأَنَّ الأَعاصِيرَ من الرِّياح لَيْسَتْ من رِيَاحِ المَطَرِ وقد ذكر الله تعالَى أَنَّه يُنْزِل منها ماءً ثَجّاجاً . والإِعْصَارُ : الرِّيح تُثيرُ السَّحَابَ أَو هي الَّتي فيها نارٌ مذكَّر . وفي التَّنْزِيل : فأَصَابَهَا إِعْصَارٌ فيه نَارٌ فاحْتَرَقَتْ وقيل : الإِعْصَارُ : رِيحٌ تُثِير سَحاباً ذاتُ رَعْد وبَرْقٍ أَو الإِعْصارُ : الرِّياحُ : التي تَهُبُّ من الأَرْضِ وتُثِيرُ الغُبَارَ : وتَرْتَفعُ كالعَمُودِ إِلَى نَحْوِ السَّماءِ وهي التي تُسَمِّيهَا الناسُ الزَّوْبَعَة وهي رِيحٌ شَدِيدَةٌ لا يُقَال لها : إِعْصَارٌ حَتَّى تَهُبَّ كذلك بشِدَّة قاله الزَّجّاجُ أَو الإِعْصَارُ : الرِّيحُ الَّتِي فيها العِصَارُ ككِتَاب وهو الغُبَارُ الشَّدِيدُ قال الشَّمّاخ :
إِذَا ما جَدَّ واسْتَذْكَى عَلَيْهَا ... أَثَرْنَ عَلَيْه من رَهَجٍ عِصَارا وقال أَبُو زَيْدٍ : الإِعْصَارُ : الرِّيحُ التي تَسْطَعُ في السَّماءِ . وجَمْعُ الإِعْصَارِ أَعَاصِيرُ وأَنشد الأَصْمَعيّ :
" وبَيْنَما المَرْءُ في الأَحْيَاءِ مُغْتَبِطٌإِذا هُوَ الرَّمْسُ تَعْفُوهُ الأَعَاصيرُ
كالعَصَرَةِ مُحَرَّكةً ومنه حَدِيثُ أَبي هُرَيْرَةَ رَضِيَ الله عنه : أَنّ امْرَأَةً مَرَّت بهِ مُتَطِّيَبةً بِذَيْلها عَصَرَةٌ . وفي رِوَايَة : إِعْصَارٌ . فقال : أَيْنَ تُرِيدينَ يا أَمَةَ الجَبَّار ؟ فقالَتْ : أُرِيدُ المَسْجِدَ أَرادَ الغُبَارَ أَنّه ثارَ من سَحْبِها . وبعضُهم يَرْويه : عُصْرَة بالضَّمّ . وفي الأَساس : ولِذَيلها عَصَرةٌ : غَبَرَةٌ من كثْرة الطِّيب . ومن المَجَاز : الاعْتِصار : انْتِجَاعُ العَطِيّة هكذا في سائر النُّسَخ والصَّوابُ : ارْتِجاعُ العَطيّة . ففي اللّسَان : الاعْتِصَارُ على وَجْهَيْن : يُقَال : اعْتَصَرْتُ من فُلانٍ شَيْئاً إِذا أَصَبْتَه منه والآخَرُ أَنْ تَقُولَ : أَعْطَيْت فُلاناً عَطِيَّةً فاعْتَصَرْتُها أَي رَجَعْتُ فيها وأَنشد :
نَدِمْتُ على شَيْءٍ مَضَى فاعْتَصَرْتُهُ ... ولَلنِّحْلَةُ الأُولَى أَعَفُّ وأَكْرَمُ واعْتَصَرَ العَطِيَّةَ : ارْتَجَعَهَا . ومنهُ حَدِيثُ الشَّعْبيّ يَعْتَصِر الوالِدُ على وَلَده في مالِه . قال ابنُ الأَثِير : وإِنّمَا عَدّاه بعَلَى لأَنَّه في مَعْنَى يَرْجِع عَلَيْه ويَعُودُ عَلَيْه . والاعْتِصَارُ أَيضاً : أَنْ يَغَصَّ إِنسانٌ بالطَّعام فيَعْتَصِرَ بالمَاءِ أَي يَشْرَبَه قليلاً قليلاً ليُسِيغَهُ قال عَديُّ بنُ زَيْد :
لَوْ بِغَيْرِ المَاءِ حَلْقِي شَرِقٌ ... كُنْتُ كالغَصّانِ بالمَاءِ اعْتصَارِي والاعْتصَارُ : أَنْ تُخْرِجَ من الإِنسان مالاً بغُرْمٍ أَو بِغَيْرِه من الوُجُوهِ قال :
" فمَنَّ واسْتَبْقَى ولَمْ يَعْتَصِرْ . والاعْتصَار : البُخْلُ يقال : اعْتَصَرَ عَلَيْه : بَخِلَ عليه بما عنْدَهُ والاعْتصَارُ : المَنْعُ ومنه حَدِيثُ عُمَرَ رَضيَ الله عنه : أَنّه قَضَى أَنَّ الوالِدَ يَعْتَصِرُ وَلَدَهُ فيمَا أَعْطَاهُ ولَيْس للوَلَد أَن يَعْتَصِرَ من والده لفَضْلِ الوالِد عَلَى الوَلَد : أَي لَهُ أَنْ يَحْبِسَه عن الإِعْطَاءِ ويَمْنَعَه إِيّاهُ وكُلّ شَيْءٍ مَنَعْتَه وحَبَسْتَه فقد اعْتَصَرْتَه ومن المَجَاز : الاعْتصارُ : الالْتِجاءُ كالتَّعَصُّر والعَصْرِ وقد اعْتَصَرَ به وعَصَرَ وتَعَصَّر إِذا لَجَأَ إِلَيْه ولاذَ به وكذلك عاصَرَهُ كما في الأَسَاس . ومن المَجَازِ : الاعْتِصَارُ : الأَخْذُ وقد اعْتَصَرَ من الشَّيْءٍ : أَخَذَ . قال ابْنُ أَحْمَرَ :
وإِنَّمَا العَيْشُ برُبّانهِ ... وأَنْتَ من أَفْنَانِه مُعْتَصِرْ أَي آخِذٌ . وقال العْتريفيّ : الاعْتِصَارُ : أَخْذُ الرَّجُلِ مالَ وَلَدِه لِنَفْسِه أَو إِبقاؤُه على وَلَدِه . قال : ولا يُقَالُ : اعْتَصَرَ فلانٌ مالَ فُلانٍ إِلاَّ أَنْ يَكُونَ قَريباً لَهُ . قال : ويُقَالُ لِلْغُلامِ أَيضاً : اعْتَصَرَ مالَ أَبِيه إِذَا أَخَذَه . ومن المَجَاز : قَوْلُهُم : رَجُلٌ كَرِيمُ المَعْصَر كمَقْعَد والمُعْتَصَرِ والعُصَارَةِ بالضّمّ أَي جَوادٌ عنْد المَسْأَلَةِ كَريمٌ . ويُقَال : مَنيعُ المُعْتَصَرِ أَي مَنيعُ المَلْجَإِ . ومن المَجَاز : يُقَال : فُلانٌ كَرِيمُ العَصْرِ هكذا في النُّسخ والصَّوابُ : كريم العَصِيرِ كأَمِير كما هو في اللّسَان والتّكملة أَي كَرِيمُ النَّسَبِ قال الفَرَزْدَقُ :
تَجَرَّدَ منها كُلُّ صَهْبَاءَ حُرَّةٍ ... لِعَوْهَجَ أَو للدّاِعريِّ عَصِيرُهَا ومن المَجاز : عَصَّرَ الزَّرْعُ تَعْصِيراً : نَبَتَتْ أَكْمَامُ سُنْبُلِه كأَنّه مَأْخُوذٌ من العَصَر الذي هو المَلْجَأُ والحِرْز عن أَبي حَنيفَةَ أَي تَحرَّزَ في غُلُفِه . وأَوْعيَةُ السُّنْبل : أَخْبِيَتُه ولَفائِفُه وأَغْشِيتُه وأَكِمَّتُه وقَنَابِعُه وكلُّ حِصْن يُتَحَصَّن به فهو عَصَرٌ . وفي التكملة : عَصَرَ : الزَّرْعُ : صار في أَكْمامِه هكذا ضبطه بالتَّخْفيف . والمُعْتَصَرُ : الهَرَمُ والعُمُرُ عن ابن الأَعرابيّ وأَنشد :
أَدْرَكْتُ مُعْتَصَرِي وأَدْرَكَنِي ... حِلْمي ويَسَّرَ قائدي نَعْلِى
هكذا فَسَّره بالعُمُرِ والهَرَمِ . وقيل : معناهُ ما كانَ في الشَّبَابِ من اللَّهْو أَدْرَكْتُه ولَهَوْتُ به يَذْهَبُ إِلى الاعْتِصَارِ الذي هو الإِصابَةُ للشَيْءِ والأَخْذُ مِنْه . والأَوَّلُ أَحْسَنُ . ويَعْصُرُ كيَنْصُرُ أَو أَعْصُرُ : أَبو قبِيلَة من قَيْس واسْمُه مُنَبِّهُ بنُ سَعْد ابن قَيْس عَيْلاَنَ لا يَنْصَرفُ لأَنّه مثلُ يَقْتُلُ وأَقْتُلُ ويُقَال ليَعْصُرَ : الصّادِحانِ قاله ابنُ الكَلْبِيّ منها باهِلَةُ وهُمْ بنو سَعْد مَناةَ بن مالِكِ بنِ أَعْصُرَ وأُمُّه باهَلُة بنْتُ صَعْب بن سَعْدِ العَشِيرَة من مَذْحِج وبها يُعْرَفُونَ : قال سيبويْه : وقالُوا : باهِلَةُ بنُ أَعْصُر وإِنّما سُمِّيَ بجَمْع عَصْر وأَمّا يَعْصُرُ فعضلَى بَدَلِ الياءِ من الهَمزة ويَشهَدُ بذلِك ما وَرَدَ به الخبَرُ من أَنّه إنما سُمِّيَ بذلك لقَوْله :
أَبُنَىَّ إِنَّ أَباك غَيَّرَ لَوْنَهُ ... كَرُّ اللَّيَالِي واخْتلافُ الأَعْصُرِ والعَوْصَرَةُ وفي التّكملَة : وعَوْصَرَةُ : اسْمٌ والواوُ زائدَةٌ . وعَوْصَرٌ وعَيْصَرٌ كجَوْهَر وحَيْدَر وعَنْصَرٌ بالنُّون بَدَل التَّحْتيَّة : مَواضِعُ والّذي في اللّسَان : عَصَوْصَرٌ وعَصَيْصَرٌ وعَصَنْصَرٌ كُلُّه مَوْضِع فَلْيُتَأَمَّل والعِصَارُ ككِتَاب : الفُسَاءُ وهو مَجاز وأَصْلُه ما عَصَرَتْ به الرِّيحُ مِنَ التُّرَاب في الهَوَاءِ . قال الفَرَزْدق : إِذا تَعَشَّى عَتِيقَ التَّمْرِ قَامَ لَهُ ... تَحْتَ الخَميلِ عِصَارٌ ذو أَضَامِيمِ
وعصَارٌ : مِخْلافٌ باليَمَن وقال الصاغانيّ : من مَخَاليف الطائف . ويُقَالُ : جَاءَ على عِصَارٍ من الدَّهْرِ أَي حين هكذا في اللّسَان والتَّكْمِلَة . وفي حَديث خَيْبَر : سَلَكَ رسُولُ الله صلَّى الله عَلَيْه وسلَّم في مَسيره إِلَيْهَا عَلَى عِصْر هُوَ بالكَسْر هكذا ضَبَطَه الصاغانيّ في التَكْملَة وضَبَطَه ابنُ الأَثيرِ بالتَّحْرِيك ومثلُه في مُعْجَم أَبي عُبَيْدٍ : جَبَلٌ بين المَدينَة الشريفَة ووَادِي الفُرْعِ وعنْدَه مَسْجدٌ صَلَّى فيه رَسُولُ الله صَلَّى الله عليه وسلَّم . والعَصْرَةُ بالفَتْح : شَجَرَةٌ كَبِيرَةٌ أَوْرَدَه الصاغانيّ . والعُصْرَةُ بالضَّمّ : المَنْجاة . ولو ذَكَره عند نَظَائِره لَكَانَ أَحْسَنَ وقد نَبَّهْنا عَلَيْه هُناك وأَوْرَدَنا له شاهِداً . وقال أبو زَيْد : يُقَال : جاءَ فُلانٌ لكن لم يَجِئ لعُصْرٍ بالضَّمّ ولَيْسَ في نَصِّ أَبي زَيْد لَفْظَة لكِنْ - : لم يَجِئْ حينَ المَجئِ ويُقَال أَيْضَاً : نَامَ فلانٌ وما نامَ لعُصْرٍ بالضَّمّ هكذا في النُّسَخ والَّذِي في نَصّ أَبي زَيْد : ما نام عُصْراً وهكذا نقله صاحبُ اللّسَان والصاغانيّ وغَيْرُهما : أَي لم يَكَد يَنامُ . ومُقْتَضَى عِبَارَة الأَساس أَنْ يكونَ بالفَتْح في الكُلّ فإِنّه قال : ما فَعَلْتُه عَصْراً ولِعَصْر أَي في وَقْته ونام فُلانٌ ولم يَنَم عَصْراً أَو لِعَصْر أَي في وقت ويوم وقد تقدّم للمُصَنّف في أَوّل المَادَّة أَنَّ العَصْرَ بالفَتْح يُطلَقُ على الوَقْتِ واليَوْم ويُؤَيّده أَيضاً قولُ قَتَادَةَ : هي ساعةٌ من ساعاتِ النَّهَار فَتَأَمَّلْ . وفي الحَديث أَنّه صلَّى الله تعالَى عليه وسَلَّم أَمَرَ بِلالاً أَنْ يُؤَذِّنَ قَبْلَ الفَجْر ليَعْتَصِرَ مُعْتصِرُهم أَرادَ الَّذي يُريدُ أَنْ يَضْربَ الغائِطَ وهو قاضي الحاجَة لَيَتَأَهَّبَ للصَّلاةِ قبلَ دُخول وَقْتِها فكَنَى عَنْهُ بالمُعْتَصِرِ إِمّا مِنَ العَصْرِ أَو العَصَر : وهو المَلْجَأُ والمُسْتَخْفَى . وبَنُو عَصَرٍ محرّكةً : قَبِيلَةٌ من عَبْدِ القَيْس بن أَفْصَى منهم مَرْجُومٌ العَصَرِيّ بالجِيم واسمُه عامِرُ بن مُرِّ بن عَبْدِ قَيْسِ بن شِهَاب وكان من أَشْرَاف عَبْد القَيْسِ في الجاهِلِيّة قاله الحافِظ . وقال ابنُ الكَلْبِيّ : وكان المُتَلَمِّسُ قد مَدَح مَرْجُوماً . قلتُ : وابنُه عَمْرُو بنُ مَرْجُوم أَحَدُ الأَشراف ساقَ يومَ الجَمَل في أَرْبَعَةِ آلاف فصارَ معَ عَليّ رَضِيَ الله عنه . وفي مُعْجَم الصَّحَابَة لابْنِ فَهْد : عَمْرُو بنُ المَرْجُوم العَبْديّ قَدِمَ في وَفْد عَبْد القَيْس قاله ابنُ سَعْد واسمُ أَبيه عَبْدُ قَيْس بنُ عمْروٍ فانْظُرْ هذا مع كلام الحافظِ . وفي أَنْسَاب ابن الكَلْبيّ أَنّ عَمْرَو بنَ مَرْجُوم هذا من بَني جَذِيمَةَ بنِ عَوْفِ بنِ بَكْر بن عَوْف بن أَنْمارِ ابنِ عَمْرِو بن وَديعَة بن لُكَيْزِ بن أَفْصَى بنِ عَبْد القَيْس . والعُنْصُرُ بضم العَيْن والصاد وتُفْتَحُ الصادُ الأَوّل أَشْهَر والثاني أَفْصَح هكذا صَرَّح به شُرّاح الشِّفَاءِ : الأَصْلُ والحَسَبُ يقال : فُلانٌ كَرِيمُ العُنْصُر كما يُقال : كَرِيمُ العَصِير . وهذا يَدُلّ على أنَ النُّونَ زائدةٌ وإِليه ذَهَب الجوهريّ . ومنهم مَن جَزَم بأَصَالَتهَا . قال شيخُنَا : وقد ضَعّفُوه . وعَصَنْصَرٌ كسَفَرْجَل : جَبَلٌ وقال ابن دريد : اسمُ مَوْضِع . وذكره الأَزْهَرِيّ في الخُمَاسيّ كما في اللّسان واستَدْركه شيخُنَا وهو موجودٌ في الكِتَاب . نَعَمْ قولُه : واسْمُ طائِر صغير لم يَذْكُره فهو مُسْتَدْرَك عليه . وممّا يستدرك عليه : يقال : جاءَ فلانٌ عَصْراً أَي بَطِيئاً . وعَصَرَت الرِّيحُ وأَعْصَرَتْ : جاءَت بالإِعصَار قاله الصاغانيّ . ويقولون : لا أَفْعَلُ ذلك ما دام للزَّيْتِ عاصرٌ . يَذْهَبُونَ به إِلى الأَبَدِ . واشْتَفَّ عُصَارَةَ أَرْضِي : أَخَذَ غَلَّتها وهو مَجازٌ قاله الزمخشريّ . ومنه قراءَة مَنْ قَرَأَ وفيه يَعْصِرُونَ قال أَبو الغوْث أَي يَسْتَغِلُّونَ وهو من عَصْر العِنَب والزّيْتِ . وقُرِئّ وفيه تعْصِرُون من العَصَر مُحَرَّكة وهو المَلْجَأُ أَي تَلْتَجِئُوون ؛ قاله اللّيث وقد أَنْكَرَه الأَزْهَرِيّ وقيل : يَعْصِرُون :   يَنْجون من البلاءِ ويعتصمون بالخِصْبِ . ويُقَال : إِنّ الخَيْر بهذا البَلَدِ عَصْرٌ مَصْرٌ أَي يُقَلَّل ويُقَطَع . ومن أَمثالِ العَرَب : إِن كُنْتَ رِيحَاً فقد لاَ قَيْت إِعْصَاراً . يُضْرَب للرَّجُلِ يَلْقَى قِرْنَه في النَّجْدَة والبَسَالَةِ . وفي حديث القاسم : أَنّه سُئلَ عن العُصْرَة للمَرْأَة فقال : لا أَعْلَم رُخِّصَ فيها إِلاّ للشَّيْخِ المَعْقُوف المُنْحَنِي . العُصْرَةُ هنا : مَنْعُ البِنْتِ من التَّزْويج وهو من الاعْتِصَار : المَنْع أَرادَ لَيْسَ لأَحَدٍ مَنْعُ امرأَة من التَزْوِيج إِلاَّ شَيْخٌ كبير أَعْقَفُ له بنْتٌ وهو مُضْطَرٌّ إِلى استِخْدَامها . واعْتَصَر مالَه : اسْتَخْرَجَه من يدِه . وفلانٌ أَخَذ عُصْرَهَ العَطَاءِ أَي ثَوَابَه . ويُقَال : أَخَذَ عُصْرَتَه أَي الشَّيْءَ نَفْسَه . والعَاصِرُ والعَصُورُ : الذي يَعْتَصِر ويَعْصِرُ من مال وَلَدِه شَيئاً بغير إِذْنِه . ويُقَال : فلانٌ عَاصرٌ إِذا كانَ مُمْسِكاً أَو قَليلَ الخَير . وتَعَصَّر الرَّجُلُ إِذا تَعَسَّر . والعَصّارُ : المَلِكُ المَلْجأُ . والعُصْرَةُ بالضَّمِّ : المَوَالي الدَّنْيَةُ دُونَ مَنْ سوَاهُم . قال الأَزهريّ : ويقال : قُصْرَةٌ بهذا المَعْنَى . ويقال : ما بينهما عَصَرٌ ولا بَصَرٌ بالتَّحْرِيك ولا أَعْصَرُ ولا أَبْصَرُ أَي ما بَيْنَهما مَوَدَّةٌ ولا قَرَابَةٌ . ويقال : مَقْصُورُ الطَّيْلَسانِ ومَعْصُورُ اللِسَانِ أَي يابسٌ عَطَشاً . والمَعْصُورُ : اللِّسان اليابس عَطَشاً وهو مَجاز . قال الطِّرِمّاح : ون من البلاءِ ويعتصمون بالخِصْبِ . ويُقَال : إِنّ الخَيْر بهذا البَلَدِ عَصْرٌ مَصْرٌ أَي يُقَلَّل ويُقَطَع . ومن أَمثالِ العَرَب : إِن كُنْتَ رِيحَاً فقد لاَ قَيْت إِعْصَاراً . يُضْرَب للرَّجُلِ يَلْقَى قِرْنَه في النَّجْدَة والبَسَالَةِ . وفي حديث القاسم : أَنّه سُئلَ عن العُصْرَة للمَرْأَة فقال : لا أَعْلَم رُخِّصَ فيها إِلاّ للشَّيْخِ المَعْقُوف المُنْحَنِي . العُصْرَةُ هنا : مَنْعُ البِنْتِ من التَّزْويج وهو من الاعْتِصَار : المَنْع أَرادَ لَيْسَ لأَحَدٍ مَنْعُ امرأَة من التَزْوِيج إِلاَّ شَيْخٌ كبير أَعْقَفُ له بنْتٌ وهو مُضْطَرٌّ إِلى استِخْدَامها . واعْتَصَر مالَه : اسْتَخْرَجَه من يدِه . وفلانٌ أَخَذ عُصْرَهَ العَطَاءِ أَي ثَوَابَه . ويُقَال : أَخَذَ عُصْرَتَه أَي الشَّيْءَ نَفْسَه . والعَاصِرُ والعَصُورُ : الذي يَعْتَصِر ويَعْصِرُ من مال وَلَدِه شَيئاً بغير إِذْنِه . ويُقَال : فلانٌ عَاصرٌ إِذا كانَ مُمْسِكاً أَو قَليلَ الخَير . وتَعَصَّر الرَّجُلُ إِذا تَعَسَّر . والعَصّارُ : المَلِكُ المَلْجأُ . والعُصْرَةُ بالضَّمِّ : المَوَالي الدَّنْيَةُ دُونَ مَنْ سوَاهُم . قال الأَزهريّ : ويقال : قُصْرَةٌ بهذا المَعْنَى . ويقال : ما بينهما عَصَرٌ ولا بَصَرٌ بالتَّحْرِيك ولا أَعْصَرُ ولا أَبْصَرُ أَي ما بَيْنَهما مَوَدَّةٌ ولا قَرَابَةٌ . ويقال : مَقْصُورُ الطَّيْلَسانِ ومَعْصُورُ اللِسَانِ أَي يابسٌ عَطَشاً . والمَعْصُورُ : اللِّسان اليابس عَطَشاً وهو مَجاز . قال الطِّرِمّاح :
يَبُلّ بمَعْصُورٍ جَناحَيْ ضَئيلَةٍ ... أَفاوِيقَ منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ وعامَ المَعَاصير : عامُ الجَدْب قاله ثَعْلَب وأَنشد :
" أَيّامَ أَعْرَقَ بي عامُ المَعاصِيرِ
فَسَّره فقال : بَلَغ الوَسَخُ إِلى مَعَاصِمي وهذا من الجَدْب . قال ابنِ سِيدَه : ولا أَدْرِي ما هذا التفسير ؟ والعَصَرَة محركةً : فَوْحةُ الطِّيبِ وهو مَجاز . والعِصَار بالكسر : مصدر عاصَرْتُ فلاناً مُعَاصَرَةً وعِصَاراً أَي كنتُ أَنا وهُوَ في عَصْرٍ واحد أَو أَدرَكتُ عَصْرَهُ . قاله الصاغانيّ . قلت : ومنه قولهم : المُعاصَرَة مُعاصَرَة والمُعَاصِرُ لا يُنَاصِر . ووَلَدُ فلانٍ عُصَارَةُ كَرَمٍ ومن عُصَارَاتِ الكَرَم وهو مَجاز . واعْتَصَرْتُ به وعاصَرْتُه : لُذْتُ به واسْتَغَثْتُ كما في الأساس وهو مَجاز . ويقولون : بَلَّ المَطَرُ ثِيابَه حتىَّ صارَتْ عُصْرَةً بالضّمّ أَي كادَتْ أَنْ تُعْصَر . والعَصْرُ : المَعْصُور . وعُصارَةُ الشيءِ : نُقايَتُه . واعْتَصَرَ الغَصّانُ بالماءِ . وتقول : وَعْدُه إِعْصارٌ وليس بعده إِحضارٌ بل إِعصار . وتَعَصَّر : بَكَى وهو مَجاز . وقال الصاغانيّ : قال أَبو عَمْرو : العُنْصُر : الداهيَةُ . وقال بعضُهم : العُنْصُر : الهِمَّة والحاجَة . قال البَعيث :
أَلاَ راحَ بالرَّهْن الخَليطُ فَهَجَّرَا ... ولم تقضِ من بين العَشّياتِ عُنْصُرَا والمَعْصَرَةُ : أَرْبَعُ قُرىً بمِصْرَ بالبُحَيْرَة والجِيزَة والفَيّوم والبِهْنَسا . وعصْر بن الرَّبيع : بَطْنٌ من بَلِىّ بتثليث العَيْن وسُكُون الصادِ نقله الحافظُ عن السَّمْعَانيّ . واستدرك شَيْخُنا : العَصْرانِ وذَكَر معناهُ : الغَدَاةُ والعَشىُّ وقيل : اللَّيْلُ والنَّهَارُ نقلاً عن الفَرْق لابْنِ السِّيدِ وقال : أَغْفَلَهُ المُصَنّفُ تَقْصِيراً مع أَنّه مَوْجُودٌ في الصحاح . قُلْتُ : لم يُغْفِلْه المُصَنّف فإِنَّه ذَكَرَ اليَوْمَ واللَّيْلَة وأَنّه يُطْلَقُ على كلٍّ منهما العضصْرُ وكذلك العَشيُّ والغَداةُ وزاد أَنّه في مَعْنَى العَشىِّ قد يُحَرَّك أَيضاً ولَمْ يَأْت بصيغَة المُثَنَّى كما أَتى بها غَيْرُه إِشارةً إِلى أَنّه ليس فيه مَعْنَى التَغْليب كما في الشَّمْسَيْن والعُمَريْن . وقد غَفَل شيخُنَا عن هذه النُّكْتَة وتَفطَّنَ لها صاحبُ القامُوس وهو عَجِيبٌ منه سامَحَهُ الله تَعالَى وعَفا عنه . والعَصّارُ ككَتّان : لَقبُ جماعَة منهم القاسمُ بن عِيسَى الدِّمَشْقِيّ وهارُونُ بنُ كامِل البَصْرِيّ وهاشِمُ بن يُونُس وأَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ عبد الرّحيمِ اللُّغَويُّ ومحمّد بنُ عَبْدِ الوَهّابِ بن حُمَيْد المَادَرائيُّ ومُحْمّدُ بنُ عبد الله بن الحَسَن وعبدُ اللهِ بنُ محمّد بن عَمْرو الجُرْجَانِيّ وعليُّ بنُ محمّد بن عيسَى بنِ سَيْفٍ الجُرْجانيّ وأَحْمَدُ بنُ مُحَمّد بنِ العبّاسِ الجُرْجَاني وإِبراهيمُ بنُ مُوسَى الجُرْجانِيّ وابنُه إِسحَاقُ وحَفِيدُهُ محمّدُ بنُ عبد الله بن إِسْحَاقَ وفَهْدُ بنُ الحارِثِ بنِ مِرْداس العَرْعَريّ ويَحْيَى بنُ هِشَام وغيرهم . ونُعْمَانُ بن عصْر بالكَسْر وقِيلَ بالفَتْح البَلَويُّ بَدْريٌّ وقد اخْتُلِف في اسمِ والِدِه كثيراً . وابنُ أَبي عَصْرُونَ المَوْصِلِيُّ مشهورٌ

