# عصف (ع-ص-ف) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%81

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Bir vadide tek yönde esen rüzgar demektir

- Harfler: ع - ص - ف
- Kur'an'da: 7 geçiş · 6 ayet · 7 sîga
- 13 sözlük

## Sîgalar (7)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [الْعَصْفِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%90.md) | الْفَعْلِ | Ufalanmış ekin | 1 | 1 | [55:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/55:12.md) |
| [عَاصِفٌ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D9%81%D9%8C.md) | فَاعِلٌ | Şiddetle esen | 1 | 1 | [10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/10:22.md) |
| [عَاصِفٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D9%81%D9%8D.md) | فَاعِلٍ | Şiddetle esen | 1 | 1 | [14:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/14:18.md) |
| [عَاصِفَةً](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A9%D9%8B.md) | فَاعِلَةً | Tek yönde esen | 1 | 1 | [21:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/21:81.md) |
| [عَصْفًا](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8B%D8%A7.md) | فَعْلًا | Şiddetle esmek | 1 | 1 | [77:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/77:2.md) |
| [فَالْعَاصِفَاتِ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D9%81%D9%8E%D8%A7%D9%84%D9%92%D8%B9%D9%8E%D8%A7%D8%B5%D9%90%D9%81%D9%8E%D8%A7%D8%AA%D9%90.md) | فَالْفَاعِلَاتِ | Hemen şiddetle esenler | 1 | 1 | [77:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/77:2.md) |
| [كَعَصْفٍ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/siga/%D9%83%D9%8E%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%92%D9%81%D9%8D.md) | كَفَعْلٍ | Ufalanmış ekin gibi | 1 | 1 | [105:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/105:5.md) |

## Mücavir kökler — 40 mücavir (57 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [روح](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%88%D8%AD.md) — 4 ortak ayet · G² 31 · Reyhan kokulu çiçeğin adıdır
2. [رمد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D9%85%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 14 · Rimad kül demektir
3. [جري](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B1%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Cariye yelkenli sandal demektir
4. [موج](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%AC.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Dalga
5. [سليمان](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A%D9%85%D8%A7%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 7 · Süleyman
6. [فرح](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%AD.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ferh (ha) “Felah” çatlak toprak demektir, sonra toprağı…
7. [سير](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%8A%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Gezerler
8. [فلك](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Fülk (kef), İğ topacı demektir
9. [حوط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D9%88%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Çeper, çit demektir
10. [برر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Berr kara, burr buğday demektir
11. [خلص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%84%D8%B5.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Hales : Çekirdek içidir
12. [برك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B1%D9%83.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Birkan yanardağ demektir
13. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Bahr deniz demektir
14. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · İyi
15. [مكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%83%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kevn tepe demektir
16. [ظنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Suyu belirsiz, suyun olup olmadığı kuyu demektir
17. [كسب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D8%B3%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kazandı
18. [شكر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%83%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sütle dolu memedir
19. [نجو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%AC%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Özel konuşmak
20. [شيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D9%8A%D8%A3.md) — 2 ortak ayet · G² 3 · Şey
21. [حبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Habbe حَبَّ tane demektir (Tahıl tanesi)
22. [شدد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%AF%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sicim bağıdır
23. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Ekel pas demektir
24. [دين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D9%8A%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Dane, inek yavrusuna denir
25. [ذو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B0%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Sahip
26. [قدر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%AF%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kıdr kazandır
27. [مثل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D8%AB%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Çamurdan yapılan ve bir şeye benzetilen nesne, heykeldir
28. [ضلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fi Tadlil Dalle kaybolan deve demektir
29. [دعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%B9%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Deav : Dua, gel gel anlamına kalkan eller demektir
30. [بعد](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%B9%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Baid uzak demektir
31. [أمر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Murar acı bir ağacın adıdır
32. [جيأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%8A%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceyee yağmur sularının toplanıp biriktiği yerdir
33. [جعل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D8%B9%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Ceal sıcak tencerinin tutulması için kullanılan bez…
34. [عمل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%85%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Amele iş yapmaya alıştırılmış deve veya öküz demektir
35. [كون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%88%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Kevn, tepe demektir
36. [يوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%8A%D9%88%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · “Yemm” durgun akan su demektir
37. [أرض](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%B6.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların sırtına sema, alt tarafına ard denir
38. [كفر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%83%D9%81%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Hufre, çukur demektir
39. [علم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dağın sivri noktası demektir
40. [ربب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A8%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Ribve, tümsek demektir

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصف |
| Yapı | Üçlü |
| Özel Durum | Belirgin fark tespit edilmedi |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md), [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md), [هبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A8.md) |
| Zıt Kök | [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Bitki sapının kuruyup ufalanması, saman tozu haline gelmesi ve şiddetli rüzgârın hafifleyen nesneleri savurup sürüklemesi |
| Çekirdek Özet 2 | Kökün direncini yitirmiş, ufalanmış ve hafiflemiş varlıkları tek bir yönde şiddetle sürükleyip yok eden rüzgâr ve kırılma hareketi |
| Çekirdek Özet 3 | Maddi veya manevi tutunma zeminini kaybeden unsurların kaçınılmaz bir dış dinamikle savrulup ufalanması |
| Kritik Hata Riski | Kökün yalnızca rüzgârın şiddetine indirgenerek bitkinin ufalanmış kabuğu ve kuru yaprağı (عصف) ile olan organik anlam bağının koparılması |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Sıkma, bükme, yoğunlaştırma, sertleşme ve bağlama; nitekim [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md), [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md), [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) ve [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) köklerinde sıkıştırma, tutma ve katılaşma esastır | ف | Açıklık, kenar, nefes ve üfleme bildiren harfin eklenmesiyle sıkışmış ve katılaşmış yapının gevşeyip incelmesi, ufalanarak havaya savrulabilir bir hafiflik kazanması ve rüzgârın esme hareketine açılması sağlanmıştır |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz, pınar; görme, bilme ve kaynak | Sürecin kökeninde bulunan nesnel durumu ve dış etkiye maruz kalmayı gösterir |
| ص | Olta, bitki; sıkıştırma, yakalama ve bükülme | Bitkinin sapını, lifli yapısını veya varlığın katı dokusunu imler |
| ف | Ağız; nefes, açıklık ve üfleme | Şiddetli üfleme, rüzgârın püskürmesi ve parçalanan nesnenin etrafa dağılması hareketini temsil eder |
| عصف | Gözlem alanında sıkı ve lifli bir yapının dıştan gelen şiddetli bir üfleme ve hava akımıyla parçalanıp dağılması | Bitkinin özsuyunu kaybettikten sonra rüzgârın şiddetiyle ufalanarak savrulması hareketini topluca resmeder |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ekinin kuruyup ufalanan yaprağı, harman savrulurken havaya karışan saman tozu ve rüzgârın önüne kattığı kuru döküntüleri hızla sürüklemesi |
| Cahiliye şiiri kullanımı | A‘şâ bir beytinde ordunun şiddetini ve önüne geleni yıkıp geçmesini zırhlı ve zırhsız ayrımı yapmadan savuran rüzgâra benzeterek bu kökü kullanmıştır: في فيلق شهباء ملمومة / تعصف بالدارع والحاسر |
| Erken Arapça kullanım | İbnü’l-A‘râbî ve el-Halîl nakillerinde, hayvanlara yedirilmek üzere ekinin henüz başak bağlamadan biçilen körpe uçları veya harman sonrası kalan ufalanmış saman kırıntıları için bu kök kullanılmıştır |

Kaynak: Kitābü’l-ʿAyn, Maqāyīs al-Lugha ve Dīvânü’l-A‘şâ.

