# عصفر — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81%D8%B1/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%81%D8%B1/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عصفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81%D8%B1.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عصفر

العصفر، بالضم: نبات سلافته الجريال، وهي معربة، قاله الأزهري، ومن خواصه أنه يهرئ اللحم الغليظ إذا طرح منه فيه شيء وبزره القرطم كزبرج. وفي المحكم: العصفر: هذا الذي يصبغ به، منه ريفي، ومنه بري، وكلاهما ينبت بأرض العرب. وقد عصفر ثوبه: صبغه به، فتعصفر. والعصفور بالضم: طائر معروف، ذكر، وهي بهاء، قال شيخنا: تقرر أنه من باب فعلل، فإطلاقه بناء على الشهرة، وقيل: الضم إنما هو مشهور طردا للباب، وأن ابن رشيق حكى أنه يفتح في لغة. وفي شرح كفاية المتحفظ: العصفور بالضم، وحكى ابن رشيق في الغرائب والشواذ أنه يفتح في لغة، والفتح غير معروف عند أهل الصناعة، إذ فعلول مفقود في الكلام الفصيح. قال حمزة: سمى عصفورا لأنه عصى وفر. انتهى. والعصفور: الجراد الذكر. والعصفور: خشبة في الهودج تجمع أطراف خشبات فيه، هكذا في النسخ. وفي اللسان: فيها، وزاد: وهي كهيئة عصفور الإكاف، أو الخشبات التي تكون في الرحل يشد بها رؤوس الأحناء. والعصفور أيضا: الخشب الذي تشد به رؤوس الأقتاب. وعصفور الإكاف: عرصوفه، على القلب، والجمع العراصيف. وقال ابن دريد في الجمهرة: هي المسامير التي تجمع رأس القتب. انتهى. وفي الحديث: قد حرمت المدينة أن تعضد أو تخبط إلا لعصفور قتب أو مسد محالة أو عصا حديدة. قال ابن الأثير: عصفور القتب: أحد عيدانه، وجمعه عصافير. وعصافير القتب: أربعة أوتاد يجعلن بين رؤوس أحناء القتب، في رأس كل حنو وتدان مشدودان بالعقب أو بجلود الإبل، فيه الظلفات. وفي المحكم: العصفور: أصل منبت الناصية. وقيل: هو عظم ناتئ في جبين الفرس وهما عصفوران، يمنة ويسرة. وقيل: هو العظيم الذي تحت ناصية الفرس بين العينين والعصفور: قطيعة من الدماغ تحت فرخ الدماغ كأنه بائن بينهما جليدة تفصلها وأنشد:
  ضربا يزيل الهام عن سـريره                      عن أم فرخ الرأس أوعصفوره والعصفور: الشمراخ السائل من غرة الفرس لا يبلغ الخطم. والعصفور: الكتاب، أورده الصاغاني. والعصفور: مسمار السفينة. والعصفور: الملك. والعصفور: السيد، كل ذلك أورده الصاغاني في التكملة. والعصافير: شجر يسمى: من رأى مثلي، وإنما سمي به لأنه له صورة كالعصافير، وفي التكملة: له صورة كصورة العصفور، كثيرة بفارس ذكره الأزهري. ومن أمثالهم: نقت عصافير بطنه، كما يقال: نقت ضفادع بطنه وهي عبارة عن الأمعاء. ويقال أيضا: لا تأكل حتى تطير عصافير بطنك، كل ذلك إذا جاع، وهو كناية. وتعصفرت العنق، إذا التوت، هكذا ذكره الأزهري، وقال ابن دريد: تصعفرت، بتقديم الصاد على العين، وقد تقدمت الإشارة له. والعصفري: اسم فرس محمد بن يوسف الثقفي أخى الحجاج المشهور، من نسل الحرون بن الخزز ابن الوثيمي بن أعوج، وكان الحرون لمسلم بن عمرو الباهلي، وكان من أبصر الناس بالخيل، ولذا لقب بالسائس، اشتراه بألف دينار، سبق الناس دهرا لا يتعلق به فرس، ثم افتحله فلم ينتج إلا سابقا. وقال بعض الشعراء لما رأى غلبة مسلم على السبق:
  إذا ما قريش خوى ملكها                      فإن الخلافة في باهلـه
  لرب الحرون أبي صالح                      وما تلك بالسنة العـادلة