##### Türkçe

عصر
**عَصَر - يَعْصِرُ - عَصْر - العَصْر - أَعْصَرَ - يُعْصِرُ - إِعْصَار - مُعْصِر - مُعْصِرة - مُعْصِرَات**

**عَصَر - يَعْصِرُ** + bir varlık + bir şeyi: onu sıkıştırıp hacmini küçültmek ve içinde bulunan havayı, sıvıları ve boşlukları çıkarmak üzere iş yapar: içinde boşluklar ve oyuklar bulunan bir şeye gelir; onları bir sıvı veya hava işgal eder; sonra şeyi sarar ve onu bir bezle veya madenle yahut benzeriyle sımsıkı bağlar; sonra onu sıkar ve hacmini küçültür; bu da içindeki boşlukları küçültmekledir; böylece içinde bulunan sıvının veya havanın bir kısmı yahut tamamı ondan çıkar.

**عَصْر - العَصْر**: “**عَصَر - يَعْصِرُ**” fiilinin isim-fiilidir; yine “**عَصَر - يَعْصِرُ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: yağmuru indirmek için bulutu sıkmak yahut benzeri manasında; müfessirlerin sözüne göre o, dehrdir; Allah daha iyi bilir.

**أعْصَرَ - يُعْصِرُ** + bir varlık + bir şeyi: “**عَصَر - يَعْصِرُ**”dan “**أفعلَ**” vezni üzerinedir: onu, bir şeyi “**يَعْصِرُ**” kıldı: onu her yanından kuşatan basıncı yükseltti de içindekini sıkar hâle getirdi; böylece hacmini küçülttü.

**إعْصار**: “**أَعْصَرَ - يُعْصِرُ**” fiilinin isim-fiilidir; yine “**أَعْصَرَ - يُعْصِرُ**” fiilinin fiiliyle olan şeydir: bir şeyin etrafında şiddetli basıncın yükselmesi; ve bu, bulutlarda yahut havada yahut rüzgârlarda yahut hava sıkıştırıcısında compressor’da bir **إعْصار** olur.

**مُعْصِر**: “**أَعْصَرَ - يُعْصِرُ**”dan sıfat-ı müşebbehe olan ism-i fâildir.

**مُعْصِرَة**: **مُعْصِر**’in müennesi; yine ondan bir kere fâildir: “**تُعْصِر**” olan şeylerin özel bir türü; o da, yüksek bir atmosfer basıncına maruz kalan buluttur; ondan su sıkılır ve iner.