### Sami etimolojik katman

Sami dillerinde عصف kökü, özellikle Güney-Batı Sami ve Kuzey-Batı Sami sahasında kuru ot, saman ve şiddetli rüzgâr ilişkisi üzerinden varlık gösterir. Arapçada hem bitkinin ufalanmış kabuğu ve samanı hem de bunu savuran şiddetli rüzgâr çift yönlü olarak korunmuştur. İbranice ve Aramice katmanlarda benzer kökler doğrudan fırtına veya parçalanıp dağılma ekseninde yer yer fonetik dönüşümlerle izlenebilmektedir; ancak Arapçadaki özgül kullanım, bitkisel dokunun nemini kaybedip gevşemesi ile rüzgârın bu hafif döküntüyü süpürüp götürmesi arasındaki doğrudan sebep-sonuç ilişkisini en belirgin biçimde muhafaza etmiştir. Kökün Proto-Sami düzeyinde parçalamak ve savurmak eylemleriyle ilintili olduğu, Arapçada tarımsal hayatın ve çöl fırtınalarının etkisiyle hem savrulan maddeye hem de savuran rüzgâra ad olduğu anlaşılmaktadır.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, HALOT ve Maqāyīs al-Lugha.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | Bitki yaprağının kuruyup ufalanması ve şiddetli hava akımı | Kuruluk ve hafiflikten doğan savrulma ile rüzgârın nesneleri hafif bularak sürüklemesi arasındaki çift yönlü geçiş | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice ve Aramice fırtına, kırılma ve süpürülme tasvirleri | Kuru döküntülerin sert hava muhalefetiyle parçalanması ortak semantik alana dayanır | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dışı veya geniş aile bağı tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Lane’s Lexicon ve David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصف | Anlamlı | Ufalanma ve şiddetle esme | Kuruyup parçalanan ekin artığı ve bunu hızla savuran rüzgâr | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عفص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%81%D8%B5.md) | Anlamlı | Buruşturma ve sıkma | Ağızda burukluk bırakan mazı meşesi ve büzücü nesneler | Zıt karakterli toparlanma ve büzülme hareketi; Kur'an'da geçmez |
| [صعف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%81.md) | Anlamlı | Zayıflık ve incelik | Yapının dirençsizleşmesi ve incelmesi | Hafiflik ve gevşeme yönüyle hedef kökle zayıf anlam ortaklığı taşır; Kur'an'da geçmez |
| [صفع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%81%D8%B9.md) | Anlamlı | Çarpma ve tokat vurma | El ayasıyla bir nesnenin veya bedenin yüzeyine sertçe vurma | Rüzgârın nesnelere sertçe çarpması eylemiyle fonetik ve semantik akrabalık; Kur'an'da geçmez |
| [فعص](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B9%D8%B5.md) | Kök olarak oluşmayan | Veri bulunamadı | Veri bulunamadı | Klasik sözlüklerde mühmel kabul edilmiştir |
| [فصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Açığa çıkarma ve soyma | Bir nesneyi kabuğundan veya kılıfından sıyırıp çıkarma | Kabuğun ayrılması yönüyle ekin artığı anlamıyla uzaktan temas eder; Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصف | Merkez | Parçalanma ve savrulma | Direncini yitirmiş nesnelerin rüzgârla ufalanıp sürüklenmesi | Hem ufalanan maddeyi hem de savuran şiddetli fırtınayı kapsar |
| [قصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B5%D9%81.md) | Komşu | Kırma ve çatırdatma | Rüzgârın esnek olmayan sert nesneleri kırması ve çatırdatarak devirmesi | Şiddet eyleminin nesneyi ufalamaktan ziyade sertçe kırmasına odaklanır |
| [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) / [نسف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B3%D9%81.md) | Komşu | Kökünden söküp dağıtma | Sabit ve ağır kütlelerin un ufak edilerek havaya saçılması | Genellikle dağ gibi büyük kütlelerin dağıtılmasında kullanılır |
| [هبب](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%A8%D8%A8.md) | Komşu | Uyanma ve esme | Rüzgârın uykudan uyanır gibi aniden harekete geçip esmesi | Parçalanma etkisinden ziyade rüzgârın uyanış ve başlangıç hareketini anlatır |
| [سكن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%83%D9%86.md) | Zıt | Durgunluk ve sükûnet | Hareketin durması, rüzgârın dinmesi ve maddelerin yerinde sabit kalması | Fırtınanın ve savrulmanın bütünüyle zıddı olan dinginlik hali |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصف | Saman tozu, şiddetli esinti | Kuruyan bitkinin ufalanması ve rüzgârın bunu tek yönde hızla sürüklemesi | Kesin |
| Latince | turbo, stipula | Kasırga, kuru ekin sapı | Turbo fırtınanın dönme ve sürükleme gücünü; stipula ise ufalanmış saman sapını karşılar | Güçlü |
| İngilizce | gale, chaff | Şiddetli fırtına, saman kepeği | Gale rüzgârın yıkıcı ve tek yönlü esişini verirken chaff savrulan hafif döküntüyü ifade eder | Güçlü |
| Almanca | Sturmwind, Spreu | Fırtına, tahıl kabuğu | Spreu un ufak olmuş değersiz tahıl kabuğunu; Sturmwind şiddetli esintiyi karşılar | Güçlü |
| Fransızca | bourrasque, balle de grain | Sert bora, tahıl kavuzu | Bourrasque ani ve sert rüzgârı; balle de grain ise savrulan kuru kabuğu aktarır | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary ve Cassell’s Comparative Lexicon.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَاصِفٌ / عَاصِفَةً | Denizde gemileri veya karada nesneleri sürükleyen şiddetli kasırga | İnsanın acziyetini hissettiği tehlikeli deniz yolculuğu veya inkârcıların amellerinin boşa gitmesi bağlamı (Yûnus [10:22](https://lisan.digital/tr/ayet/10:22.md), İbrâhîm [14:18](https://lisan.digital/tr/ayet/14:18.md)) |
| فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا | Kozmik düzende belirli bir yönde hızla eserek görevini icra eden rüzgârlar | Yemin bağlamında kâinattaki sevk ve idare mekanizmasını gösteren niteleme (Mürselât [77:2](https://lisan.digital/tr/ayet/77:2.md)) |
| الْعَصْفِ | Hububatın üzerinde bulunan, kuruyup dökülen yaprak ve saman tozu | Yeryüzünün canlılar için donatılması ve nimetlerin sergilenmesi bağlamı (Rahmân [55:12](https://lisan.digital/tr/ayet/55:12.md)) |
| كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ | Kurt veya haşerat tarafından yenilip delik deşik edilmiş, içi boşaltılmış ekin döküntüsü | Saldırgan bir ordunun helak edilerek içi boş, çiğnenmiş ve dağılmış bir hale getirilmesi (Fîl [105:5](https://lisan.digital/tr/ayet/105:5.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Amellerin boşa çıkması ve ilahi kudret | İnkârcıların amellerinin fırtınalı bir günde rüzgârın savurduğu küle benzetilmesi üzerinden amelin ontolojik değeri ve boşa gitmesi | Tutunacak zemin ve ilahi rıza bulunmadığında en büyük fiillerin bile toz gibi dağılması |
| Fıkıh | Ziraat hukuku ve zekât hükümleri | Ekinin zekâta tabi olan tanesi ile hayvana yem olan sapı (عصف) arasındaki ayrım | İktisadi değeri asıl olan dane ile tali olan döküntünün mülkiyet ve vergi sınırları |
| Tefsir | Temsil ve teşbih tahlilleri | Fîl suresindeki çiğnenmiş ekin (عصف مأكول) ve Rahmân suresindeki nimet nitelemesinin anlam katmanları | Maddi yıkımın biyolojik ve tarımsal bir enkaz imgesiyle somutlaştırılması |
| Hadis | Fırtına anındaki dualar ve afet tasvirleri | Şiddetli rüzgâr estiğinde Resûlullah’ın onun şerrinden sığınması ve rüzgârın helak vasıtası kılındığı durumlar | Rüzgârın rahmet taşıyıcılığından çıkarak tahrip edici ve savurucu bir kudrete dönüşmesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | İman-amel bütünlüğü ve helak | Amellerin savrulması | Boşluğu açığa çıkarma | İlahî esasa dayanmayan ameller köksüz yapraklar gibi dağılır ve değersizleşir | Kesin |
| İlmi | Atmosferik dinamikler ve aerodinamik | Şiddetli akım ve aerodinamik direnç | Dengeyi bozma ve taşıma | Kütlesi ve direnci düşük parçacıkların yüksek kinetik enerjiyle sürüklenmesi | Güçlü |
| Siyasi | Otoritenin çöküşü ve tasfiye | Dağılma ve tasfiye süreci | Direnci kırma | İç tutarlılığını yitirmiş güç odaklarının dış bir darbeyle saman gibi dağılması | Güçlü |
| İktisadi | Asıl ürün ile yan ürün dengesi | Yan ürün ve posa | Katma değer ayrımı | Tane ana geliri, saman ise tali faydayı temsil eder; savrulma riski tali olandadır | Muhtemel |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Entropik dağılma ve yüksek hızlı akışkan kuvveti | Akışkanlar mekaniğinde yüksek basınç farkından doğan akımın, tutunma katsayısı düşük mikro partikülleri sürükleyip dağıtması haliyle örtüşür | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Toplumsal bağların çözülmesi ve anomi | Ortak değerlerini ve içsel bağlayıcılığını yitiren bireylerin kriz anlarında kolektif bir irade gösteremeyip savrulması olgusuyla tam bir yapısal uyum içindedir | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Kökün sadece atmosferik bir olay olan kasırga veya sert rüzgâr ile sınırlandırılması |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Kur'an'da kök, hem fırtınanın fiziksel yıkıcılığını hem de ekinin kabuğu, içi boşalmış tanesi ve değerini yitirmiş varoluşsal posayı içine alan çift kutuplu bir anlam örgüsüne sahiptir |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Âyetlerde geçen ekin artığı (عصف) benzetmelerinin soyut bir rüzgâr kavramına kurban edilmesi; varlığın iç direncinin kırılması ile dışsal savrulma arasındaki nedensellik bağının kavranamaması |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'ın helak, değersizleşme ve amellerin boşa gitmesi sahnelerinde kullandığı en somut tarımsal ve meteorolojik metaforlardan birini kurar; dışsal yıkımın içsel zayıflıkla buluştuğu anı açıklar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | İnkârcıların amellerinin akıbetini anlatan temsillerde (İbrâhîm [14:18](https://lisan.digital/tr/ayet/14:18.md)), kibirli orduların akıbetini tasvir eden helak kıssalarında (Fîl [105:5](https://lisan.digital/tr/ayet/105:5.md)) ve ilahi sevkıyatı bildiren yemin ayetlerinde (Mürselât [77:2](https://lisan.digital/tr/ayet/77:2.md)). |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Yıkımın yalnızca dıştan gelen kör bir güçten kaynaklandığı zannını düzeltir; savrulan nesnenin önce içindeki özü kaybetmiş, kurumuş ve ufalanmış (عصف) olması gerektiğini fark ettirir. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Bitki sapının kuruyup ufalanarak un ufak olması, dane dışındaki hafif saman kabuğu ve bunu önüne katıp tek bir yönde hızla sürükleyen sert fırtına.
- Soyut anlam: Özünü, ağırlığını ve direncini kaybetmiş bir yapının, dışarıdan gelen karşı konulamaz bir dinamik karşısında bütünlüğünü koruyamayarak parçalanıp dağılması.
- Sistematik karşılık: Dışsal etki katsayısının, sistemin içsel tutunma direncini aşması neticesinde ortaya çıkan geri döndürülemez dağılma ve savrulma hali.
- LaTeX modeli: $$D = \frac{F_e}{R_i + \epsilon}$$
- LaTeX açıklaması:

$D$ savrulma ve dağılma derecesini temsil eder. $F_e$ dıştan uygulanan şiddetli kuvveti ve akım şiddetini gösterir. $R_i$ sistemin veya nesnenin içsel direncini, özgül ağırlığını ve tutunma bağlarını ifade eder. $\epsilon$ ise tam bir sıfırlanmayı önleyen minimum kalıntı payıdır. Formüle göre, iç direnç ($R_i$) kuruma ve içinin boşalması sebebiyle sıfıra yaklaştıkça, sabit bir dış kuvvet ($F_e$) bile dağılma düzeyini ($D$) sonsuza doğru tırmandırarak nesneyi savrulan bir toza (عصف) dönüştürür.

## Geçtiği ayetler (6 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%81/occurrences?meal=IK

### [Yunus 10:22](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/10:22.md) — عَاصِفٌ

هُوَ الَّذِي يُسَيِّرُكُمْ فِي الْبَرِّ وَالْبَحْرِ حَتَّى إِذَا كُنْتُمْ فِي الْفُلْكِ وَجَرَيْنَ بِهِمْ بِرِيحٍ طَيِّبَةٍ وَفَرِحُوا بِهَا جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ وَجَاءَهُمُ الْمَوْجُ مِنْ كُلِّ مَكَانٍ وَظَنُّوا أَنَّهُمْ أُحِيطَ بِهِمْ دَعَوُا اللَّهَ مُخْلِصِينَ لَهُ الدِّينَ لَئِنْ أَنْجَيْتَنَا مِنْ هَذِهِ لَنَكُونَنَّ مِنَ الشَّاكِرِينَ

Meal (IK): Sizi karada ve denizde yürüten O’dur. Gemide bulunduğunuzda geminin onları hoş bir rüzgarla götürdüğünde ve onunla sevindiklerinde; birden şiddetli bir kasırga gelip onları her taraftan dalgaların sardığı ve çepeçevre kuşatıldıklarını sandıkları anda, Allah’ın dinine sarılarak: Bizi bu tehlikeden kurtarırsan; andolsun ki, şükredenlerden oluruz, diye O’na yalvarırlar.

### [İbrahim 14:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/14:18.md) — عَاصِفٍ

مَثَلُ الَّذِينَ كَفَرُوا بِرَبِّهِمْ أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ لَا يَقْدِرُونَ مِمَّا كَسَبُوا عَلَى شَيْءٍ ذَلِكَ هُوَ الضَّلَالُ الْبَعِيدُ

Meal (IK): Rabblarına küfredenlerin hali; fırtınalı bir günde rüzgarın şiddetle savurduğu küle benzer. Yaptıklarından dolayı hiçbir şey elde edemezler. İşte bu, uzak bir sapıklıktır.

### [Enbiya 21:81](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/21:81.md) — عَاصِفَةً

وَلِسُلَيْمَانَ الرِّيحَ عَاصِفَةً تَجْرِي بِأَمْرِهِ إِلَى الْأَرْضِ الَّتِي بَارَكْنَا فِيهَا وَكُنَّا بِكُلِّ شَيْءٍ عَالِمِينَ

Meal (IK): Süleyman’a da şiddetli esen rüzgarı müsahhar kıldık. Rüzgar, onun emri ile mübarek kıldığımız yere doğru eserdi. Ve Biz, her şeyi bilenleriz.

### [Rahman 55:12](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/55:12.md) — الْعَصْفِ

وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ

Meal (IK): Yapraklı taneler ve kokulu bitkiler var.

### [Mürselat 77:2](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/77:2.md) — فَالْعَاصِفَاتِ · عَصْفًا

فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفًا

Meal (IK): Şiddetle esip koştukça koşanlara,

### [Fil 105:5](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/ayet/105:5.md) — كَعَصْفٍ

فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ

Meal (IK): Nihayet onları, yenik ekin yaprağı gibi yapıverdi.

## Sözlükler (13)

### ★ Akevler Sözlüğü

Bir vadide tek yönde esen rüzgar demektir.  Bitkilerin tohumları üzerinde uçmalarını sağlayan tüylere ve kanatlara “a’sf” denir. Bir istikamette esen rüzgar anlamına geldiği gibi saman gibi ufalanıp toz duman olanlara da “a’sf” denir.