  فلما مات مسلم وورد الحجاج أخذ البطين ابن الحرون من قتيبة بن مسلم. وإن شاء الله تعالى سنأتي على ذكر الحرون ونسبه وأصالته في ح ر ن أكثر مما ذكرنا هنا، وبالله التوفيق. والعصفوري: جمل ذو سنامين، قاله أبو عمرو، ونقله عنه الصاغاني والأزهري. وفي الصحاح: عصافير المنذر: إبل كانت للملوك نجائب، وفي التهذيب روى أن النعمان أمر للنابغة بمائة ناقة من عصافيره. قال ابن سيده: أظنه أراد: من فتايا نوقه. وقال الأزهري: كان للنعمان بن المنذر نجائب يقال لها عصافير النعمان. قال حسان بن ثابت: فما حسدت أحدا حسدي للنابغة حين أمر له النعمان بن المنذر بمائة ناقة بريشها من عصافيره وجام وآنية من فضة. قوله: بريشها: كان عليها ريش ليعلم أنها من عطايا الملوك، كذا في اللسان والعصيفرة: الخيرى الأصفر الزهر، كأنه تصغير عصفرة، على التشبيه. ومما يستدرك عليه: العصفور: الولد، يمانية. والعصافير: ما على السناسن من العصب. ومن الأمثال: طارت عصافير رأسه، كناية عن الكبر. ومنية عصفور: من قرى مصر. وأبو بكر بن محمود بن أبي بكر بن أبي الفضل العمري الدمشقي الشافعي الشهير بالعصفوري، الأديب الشاعر، ولد بدمشق، ورحل إلى مصر وتوطنها، وأخذ بها عن الشمس البابلي، وله ديوان شعر، توفى ببولاق سنة 1103 ودفن بتربة الشيخ فرج. حدثنا عنه شيوخ مشايخنا. وعصيفير: لقب أحد أولياء مصر، سيدي إبراهيم المدفون بباب الشعرية. وعصفور: لقب علي بن محمد بن عبد النصير السخاوي الدمشقي القاهري، كذا رأيته في ذيل تاريخ مصر للشمس السخاوي الحافظ. وجزيرة العصفور، بالبحيرة. والعصفوري: الرجل الكثير الجماع، أورده الأزهري في تركيب ر ج ل.

### Türkçe

**العصفر**، ötre ile: bitki; onun özsuyu **الجريال**’dır; o ise Arapçalaştırılmıştır; bunu el-Ezherî söyledi. Onun özelliklerindendir ki, ondan içine bir şey atılırsa kalın eti çürütür; onun tohumu **القرطم**’dur; **كزبرج** gibi. **المحكم**’de: **العصفر**: bununla boyanan şeydir; ondan köylü olanı vardır, ondan yabanî olanı vardır; ikisi de Arapların toprağında biter. “Elbisesini **عصفر**ladı”: onu onunla boyadı; böylece **تعصفر** oldu.

**العصفور** ötre ile: bilinen bir kuştur; erkek (için kullanılır); o ise **بهاء**’dır. Şeyhimiz dedi: onun **فعلل** بابından olduğu kesinleşti; dolayısıyla onu (bu şekilde) kullanmak şöhrete binaendir. Ve denildi ki: ötre ancak بابı sürdürmek için meşhurdur; ve İbn Reşîk, bir dilde fetha ile geldiğini nakletti. **شرح كفاية المتحفظ**’te: **العصفور** ötre ile; İbn Reşîk **الغرائب والشواذ**’da bir dilde fetha ile olduğunu nakletti; fetha, sanayi ehli yanında bilinen değildir; zira **فعلول** fasih sözde yoktur. Hamza dedi: ona **عصفور** adını verdi; çünkü o **عصى** etti ve **فر** etti. Bitti.