**مُعْصِرات**: “**مُعْصِرة**”nin cem‘idir.

Ve lafız, “daha büyük bir gruptan benzer şeylerden bir sayıyı ayırmak, sonra onları bağlanmış, bükülmüş ve şiddetle sıkıca bağlanmış bir paket içinde toplamak” lafızları grubuna mensuptur; bunlar:
**حَزَبَ - يَحْزُبُ، عَصَبَ - يَعْصِبُ، صَرَّ - يَصُرُّ، عَصَر - يَعْصِرُ، لَفَّ - يَلُفُّ، ضَغَثَ - يَضْغَثُ**

**عَصَر - يَعْصِر**
	﴿Sonra bunun ardından bir yıl gelir; onda insanlara yardım olunur ve onda sıkarlar (49)﴾ Yusuf
	﴿Ve onunla birlikte zindana iki delikanlı girdi; ikisinden biri dedi ki: “Ben kendimi şarap sıkıyor görüyorum.” Öteki dedi ki: “Ben kendimi başımın üstünde ekmek taşıyor görüyorum; kuşlar ondan yiyor.” Bize onun te’vilini haber ver; şüphesiz biz seni iyilik yapanlardan görüyoruz (36)﴾ Yusuf

**إعصار - معصرات**
	﴿Sizden biriniz ister mi ki onun için hurmalardan ve üzümlerden bir bahçe olsun; altından ırmaklar akar; onun için orada bütün meyvelerden vardır; ona ihtiyarlık isabet etmiş ve onun zayıf çocukları var iken; derken ona içinde ateş bulunan bir **إعصار** isabet eder de yanar; işte böyle Allah size âyetleri açıklar; umulur ki düşünürsünüz (266)﴾ Bakara
	﴿Ve **المعصرات**’tan bol bol su indirdik (14)﴾ Nebe’

**العصر**
	﴿**والعصر**(1) Şüphesiz insan gerçekten ziyan içindedir(2) Ancak iman edenler ve salih ameller işleyenler ve birbirlerine hakkı tavsiye edenler ve birbirlerine sabrı tavsiye edenler müstesna(3)﴾ **العصر**

Tefsirde geldi: **العصر**: dehr.

Muhtârü’s-Sıhâh
● [**عصر**] ع ص ر: **العَصْرُ** dehrdir; yine **العُصْرُ** ve **العُصُرُ** da böyledir; **عُسْر** ve **عُسُر** gibi. İmru’ul-Kays dedi: “Ve kim, geçmiş **العصر**da olan kimseyi, (hiç) korur mu?” Cem‘i **عُصُورٌ**dur. Ve **العَصْرانِ** gece ve gündüzdür; ikisi **الغداة** ve **العشي**’dir. Ondan **صلاة العَصْرِ** isimlendirildi. Ve **العَصَرُ** iki fetha ile: tozdur; ve o hadistedir. Ve **المُعْتَصِرُ** ve **العَاصِرُ**: şeyden isabet eden ve ondan alan kimsedir. Ebû Ubeyde dedi: Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**وفيه يعصرون**﴾ yani **العُصْرةِ**’den kurtulurlar; **النُصرة** vezninde; o, kurtuluştur. Ebû’l-Gavs dedi: “kazanç sağlarlar”; ve o, üzümü sıkmaktandır. Ve **اعْتَصَر** malını: onu elinden çıkardı. Ve hadiste: ﴿**يعتصر الوالد على ولده في ماله**﴾ yani onu ondan men eder ve onu ondan hapseder. Ve **عَصَرَ** üzümü, **ضرب** bâbındandır. Ve **اعْتَصَرهُ**; böylece **انْعَصَر**; ve **تَعَصَّرَ**; ve **اعْتَصَر** bir **عَصِيراً**: onu edindi. Ve **العُصَارَةُ** (damme ile): sıkmadan sızan şey; ve sıkmadan sonra posadan kalan şey de. Ve **المِعْصَرَةُ** (mîm kesresiyle): üzümün içinde sıkıldığı şey. Ve **المُعْصِراتُ**: yağmurla sıkılan bulutlardır. Ve **عُصِرَ** kavim, faili isimlendirilmeyerek: yani yağmurlandılar. Ondandır ki bazısı ﴿**وفيه يُعصرون**﴾ okudu. Ve **الإعْصَارُ**: tozu kaldıran bir rüzgârdır; böylece göğe yükselir; sanki bir sütun gibidir. Ondandır Allah Teâlâ’nın sözü: ﴿**فأصابها إعصار**﴾. Ve denildi ki: o, gök gürültüsü ve şimşeği olan bir bulutu kaldıran rüzgârdır. Ve **العُنْصُر** (صاد dammesiyle ve fethasıyla): asıldır.

Râgıb
**عصر**
- **العصر**: **عصرت**’in masdarıdır; ve **المعصور**: **العصير** olan şeydir; ve **العصارة**: sıkılan şeyin artığıdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**إني أراني أعصر خمرا**﴾ [Yusuf/36]; ve dedi: ﴿**وفيه يعصرون**﴾ [Yusuf/49], yani ondan hayrı çıkarırlar. Ve ( **يعصرون** ) diye okundu (ve o şâz bir kıraattir) yani yağmurlanırlar. Ve **اعتصرت** şundan: **العصارة** yerinde olan şeyi aldım. Şair dedi:
- 320 - “Şüphesiz hayat, dümeniyledir; ve sen onun dallarından sıkıp alan birisin.”
(Beyit İbn Ahmer’indir; ve onun divanında s. 61; ve el-Mücmel 3/672; ve Lisân (**عصر**) )

﴿**وأنزلنا من المعصرات ماء ثجاجا**﴾ [Amme/14], yani yağmurla sıkılan bulutlar; yani döker. Ve denildi ki: **الإعصار** ile gelenlerdir; ve **الإعصار**: tozu kaldıran rüzgârdır. Allah Teâlâ dedi: ﴿**فأصابها إعصار**﴾ [Bakara/266]. Ve **الاعتصار**: boğazına bir şey takılıp su ile sıkıştırmasıdır; ondandır: **العصر**. Ve **العصر**: sığınaktır. Ve **العصر** ve **العصر**: dehrdir; hepsi **العصور**dur. Dedi: ﴿**والعصر * إن الإنسان لفي خسر**﴾ [Asr/1-2]. Ve **العصر**: akşam vaktidir; ondandır: **صلاة العصر**. Ve denildiğinde: **العصران**; denildi ki: **الغداة** ve **العشي**. Ve denildi ki: gece ve gündüzdür; bu da güneş ve ay için “iki ay” gibi. Ve **المعصر**: hayız gören ve gençliğinin **عصر**ına giren kadındır.

Lisân’ın özeti:
1. **وعَصَرَ العِنَبَ** ve benzeri, içinde yağ yahut içecek yahut bal olan şeylerden: onu **يَعْصِرُه** **عَصْراً** ve benzeriyle; içindekini çıkardı.
2. **عصر**: **العَصْر**: dehrdir. Ve **العَصْر**: gecedir. Ve **العَصْر**: gündüzdür; ve **العَصْر**: güneş kızarıncaya kadar akşam vaktidir.
3. Ve **العَصْرُ**: hapsetmektir.
4. Ve **العِصارُ**: vakittir.
5. Ve **المُعْصِر**: gençliğinin **عَصْر**ına ulaşan ve idrak eden (kadın)dır.
6. Ve **العُصارةُ**: **العَصْر**dan sızan şey ve posadan kalan şey de; ve suyu sıkılan her şey, o **عَصِير**dir. Ve **المَعْصَرة**: üzümün içinde sıkıldığı şeydir. Ve **المَعْصَرة**: **العَصْر** yeri/mahallidir.
7. Ve **المُعْصِرات**: içinde yağmur bulunan buluttur; ve **أُعْصِرَ** insanlar: yağmurlandılar; **المُعْصِراتُ** bulutların kendileridir.
8. **المُعْصِرات** bulutlardır; çünkü suyu sıkar; ve o, suyun ağırlaştırdığıdır.
9. Ve **الإِعْصارُ**: gök gürültüsü ve şimşeği olan bir bulutu kaldıran rüzgârdır; ve **الإِعْصارُ** ve **العِصارُ**: rüzgârın toprağı harekete geçirip onu kaldırmasıdır.
10. Ve **العِصَارُ**: şiddetli tozdur.
11. Ve **اعْتَصَرَ** şeyden: aldı.
12. Ve **اعْتَصَرَ** ona karşı: yanındakini ona karşı cimrilik etti ve onu men etti.
13. Ve **اعْتَصَر** malını: onu elinden çıkardı.
14. Ve **العَصَرُ** ve **العُصْرَةُ**: sığınak ve kurtuluştur.
15. Ve **عَصَرَ** bir şeyle ve **اعْتَصَرَ** onunla: ona sığındı.
16. Ve **المُعْتَصَر**: ömür ve ihtiyarlıktır.
17. Ve **العُنْصُرُ** ve **العُنْصَرُ**: asıl ve soydur.

Lisânü’l-‘Arab

● - عصر: **العَصْر** ve **العِصْر** ve **العُصْر** ve **العُصُر**; sonuncusu **اللحياني**’den: dehr. Allah Teâlâ dedi ki: **والعَصْرِ إِنّ الإِنسان لفي خُسْرٍ**; **الفراء** dedi ki: **العَصْر** dehrdir; Allah Teâlâ onunla yemin etti; **ابن عباس** dedi ki: **العَصْرُ** gündüzün mağribe bitişik olanıdır; **قتادة** dedi ki: o, gündüzün saatlerinden bir saattir; **امرؤ القيس** **العُصُر** hakkında dedi ki:
  “Ve **العُصُر** boşluğunda olan kimseyi kim güvene erdirir?”
  Çoğulu **أَعْصُرٌ** ve **أَعْصار** ve **عُصْرٌ** ve **عُصورٌ**’dur; **العجاج** dedi ki:
  “Ve **العَصْر** bu **العُصورِ**’dan önce,
  **مُجَرِّساتٍ** **غِرّةَ الغَرِيرِ**”
  Ve **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Ve **العَصْر**: gecedir.
  Ve **العَصْر**: gündür; **حميد بن ثور** dedi ki:
  “Ve bir gün ve bir gece, **العَصْرَانِ** (iki **العَصْر**) oyalanmayacaktır,
  İstediklerinde, yöneldikleri şeyi idrak etsinler diye.”
  **ابن السكيت** “müsennâ gelenler” babında dedi ki: gece ve gündüz; ikisine **العَصْران** denir; dedi ki: ve **العَصْران** sabah vakti ve akşam vakti de denir; ve şu beyti okudu:
  “Ve onu **العَصْرَينِ** (iki **العَصْر**) boyunca oyalayıp dururum, ta ki beni bıktırsın,
  Ve borcun yarısına razı olur; burun ise sürtünmüş (aşağılanmış)tır.”
  Der ki: günün başında geldiğinde ona günün sonunu vaat ettim. Ve hadiste: **حافظْ على العَصْرَيْنِ**; bununla sabah namazını ve ikindi namazını kasteder; ikisine **العَصْرَينِ** adını verdi; çünkü ikisi, iki **العَصْر**’ın iki ucunda vuku bulur; ve onlar gece ve gündüzdür; daha uygun olan, **العُمَرَيْن**’de (Ebû Bekir ve Ömer için) ve **القمرين**’de (güneş ve ay için) olduğu gibi, iki isimden birini diğerine galip kılmış olmasıdır; ve ikisinin tefsiri hadiste gelmiştir: denildi ki: **وما العَصْران؟** dedi ki: güneşin doğmasından önce bir namaz ve onun batmasından önce bir namaz; ve ondan hadistir: **من صلَّى العَصْرَيْنِ دخل الجنة**; ve ondan Ali رضي الله عنه hadisi: **ذَكَّرْهم بأَيَّام الله واجْلِسْ لهم العَصْرَيْن** yani sabahleyin ve akşamleyin. Ve denir: iki **العَصْر** ihtilaf ettikçe bunu yapmam.
  Ve **العَصْر**: güneşin kızarmasına kadar olan akşam vaktidir; **صلاة العَصْر** o vakte izafe edilmiştir ve onunla adlandırılmıştır; dedi ki:
  “Bizimle **تَرَوَّحْ** et ey **عَمْرو**; **العَصْر** kısaldı;
  Ve ilk **الرَّوْحة**’de ganimet ve ecir vardır.”
  **أَبو العباس** dedi ki: **الصلاة الوُسْطى** **صلاةُ العَصْرِ**’dir; bu, onun gündüzün iki namazı ile gecenin iki namazı arasında olmasındandır; dedi ki: ve **العَصْرُ** hapsetmedir; **عَصْراً** diye adlandırıldı; çünkü **تَعْصِر** yani ilkinden alıkoyar; ve “bu **العَصْر**” dediler, sözün genişliği üzere; **صلاة العَصْر**’ı kastederler. Ve **أَعْصَرْنا**: **العَصْر**’a girdik. Ve **أَعْصَرْنا** ayrıca: **كأَقْصَرْنا** gibi. Ve falan kimse **عَصْراً** geldi, yani yavaş.
  Ve **العِصارُ**: vakittir; denir: falan kimse dehrden bir **عِصارٍ** üzere geldi, yani bir vakitte. **أَبو زيد** dedi ki: denir: falan uyudu ve **العُصْرَ** uyumadı, yani **عُصْراً** uyumadı; yani neredeyse uyumadı. Ve geldi ve bir **لِعُصْرٍ** için gelmedi, yani geliş vaktinde gelmedi; **ابن أَحمر** dedi ki:
  “Komşularını ve zimmetini çağırırlar,
  Şaşkınlıkla; ve bir **عُصْر**’dan çağırmazlar.”
  **عُصُر**’dan murad etti; hafifletti; ve o, sığınaktır.
  Ve **المُعْصِر**: gençliğinin **عَصْر**’ına ulaşıp erişen ve idrak eden (kız)dır; ve denildi: idrak edip hayız gördüğü ilk zamandır; denir: **أَعْصَرَت**; sanki gençliğinin **عصر**’ına girmiştir; **منصور بن مرثد الأَسدي** dedi ki:
  “**سَفَوانَ**’da evi olan bir cariye,
  Ağır ağır yürür; başörtüsü düşmüş,
  **قد أَعْصَرَت** yahut **إِعْصارُها** yaklaşmıştır.”
  Çoğulu **مَعاصِرُ** ve **مَعاصِيرُ**’dur; ve denir: hayza yaklaştığı için böyledir; çünkü cariyede **الإِعصارَ**, oğlanda **المُراهَقة** gibidir; bu, **أَبي الغوت الأَعرابي**’den rivayet edilmiştir; ve denildi: **المُعْصِرُ** yirmiye yaklaşan (kız)dır; ve denildi: **المُعْصِر** **ساعة تَطْمِث** yani hayız gördüğü andır; çünkü evde hapsedilir; ona bir **عَصَراً** yapılır; ve denildi: doğurmuş olandır; sonuncusu **أَزْديّة**’dir; ve **عَصَّرَت** ve **أَعْصَرَت**; ve denildi: hayız kanının **انْعِصارِ**’ından ve **تَرِيبَتِها** suyunun cinsel birleşme için inmesinden dolayı **المُعْصِرَ** diye adlandırıldı. Ve denir: cariye idrak ettiğinde **أَعْصَرَت** ve **أَشْهَدَت** ve **تَوضَّأَت**. **الليث** dedi ki: ve cariyeye, namaz kendisine haram olduğunda ve kendinde gençliğin artışını gördüğünde **قد أَعْصَرت** denir; o halde o **مُعْصِرٌ**’dür: gençliğinin ve idrakinin **عُصْرة**’sine ulaştı; **عَصْرَها**’sına ve **عُصورَها**’sına ulaştı; ve şu beyti okudu:
  “Ve onu sütanneler ve **العُصورُ** besleyip büyüttü.”
  **ابن عباس** hadîsinde: **دِحْيةُ** geldiğinde, güzelliğinden ona bakmak için çıkmayan hiçbir **مُعْصِرٌ** kalmazdı; **ابن الأَثير** dedi ki: **المُعْصِرُ** cariyedir; rahminin **انْعِصارِ**’ından dolayı hayız gördüğü ilk zamandır; ve **المُعْصِرَ**’i zikre tahsis etmesi, diğer kadınların çıkışını mübalağa içindir.
  Ve üzümü ve benzerini, yağı yahut içeceği yahut balı olan şeylerden, **عَصَرَ**; onu **عَصْراً** **يَعْصِرُه**; o halde o **مَعْصُور**’dur, ve **عَصِير**’dir; ve **اعْتَصَرَه**: içindekini çıkardı; ve denildi: **عَصَرَه** o **عَصْر**’ın işini bizzat üstlendi; ve **اعْتَصَره** kendisi için özel olarak sıkıldığında; ve **اعْتَصَر عَصِيراً** onu edindi; ve **انْعَصَر** ve **تَعَصَّر** olmuştur. Ve bir şeyin **عُصارةُ**’sı ve **عُصارهُ** ve **عَصِيرُه**: onu sıktığında ondan damlayıp akan şeydir; dedi ki:
  “Çünkü bakireler, saçımın perçemine,
  **عُصارةَ حِنَّاءٍ**’yı birlikte ve **صَبِيب** ile karıştırdılar.”
  Ve dedi ki:
  “Güneşi onu pişirdiğinde,
  Ve olgunlaştığında, onun **عُصارهُ**’su **عُصارِ** gibi değildir.”
  Ve denildi: **العُصارُ**, **عُصارة**’nın çoğuludur; ve **العُصارةُ**: sıkmadan akan şey ve sıkmadan sonra **الثُّفْل**’den kalan da ayrıca; ve **الراجز** dedi ki:
  “**عُصارة الخُبْزِ** ki **تَحَلَّبا**.”
  Ve rivayet edilir: **تُحْلِّبا**; denir: davar, otun kalıntısını **تَحَلَّبت** ve onu yapış yapış etti; yani onu yedi; yani yaban eşeklerinin karınlarındaki tazenin kalıntısı. Ve her şeyin suyu sıkıldıysa, o **عَصِير**’dir; ve **الراجز**’in sözünü okudu:
  “Ve ekmekteki **عَصِيرِه**’den olan şey,
  Yerin **سَرَار**’ına yahut **قُعُورِه**’ne oldu.”
  **العصير** ile ekmeği ve yerin karınlarında kalan tazeyi ve onun dışındakinin kurumasını kasteder.
  Ve **المَعْصَرة**: üzümün sıkıldığı (yer/alet)tir. Ve **المَعْصَرة**: **العَصْر**’ın yeridir.
  Ve **المِعْصارُ**: şeyin içine konulduğu, sonra suyu damlayıncaya kadar sıkıldığı şeydir. Ve **العَواصِرُ**: üzümü onunla sıktıkları üç taştır; bazılarını bazılarının üstüne koyarlar. Ve onların sözü: “Zeytin için bir **عاصِرٌ** oldukça bunu yapmam”; ebediyete gider.
  Ve **المُعْصِرات**: içinde yağmur bulunan buluttur; ve denildi: bulutlar yağmurla **تُعْتَصَر**; ve tenzilde: **وأَنزَلْنا من المُعْصِرات ماءً ثجّاجاً**. Ve **أُعْصِرَ الناسُ**: yağmura tutuldu(lar); ve bununla bazıları şöyle okudu: **فيه يغاث الناس وفيه يُعْصَرُون**; yani yağmura tutulurlar; **يَعْصِرُون** diye okuyan ise, **أَبو الغوث** dedi ki: kazanç sağlarlar; ve o, üzüm ve zeytin sıkmaktan olan **عَصر**’dandır; ve **وفيه تَعْصِرُون** diye de okundu; bu da **العَصْر**’dandır; ve **أَبو عبيدة** dedi ki: o, **العَصَر**’dandır; ve o, kurtuluştur; ve **العُصْرة** ve **المُعْتَصَر** ve **المُعَصَّر**; **لبيد** dedi ki:
  “Ve bir **دار مُعَصَّرٍ**’da durup kalan değildi.”
  Ve **أَبو زبيد** dedi ki:
  “Susuz, yardım ister; yardım olunmuş değil,
  Oysa o, **عُصْرة المَنْجود** idi.”
  Yani sıkıntıya düşenin sığınağı idi. **الأَزهري** dedi ki: meşhur kurrâdan hiçbirinin **يُعْصَرون** okuduğunu bilmedim; ve **الليث**’in bunu nereden getirdiğini bilmiyorum; çünkü onu nakletti; ve denildi: **المُعْصِر** dökmesi için vakti gelmiş buluttur; **ثعلب** dedi ki: ve bundan **جارية مُعْصِرٌ**; fakat güçlü değildir. **الفراء** dedi ki: **السحابة المُعْصِر** yağmurla damlayan, fakat henüz toplanmamış buluttur; tıpkı **الجارية المُعْصِر** gibi: hayız görmeye yaklaşmış, fakat henüz hayız görmemiştir. Ve **أَبو حنيفة** dedi ki: ve bir kavim dedi ki: **المُعْصِرات** **الرِّياحُ**’tır; **الأَعاصِير** sahibi olanlar.