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصاد والفاء معهما
ع ص ف، ع ف ص، ص ف ع، مستعملات ص ع ف، ف ع ص مهملان عصف: العَصْفُ: ما على ساق الزّرع من الورق الذي يبس فتفتّت. قال أبو ليلى: هو عندنا دقاق التبن الذي إذا ذّري البيدر صار مع الريح كأنْه غبار. وقال عرّام: هو أن تؤخذ رؤوس الزرع قبل أن تُسَنْبِلَ فتعلفه الدّوابُّ، ويترك الزّرع حتى ينشو، أو يكتنز، فيكون أقوى له وأكثر لنُزْله، وأنكر ما سواه.
والرّيح تَعْصِفُ بما مرّت عليه من جَوَلان التراب، أي: تمضي به.
وناقة عَصُوف: تعصف براكبها، أي: تمضي به كسرعة الريح.
والعَصْفُ: السّرعة في كل شئ. قال:
ومن كلّ مِسْحاج إذا ابتلَّ لِيتُها		تحلّب منها ثائب متعصّـف
ونعامة عَصُوف: سريعة.
والحرب تَعْصف بالقوم، أي: تذهب بهم، قال:
في فيلق جأواء ملمـومة		تَعْصِفُ بالدارع والحاسر
جأواء: التي فيها من كل لون.
والمُعْصِفات التي تثير السحاب والتراب ونحوهما الواحدة مُعْصِفة قال العجاج:
والمعصفات لايزلن هدّجاً
عفص: والمعصفات لا يزلن هدّجا العَفْص: حمل شجرة تحمل سنة عَفْصاً وسنة بلّوطاً.
والعِفاص: صِمامُ القارورة. عفصتها: جعلت العِفاص في رأسها.
صفع: الصّفع: ضرب بجُمْع اليد على القفا، ليس بالشديد. والسين لغة فيه.
ويقال: الصّفع بالكفّ كلها.
ورجل صفعان.
فصع: الفصع من قولك: فَصَّع تفصيعاً: يكنّى به عن ريح سَوْء وفسوة لا غير.

##### Türkçe

باب العين والصاد والفاء معهما
ع ص ف، ع ف ص، ص ف ع، مستعملات ص ع ف، ف ع ص مهملان **عصف**: **العَصْفُ**: ekin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanmış yapraktır. Ebû Leylâ dedi: O, bizim yanımızda, harman savrulduğunda rüzgârla birlikte sanki toz gibi olan saman kırıntılarıdır. Arrâm dedi: O, başaklanmadan önce ekinin başlarının alınmasıdır; böylece onu hayvanlara yem yaparsın; ekin ise büyüyünceye yahut sıklaşıp toplanıncaya kadar bırakılır; böylece onun için daha kuvvetli ve onun “nüzl”ü için daha çok olur; bunun dışındakini inkâr etti.

Ve rüzgâr, üzerinden geçtiği şeyden toprak dolaşımını **تَعْصِفُ**; yani: onu götürür.

Ve **عَصُوف** bir dişi deve: binicisini “ta‘sif” eder; yani: rüzgârın sürati gibi onunla gider.

Ve **العَصْفُ**: her şeyde sürattir. Dedi ki:
ومن كلّ مِسْحاج إذا ابتلَّ لِيتُها		تحلّب منها ثائب متعصّـف

Ve **عَصُوف** bir devekuşu: süratlidir.

Ve savaş, kavme **تَعْصف** eder; yani: onları götürür. Dedi ki:
في فيلق جأواء ملمـومة		تَعْصِفُ بالدارع والحاسر
**جأواء**: içinde her renkten olan.

Ve **المُعْصِفات**: bulutu, toprağı ve benzerlerini kaldırıp harekete geçirenlerdir; bunun teki **مُعْصِفة**’dir. el-Acçâc dedi ki:
والمعصفات لايزلن هدّجاً

**عفص**: ve “**والمعصفات لا يزلن هدّجا**”; **العَفْص**: bir ağacın meyvesidir; bir yıl **عَفْصاً** taşır, bir yıl meşe palamudu taşır.

Ve **العِفاص**: şişenin tıpasıdır. **عفصتها**: onun başına **العِفاص**ı koydum.

**صفع**: **الصّفع**: elin toplu hâliyle enseye vurmaktır; şiddetli değildir. Ve **السين** onda bir dildir (lehçedir).

Ve denilir: **الصّفع** bütün avuçla (olur).

Ve **صفعان** bir adam.

**فصع**: **الفصع** senin “**فَصَّع**” sözündendir; “**تفصيعاً**”: bununla kötü bir rüzgârdan ve yalnızca bir yellenmeden kinaye edilir.

### [es-Sıhâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/sihah.md) — Cevherî · 10. yy

العَصْفُ: بقلُ الزرعِ، عن الفراء. وقد أعْصَفَ الزرعُ. ومكانٌ مُعْصِفٌ، أي كثير الزرع. قال أبو قيس بن الأسلت الأنصاري:
إذا جُمَادى مَنَعَتْ قَطْرَهـازانَ جَنابي عَطَنٌ مُعْصِفُ
وقال الحسن في قوله تعالى: "فجعلهم كعَصْفٍ مأكولٍ": أي كزرعٍ قد أُكِلَ حَبُّهُ وبقي تِبْنُهُ. وعَصَفْتُ الزرعَ، أي جززته قبل أن يُدْرِكَ. وعَصَفَتِ الريحُ، أي اشتدَّت، فهي ريحٌ عاصِفٌ وعَصوفٌ. ويومٌ عاصِفٌ، أي تَعْصِفُ فيه الريحُ، وهو فاعلٌ بمعنى مفعول فيه، مثل قولهم: ليلٌ نائمٌ وهمٌّ ناصبٌ. وفي لغة بني أسدٍ: أعْصَفَتِ الريحُ فهي مُعْصِفٌ ومُعْصِفةٌ. والعَصْفُ: الكَسْبُ. ومنه قول الراجز:
قد يَكْسَبُ المالَ الهِدانُ الجافـيبغير ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
وكذلك الاعْتِصافُ. وأعْصَفَ الفرسُ، إذا مرَّ مرًّا سريعاً، لغةٌ في أحْصَفَ. ونَعامَةٌ عَصوفٌ. وناقةٌ عَصوفٌ، أي سريعةٌ، وهي التي تَعْصِفُ براكبها فتمضي به. والحربُ تَعْصِفُ بالقوم، أي تذهب بهم وتُهلكهم. قال الأعشى:
في فَيْلَقٍ شهباء مَلْمـومَةٍتَعْصِفُ بالدَارِعِ والحاسِرِ
وأعصَفَ الرجلُ، أي هلك. والعَصيفَةُ: الورقُ المجتمعُ الذي يكون فيه السُنبلُ. والعُصافَةُ: ما سقط من السنبل من التِبن وغيره.

##### Türkçe

**العَصْفُ**: ekinin otu; el-Ferrâ’dan. Ve ekin **أعْصَفَ** etti. Ve bir yer **مُعْصِفٌ**, yani ekini çok. Ebû Kays b. el-Eslet el-Ensârî dedi:
إذا جُمَادى مَنَعَتْ قَطْرَهـازانَ جَنابي عَطَنٌ مُعْصِفُ
Ve el-Hasen, Yüce Allah’ın sözü hakkında: "فجعلهم كعَصْفٍ مأكولٍ": yani tanesi yenmiş ve samanı kalmış bir ekin gibi. Ve ben ekini **عَصَفْتُ**, yani olgunlaşmadan önce onu biçtim. Ve rüzgâr **عَصَفَتِ** etti, yani şiddetlendi; o, **عاصِفٌ** ve **عَصوفٌ** bir rüzgârdır. Ve **يومٌ عاصِفٌ**, yani onda rüzgâr şiddetlenir; ve o, içinde mef‘ûl mânasında fâildir; onların sözü gibi: **ليلٌ نائمٌ** ve **همٌّ ناصبٌ**. Benî Esed’in dilinde: rüzgâr **أعْصَفَتِ** etti; o hâlde o **مُعْصِفٌ** ve **مُعْصِفةٌ**dır. Ve **العَصْفُ**: kazançtır. Ondan, recez söyleyenin sözü:
قد يَكْسَبُ المالَ الهِدانُ الجافـيبغير ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
Ve yine **الاعْتِصافُ** da böyledir. Ve at **أعْصَفَ** etti; eğer hızlı bir geçişle geçtiyse; **أحْصَفَ** hakkında bir dildir. Ve **نَعامَةٌ عَصوفٌ**. Ve **ناقةٌ عَصوفٌ**, yani hızlı; o, binicisini **تَعْصِفُ** eden, onunla gidip onu götürendir. Ve savaş, kavme **تَعْصِفُ** eder; yani onları götürür ve onları helâk eder. el-A‘şâ dedi:
في فَيْلَقٍ شهباء مَلْمـومَةٍتَعْصِفُ بالدَارِعِ والحاسِرِ
Ve adam **أعصَفَ** etti; yani helâk oldu. Ve **العَصيفَةُ**: başağın içinde bulunduğu, bir araya toplanmış yapraktır. Ve **العُصافَةُ**: başaktan saman ve başkası olarak düşen şeydir.