**العصفور**: çekirgenin erkeği.

**العصفور**: **الهودج**’da bir tahta; içindeki tahtaların uçlarını bir araya toplar; nüshalarda böyle. **اللسان**’da: “onda” (şeklinde); ve ekledi: o, **الإكاف**’ın **عصفور**’u heyetinde gibidir; yahut **الرحل**’da bulunan ve **الأحناء**’ın başları onunla bağlanan tahtalardır. **العصفور** ayrıca: **الأقتاب**’ın başlarının onunla bağlandığı ağaçtır.

**عصفور الإكاف**: onun **عرصوف**’udur; kalb üzere; çoğulu **العراصيف**. İbn Düreyd **الجمهرة**’de dedi: o, **القتب**’ın başını bir araya getiren çivilerdir. Bitti.

Hadiste: “Medine haram kılınmıştır; **تعضد** edilmesin yahut **تخبط** edilmesin; ancak **عصفور قتب** için yahut **مسد محالة** yahut **عصا حديدة** için.” İbnü’l-Esîr dedi: **عصفور القتب**: onun değneklerinden biridir; çoğulu **عصافير**. **عصافير القتب**: dört kazıktır; **القتب**’ın **أحناء** başları arasına konur; her **حنو** başında iki kazık vardır; **العقب** ile yahut deve derileriyle bağlanmış; onda **الظلفات** vardır.

**المحكم**’de: **العصفور**: perçemin bittiği yerin aslıdır. Ve denildi ki: o, atın alnında çıkıntılı bir kemiktir; ikisi **عصفوران**’dır; sağ ve sol. Ve denildi ki: o, atın perçeminin altında, iki göz arasında olan büyük kemiktir.

Ve **العصفور**: beynin bir parçasıdır; beynin yavrusunun altında; sanki ikisi arasında ayrık bir deri; onu ayırır. Ve şu beyit okundu:
  “Bir vuruşla, başı yatağından giderir;
  başın yavrusunun anasından yahut onun **عصفوره**’undan.”

Ve **العصفور**: atın alnındaki beyazlığından sarkan, burun ucuna ulaşmayan akan **الشمراخ**’tır.

Ve **العصفور**: kitaptır; es-Sâgânî onu zikretti.

Ve **العصفور**: geminin çivisidir.

Ve **العصفور**: meliktir.

Ve **العصفور**: efendidir; bunların hepsini es-Sâgânî **التكملة**’de zikretti.

**العصافير**: “**من رأى مثلي**” diye adlandırılan bir ağaçtır; ancak ona bu ad verildi; çünkü onun, **العصافير** gibi bir sureti vardır. **التكملة**’de: onun, **العصفور** sureti gibi bir sureti vardır; Fars’ta çoktur; el-Ezherî onu zikretti.

Onların darb-ı mesellerindendir: “Onun karnının **عصافير**’i öttü”; nasıl ki “Onun karnının **ضفادع**’ı öttü” denir; bu, bağırsaklardan kinayedir. Ve ayrıca denir: “Karnının **عصافير**’i uçuncaya kadar yeme”; bunların hepsi, acıkınca (söylenir); o bir kinayedir.

Ve “Boyun **تعصفرت** oldu”: büküldüğü zaman; el-Ezherî onu böyle zikretti. İbn Düreyd dedi: “**تصعفرت**”; **الصاد**’ı **العين**’den önce getirmekle; ona işaret daha önce geçti.