O, **الرَّهَج** ve **الغُبار**’dır; ve şairin sözüyle delil getirdiler:
وكأَنَّ سُهْلءَ المُعْصِرات كَسَوْتَها
تُرْبَ الفَدافِدِ والبقاع بمُنْخُلِ

Ve İbn Abbas’tan rivayet olundu ki dedi: **المُعْصِراتُ** **الرِّياحُ**’tır; ve **مِن**’in mânâsının, onun sözü olan: **من المُعْصِرات**’taki **مِن**’in mânâsının, زائد **الباء**’nın mânâsı olduğunu iddia ettiler (* onun sözü: «**الزائدة**» asılda böyle; ve herhâlde murad, تعدية için olmayan زائد’dir, sebebiyet için olsa da). Sanki dedi: Ve **بالمُعْصِرات** bol bol akan bir su indirdik; ve denildi: bilakis **المُعْصِراتُ** bulutların kendileridir; ve Zü’r-Rumme’nin beyti tefsir edildi:
تَبَسَّمَ لَمْحُ البَرْقِ عن مُتَوَضِّحٍ،
كنَوْرِ الأَقاحي، شافَ أَلوانَها العَصْرُ

Bunun üzerine denildi: **العَصْر** **المُعْصِرات**’tan olan yağmurdur; ve daha çok ve daha bilinen: **شافَ أَلوانها القَطْرُ**. Ezherî dedi: **المُعْصِرات**’ı **السَّحاب** ile tefsir edenin sözü, Allah عز وجل’in murad ettiğine daha benzer; çünkü rüzgârlardan olan **الأَعاصِير** yağmur rüzgârlarından değildir; hâlbuki Allah تعالى, ondan bol bol akan su indirdiğini zikretmiştir. Ebû İshak dedi: **المُعْصِرات** bulutlardır; çünkü suyu sıkarlar; ve denildi: **مُعْصِرات**; nasıl ki denilir: ekin **أَجَنَّ** oldu, yani **يُجنّ** olmaya vardığı vakit; bunun gibi bulut da yağmur yağdıracağı yere varır da sıkar. Ve **البَعِيث** **المُعْصِرات** hakkında söyledi; onları yağmur sahibi bulutlar kıldı:
وذي أُشُرٍ كالأُقْحُوانِ تَشُوفُه
ذِهابُ الصَّبا، والمعْصِراتُ الدَّوالِحُ

Ve **الدوالحُ**: rüzgârın sıfatından değil, bulutun sıfatındandır; o, suyun ağırlaştırdığıdır; o hâlde **تَدْلَحُ** eder, yani ağırın yürüyüşü gibi yürür. Ve **الذِّهابُ**: yağmurlardır; ve denilir: Bu beldede hayır **عَصْرٌ مَصْرٌ**’dır; yani azaltılır ve parça parça edilir.

Ve **الإِعْصارُ**: bulutu kaldıran rüzgârdır; ve denildi: içinde ateş olan odur; müzekkerdir. Ve تنزيل’de: “Ona içinde ateş olan bir **إِعْصارٌ** isabet etti de yandı.” Ve **الإِعْصارُ**: gök gürültüsü ve şimşek sahibi bir bulutu kaldıran rüzgârdır; ve denildi: içinde şiddetli toz olan odur. Zecâc dedi: **الإِعْصارُ** yerden esen ve tozu kaldıran rüzgârlardır; sonra göğe doğru sütun gibi yükselir; ve o, insanların **الزَّوْبَعَة** diye adlandırdığıdır; ve o, şiddetli bir rüzgârdır; ancak böyle şiddetle estiği vakit ona **إِعْصارٌ** denir; ve ondan Arapların mesellerinde sözü: “Eğer rüzgâr isen, muhakkak bir **إِعْصار** ile karşılaştın”; yiğitlik ve cesarette dengine rastlayan adam için mesel vurulur. Ve **الإِعْصارُ** ve **العِصارُ**: rüzgârın toprağı coşturup kaldırmasıdır. Ve **العِصَارُ**: şiddetli tozdur; Şemmâh dedi:
إِذا ما جَدَّ واسْتَذْكى عليها،
أَثَرْنَ عليه من رَهَجٍ عِصَارَا

Ebû Zeyd dedi: **الإِعْصارُ** gökte parlayan rüzgârdır; ve **الإِعْصار**’ın çoğulu **أَعاصيرُ**’dir; Asmaî inşad etti:
وبينما المرءُ في الأَحْياء مُغْتَبِطٌ،
إِذا هو الرَّمْسُ تَعْفوه الأَعاصِيرُ

Ve **العَصَر** ve **العَصَرةُ**: tozdur. Ebû Hureyre’nin hadîsinde, رضي الله عنه: bir kadının, kokulanmış olarak, eteğinde **عَصَرَةٌ** olduğu hâlde onun yanından geçtiği; ve bir rivayette: **إِعْصار**; bunun üzerine dedi: “Nereye istiyorsun, ey **أَمَةَ الجَبّارِ**?” Dedi: “Mescidi istiyorum.” Tozu murad etti; yani sürüklemesinden dolayı kalktı; ve o, **الإِعْصار**’dır. Ve caizdir ki **العَصَرة** kokunun yayılışından ve coşmasından olsun; onu rüzgârların kaldırdığı şeye benzetti. Ve hadis ehlinin bazısı onu **عُصْرة** diye rivayet eder.

Ve **العَصْرُ**: عطية’dir; **عَصَرَه يَعْصِرُه**: ona verdi; Tarafe dedi:
لو كان في أَمْلاكنا واحدٌ،
يَعْصِر فينا كالذي تَعْصِرُ

Ebû Ubeyd dedi: mânâsı, yani bizde iyilikleri edinir. Başkası dedi: yani bize, senin bize verdiğin gibi verir. Ebû Saîd onu şöyle rivayet ederdi: **يُعْصَرُ** فينا كالذي **يُعْصَرُ**; yani ondan elde edilir; ve **تَعْصِر**’i inkâr etti.

Ve **الاعْتِصَارُ**: عطiyeyi istemektir. Ve **اعْتَصَرَ** şeyden: aldı; İbn Ahmer dedi:
وإِنما العَيْشُ بِرُبَّانِهِ،
وأَنْتَ مِن أَفْنانِه مُعْتَصِرْ

Ve **المُعْتَصِر**: şeyden nasiplenen ve ondan alan kimsedir. Ve “adam **كَريمُ المُعْتَصَرِ** ve **المَعْصَرِ** ve **العُصارَةِ**” yani istenildiğinde cömert, kerim, çok veren. Ve **الاعْتِصارُ**: bir insandan, bir borçla yahut başka bir yolla mal çıkarman; dedi:
فَمَنَّ واسْتَبْقَى ولم يَعْتَصِرْ

Ve her neyi men ettiysen, muhakkak onu **عَصَرْتَه**.

Kâsım’ın hadîsinde: kadına **العُصْرَة** hakkında soruldu; dedi: “Ben, onda ruhsat verildiğini, ancak eğri büğrü, bükülmüş ihtiyar için bilmem.” Burada **العُصْرَةُ**: bitkinin evlenmeden men edilmesidir; ve o, men etme olan **الاعْتِصار**’dandır; muradı: büyük bir ihtiyar, kendisine bir kız eğip (onu yanında tutup) hizmet ettirmeye muhtaç olmadıkça, hiç kimse bir kadını evlenmekten men edemez.

Ve **اعْتَصَرَ عليه**: yanında olanı ona karşı cimrilik etti ve onu men etti. Ve **اعْتَصَر مالَه**: onu elinden çıkardı.

Ömer b. Hattâb’ın hadîsinde, رضي الله عنه: babanın, verdiği şeyde oğlunu **يَعْتَصِرُ** edeceğine hükmetti; ve oğulun, babasından **يَعتَصِرَ** etmesi yoktur; babanın oğul üzerindeki faziletinden dolayı. Onun sözü: **يَعْتَصِرُ ولده** yani ona, vermekten onu alıkoyması ve onu ondan men etmesi vardır. Ve her neyi men edip hapsettiysen, muhakkak onu **اعْتَصَرْتَه**; ve denildi: **يَعْتَصِرُ** geri alır.