### [Tehzîbu'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/tehzib.md) — Ezherî · 10. yy

باب العين والصاد مع الفاء
عصف ، عفص ، صفع ، صعف ، فصع : مستعملات .
عصف : قال الله جل وعزّ : ( الاَكْمَامِ وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ ) ( الرَّحمان : 12 ) وقال في موضع آخر : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفيل : 5 ) قال الفرّاء : العَصْف فيما ذكروا : بَقْل الزَرْع ؛ لأن العرب تقول : خرجنا نَعْصِف الزرع إذا قطعوا منه شيئاً قبل إدراكه ، فذلك العَصْف . قال : وقال بعضهم : ذو العَصْف يريد المأكول من الحَبّ ، والريحان : الصحيح الذي يؤكل . وقال أبو إسحاق : العَصْف : وَرَق الزرع . ويقال للتبْن : عَصْف وعَصِيفة . وقال النضْر : العَصْف : القَصِيل . قال : وعصفْنا الزرعَ نعصِفه أي جززنا ورقه الذي يميل في أسفله ليكون أخفّ للزرع ، وإن لم يُفعل مال بالزرع . وذكر الله جلّ وعزّ في أوّل هذه السورة ما دلَّ على وحدانيَّته من خَلْقه الإنسان وتعليمه البيان ، ومن خَلْق الشمس والقمر والسماء والأرض وما أَنبت فيها من رِزقِ مَن خلق فيها من إنسيّ وبهيمة ، تبارك الله أحسن الخالقين . وأمَّا قوله تعالى : ( سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ ) ( الفيل : 5 ) فله معنيان : أحدهما أنه أراد : أنه جعل أصحاب الفيل كورق أُخِذ ما كان فيه من الحَبّ وبقي هو لا حبّ فيه . والآخر أنه أراد : أنه جعلهم كعصف قد أكله البهائم . وقال الليث : العَصْف : ما على حبّ الحِنْطة ونحوها من قُشور التبْن . قال : والعَصْف أيضاً : ما على ساق الزرع من الورق الذي يبِس فتفتَّت ، كل ذلك من العصف . قال : وقوله : ( فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ ( ذُكر عن سعيد بن جُبَير أنه قال : هو الهَبُّور ، وهو الشعير النابت بالنَبَطيَّة . وعن الحسن : كزرع قد أُكل حَبّه وبقي تِبْنُه . وأخبرني المنذريّ عن أبي العباس أنه قال في قوله تعالى : ( فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ ( : إنه يقال : إن فلاناً يعتصف إذا طلب الرزق ، والعصف : الرزق ، والعَصْف والعَصِيفة : ورق السُنْبُل . وقول الله جلّ وعزّ : ( عُرْفاً فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفاً ) ( المُرسَلات : 2 ) قال المفسّرون : هي الرياح . وقال الفرّاء في قوله : ( أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ ) ( إبراهيم : 18 ) قال : فجعل العُصُوف تابعاً لليوم في إعرابه وإنما العُصُوف للرياح . وذلك جائز على جهتين : إحداهما أن العُصُوف وإن كان للريح فإن اليوم قد يوصَف به ؛ لأن الريح تكون فيه ، فجاز أن تقول : يوم عاصف ؛ كما يقال : يوم بارد ويوم حارّ والبرد والحرّ فيهما . والوجه الآخر أن تريد : في يوم عاصِف الريحِ ، فتحذف الريح لأنها قد ذُكِرت في أول الكلمة ، كما قال :
إذا جاء يومٌ مظلم الشمس كاسفُ
يريد : كاسف الشمس فحذفه لأنه قدَّم ذكره . وأخبرني المنذريّ عن الحرَّاني عن ابن السكيت قال : يقال : عَصَفت الريحُ وأعصفت فهي ريح عاصف ومُعْصفة إذا اشتدَّت . وقال الليث : وجمع العاصف عواصف . قال : والمُعْصِفات : الرياح التي تُثير التراب والورق وعَصْفَ الزرع . قال : والعُصافة : ما سقط من السُنْبل ، مثل التبن ونحوه . أبو عبيد عن أبي عبيدة قال : الإعصاف : الإهلاك ، وأنشد للأعشى :
في فيلق شهباء ملمومة
تُعْصِف بالدارع والحاسر
أي تُهلكهما . وقال الليث : تُعصف بهما أي تَذهب بهما . قال : والنعامة العَصُوف : السريعة : والعَصْف : السرعة ، وأنشد :
ومن كل مِسْحاج إذا ابتلَّ لِيتُها
تحلَّب منها ثائب متعصّف
يعني العَرَق . أبو عُبَيد عن أبي عمرو قال : العَصُوف : السريعة من الإبل . وقال اللحيانيّ : أعصفت الناقةُ إذا أسرعت ، فهي مُعْصِفة . وقال النضر : إعصاف الإبل : استدارتها حول البئر حرصاً على الماء وهي تطحن التراب حوله وتثيره . وقال المفضّل : إذا رمى الرجل غَرَضاً فصاب نَبْلُه قيل له : إن سهمك لعاصف . قال : وكل ماء عاصف . وقال كثيّر :
فمرّت بليل وهي شدفاء عاصف
بمنخرَق الدوَداة مَرَّ الخَفَيْدَدِ
وقال اللحياني : هو يَعْصِف ويعتصف ويصرف ويصطرف ، أي يكسِب ويطلب ويحتال . وقال ابن الأعرابي ، فيما رَوَى عنه أبو العباس : العَصْفانِ : التِبْنانِ ، قال : والعُصُوف : الأتبان والعَصْف : السنْبُل ، وجمعه عُصوف . والعُصُوف : الرياح . والعُصُوف : الكَدّ . والعصوف الخُمُور .
عفص : قال الليث : العَفْص : حَمْل شجرة البَلُّوط ، يحمل سَنَة بَلُّوطاً وسنة عَفْصاً . وجاء حديث اللُّقَطة عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) أنه قال : ( احفظ عِفَاصَها ووِكاءها ) قال أبو عبيد : العِفَاص : هو الوِعاء الذي تكون فيه النفَقة إن كان من جلد أو خرقة أو غير ذلك ، ولهذا سمّي الجلد الذي يُلْبَسَهُ رأس القارورة العِفَاص ، لأنه كالوعاء لها . وليس هذا بالصِّمَام الذي يُدخَل في فم القارورة فيكون سِدَاداً لها . قال : وإنما أمره بحفظه ليكون علامة لصدق مَن يعترفها . وقال الليث : العِفَاص : صمَام القارورة ، ثم قال : وعِفَاص الراعي : وعاؤه الذي تكون فيه النفقة . قلت : والقول ما قاله أبو عبيد في العفاص : أنه الوعاء أو الجلدة التي تُلْبَس رأسَ القارورة حتى تكون كالوعاء لها . ويقال : عَفَصْت القارورة عَفْصاً إذا جعلت العِفَاص على رأسها . فإن أردت أنك جعلت لها عِفَاصاً قلتَ : أعفصتها . وثوب مُعَفَّص : مصبوغ بالعفْص ، كما قالوا : ثوب ممسّك بالمِسْك . ويقال : هذا طعام عَفِص إذا كانت فيه بشاعة ومرارة . ثعلب عن ابن الأعرابي قال : المِعفاص من الجواري : الزَّبَعْبَق النهايةُ في سُوء الخُلُق . قال :
والمعقاص بالقاف شرّ منها . العفْص : العَصْر والهَصْر . وعَفَصَت الدابّة : ثَنَت عُنقها . ما زلت أطالِبه بحقّي حتى عفص به واعتفصته منه أي أخذته منه . وعَفَصها : جامعها .
صعف : أهمله الليث . وقال أبو عبيد : أخبرني محمد بن كثير أن لأهل اليمن شراباً يقال له : الصعْف ، وهو أن يُشْدَخ العِنَب ، ثم يُلْقى في الأوعية حتى يَغْلِي . قال : وجُهَّالهم لا يرونه خمراً لمكان اسمها . وروى أبو العباس عن ابن الأعرابي : أنه قال : الصعْفَانُ : المولَع بشراب الصفع وهو العَصير .
فصع : أبو العباس عن أبي الأعرابي : فصَّع الرجل يفصّع تفصيعاً إذا خرج منه ريح منتِن وفَسْوة . وروي عن النبي ( صلى الله عليه وسلم ) ( أنه نهى عن فَصْع الرُطَبة ) ، قال أبو عبيد : فَصْعها : أن يخرجها من قشرها ، يقال : فصعها فَصْعاً ، وأنا أفْصَعُها . وقال الليث : فصْعها : أن تأخذها بإصبعك فتَعْصِرها حتى تتقشّر . قال : والفَصْعاء : الفأرة .
ثعلب عن ابن الأعرابيّ قال : الفَصْعَانُ : المكشوف الرأس أبداً حرارة والتهاباً . وقال غيره : الفُصْعة : غُلْفة الصبيّ إذا كشفها عن ثُومة ذكره قبل أن يُختن ، وقد فصعها الصبيّ إذا نحّاها عن الحَشَفَة . وروى ابن الفرج عن حَتْرَش الأعرابي قال : فصَّع كذا من كذا وفصّله منه بمعنى واحد إذا أخرجه منه . افتصعت حقّي منه أي أخذته بقهر فلم أترك منه شيئاً .
صفع : الصَفْع : أن يَبْسُط الرجل كفّه فيضرب بها قفا الإنسانِ أو بدنَه ، فإذا جمع كفّه وقبضها ثم ضرب بها فليس بصَفْع ، ولكن يقال : ضربه بجُمْع كفّه . وقال ابن دريد : الصَوْفَعة : هي أعلى الكُمَّة والعِمامةِ . يقال : ضربه على صَوْفَعته إذا ضربه هنالك . قال : والصَفْع أصله من الصَوْفَعة ، والصوفعة معروفة .
قال الأزهري : السَفْع : اللطح باليد ، فإذا بسط الضارب يده فضرب بها القفا ، فهو الصفع بالصاد .