**العصفري**: el-Haccâc’ın meşhur kardeşi Muhammed b. Yûsuf es-Sekafî’nin atının adıdır; **الحرون بن الخزز ابن الوثيمي بن أعوج** neslindendir. **الحرون** Müslim b. Amr el-Bâhilî’nindi; o, insanların atları en iyi bilenlerindendi; bu yüzden **السائس** lakabıyla lakaplandı. Onu bin dinara satın aldı; uzun zaman insanları geçti; ona hiçbir at yetişemezdi; sonra onu aygır yaptı; fakat ancak yarışçı doğurdu. Bazı şairler, Müslim’in yarışta galebesini görünce dedi ki:
  “Kureyş’in mülkü boşalırsa,
  hilafet Bâhile’dedir.
  **الحرون**’un rabbi Ebû Sâlih’e;
  bu ise adil sünnet değildir.”

Sonra Müslim ölünce ve el-Haccâc gelince, **البطين ابن الحرون**’u Kuteybe b. Müslim’den aldı. İnşallah Teâlâ, **ح ر ن**’de **الحرون**’un zikrine, nesebine ve asaletine, burada zikrettiğimizden daha fazla geleceğiz; tevfik Allah iledir.

**العصفوري**: iki hörgüçlü bir devedir; bunu Ebû Amr söyledi; es-Sâgânî ve el-Ezherî ondan nakletti. **الصحاح**’ta: **عصافير المنذر**: meliklere ait, seçkin develerdi. **التهذيب**’de rivayet edildi ki: en-Nu‘mân, en-Nâbiga’ya **عصافير**’inden yüz deve verilmesini emretti. İbn Sîde dedi: zannederim o, “onun genç dişi develerinden”i kastetti. El-Ezherî dedi: en-Nu‘mân b. el-Münzir’in, **عصافير النعمان** denilen seçkin develeri vardı. Hassân b. Sâbit dedi: “Hiç kimseyi, en-Nâbiga’yı kıskandığım gibi kıskanmadım; en-Nu‘mân b. el-Münzir ona, **عصافير**’inden tüyleriyle birlikte yüz deve ve gümüşten kadeh ve kaplar verilmesini emrettiği zaman.” Onun sözü: “tüyleriyle birlikte”: onların üzerinde tüy vardı; meliklerin bağışlarından olduğu bilinsin diye; **اللسان**’da böyle.

**العصيفرة**: sarı çiçekli **الخيرى**; sanki **عصفرة**’nin küçültmesidir; benzetme üzere.

Ona ilave olarak (şu da) istidrâk edilir: **العصفور**: çocuk; Yemenî (lehçede). **العصافير**: **السناسن** üzerinde olan sinirlerdendir. Darb-ı mesellerdendir: “Onun başının **عصافير**’i uçtu”; kibirden kinayedir. **منية عصفور**: Mısır köylerindendir.

Ve Ebû Bekr b. Mahmûd b. Ebî Bekr b. Ebî’l-Fadl el-‘Umerî ed-Dımaşkî eş-Şâfiî, **العصفوري** diye meşhur, edip şair; Dımaşk’ta doğdu; Mısır’a yolculuk etti ve oraya yerleşti; orada eş-Şems el-Bâbilî’den aldı; onun bir şiir divanı vardır; 1103 senesinde Bûlâk’ta vefat etti ve Şeyh Ferec türbesine defnedildi. Onu bize, şeyhlerimizin şeyhleri rivayet etti.

Ve **عصيفير**: Mısır evliyasından birinin lakabıdır; Bâbü’ş-Şa‘riyye’de defnedilmiş Seyyid İbrâhîm.

Ve **عصفور**: Ali b. Muhammed b. Abdünnasîr es-Sehâvî ed-Dımaşkî el-Kâhirî’nin lakabıdır; bunu, eş-Şems es-Sehâvî el-Hâfız’ın **ذيل تاريخ مصر**’inde gördüğüm gibi.

Ve **جزيرة العصفور**; **البحيرة**’de.

Ve **العصفوري**: çok cinsel birleşmesi olan adam; el-Ezherî onu **ر ج ل** terkibinde zikretti.