Ve **اعْتَصَرَ العَطِيَّة**: onu geri aldı; mânâ: baba, oğluna bir şey verdiği vakit, onu ondan alması vardır. Ve ondan Şa‘bî’nin hadîsi: baba, oğlunun malında oğula karşı **يَعْتَصِرُ** eder. İbnü’l-Esîr dedi: onu “على” ile geçişli kıldı; çünkü “ona döner ve ona geri gelir” mânâsındadır. Ebû Ubeyd dedi: **المُعْتَصِرُ** şeyden nasiplenen, ondan alan ve onu alıkoyandır; dedi: ve ondan Allah تعالى’nın sözü: “Onda insanlara yardım olunur ve onda **يَعْصِرُون**.” İbnü’l-A‘râbî, bir sözünde nakletti: bir kavim, عطiyeyi **يَعْتَصِرُونَ** eder ve kadınları ayıplar; dedi: onu, karşılığını vererek geri alırlar. Dersin: onun **عُصْرَتَه**’ini aldım; yani karşılığını yahut şeyin kendisini. Dedi: **العاصِرُ** ve **العَصُورُ**; o, oğlunun malından izni olmaksızın bir şey **يَعْتَصِرُ** eden ve **يَعْصِرُ** edendir. İtrîfî dedi: **الاعْتِصَار** erkeğin, oğlunun malını kendisi için alması yahut onu oğlunun üzerinde bırakmasıdır; dedi: “Falan, falanın malını **اعْتَصَرَ** etti” denmez; ancak ona yakın olursa. Dedi: ve oğlan için de denilir: babasının malını **اعْتَصَرَ** etti; onu aldığı vakit. Dedi: ve denilir: falan **عاصِرٌ**’dir; yani tutucudur; ve denilir: o, hayrı az bir **عاصر**’dır. Ve denildi: **الاعْتِصَارُ** iki vecih üzeredir: “Falandan bir şey **اعْتَصَرْتُ**” denilir; ondan onu elde ettiğim vakit. Diğeri: “Falana bir عطiye verdim de onu **اعْتَصَرْتُ**” dersin; yani ondan döndüm. Ve inşad etti:
نَدِمْتُ على شيء مَضَى فَاعْتَصَرْتُه،
وللنَّحْلَةُ الأُولى أَعَفُّ وأَكْرَمُ

Bu, geri almadır. Dedi: men eden ise, ona ancak **تَعَصَّرَ** denilir; yani **تَعَسَّر**; sin’in yerine sad koydu. Ve denilir: “Seni ne **عَصَرك** etti, ne **وثَبَرَكَ** etti, ne **غَصَنَكَ** etti, ne **شَجَرَكَ** etti?” yani seni ne men etti.

Ömer, رضي الله عنه, Muğîre’ye yazdı: “Şüphesiz kadınlar, رغبة ve رهبة üzerine verirler; ve hangi kadın, kocasına **نَحَلَتْ** edip sonra **تَعْتَصِرَ** etmek isterse, o onun içindir”; yani geri döner. Ve denilir: onlara bir şey verdi, sonra onu **اعْتَصَره** etti; yani onda geri döndü.

Ve **العَصَرُ** (harekeli), ve **العُصْرُ** ve **العُصْرَةُ**: sığınak ve kurtuluştur. Ve **عَصَرَ** bir şeyle ve **اعْتَصَرَ** onunla: ona sığındı.

Ve hadiste vârid olan şeye gelince: onun, sallallahu aleyhi ve sellem, Bilâl’e, fecirden önce ezan okumasını emrettiği (şu maksatla): “Onların **مُعْتَصِرُهُمْ**’u **لِيَعْتَصِرَ**”; şüphesiz o, dışkılamak isteyen kimseyi kastetti; o da, dışkıya ihtiyaç duyan, vaktinin girmesinden önce namaza hazırlanmak isteyen kimsedir. Ve bu, **العَصْر**’den yahut **العَصَر**’dendir; o da sığınak yahut gizlenilecek yerdir. Ve şu yüce sözü hakkında denilmiştir: **فيه يُغَاثُ الناس وفيه يَعْصِرُون**: bunun bundan olduğu; yani belâdan kurtulurlar ve bollukla sığınıp korunurlar; ve bu, **العُصْرَة**’dendir; o da kurtuluştur. Ve **الاعْتِصَارُ**: sığınmadır; ve Adî b. Zeyd dedi ki:
لو بِغَيْرِ الماءِ حَلْقِي شَرِقٌ،
كنتُ كالغَصَّانِ بالماءِ اعْتِصَارِي

Ve **الاعْتِصار**: insanın yemekle boğazına takılması, sonra su ile **يَعْتَصِر** etmesidir; o da onu azar azar içmesidir. Ve buna bu beyitle şahit getirilir; yani Adî b. Zeyd’in beyti.

Ve **عَصَّرَ الزرعُ**: başağının kılıfçıkları bitti; sanki sığınak ve korunma olan **العَصَر**’dan alınmıştır; Ebû Hanîfe’den: yani kılıfları içinde sakındı; ve başağın kapları onun gizlendikleri, sargıları, örtüleri, kılıfları ve külâhlarıdır. Ve başak **قَنْبَعَت** olmuştur; o, böyle kaldığı müddetçe **صَمْعَاءُ**’dır; sonra yarılır.

Ve kendisiyle korunulan her kale, o **عَصَرٌ**’dır. Ve **العَصَّارُ**: sığınılacak meliktir.

Ve **المُعْتَصَر**: ömür ve ihtiyarlıktır; İbnü’l-A‘râbî’den; ve şu beyit okunmuştur:
أَدركتُ مُعْتَصَرِي وأَدْرَكَني
حِلْمِي، ويَسَّرَ قائِدِي نَعْلِي

**مُعْتَصَري**: ömrüm ve ihtiyarlığım. Ve denildi ki: mânası, gençlikteki eğlenceden olanı idrak ettim ve onunla eğlendimdir; şeyden isabet edip ondan alma olan **الاعْتِصَار**’a gider; birincisi daha güzeldir. Ve **عَصْرُ الرجلِ**: onun asabesi ve rehṭıdır. Ve **العُصْرَة**: aşağılıktır; “onlar bizim mevlâlarımızdır **عُصْرَةً**” yani başkalarından aşağı bir aşağılık olarak. Ezherî dedi ki: bu mânada **قُصْرَة** de denir. Ve denir ki: falan **كريم العَصِير**’dir; yani soyu şereflidir. Ve Ferazdak dedi ki:
تَجَرَّدَ منها كلُّ صَهْبَاءَ حُرَّةٍ،
لِعَوْهَجٍ آوِ لِلدَّاعِرِيِّ عَصِيرُها

Ve denir ki: ikisi arasında ne **عَصَرٌ** vardır ne **يَصَرٌ** ne **أَعْصَرُ** ne **أَيْصَرُ**; yani ikisi arasında ne sevgi vardır ne akrabalık. Ve denir ki: **تَوَلَّى عَصْرُك**; yani rehṭın ve aşiretin yüz çevirdi.

Ve **المَعْصُور**: susuzluktan kuru dil; Turmâh dedi ki:
يَبُلُّ بمَعْصُورٍ جَنَاحَيْ ضَئِيلَةٍ
أَفَاوِيق، منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ

Ve şu sözü Sa‘leb okudu:
أَيام أَعْرَقَ بي عَامُ المَعَاصِيرِ

Onu açıklayıp dedi ki: pislik **مَعَاصِمِي**’me kadar ulaştı; bu da kıtlıktandır. İbn Sîde dedi ki: bu tefsirin ne olduğunu bilmiyorum.

Ve **العِصَارُ**: yel; Ferazdak dedi ki:
إِذا تَعَشَّى عَتِيقَ التَّمْرِ، قام له
تَحْتَ الخَمِيلِ عِصَارٌ ذو أَضَامِيمِ

Ve **العِصَار**’ın aslı: rüzgârın havada topraktan sıktığı (kaldırdığı) şeydir. Ve Benû **عَصَر**: Abdülkays’tan bir kabiledir; onlardan Mercûm el-**عَصَرَيّ** vardır. Ve **يَعْصُرُ** ve **أَعْصُرُ**: bir kabiledir; ve denildi ki: o, bir adamın adıdır; **يَقْتُل** ve **أَقتل** gibi olduğu için gayr-i munsarıftır; ve o, ondan Bâhile’nin çıktığı bir kabilenin babasıdır. Sîbeveyh dedi ki: “**باهِلَةُ بن أَعْصُر**” dediler; o ancak **عَصْرٍ** cem‘i ile adlandırıldı. **يَعْصُر** ise, hemzeden yâ’nın bedeli üzerinedir; buna, haberin onunla vârid olduğu şey şahitlik eder: onun ancak şu sözü sebebiyle böyle adlandırıldığı:
أَبُنَيّ، إِنّ أَباك غَيَّرَ لَوْنَه
كَرُّ الليالي، واخْتِلافُ الأَعْصُرِ

Ve **عَوْصَرة**: bir isimdir. Ve **عَصَوْصَرَ** ve **عَصَيْصَر** ve **عَصَنْصَر**; hepsi: bir yerdir. Ve Ebû’n-Necm’in sözü:
لو عُصْرَ منه البانُ والمِسْكُ انْعَصَرْ

**عُصِرَ** demek ister; hafifletti.

Ve **العُنْصُرُ** ve **العُنْصَرُ**: asıl ve soydur. Ve **عَصَرٌ**: bir yerdir. Ve Hayber hadîsinde: Resûlullah, sallallahu aleyhi ve sellem, ona gidişinde **عَصَرٍ** üzerinden yol aldı; o, iki fetha iledir; Medine ile Vâdî el-Fur‘ arasında bir dağdır; yanında, Nebî’nin, sallallahu aleyhi ve sellem, içinde namaz kıldığı bir mescid vardır.

مقايîsü’l-luğa:
(**عصر**) **العين** ve **الصاد** ve **الراء** üç sahih asıldır:
Birincisi dehr ve vakittir; ikincisi bir şeyi, sütü sağılır hâle gelinceye kadar sıkıştırmaktır; üçüncüsü bir şeye tutunma ve ona yapışıp kalmadır.
Birincisi **العَصْر**dır; o, dehrdir. Allah dedi: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. Bazen **عُصُر** da derler. İmru’ul-Kays dedi:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
Halîl dedi: **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Dedi:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
Dediler: **صَلاةُ العصر** bununla adlandırıldı; çünkü o **تُعْصَر** edilir, yani öğleden sonraya geciktirilir. **الغداة** ve **العشيُّ** “iki **العصر**” diye adlandırılır. Dedi:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
İbnü’l-A‘râbî: Kavim **أعْصَر** etti ve **أقْصَرُوا**; **العَصْر** ve **القَصْر**dan. Denir: **عَصّروا** ve **العصر**a kadar alıkonuldular. Şu hadis rivayet edildi: Resûlullah صلى الله عليه وآله وسلم bir adama dedi ki: "حافِظْ على العَصْرَين". Adam dedi: Bu bizim dilimizden değildi; ben de dedim: İki **العصر** nedir? Dedi: "Güneşin doğuşundan önce bir namaz ve batışından önce bir namaz"; **صلاة الصُّبح** ve **صلاة العصر**ı kasteder.
**الجارية المُعصِر**e gelince: birtakım kimseler bunu bu kıyasa göre kıyas ettiler; söyledikleri de ondan uzak değildir.
Halîl ve başkaları dedi: Câriye kendinde gençliğin artışını görürse **أعْصَرَتْ** olur; o **مُعْصِرٌ**dir; gençliğinin ve idrakinin **عَصْر**ına ulaşmıştır. Ebû Leylâ dedi: Câriye bulûğa erip hayzına yaklaştığında o **مُعْصِر**dir. Şu beyit okundu:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
Bir kavim dedi: **معصراً** diye adlandırıldı; çünkü kendi **عَصْر**ından değişti. Başkaları bunun hakkında başka bir şey söyledi; onu yerinde zikrettik.
İkinci asıl **العُصارة**dır: sıktığın bir şeyden sağılır gibi çıkan şey. Dedi:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
O, **العصير**dir. **العُصَارة** hakkında dedi:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
İbnü’s-Sikkît dedi: Araplar der ki: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". Evs dedi:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
Araplar **العُصارة**yı ve **المُعْتَصَر**ı hayır ve ihsan için mesel yaparlar: O, **كريم العُصارة** ve **كريم المعتصر**dır. **عَصَرت** üzümü: onu bizzat kendin üstlendiğinde. **اعتصرته**: senin için özellikle sıkıldığında. **المِعْصار**: **المِخْلاة** gibi bir şeydir; içine üzüm konur ve sıkılır.
Bu babdandır: **المُعْصِرات**: yağmur getiren bulutlardır. Allah سبحانه dedi: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. Kavim **أُعْصِرَ** oldu: onlara yağmur geldiğinde. Şöyle de okundu: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]; yani onlara yağmur gelir. Bu, üzüm ve başkasını sıkmaktan türemiştir. Rüzgârlara gelince ve onların bunları **المُعْصِرات** diye adlandırmaları: komşuluk cihetinden bu bab üzerine hamledilmesi uzak değildir; çünkü o, **المعصرات** bulutlarını kaldırıp harekete geçirdiğinde **معصِرات** ve **إعصاراً** diye adlandırıldı. **المُعصِرات** hakkında dedi:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
**الإعصار**: yuvarlak biçimde yükselen tozdur; çoğulu **الأعاصير**dir. Dedi:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
**غُبار العَجاجة** için de **إعصار** denir. Allah تعالى dedi: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. Denir: Falan geçti; elbiselerinde **عَصَرَةٌ** vardı; yani güzel kokunun yayılması ve kabarması. Bu, **الإعصار**dan alınmıştır. Hadiste: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
Bu babdandır: **العَصْر** ve **الاعتصار**. Halîl dedi: **الاعتصار**: bir insandan bir borç yüküyle([50]) yahut yüzlerden bir yüzle mal çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi: Denir: Falanın oğulları ihsanı **يعتصرون**. Asma‘î dedi: **المعْتَصِر**: şeyden alıp ondan pay edinen kimsedir. İbn Ahmer dedi:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])
Gelire **عُصارة** denir. Şu sözü tefsir edildi: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]; dedi: arazilerinde gelir elde ederler. Bu kıyastandır; çünkü o, üzüm ve başkası sıkıldığı gibi sanki sıkılıp çıkarılmış bir şeydir. Halîl dedi: **العَصْر**: عطiyye/bağıştır. Tarafe dedi:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
Yani: sen veriyorsun.
Üçüncü asıl: **العَصَر**: sığınaktır; denir: **اعتَصَر بالمكان**: ona sığındığında. Ebû Duvâd dedi:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
Denir: Bu işten sana **عُصْرة** yoktur; **فُعلة** vezninde([54]); ve **عَصَر** da [**فَعَلٍ** takdirinde, yani([55])] sığınaktır. **العُصْرَة** hakkında dedi:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
Şu söyleyenin sözünde denir:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
Şüphesiz **المعاصر**: sarıklardır. Dediler: O, siyah elbiselerdir. Bunun sahihi: **المعاصر** zırhlardır; **العَصْر**dan alınmıştır; çünkü onunla **يُعْصَرُ** olunur. Allah daha iyi bilir.