##### Türkçe

باب العين والصاد مع الفاء
**عصف** ، **عفص** ، **صفع** ، **صعف** ، **فصع** : kullanımdadırlar.

**عصف** : Allah جل وعزّ dedi: ( **الاَكْمَامِ وَالْحَبُّ ذُو الْعَصْفِ وَالرَّيْحَانُ** ) ( **الرَّحمان : 12** ) ve başka bir yerde dedi: ( **سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ** ) ( **الفيل : 5** ). el-Ferrâ’ dedi: **العَصْف** onların zikrettiklerine göre: ekinin yeşilliğidir; çünkü Araplar “ekin(den) olgunlaşmadan önce ondan bir şey kestiklerinde” **خرجنا نَعْصِف الزرع** derler; işte o, **العَصْف**tır. Dedi: Bazıları da dedi ki: **ذو العَصْف** ile, taneden yenilen olanı kastediyor; **الريحان** ise: yenilen sağlam (iyi) olandır. Ebû İshâk dedi: **العَصْف**: ekinin yaprağıdır. Ve saman için **عَصْف** ve **عَصِيفة** denir. en-Nadr dedi: **العَصْف**: **القَصِيل**dir. Dedi: **وعصفْنا الزرعَ نعصِفه** yani, ekinin alt tarafında eğilen yaprağını biçtik ki ekin için daha hafif olsun; yapılmazsa ekinle birlikte eğilir. Ve Allah جلّ وعزّ bu sûrenin başında, insanı yaratmasından ve ona البيان’ı öğretmesinden, güneşi ve ayı, göğü ve yeri yaratmasından ve orada, orada yarattığı insî ve hayvan için rızık olarak bitirdiği şeylerden, birliğine delâlet eden şeyi zikretti; Allah münezzehtir, yaratıcıların en güzeli.

Ve أما قوله تعالى : ( **سِجِّيلٍ فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ مَّأْكُولِ** ) ( **الفيل : 5** ) ise, onun iki manası vardır: birincisi, muradı şudur: fil sahiplerini, içindeki tanesi alınmış ve kendisi kalmış, içinde tane olmayan yaprak gibi yaptı. Diğeri: muradı şudur: onları, hayvanların yemiş olduğu **عصف** gibi yaptı. el-Leys dedi: **العَصْف**: buğday tanesi ve benzerinin üzerindeki saman kabuklarıdır. Dedi: **العَصْف** ayrıca: ekin sapı üzerindeki, kuruyup ufalanan yapraktır; bunların hepsi **العصف**tandır. Dedi: Ve قوله : ( **فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ** ( Saîd b. Cübeyr’den zikredildiğine göre o dedi ki: o, **الهَبُّور**dur; o da, Nabatîce’de biten arpadır. Hasan’dan: tanesi yenmiş, samanı kalmış ekin gibi. el-Münzirî bana Ebû’l-Abbâs’tan haber verdi ki o, Allah تعالى’nın قوله : ( **فَجَعَلَهُمْ كَعَصْفٍ** ( hakkında dedi: “Falan kimse rızık istediğinde **يعتصف** denir; **العصف** rızıktır; **العَصْف** ve **العَصِيفة**: başağın yaprağıdır.” Ve Allah جلّ وعزّ’ün sözü: ( **عُرْفاً فَالْعَاصِفَاتِ عَصْفاً** ) ( **المُرسَلات : 2** ); müfessirler dedi: onlar rüzgârlardır. el-Ferrâ’ قوله : ( **أَعْمَالُهُمْ كَرَمَادٍ اشْتَدَّتْ بِهِ الرِّيحُ فِي يَوْمٍ عَاصِفٍ** ) ( **إبراهيم : 18** ) hakkında dedi: **العُصُوف**u i‘râbında güne tâbi kıldı; hâlbuki **العُصُوف** rüzgârlar içindir. Bu iki yönden câizdir: birincisi, **العُصُوف** rüzgâr için olsa da gün onunla vasfedilebilir; çünkü rüzgâr onda olur; böylece “**يوم عاصف**” demen câiz olur; nasıl ki “soğuk gün” ve “sıcak gün” denir ve soğuk ile sıcak onlardadır. Diğer yön: “rüzgârı şiddetli bir günde” murad edersin: **في يوم عاصِف الريحِ**; sonra **الريح**i hazfedersin; çünkü kelimenin başında zikredilmiştir; nitekim şöyle dedi:
إذا جاء يومٌ مظلم الشمس كاسفُ
muradı: **كاسف الشمس**; onu hazfetti, çünkü zikrini öne aldı. el-Münzirî bana el-Harrânî’den, o da İbnü’s-Sikkît’ten haber verdi; dedi: “**عَصَفت الريحُ** ve **أعصفت** denir; o hâlde o, şiddetli olduğunda **ريح عاصف** ve **مُعْصفة**dır.” el-Leys dedi: **العاصف**in çoğulu **عواصف**tır. Dedi: **المُعْصِفات**: toprağı, yaprağı ve ekinin **عَصْف**ını kaldırıp savuran rüzgârlardır. Dedi: **العُصافة**: başaktan düşen şeydir; saman ve benzeri gibi. Ebû Ubeyd, Ebû Ubeyde’den: dedi: **الإعصاف**: helâk etmektir. el-A‘şâ’dan şu beyiti okudu:
في فيلق شهباء ملمومة
تُعْصِف بالدارع والحاسر
yani ikisini helâk eder. el-Leys dedi: **تُعصف بهما** yani ikisini götürür. Dedi: **النعامة العَصُوف**: hızlı olandır; **العَصْف**: hızdır. Şu beyiti okudu:
ومن كل مِسْحاج إذا ابتلَّ لِيتُها
تحلَّب منها ثائب متعصّف
yani ter. Ebû Ubeyd, Ebû Amr’dan: dedi: **العَصُوف**: develerden hızlı olandır. el-Lihyânî dedi: dişi deve hızlandığında **أعصفت الناقةُ** denir; o hâlde o **مُعْصِفة**dır. en-Nadr dedi: **إعصاف الإبل**: suya hırsla kuyunun etrafında dönmesidir; o sırada etrafındaki toprağı öğütür ve onu kaldırıp savurur. el-Mufaddal dedi: adam bir hedefe atar da oku isabet ederse ona “senin okun gerçekten **لعاصف**” denir. Dedi: Her su **عاصف**tır. Kesîr dedi:
فمرّت بليل وهي شدفاء عاصف
بمنخرَق الدوَداة مَرَّ الخَفَيْدَدِ
el-Lihyânî dedi: “O **يَعْصِف** ve **يعتصف** ve **يصرف** ve **يصطرف**”; yani kazanır, ister, çare arar. İbnü’l-A‘râbî, Ebû’l-Abbâs’ın ondan rivayet ettiğine göre dedi: **العَصْفانِ**: iki samandır. Dedi: **العُصُوف**: samanlardır; **العَصْف**: başaktır; çoğulu **عُصوف**tur. **العُصُوف**: rüzgârlardır. **العُصُوف**: zahmet çekmedir. **العصوف**: şaraplardır.