el-Kâmûsü’l-muhît:
**العَصْرُ**; üç türlü harekeyle ve iki dammeyle: dehrdir; çoğulu **أعْصارٌ** ve **عُصُورٌ** ve **أعْصُرٌ** ve **عُصُرٌ**. Ve **العَصْرُ**: gün, gece, güneşin kızarmasına kadar olan akşam vakti; harekelenir de; sabah vakti, hapsetme, topluluk, aşiret, **المُعْصِرات**tan olan yağmur, engelleme, عطiyye/bağış; **عَصَرَهُ يَعْصِرُهُ**. Ve hareke ile: sığınak ve kurtuluş, damme ile **العُصْر** gibi; ve **المُعَصَّرِ** ( **مُعَظَّمٍ** gibi) ve toz.
**أعْصَرَ**: **العَصْر**a girdi. Kadın: gençliğine ulaştı ve idrak etti; yahut hayza girdi; yahut yirmiye yaklaştı; yahut doğurdu; yahut **طَمَِثَتْ** saatinde evde hapsedildi; bunların hepsinde **عَصَّرَتْ** gibi. O, **مُعْصِرٌ**dür; çoğulu **مَعاصِرُ** ve **مَعاصِيرُ**.
**عَصَرَ** üzümü ve benzerini **يَعْصِرُهُ**: o, **مَعْصورٌ** ve **عَصيرٌ**dir. **اعْتَصَرَهُ**: içindekini çıkardı; yahut onu sıktı, bunu bizzat kendisi üstlendi; **اعْتَصَرَهُ**: onun için sıkıldı. Ve **انْعَصَرَ** ve **تَعَصَّر** oldu. **عُصارَتُه** ve **عُصارُهُ** ve **عَصيرُهُ**: ondan sağılır gibi çıkan şeydir. **المَعْصَرَةُ**: onun yeridir. Ve **مِنْبَرٍ** gibi: üzümün içinde sıkıldığı şey. **المِعصارُ**: içine şey konup da sıkılan şeydir. **العَواصِرُ**: üzümün kendisiyle sıkıldığı üç taştır. **المُعْصِراتُ**: bulutlardır. **أُعْصِرُوا**: yağmura uğratıldılar.
**الإِعْصارُ**: bulutu kaldıran rüzgâr; yahut içinde ateş olan; yahut yerden direk gibi göğe doğru esen; yahut içinde **العِصار** bulunan; o da şiddetli tozdur; harekeli **العَصَرَةِ** gibi.
**الاعْتِصارُ**: عطiyyeyi isteme; ve bir insanın yemekle boğazı tıkanıp da suyla **يَعْتَصِرَ** etmesi; yani onu yavaş yavaş içmesi ki onu sindirsin; ve bir insandan borç yüküyle yahut başkasıyla mal çıkarman; cimrilik; engelleme; sığınma; **التَّعَصُّرِ** gibi. Ve onunla **اعْتَصَرَ** etti ve **تَعَصَّرَ** oldu; ve alma.
Ve **رجلٌ كريمُ المَعْصَرِ** ( **مَقْعَدٍ** gibi),
ve **المُعْتَصَرِ** ve **العُصارَةِ**: istenildiğinde cömerttir. Ve **كريمُ العَصْرِ**: nesebi kerimdir.
Ve **عَصَّرَ الزَّرْعُ تَعْصيراً**: başağının kılıfları bitti.
Ve **المُعْتَصَرُ**: ihtiyarlık ve ömürdür.
Ve **يَعْصُرُ** ( **يَنْصُرُ** gibi) yahut **أعْصُرُ**: bir kabilenin babasıdır; ondan **باهِلَةُ** vardır.
Ve **العَوْصَرَةُ**: bir isimdir.

Ve **عَوْصَرٌ** ve **عَيْصَرٌ** ve **عَنْصَرٌ**: yerlerdir. Ve **ككِتابٍ** gibi: **الفُساءُ**, ve Yemen’de bir **مِخْلافٌ**. Ve **عِصارٍ** üzere dehrden geldi, yani: bir vakit.

Ve **عِصْرٌ**, kesre ile: Medine ile **وادي الفُرْعِ** arasında bir dağdır. Ve **العَصْرَةُ**, fetha ile: büyük bir ağaç; ve damme ile: kurtuluş (menjât)tır.

Ve geldi; fakat **لِعُصْرٍ** için gelmedi, yani: geliş vakti gelmedi. Ve uyudu; ve **لِعُصْرٍ** için uyumadı, yani: neredeyse uyumadı. Ve hadiste: “Bilâl’e, fecirden önce ezan okumasını emretti ki onların **مُعْتَصِرُهُمْ**’u **يَعْتَصرَ** etsin”: ihtiyacını gidereni kastetti; ona kinaye yaptı. Ve **بَنُو عَصَرٍ**, harekeli: **عبدِ القَيْسِ**’ten bir kabiledir; onlardan **مَرْجُومٌ العَصَرِيُّ** vardır. Ve **العُنْصُرُ**, ve **الصادُ** fetha edilir: asıl ve nesep(soyluluk)tur. Ve **عَصَنْصَرٌ**: bir dağdır.

**تاج العروس:**
**ع - ص - ر**
**العصْرُ** müsellesen; en meşhuru fethadır; ve iki damme ile olanı; bu, **اللَّحْيَانيّ**’dendir. Ve **امْرُؤُ القَيْس** dedi:
“Ve hâlâ, boş **العُصُرِ** içinde olan kimse bilir mi.”
: **الدَّهْرُ**; ve o, her uzamış, sınırlandırılmamış müddettir; içinde, onların yok oluşuyla yok olan ümmetleri barındırır; bunu **الشِّهَابُ** “Şifâ şerhi”nde söyledi ve şeyhimiz onu nakletti. Dedim: ve bununla **الفَرّاءُ**, Yüce’nin şu sözünü tefsir etti: “**والعَصْرِ إِنَّ الإِنْسَانَ لَفِى خُسْرٍ**”. Çoğulu: **أَعْصَارٌ** ve **عُصُورٌ** ve **أَعْصُرٌ** ve **عُصُرٌ**; sonuncusu iki damme iledir. **العَجّاج** dedi:
“Ve bu **العُصُورِ**’dan önceki **العَصْرِ**…
… **مُجَرَّسَاتٍ**; **غِرّةَ الغَرِيرِ**.”
Ve **العَصْرُ**: gündüzdür. Ve **العَصْرُ**: gecedir. **حُمَيْدُ بنُ ثَوْرٍ** dedi:
“Ve iki **العَصْرانِ**, bir gün ve bir gece, gecikmez…
… eğer ikisi, yöneldiklerini idrak etmeyi isterlerse.”
Ve hadiste: “**العَصْرَيْنِ**’e devam et”; **صَلاةَ الفَجْرِ**’i ve **صَلاةَ العَصْر**’i ister; ikisine **العَصْرَيْنِ** adını verdi; çünkü ikisi, iki **العَصْرَيْنِ**’in iki ucunda vuku bulur; ve onlar gece ve gündüzdür. Ve daha benzeri: onun, iki isimden birini ötekine galip kılmasıdır; güneş ve ay için **القَمَرَيْنِ** gibi. Ve **العَصْرُ**: güneşin kızarmasına kadar akşam vaktidir. Ve **صَلاةُ العَصْرِ**, o vakte izafe edilmiştir ve onunla adlandırılmıştır. Şair dedi:
“Bizimle yürü, ey **عَمْرُو**; **العَصْرُ** kısaldı;
ve ilk yürüyüşte ganimet ve ecir vardır.”
Ve **أَبو العَبّاس** dedi: **الصَّلاةُ الوُسْطَى**: **صَلاةُ العَصْرِ**’dir; çünkü o, gündüzün iki namazı ile gecenin iki namazı arasındadır. Ve harekelenir de denir: **صَلاةُ العَصَر**; bunu **الصاغانيّ**, **ابن دُريد**’den nakletti. Ve **العَصْرُ**: sabah vaktidir; çoğunlukla, tesniye olarak gelende kullanılır. **ابن ُالسكِّيّت** dedi: ve denir: **العَصْرانِ**: sabah ve akşam. Ve şu beyti okudu:
“Onu iki **العَصْرَيْنِ** boyunca oyalayıp dururum, ta ki benden bıksın…
… ve dinin yarısına razı olur; burun sürtülmüşken.”
Der ki: bana günün başında geldiğinde, ona sonunu vaat ettim. **الجوهريّ** bunu böyle rivayet etti. Ve **الصاغانيّ** dedi: ve rivayette doğru olan:
“Ve dinin yarısına, elde edici olmayan bir hâlde razı olur.”
Ve şiir, **عَبْد الله بن الزَّبِيرِ الأَسَديّ**’nindir. Ve hadiste: “**العَصْرَيْنِ**’e devam et”: **صَلاةَ الفَجْر**’i ve **صَلاَةَ العَصْرِ**’i ister. Ve **عَليّ** رضى الله عنه hadîsinde: “Onlara Allah’ın günlerini hatırlat ve onlara iki **العَصْرَيْن** otur”; yani sabahleyin ve akşamleyin. Ve **العَصْرُ**: hapsetmedir; denir: “Seni ne **عَصَركَ** etti? ve ne **شَجَرَكَ** ve **ثَبَرَكَ** ve **غَصَنَك**?” yani seni ne hapsetti ve menetti. Denildi: ve bununla **صَلاةُ العَصْرِ** adlandırıldı; çünkü o, **تُعْصَر** edilir; yani ilkinden alıkonur. Ve **العَصْرُ**: topluluk ve aşirettir; denir: “**تَوَلَّى عَصْرُك**” yani topluluğun ve aşiretin. Ve denildi: erkeğin **عَصْرُ**’u: asabesi(akraba grubu)dir. Ve **العَصْرُ**: **المُعْصِراتِ**’tan yağmurdur; ve bununla, **ذِيِ الرُّمَّة**’nin beyti tefsir edildi:
“Şimşeğin parıltısı, bir açıklıktan tebessüm eder…
… **الأَقاحِي**’nin nuru gibi; renklerini **العَصْرُ** açığa çıkardı.”
Ve beytin rivayetinde daha çok ve daha bilinen: “renklerini **القَطْر** açığa çıkardı.” Ve **العَصْرُ**: men ve hapsetmedir; ve her neyi men ettiysen onu **عَصَرْتَهُ** etmişsindir; bundan **اعْتِصَارُ الصَدَقَةِ** alınmıştır. Ve **العَصْرُ** ayrıca: عطيةdir. **عَصَرَه يَعْصِرُهُ** kesre ile: ona verdi; ikisi zıtlardandır; bunu **ابنُ القَطّاع** “**التهذيب**” kitabında açıkça söyledi; **المُصَنِّف** onu ihmal etti. Ve **طَرَفَةُ** dedi:
“Eğer mülkümüzde biri olsaydı…
… senin verdiğin gibi bize **يَعْصِرُ** ederdi.”
Ve **أَبو عُبَيْد** dedi: manası, bizde iyilikler edinir. Ve başkası dedi: yani bize, senin verdiğin gibi verir. Ve **أَبو سَعِيد** onu şöyle rivayet ederdi: “bize, kendisinden **يُعْصَر** olunan gibi **يُعْصَر** olunur”; yani ondan isabet olunur; ve “**نَعْصِر**”i inkâr etti. Ve **العَصَرُ** tahrik ile: sığınak ve kurtuluştur; **أَبو عُبَيْدة** dedi. Ve **الدَّينَوَرِيّ** dedi: ve her kale ki onunla korunulur, o **عَصَرٌ**’dır; damme ile **العُصْرِ** gibi; ve **المُعَصَّر** ( **مُعَظَّم** gibi) ve **العُصْرَةِ** ve **المُعْتَصَرِ**. **لَبِيدُ** dedi:
“Geceleyin kaldı; kavim gecelerinin sonunda yürüdü…
… ve **دَارِ مُعَصَّرِ**’de durup bekleyen değildi.”
Ve **أَبُو زُبَيْد** dedi:
“Susuz, yardım ister; yardım olunmamış…
… ve gerçekten onun **عُصْرَهَ**’si, yardım edilenin( **المَنْجُودِ**’un) idi.”
Yani sıkıntıya düşenin sığınağı idi; ve bu mecazdır. Son ikisini **الصاغانيّ**, “**التكملة**”de zikretti. Ve “**اللسان**”da: **ابنُ أَحْمَرَ** dedi:
“Komşularını ve zimmetini çağırırlar…
… ve **عُصْرِ**’dan çağırmazlar.”
İstediği: **عُصُر**’dan; hafifletti; ve o, sığınaktır. Dedim: öyleyse, **المُصَنِّف**’in **الصاغانيّ**’ye tâbi olarak zikrettiği **العُصْر**, ancak iki damme ile **عُصُر**’dan hafifletilmiştir; öyleyse düşün. Ve **العَصَرُ**: şiddetli tozdur; **العَصَرَة** ve **العِصَارِ** ( **ككِتَابٍ** gibi) gibidir. Ve **أَعْصَرَ الرَّجُلُ**: **العَصْرِ**’e girdi. Ve **أَعْصَرَ** ayrıca: **كأَقْصَرَ**. Ve mecazdan: **أَعْصَرَت المَرْأَةُ**: gençliğinin **عَصْرَ**’ına ulaştı ve idrak etti; ve denildi: idrak ettiği ilk vakit ve hayız gördü; denir: **أَعْصَرَتْ**; sanki gençliğinin **عَصْرَ**’ına girmiştir. **مَنْصُورُ بن مَرْثَدِ الأَسَدِيّ** dedi; “**اللِّسَان**”da geldiği üzere; ve “**التَّكْمِلَة**”de olduğu gibi **مَنْظُور بنِ حَبَّةَ** için de denir:
“**جَارِيَةٌ** **بسَفَوانَ** evi…
… ağır ağır yürür; izarı düşmüş.
**قد أَعْصَرَتْ** yahut **قَدْ دَنَا إِعصارُهَا**.”
Ve **أَعْصَرتْ**: hayza girdi yahut hayza yaklaştı; çünkü cariyede **الإِعْصَارَ**, oğlanda **المُرَاهَقَة** gibidir; bu, **أَبي الغَوْثِ الأَعرابِيّ**’den rivayet edildi. Yahut **أَعْصَرت**: yirmiye yaklaştı; yahut o, doğurmuş olandır; ve bu, **أَزْديَّةٌ**’dir. Yahut o, evde hapsedilmiş olandır; ona, **طَمِثَتْ** saatinde bir **عَصَراً** yapılır; yani hayız gördü; hepsinde **عَصَّرَتْ** gibi, **تَعْصيراً**. İşte bu, diğer nüshalarda ضبط edilmiş olduğu gibidir. Ve **ابن القَطَّاع**’ın “**التَّهْذيب**” nüshasında: “**وأَعْصَرَت الجارِيَةُ**: ulaştı; ve **عَصَرَتْ** onda bir lugattır”; işte bu, tahfif ile ضبط edilmiştir. Ve o, **مُعْصِرٌ**’dir. Ve **ابنُ دُرَيْد** dedi: **مُعْصِرَةٌ** hâ ile. Ve önceki **منظُورِ بن حَبَّة** sözünü şahit getirdi:
“**مُعْصِرَةٌ** yahut **قَدْ دَنَا إِعْصَارُها**.”
**الصاغانيّ** dedi: ve onun recezinde: **قد أَعْصَرَت**. Çoğulu: **مَعاصِرُ** ve **مَعَاصِيرُ**. Ve denildi: **المُعْصِر** ona, hayız kanının sıkışması ve cima için göğüs suyunun inmesi sebebiyle adlandırıldı. Ve denir: **أَعْصَرَت الجاريَةُ** ve **أَشْهَدتْ** ve **تَوَضَّأَتْ**; idrak ettiğinde. **اللَّيْث** dedi: ve cariyeye, namaz ona haram olduğunda ve kendinde gençliğin artışını gördüğünde denir: **قد أَعْصَرَتْ**; o hâlde o **مُعْصِرٌ**’dir: gençliğinin ve idrakinin **عُصْرَةَ**’sine ulaştı. Ve denilir: **بَلَغَت عَصْرَهَا** ve **عُصُورَهَا**. Ve şu beyti okudu:
“Ve onu, sütanneler ve **العُصُورُ** semirtti.”
Ve **ابن عَبّاس** hadîsinde: **دِحْيَةُ** geldiğinde, güzelliğinden ona bakmak için çıkmayan hiçbir **مُعْصِرٌ** kalmazdı. **ابن الأَثير** dedi: **المُعْصِرُ**: rahminin sıkışmasından dolayı, hayza ilk başlayan cariyedir. Ve ancak, diğer kadınların çıkışında mübalağa için **المُعصِرَ**i özellikle zikretti. Ve üzümü ve benzeri, yağı yahut içeceği yahut balı olan şeyleri sıktı: **يَعْصِرُه** kesre ile, **عَصْراً**; o hâlde o **مَعْصُورٌ** ve **عَصِيرٌ**’dir. Ve **اعْتَصَرَهُ**: içindekini çıkardı. Yahut **عَصَرَهُ**: o şeyin sıkmasını bizzat üstlendi; **عَصَّره** gibi, **تَعْصِيراً** da; bunu **الصاغانيّ** nakletti. Ve **اعْتَصَره**: kendisi için özel olarak sıkıldığında. Ve **اعْتَصَرَ عَصِيراً**: onu edindi. Ve **انْعَصَر** ve **تَعَصَّرَ**. Ve onun **عُصَارَتُه** yani şeyin, damme ile; ve **عُصَارُهُ** hâ’sız; ve **عَصيرُه**: onu sıktığında ondan damlayan şeydir. Şair dedi:
“Sanki bakireler, saç örgüsüne…
… kına **عُصَارَةَ**sını, birlikte ve akıntıyla karıştırmışlar.”
Ve başka biri dedi:
“Güneşi onu pişirinceye kadar…
… ve olgunlaşınca; artık onun **عُصَارُه**’su, **عُصَارِ** gibi değildir.”
Ve her şey ki suyu sıkıldı, o **عَصِيرٌ**’dir. **الراجز** dedi:
“Ve onun **عَصِيرِهِ**’nden kalan kısmı…
… yerin göbeğine yahut çukurlarına oldu.”

Ve denildi: **العُصَارُ**: **عُصَارَةٍ**’nin çoğuludur. Ve **العُصَارَةُ** da: sıkmadan sonra **الثُّفْل**’den kalan şeydir. Ve **المَعْصَرَةُ** (fetha ile): onun yeri, yani sıkma(yer)i. Ve **المِعْصَرُ** ( **مِنْبَر** gibi): üzümün içinde sıkıldığı şey; **المِعْصَرَة** gibi. Ve **المِعْصَارُ**: içinde şeyin konulduğu, sonra suyu sağılıncaya kadar sıkıldığı şey. Ve **العَوَاصِرُ**: üzümün kendisiyle sıkıldığı üç taş; bazılarını bazılarının üstüne koyarlar. Ve mecazdan: **المُعْصِرَاتُ**: içinde yağmur bulunan bulutlar. Ve denildi: **المُعْصِراتُ**: yağmurla sıkılan bulutlar. Ve tenzilde: “Ve **المُعْصِرَاتِ**’tan bolca akan bir su indirdik.” Ve Ebû İshâk dedi: **المُعْصِراتُ**: bulutlardır; çünkü onlar suyu sıkar. Ve denildi: **مُعْصِراتٌ**; nasıl denilirse: ekin **أَجْنَى** oldu, yani biçilmeye varınca; aynı şekilde bulut yağmur yağdırmaya varır da **يُعُصِر**. Ve **البَعيثُ** **المُعْصِرات** hakkında söyledi de onları yağmur sahibi bulutlar yaptı:
وذِي أُشُرٍ كالأُقْحُوان تَشُوفُهُ ... ذِهَابُ الصَّبَا والمُعْصِرَاتُ الدَّوالِحُ
Ve **الدَّوالحُ**: rüzgârların niteliğinden değil, bulutun niteliğindendir; suyun ağırlaştırdığıdır; o yüzden **تَدْلحُ** yani ağırın yürüyüşü gibi yürür. Ve **الذَّهَاب**: yağmurlardır. Ve **أُعْصِرُوا**: yağmur yağdırıldılar. Ve bununla bazıları onda “insanlara yardım olunur ve onda **يُعْصَرُون**” diye okudu; yani yağmur yağdırılırlar. Ve İbnü’l-Kattâ‘ dedi: **وعُصِرُوا** da: yağmur yağdırıldılar. Ve ondan **يُعْصَرُون** kıraati: yani yağmur yağdırılırlar. Bitti. Ve kim **يَعْصِرون** okuduysa, Ebû’l-Gavs dedi: “**يَسْتَغِلُّون**”u kastetti; bu, üzüm ve zeytin sıkmasındandır. Ve “onda **تَعْصِرُون**” diye de okundu; sıkmadan da. Ve Ebû Ubeyde dedi: O, **العَصَر**dandır; o da kurtuluştur. Ve denildi: **المُعْصِرُ**: dökmeye vakti gelmiş buluttur. Sa‘leb dedi: Ve ondan **مُعْصِرٌ** bir câriye; fakat güçlü değildir. Ve Ferrâ dedi: **السَّحَابَةُ المُعْصِرُ**: yağmurla sağılır; fakat henüz toplanmamıştır; tıpkı **المُعْصِر** câriye gibi: hayız görmeye yaklaşmıştır ama hayız görmemiştir. Ve Ebû Hanîfe dedi: Ve bir kavim dedi: **المُعْصِرَاتِ** hortumlu rüzgârlardır; o da toz-duman ve topraktır; ve şairin sözüyle delil getirdiler:
وكأَنَّ سُهْكَ المُعْصِرَاتِ كَسَوْنَها ... تُرْبَ الفَدَافِدِ والنِّقَاعَ بمُنْخُلِ
Ve İbn Abbâs’tan rivayet edildi ki dedi: **المُعْصِرَات**: rüzgârlardır. Ve “**مِنْ**”in, “**من المُعْصِرَات**” sözündeki manasının “**الباء**” manası olduğunu ileri sürdüler; sanki şöyle dedi: “Ve **بالمُعْصِرات** bolca akan bir su indirdik.” Ve denildi: bilakis **المُعْصِراتُ**: bulutların kendileridir. Ezherî dedi: **المُعْصِرات**’ı bulutla tefsir edenin sözü, Allah’ın عزّ وجلّ murad ettiğine daha benzer; çünkü rüzgârlardan olan hortumlar yağmur rüzgârlarından değildir; hâlbuki Allah Teâlâ onlardan bolca akan su indirdiğini zikretti. Ve **الإِعْصَارُ**: bulutu kaldıran rüzgâr; yahut içinde ateş bulunan (şey)dir; müzekker. Ve tenzilde: “Derken ona içinde ateş bulunan bir **إِعْصَارٌ** isabet etti de yandı.” Ve denildi: **الإِعْصَارُ**: gök gürültüsü ve şimşeği olan bir bulutu kaldıran rüzgârdır. Yahut **الإِعْصارُ**: yerden esen, tozu kaldıran ve direk gibi göğe doğru yükselen rüzgârlardır; insanların **الزَّوْبَعَة** dediği odur; o, şiddetli bir rüzgârdır; böyle şiddetle esmedikçe ona **إِعْصَارٌ** denmez; Zecâc söyledi. Yahut **الإِعْصَارُ**: içinde **العِصَارُ** bulunan rüzgârdır; **كِتَاب** gibi; o da şiddetli tozdur. Şemmâh dedi:
إِذَا ما جَدَّ واسْتَذْكَى عَلَيْهَا ... أَثَرْنَ عَلَيْه من رَهَجٍ عِصَارا
Ve Ebû Zeyd dedi: **الإِعْصَارُ**: gökte parlayan rüzgârdır. Ve **الإِعْصَار**’ın çoğulu **أَعَاصِيرُ**’dür. Ve Asma‘î inşâd etti:
" وبَيْنَما المَرْءُ في الأَحْيَاءِ مُغْتَبِطٌإِذا هُوَ الرَّمْسُ تَعْفُوهُ الأَعَاصيرُ
**العَصَرَةِ** (harekeli) gibi. Ve ondan Ebû Hureyre رضِيَ الله عنه hadisi: bir kadının yanından geçti; kuyruğunda **عَصَرَةٌ** vardı. Bir rivayette: **إِعْصَارٌ**. Dedi ki: “Nereye istiyorsun, ey **أَمَةَ الجَبَّار**?” Dedi: “Mescidi istiyorum.” Tozu kastetti; onun sürüklemesinden kalkmıştı. Ve bazısı onu **عُصْرَة** (damme ile) rivayet eder. Ve **الأَساس**’ta: “Ve kuyruğunda **عَصَرةٌ**: çok güzel kokudan bir tozluluk.” Ve mecazdan: **الاعْتِصار**: bağışı otlak edinme; bütün nüshalarda böyledir; doğrusu: bağışı geri alma. **اللّسَان**’da: **الاعْتِصَارُ** iki vech üzeredir: denilir: “**اعْتَصَرْتُ** falandan bir şey” yani ondan onu elde ettim; diğeri: “Falana bir bağış verdim de onu **اعْتَصَرْتُ**” yani ondan geri döndüm. Ve inşâd etti:
نَدِمْتُ على شَيْءٍ مَضَى فاعْتَصَرْتُهُ ... ولَلنِّحْلَةُ الأُولَى أَعَفُّ وأَكْرَمُ
Ve **اعْتَصَرَ العَطِيَّةَ**: onu geri aldı. Ve ondan Şa‘bî hadisi: baba, oğlunun malı üzerinde **يَعْتَصِر**. İbnü’l-Esîr dedi: Onu **عَلَى** ile geçişli kıldı; çünkü “ona geri döner ve ona döner” manasındadır. Ve **الاعْتِصَار** ayrıca: bir insanın yemekle boğazı tıkanması da; sonra suyla **يَعْتَصِرَ** yani onu yudum yudum içmesi ki onu yutsun. Adiyy b. Zeyd dedi:
لَوْ بِغَيْرِ المَاءِ حَلْقِي شَرِقٌ ... كُنْتُ كالغَصّانِ بالمَاءِ اعْتصَارِي
Ve **الاعْتصَارُ**: bir insandan, bir borçla yahut başka vecihlerle mal çıkarman. Dedi:
" فمَنَّ واسْتَبْقَى ولَمْ يَعْتَصِرْ .
Ve **الاعْتصَار**: cimriliktir; denilir: “**اعْتَصَرَ عَلَيْه**”: yanındakiyle ona cimrilik etti. Ve **الاعْتصَار**: men‘dir. Ve ondan Ömer رضِيَ الله عنه hadisi: babanın, oğluna verdiği şeyde oğlunu **يَعْتَصِرُ** olduğuna hükmetti; ve oğulun, babasından **يَعْتَصِرَ** etmesi yoktur; babanın oğul üzerindeki faziletinden dolayı: yani ona vermekten alıkoymaya ve onu ondan men etmeye hakkı vardır. Ve her neyi men eder ve hapsedersen, onu **اعْتَصَرْتَه** olmuş olursun. Ve mecazdan: **الاعْتصار**: sığınmadır; **التَّعَصُّر** ve **العَصْر** gibi. Ve “onunla **اعْتَصَرَ**” ve “**عَصَرَ**” ve “**تَعَصَّر**” denilir: ona sığındı ve ona iltica etti ve ona tutunduğu zaman. Ve aynı şekilde “**عاصَرَهُ**” da; **الأَسَاس**’ta olduğu gibi. Ve mecazdan: **الاعْتِصَار**: almaktır; ve “şeyden **اعْتَصَرَ**”: aldı. İbn Ahmer dedi:
وإِنَّمَا العَيْشُ برُبّانهِ ... وأَنْتَ من أَفْنَانِه مُعْتَصِرْ
Yani: alan. Ve ‘Utrîfî dedi: **الاعْتِصَار**: adamın, oğlunun malını kendisi için alması yahut onu oğlunun üzerinde bırakmasıdır. Dedi: “Falan, falanın malını **اعْتَصَرَ** denilmez; ancak ona yakın olursa.” Dedi: “Oğlana da denilir: babasının malını **اعْتَصَرَ**; onu aldığı zaman.” Ve mecazdan: onların sözü: “**رَجُلٌ كَرِيمُ المَعْصَر**” (**مَقْعَد** gibi) ve **المُعْتَصَرِ** ve **العُصَارَةِ** (damme ile): yani isteme anında cömert, kerim. Ve denilir: “**مَنيعُ المُعْتَصَرِ**” yani sığınakça sağlam. Ve mecazdan: denilir: “Falan **كَرِيمُ العَصْرِ**”; nüshalarda böyledir; doğrusu: **كريم العَصِيرِ** (**أَمِير** gibi), **اللّسَان** ve **التّكملة**’de olduğu üzere; yani soyu kerim. Ferazdak dedi:
تَجَرَّدَ منها كُلُّ صَهْبَاءَ حُرَّةٍ ... لِعَوْهَجَ أَو للدّاِعريِّ عَصِيرُهَا
Ve mecazdan: **عَصَّرَ الزَّرْعُ تَعْصِيراً**: başağının kılıfları bitti; sanki kurtuluş ve sığınak olan **العَصَر**dan alınmıştır; Ebû Hanîfe’den: yani kılıflarında sakındı. Ve başağın kapları: onun gizlenekleri, sargıları, örtüleri, kılıfları ve külahlarıdır. Ve kendisiyle korunulan her kale **عَصَرٌ**’dır. Ve **التكملة**’de: **عَصَرَ**: ekin: kılıflarına girdi; onu tahfîf ile böyle ضبط etti. Ve **المُعْتَصَرُ**: ihtiyarlık ve ömürdür; İbnü’l-A‘râbî’den. Ve inşâd etti:
أَدْرَكْتُ مُعْتَصَرِي وأَدْرَكَنِي ... حِلْمي ويَسَّرَ قائدي نَعْلِى

İşte onu ömür ve ihtiyarlık ile böyle tefsir etti. Ve denildi: mânâsı, gençlikteki eğlenceden idrak ettiğim ve onunla eğlendiğim şeydir; **الاعْتِصَار**’a gider; o da bir şeye isabet etmek ve ondan almak demektir. Birincisi daha güzeldir. Ve **يَعْصُرُ** ( **يَنْصُرُ** gibi) yahut **أَعْصُرُ**: Kays’tan bir kabilenin babasıdır; adı Kays Aylân’ın oğlu Kays’ın oğlu Sa‘d’ın oğlu Münebbih’tir; sarf olunmaz; çünkü **يَقْتُلُ** ve **أَقْتُلُ** gibidir. Ve **لِيَعْصُرَ** için denilir: **الصّادِحانِ**; bunu İbnü’l-Kelbî söyledi. Ondan Bâhile vardır; onlar, A‘sur’un oğlu Mâlik’in oğlu Sa‘d Menât’ın oğullarıdır. Annesi: Mezḥic’ten Sa‘dü’l-‘Aşîre’nin oğlu Sa‘b’ın kızı Bâhile’dir; onunla tanınırlar. Sîbeveyh dedi ki: “Ve dediler: **باهِلَةُ بنُ أَعْصُر**; ancak **عَصْر**’ın cem‘i ile isimlendirildi. **يَعْصُرُ**’a gelince: hemzeden **الياء**’ın bedeli olarak **عضلَى**’dır; buna, onun ancak şu sözü sebebiyle bununla isimlendirildiğine dair haberin vârid olması şahitlik eder:

أَبُنَىَّ إِنَّ أَباك غَيَّرَ لَوْنَهُ ... كَرُّ اللَّيَالِي واخْتلافُ الأَعْصُرِ