**عفص** : el-Leys dedi: **العَفْص**: meşe ağacının meyvesidir; bir yıl meşe (palamut) verir, bir yıl **عَفْص** verir. Ve اللُّقَطة hadisi geldi: Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) ki o dedi: ( **احفظ عِفَاصَها ووِكاءها** ). Ebû Ubeyd dedi: **العِفَاص**: nafakanın içinde bulunduğu kaptır; deri, bez veya başka bir şeyden olursa; bu yüzden şişenin başına giydirilen deriye **العِفَاص** adı verildi; çünkü o, ona bir kap gibidir. Bu, şişenin ağzına sokulan ve ona tıpa olan **الصِّمَام** değildir. Dedi: Ona onu korumasını emretti; onu sahiplenenin doğruluğuna alâmet olsun diye. el-Leys dedi: **العِفَاص**: şişenin tıpasıdır. Sonra dedi: Çobanın **عِفَاص**ı: nafakanın içinde bulunduğu kabıdır. Dedim: **العفاص** hakkında söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir: o, kap yahut şişenin başına giydirilen deri parçasıdır; ona bir kap gibi olsun diye. “Şişeye **عَفَصْت**” denir: başına **العِفَاص**ı koyduğunda, **عَفْصاً**. Eğer ona bir **عِفَاص** yaptığını murad edersen “**أعفصتها**” dersin. **ثوب مُعَفَّص**: **العفْص** ile boyanmış; nasıl ki “misk ile kokulandırılmış elbise” için **ثوب ممسّك بالمِسْك** dediler. Ve “bu yemek **عَفِص**” denir: onda çirkinlik ve acılık olduğunda. Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: cariyelerden **المِعفاص**: **الزَّبَعْبَق**; kötü huyda son derece olan. Dedi:
والمعقاص بالقاف شرّ منها
**العفْص**: sıkma ve ezmedir. Ve **عَفَصَت الدابّة**: boynunu büktü. Hakkımı istemeyi sürdürdüm; nihayet onunla **عفص** etti ve onu ondan **اعتفصته**; yani onu ondan aldım. Ve **عَفَصها**: onunla cinsel birleşmede bulundu.

**صعف** : el-Leys onu ihmal etti. Ebû Ubeyd dedi: Muhammed b. Kesîr bana haber verdi: Yemen halkının bir içkisi vardır; ona **الصعْف** denir; üzüm ezilir, sonra kaplara atılır; ta ki kaynayıncaya kadar. Dedi: Câhilleri, adının yeri sebebiyle onu şarap görmezler. Ebû’l-Abbâs, İbnü’l-A‘râbî’den rivayet etti: dedi: **الصعْفَانُ**: **الصفع** içkisine düşkün olandır; o da **العَصير**dir.

**فصع** : Ebû’l-Abbâs, Ebû’l-A‘râbî’den: “Adam **فصَّع** eder, **يفصّع** **تفصيعاً**” denir: ondan kötü kokulu bir yel ve bir osuruk çıktığında. Peygamber’den ( صلى الله عليه وسلم ) rivayet edildi: ( “o, **فَصْع الرُطَبة**’den nehyetti” ). Ebû Ubeyd dedi: onun **فَصْع**ı: onu kabuğundan çıkarmandır; “onu **فصعها فَصْعاً**” denir; “ben onu **أفْصَعُها**.” el-Leys dedi: onun **فصْع**ı: onu parmağınla alıp sıkmandır; ta ki kabuğu soyuluncaya kadar. Dedi: **الفَصْعاء**: faredir.

Sa‘leb, İbnü’l-A‘râbî’den: dedi: **الفَصْعَانُ**: sürekli başı açık olan; sıcaklık ve yanma sebebiyle. Başkası dedi: **الفُصْعة**: sünnet edilmeden önce çocuğun, erkeklik uzvunun ucundaki **غُلْفة**sidir; onu **ثُومة**sinden açtığında; ve çocuk onu **فصعها** etmiş olur: onu **الحَشَفَة**den uzaklaştırdığında. İbnü’l-Ferec, Hatreş el-A‘râbî’den rivayet etti; dedi: “**فصَّع** şunu şundan” ve “onu ondan ayırdı” bir manadadır: onu ondan çıkardığında. “Hakkımı ondan **افتصعت**” yani onu zorla aldım; ondan hiçbir şey bırakmadım.

**صفع** : **الصَفْع**: adamın avucunu açıp onunla insanın ensesine yahut bedenine vurmasıdır; eğer avucunu toplar, yumruk yapar, sonra onunla vurursa bu **صَفْع** değildir; fakat “avucunun yumruğuyla vurdu” denir. İbn Düreyd dedi: **الصَوْفَعة**: külahın ve sarığın en üst kısmıdır. “Onu **صَوْفَعته**sine vurdu” denir: oraya vurduğunda. Dedi: **الصَفْع**ın aslı **الصَوْفَعة**dendir; **الصوفعة** bilinen bir şeydir.