Ve **العَوْصَرَةُ**; ve **التّكملَة**’de: **عَوْصَرَةُ**: bir isimdir; **الواو** zâiddir. Ve **عَوْصَرٌ** ve **عَيْصَرٌ** ( **جَوْهَر** ve **حَيْدَر** gibi) ve **عَنْصَرٌ** ( **النُّون** ile, **التَّحْتيَّة**’nin bedeli): yerlerdir. Ve **اللّسَان**’da olan: **عَصَوْصَرٌ** ve **عَصَيْصَرٌ** ve **عَصَنْصَرٌ**; hepsi bir yerdir; öyleyse düşünülsün. Ve **العِصَارُ** ( **كِتَاب** gibi): **الفُسَاءُ**’dır; bu mecazdır; aslı, rüzgârın havada topraktan sıktığı şeydir. Ferazdak dedi ki:

إِذا تَعَشَّى عَتِيقَ التَّمْرِ قَامَ لَهُ ... تَحْتَ الخَميلِ عِصَارٌ ذو أَضَامِيمِ

Ve **عصَارٌ**: Yemen’de bir **مِخْلاف**tır. Sâğânî dedi ki: Tâif’in **مَخَاليف**’indendir. Ve denilir: Dehrden bir **عِصَارٍ** üzerine geldi; yani bir vakit. **اللّسَان** ve **التَّكْمِلَة**’de böyle. Ve Hayber hadîsinde: Allah’ın Resûlü (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) ona gidişinde **عِصْر** üzerine girdi; o, kesre iledir; Sâğânî onu **التَكْملَة**’de böyle ضبط etti; İbnü’l-Esîr onu hareke ile ضبط etti; bunun benzeri Ebû Ubeyd’in **مُعْجَم**’ında: Medîne-i şerîfe ile Vâdî’l-Fur‘ arasında bir dağdır; yanında, Resûlullah’ın (Allah’ın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) içinde namaz kıldığı bir mescid vardır. Ve **العَصْرَةُ** (fetha ile): büyük bir ağaçtır; Sâğânî onu vârid kıldı. Ve **العُصْرَةُ** (damme ile): kurtuluş. Onu benzerleri yanında zikretseydi daha güzel olurdu; biz orada ona dikkat çektik ve ona bir şahit vârid kıldı. Ebû Zeyd dedi ki: Denilir: falan geldi; fakat **لُعُصْرٍ** (damme ile) gelmedi. Ebû Zeyd’in nassında **لكِنْ** lafzı yoktur: “gelme vaktinde gelmedi” demektir. Ve yine denilir: falan uyudu; fakat **لُعُصْرٍ** (damme ile) uyumadı. Nüshalarda böyle; Ebû Zeyd’in nassında olan: **ما نام عُصْراً**; bunu **اللّسَان** sahibi ve Sâğânî ve başkaları böyle nakletti: yani neredeyse uyumadı. **الأَساس**’ın ibaresinin gereği, hepsinde fetha ile olmasıdır; çünkü dedi ki: “Onu **عَصْراً** ve **لِعَصْر** yapmadım”; yani vaktinde. Ve falan uyudu ve **عَصْراً** yahut **لِعَصْر** uyumadı; yani bir vakit ve bir gün. Müellifin maddenin başında, **العَصْر**’ın fetha ile vakit ve gün üzerine ıtlak olunduğu geçmişti; bunu Katâde’nin sözü de teyit eder: “O, gündüzün saatlerinden bir saattir”; öyleyse düşün. Ve hadîste: O (Allah Teâlâ’nın salâtı ve selâmı onun üzerine olsun) Bilâl’e fecirden önce ezan okumasını emretti; “**ليَعْتَصِرَ مُعْتصِرُهم**” diye; muradı, büyük abdestini yapmak isteyen, yani ihtiyacını gideren kimsenin, vaktinin girmesinden önce namaza hazırlanmasıdır; ondan **المُعْتَصِر** ile kinaye yaptı; ya **العَصْر**’dan yahut **العَصَر**’dan; o da sığınak ve gizlenilecek yerdir. Ve **بَنُو عَصَرٍ** (harekeli): Abdülkays b. Afsâ’dan bir kabiledir; onlardan **مَرْجُومٌ العَصَرِيّ** ( **الجِيم** ile) vardır; adı, Şihâb b. Abdülkays b. Murr b. Âmir’dir; câhiliyede Abdülkays’ın eşrafındandı; bunu Hâfız söyledi. İbnü’l-Kelbî dedi ki: Mütelemmis, Mercûm’u medhetmişti. Dedim ki: Onun oğlu Mercûm b. Amr, eşraftan biridir; Cemel gününde dört bin ile sevk etti; sonra Ali (Allah ondan razı olsun) ile oldu. İbn Fehd’in **مُعْجَم الصَّحَابَة**’sinde: **عَمْرُو بنُ المَرْجُوم العَبْديّ** Abdülkays heyeti içinde geldi; bunu İbn Sa‘d söyledi; babasının adı Abdülkays b. Amr’dır; şu hâlde bunu Hâfız’ın sözüyle birlikte gör. İbnü’l-Kelbî’nin **أَنْسَاب**’ında: şu Mercûm b. Amr, Abdülkays’ın oğlu Afsâ’nın oğlu Lukayz’ın oğlu Vedi‘a’nın oğlu Amr’ın oğlu Enmâr’ın oğlu Avf’ın oğlu Bekr’in oğlu Avf’ın oğlu Cezîme’nin oğullarındandır. Ve **العُنْصُرُ**: **العَيْن** ve **الصاد**’ın dammesi iledir; **الصاد** fetha da edilir; birincisi daha meşhur, ikincisi daha fasîhtir; **الشِّفَاءِ** şârihleri bunu böyle açıkça belirtti: asıl ve nesep; denilir: falan **كَرِيمُ العُنْصُر**dur; **كَرِيمُ العَصِير** denildiği gibi. Bu, **النُّون**’un zâid olduğuna delâlet eder; Cevherî buna gitti. Onlardan kimi de onun aslî olduğuna kesin hükmetti. Şeyhimiz dedi ki: onu zayıflatmışlardır. Ve **عَصَنْصَرٌ** ( **سَفَرْجَل** gibi): bir dağdır. İbn Düreyd dedi ki: bir yer adıdır. Ezherî onu **الخُمَاسيّ** içinde zikretti; **اللّسان**’da olduğu gibi; Şeyhimiz onu istidrâk etti; o, **الكِتَاب**’da mevcuttur. Evet, onun “küçük bir kuşun adı” sözüne gelince: onu zikretmedi; o, ona karşı istidrâktir. Ve ona karşı istidrâk olunanlardandır: denilir: falan **عَصْراً** geldi; yani yavaş. Ve rüzgâr **عَصَرَت** ve **أَعْصَرَتْ**: **الإِعصَار** ile geldi; bunu Sâğânî söyledi. Ve derler: zeytin için bir **عاصر** oldukça bunu yapmam. Onunla ebediyete giderler. Ve “**واشْتَفَّ عُصَارَةَ أَرْضِي**”: onun gelirini aldı; bu mecazdır; Zemahşerî söyledi. Ve ondan, “**وفيه يَعْصِرُونَ**” diye okuyan kimsenin kıraati; Ebû’l-Gavs dedi ki: yani kazanç sağlarlar; bu, üzüm ve zeytin sıkmaktandır. Ve “**وفيه تعْصِرُون**” diye okundu; harekeli **العَصَر**’dan; o, sığınaktır; yani sığınırsınız; bunu Leys söyledi; Ezherî onu inkâr etti. Ve denildi: **يَعْصِرُون**: belâdan kurtulurlar ve bollukla korunurlar. Ve denilir: bu beldede hayır **عَصْرٌ مَصْرٌ**dur; yani azaltılır ve kesilir. Arapların darb-ı mesellerindendir: “İğer rüzgâr isen, muhakkak bir **إِعْصَار**a rastladın.” Necdet ve cesarette dengine rastlayan adam için darb olunur. Kâsım hadîsinde: ona kadının **العُصْرَة**’si soruldu; dedi ki: “Ben, onda ancak eğri, bükük ihtiyar şeyh için ruhsat verildiğini bilirim.” Buradaki **العُصْرَة**: kızın evlendirilmekten men‘ edilmesidir; bu, **الاعْتِصَار**’dan, yani men‘dendir. Muradı: bir kadını evlendirmekten men‘ etmek kimseye yoktur; ancak kendisi için bir kızı bulunan ve onu hizmetinde kullanmaya muztar olan büyük, eğri bir şeyh müstesna. Ve **اعْتَصَر** malını: onu elinden çıkardı. Ve falan, bağışın **عُصْرَهَ**sini aldı; yani sevabını. Ve denilir: **أَخَذَ عُصْرَتَه**; yani şeyin kendisini. Ve **العَاصِرُ** ve **العَصُورُ**: oğlunun malından izni olmaksızın bir şey **يَعْتَصِر** ve **يَعْصِر** eden kimsedir. Ve denilir: falan **عَاصر**dır; tutucu yahut hayrı az ise. Ve adam **تَعَصَّر** etti; zorlaştı. Ve **العَصّارُ**: sığınılacak melik. Ve **العُصْرَةُ** (damme ile): başkalarından aşağı olan alçak mevlâlardır. Ezherî dedi ki: bu mânâ ile **قُصْرَةٌ** da denilir. Ve denilir: aralarında **عَصَرٌ** da yok, **بَصَرٌ** da yok (harekeli); ne **أَعْصَرُ** ne **أَبْصَرُ**; yani aralarında sevgi de yok, akrabalık da yok. Ve denilir: **مَقْصُورُ الطَّيْلَسانِ** ve **مَعْصُورُ اللِسَانِ**; yani susuzluktan kuru. Ve **المَعْصُورُ**: susuzluktan kuru dil; bu mecazdır. Tırimmâh dedi ki:

يَبُلّ بمَعْصُورٍ جَناحَيْ ضَئيلَةٍ ... أَفاوِيقَ منها هَلَّةٌ ونُقُوعُ

Ve **عامَ المَعَاصير**: kıtlık yılıdır; bunu Sa‘leb söyledi ve şu beyti inşâd etti:

" أَيّامَ أَعْرَقَ بي عامُ المَعاصِيرِ

Onu tefsir etti de şöyle dedi: “Pislik bileklerime kadar ulaştı; bu da kıtlıktandır.” İbn Sîde dedi ki: “Bu tefsir nedir, bilmiyorum?” **العَصَرَة** (harekeli): güzel kokunun yayılışıdır; bu mecazdır. **العِصَار** (kesre ile): “Falanla **مُعَاصَرَةً** ve **عِصَاراً** olarak **عاصَرْتُ**”un masdarıdır; yani ben ve o tek bir çağda idik yahut onun çağını idrak ettim. Bunu **الصاغانيّ** söyledi. Dedim ki: Ondandır ki onların sözü: “**المُعاصَرَة** **مُعاصَرَة**dır; **المُعَاصِرُ** ise **لا يُنَاصِر**.” Ve falanın çocuğu, keremin **عُصَارَةُ**’sıdır ve keremin **عُصَارَاتِ**’ındandır; bu mecazdır. **واعْتَصَرْتُ** onunla ve **عاصَرْتُه**: ona sığındım ve yardım istedim; **الأساس**’ta olduğu gibi; bu mecazdır. Ve derler ki: Yağmur elbiselerini ıslattı, ta ki **عُصْرَةً** (damme ile) oldu; yani sıkılmaya yaklaştı. **العَصْرُ**: sıkılmış olan (şey)dir. Bir şeyin **عُصارَةُ**’sı: onun seçkin kısmıdır. Ve **اعْتَصَرَ** dal, su ile. Ve dersin: Onun vaadi **إِعْصارٌ**dur; ondan sonra **إِحضارٌ** yoktur; bilakis **إِعصار**dır. Ve **تَعَصَّر**: ağladı; bu mecazdır. **الصاغانيّ** dedi ki: Ebû Amr dedi: **العُنْصُر**: musibettir. Bazıları dedi ki: **العُنْصُر**: himmet ve ihtiyaçtır. **البَعيث** dedi ki:
أَلاَ راحَ بالرَّهْن الخَليطُ فَهَجَّرَا ... ولم تقضِ من بين العَشّياتِ عُنْصُرَا

**المَعْصَرَةُ**: Mısır’da **البُحَيْرَة**’de, **الجِيزَة**’de, **الفَيّوم**’da ve **البِهْنَسا**’da dört köydür. **عصْر بن الرَّبيع**: **بَلِىّ**’den bir batındır; **العَيْن**’in üç türlü harekesiyle ve **الصادِ**’ın sükûnu ile; bunu hâfız, **السَّمْعَانيّ**’den nakletti. Şeyhimiz istidrâk etti: **العَصْرانِ**; ve onun manasını zikretti: sabah ve akşam; ve denildi ki: gece ve gündüz; bunu İbn Sîde’nin **الفَرْق**’ından naklen. Ve dedi ki: “Müellif onu, kusur olarak, ihmal etti; hâlbuki o **الصحاح**’ta mevcuttur.” Dedim ki: Müellif onu ihmal etmedi; çünkü o, günü ve geceyi zikretti ve **العَصْرُ**’ün her birine ıtlak olunduğunu (söyledi); aynı şekilde akşam ve sabahı da; ve artırdı ki, akşam manasında bazen harekelenir de; ve başkalarının getirdiği gibi tesniye sigasıyla getirmedi; **الشَّمْسَيْن** ve **العُمَريْن**’de olduğu gibi, onda tağlib manası olmadığına işaret olarak. Şeyhimiz bu nükteden gafil oldu; **القامُوس**’un sahibi ise ona dikkat etti; bu, ondan acayiptir; Allah Teâlâ onu bağışlasın ve ondan affetsin. **العَصّارُ** ( **كَتّان** gibi): bir cemaatin lakabıdır; onlardan **القاسمُ بن عِيسَى الدِّمَشْقِيّ** ve **هارُونُ بنُ كامِل البَصْرِيّ** ve **هاشِمُ بن يُونُس** ve **أَبو الحَسَنِ عليُّ بنُ عبد الرّحيمِ اللُّغَويُّ** ve **محمّد بنُ عَبْدِ الوَهّابِ بن حُمَيْد المَادَرائيُّ** ve **مُحْمّدُ بنُ عبد الله بن الحَسَن** ve **عبدُ اللهِ بنُ محمّد بن عَمْرو الجُرْجَانِيّ** ve **عليُّ بنُ محمّد بن عيسَى بنِ سَيْفٍ الجُرْجانيّ** ve **أَحْمَدُ بنُ مُحَمّد بنِ العبّاسِ الجُرْجَاني** ve **إِبراهيمُ بنُ مُوسَى الجُرْجانِيّ** ve onun oğlu **إِسحَاقُ** ve onun torunu **محمّدُ بنُ عبد الله بن إِسْحَاقَ** ve **فَهْدُ بنُ الحارِثِ بنِ مِرْداس العَرْعَريّ** ve **يَحْيَى بنُ هِشَام** ve başkaları. Ve **نُعْمَانُ بن عصْر** (kesre ile; fetih ile denildi) **البَلَويُّ**’dir, **بَدْريٌّ**’dir; babasının isminde çokça ihtilaf edilmiştir. Ve **ابنُ أَبي عَصْرُونَ المَوْصِلِيُّ** meşhurdur.