el-Ezherî dedi: **السَفْع**: elle vurup sürtmedir; vuran elini açar da onunla enseye vurursa, o, **الصاد** ile **الصفع**tır.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت.
ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر.
ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة.
ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة.
(عصل) العين والصاد واللام أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج في الشيء، مع شدَّةٍ وكَزَازة.
قال أهل اللُّغة: العَصل: اعوجاجُ الناب مع شِدّته. قال:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
والأعصل من الرِّجال: الذي عصِلَت ساقُه وذِراعُه، أي اعوجَّتا اعوجاجاً شديداً. والشّجرة العَصِلة: العَوجاء التي لا يُقدَر على إقامتها. وسهمٌ أعصلُ: معوجّ. قال لبيد:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
وقال في الشَّجر:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
أراد بالعُصْل في البيت الأوّل السِّهامَ المعوجّة. يقول: لم تُفْتَعَلْ تلك الساعة عند الحاجة إليها ولكنَّها عملت من قبل. ويقال: عَصَل السَّهمُ وعَصِل، إذا اضطرب حين يُرسَل، لعِوَج فيه أو سوء نزع. وعَصِل الكلبُ، إذا طرد الطَّريدةَ ثم اضطرب والتوى يأساً منها. وشجرةٌ عصلاءُ: طالت واعوجَّت. وتشبّه بها المهزولة. [قال]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
والعَصَل: التواءٌ في عسيب الذَّنَب حتى يبرُزَ بعضُ باطنِه الذي لا شَعَْر عليه.
وهو فرسٌ أعصل. والأعْصال: الأمعاء، وهو القياس وذلك لالتوائها في طُول. قال:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
والعَصَل: صلابةٌ في اللَّحم، ومنه أيضاً عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا، إذا أبطأ قال:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(عصم) العين والصاد والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ ومنْع وملازمة. والمعنى في ذلك كلِّه معنىً واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللهُ تعالى عَبْدَه من سوءٍ يقع فيه. واعتصم العبدُ بالله تعالى، إذا امتنع. واستَعْصَم: التجأ. وتقول العربُ: أعْصَمتُ فلاناً([12]) ، أي هيّأتُ له شيئاً يعتصم بما نالته يدُه أي يلتجئ ويتمسَّك به. قال النَّابغة:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
والمُعْصِم من الفرسان: السيِّئ الحال في فُرُوسَتِه، تراه يمْتَسِك بُعرْف فرسِه أو غيرِ ذلك. قال:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
والعِصْمَةُ: كلُّ شيءٍ اعتصَمْتَ به. وعَصَمَهُ الطَّعَامُ: منعه من الجُوع.
ومن الباب العَصِيمُ، وهو الصَّدَأُ من الهِناء والبَوْل يَيْبَسُ على فخِذ الناقة. قال:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
وأثَر الخِضاب عَصيم، والمُعصَم: الجِلد لم يُنَحَّ وبرُه عنه، بل أُلزِم شعرَه لأنه لا يُنْتَفع به. يقال: أعصَمْنا الإهاب.
قال الأصمعي: العُصْم: أثر كلِّ شيء من وَرْس أو زَعْفَرانٍ أو نحوه. قال: وسمعتُ امرأةً من العرب تقول لأخُرى: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" أي ماسَلَتِّ منه. ويقال: بيده عُصْمَة خَلُوقٍ، أي أثره. قلنا: وهذا الذي ذكره الأصمعي من كلام المرأةِ مخالفٌ لقوله إن العُصْم: الأثَر، لأنها لم تَسْأل الأثر. والصحيح في هذا أن يقال العُصْم: الحِنّاء؛ ما لزِم يدَ المختضِبَةِ، وأثرُه بعد ذلك عُصْم، لأنَّه باقٍ ملازم.
ومما قِيس على عُصْمِ الحِنَّاء: العُصْمة: البياض يكون برُسْغ ذي القوائم. من ذلك الوَعِلُ الأعصم، وعُصْمَتُه: بياضٌ في رُسغِه، والجمع من الأعصم عُصْم وقال:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
وقال الأعشى:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
ويقال: غرابٌ أعْصَم، إذا كان ذلك الموضع منه أبيض، وقلّما يُوجَد. قال ابنُ الأعرابيّ: العُصْمة في الخيل بياضٌ قلَّ أو كثُر، باليدين دون الرجلين فيقولون: هو أعصَمُ اليدين. وكلُّ هذا قياسُه واحد، كأنَّ ذلك الوَضَحَ أثرٌ ملازمٌ لليد كما قلناه في عصم الحنَّاء.ومن الباب العِصْمة: القِلادة، سمِّيت بذلك للزومِها العُنق. قال لبيدٌ فجمعها على أعصام، كأنه أراد جمع عُصْم:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
ومن الباب: عِصام المحْمِل: شِكاله وقَيْدُه الذي يُشَدُّ به عارضاه. وعصامُ القِربة: عِقالٌ نحو ذراعين، يُجعلُ في خُرْبَتي المزداتين لتلتقيا. وقد أعْصَمْتهما: جعلت لهما عِصاماً. قال تأبَّط شراً:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
قال: ولا يكون للدَّلْوِ عِصام.
ومن الباب مِعْصم المَرْأة، وهو موضعُ السِّوارَين مِن ساعدَيها. وقال:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
وإنما سمِّي مِعْصماً لإمساكه السِّوار، ثم يكون معصماً ولا سِوار. ويقال: أعصَمَ به وأخْلَدَ، إذا لزِمَه.
وعِصامٌ: رجل([20]) . والعرب تقول عند الاستخبار: "ما وراءَكَ يا عصام؟"، والأصل قولُ النابغة:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
ويقولون للسَّائِدِ بنفسه لا بآبائه:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة.
فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير عددٍ عِصِيٌّ وعُصِيّ. ويقيسون على العصا فيقولون: عَصَيْتُ بالسَّيف. وقال جرير:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
وقال آخر:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
وقال في تثنية العصا:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
ومن الباب: عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه، أي داوَيْتُه. وهو القياس، لأنّه يتلأّم أي يتجمَّع. وفي أمثالهم: "ألقى فلانٌ عصاه". وذلك إذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ وأزمع المقامَ ألقى عصاه. قال:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
ومن الباب قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"، لم يُرِد العصا التي يُضرب بها، ولا أمَر أحداً بذلك، ولكنَّه أراد الأدب.
قال أبو عبيد: وأصل العصا الاجتماع والائتلاف. وهذا يصحِّح ما قلْناه في قياس هذا البناء.
والأصل الآخَر: العِصيانُ والمَعصية. يقال: عَصَى، وهو عاصٍ، والجمع عُصاة وعَاصون. والعاصي: الفَصِيل إذا عَصَى أُمَّه في اتِّباعها.
(عصب) العين والصاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على رَبْط شيءٍ بشيء، مستطيلاً أو مستديراً. ثم يفرّع ذلك فروعاً، وكلّه راجعٌ إلى قياس واحد.
من ذلك العَصَب. قال الخليل: هي أطناب المفاصل التي تُلائِم بينها، وليس بالعَقَب. ويقال: لحمٌ عصِب، أي صلب مكتنِزٌ كثير العصَب. وفلانٌ معصوب الخَلْق، أي شديد اكتنازِ اللَّحم. وهو حَسَن العَصْب، وامرأته حَسَنة* العَصْب. والعَصْب: الطيُّ الشديد. ورجلٌ مَعصوب الخَلْق كأنَّما لُوِيَ لَيَّاً. قال حسان:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
وإنّما سمِّي العَصِيب من أمعاء الشَّاء لأنَّه معصوبٌ مطويٌّ. فأمّا قولهم للجائع معصوب، فقال قوم: هو الذي تكاد أمعاؤُه تَعْصَب، أي تَيْبَس. وليس هذا بشيء، إنَّما المعصوبُ الذي عَصَب بَطْنَه من الجُوع. ويقال: عَصَّبَهم، إذا جوَّعَهم.
قال ابنُ الأعرابيّ: المُعَصَّب: المحتاج، من قولهم عَصَّبَهُ الجوعُ، وليس هو الذي رَبَط حجراً أو غيره. وقال أبو عبيد: المُعَصَّب الذي يتعصَّب من الجوع بالخِرَق. والقولُ ما قاله أبو عبيدٍ، للقياس الذي قِسناه، ولأنَّ قولَه أشهَرُ عند أهل العِلْم:
وقال أبو زيد: المُعَصَّب: الذي عَصَّبته السِّنونَ، أي أكلَتْ مالَه، وهذا صحيحٌ، وتلخيصُه أنَّها ذهَبَتْ بمالِهِ فصار بمنزلة الجائع الذي يَلجأ إلى التَّعصُّبِ بالخرق. وقال الخليل: والعَصْب من البُرُود: يُعصَب، أي يُدرَجُ غَزْلُه، ثم يُصبَغ ثمّ يحاك. قال: ولا يُجمَع، إنَّما يقال بُرْدُ عَصْبٍ وبُرودُ عَصْبٍ؛ لأنَّه مضافٌ إلى الفِعل.
ومن الباب: العِصابة: الشَّيء يُعْصَب به الرَّأسُ من صُداعٍ. لا يقال إلاَّ عِصابة بالهاء، وما شَدَتَ به غيرَ الرَّأْس فهو عِصابٌ بغير هاء، فَرَقوا بينَهما ليُعرَفا. ويقال: اعْتَصَب بالتَّاج وبالعِمامة. قال الشَّاعر([27]) :
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
وفلانٌ حَسَنُ العِصْبة، أي الاعتصاب. وعَصَّبْتُ رأسَه بالعصا والسَّيف تعصبياً، وكأنَّه من العِصابة. وكان يقال لسعيد بن العاص بن أُمَيَّة: "ذو العِصابة"، لأنَّه كان إذا اعتمَّ لم يعتمَّ قرشيٌّ إعظاماً له. ويُنشِدون:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
ومن الباب: العَصَّاب: الغزّال، وهو القياس لأنَّ الخَيط يُعصَب به. قال:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
والشجرة تُعْصَب أغصانُها لينتثِر ورقُها. ومنه قول الحجّاج: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". والعِصاب: العصائب التي تعصب الشَّجرة، عن دوجها فيه([32]) . قال:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
وقال ابن أحمر:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
أي جَمَعَهم وضَمَّهم. ويُعْصَب فَخِذ النّاقة لتَدُِرّ. قال:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
أي لا نُعطِي على القَسْر. والعَصُوب من الإبل هذه؛ وهي لا تدرّ حتَّى تُعصَب. والعَصْب: أن يشَدَّ أُنثَيا الدَّابّة حتَّى تَسقُطا، وهو معصوبٌ([36]). ويقال: عَصَب الفَمُ، وهو ريقٌ يجتمع على الأسنان من غبارٍ أو شدَّة عَطَش. قال:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
ومن الباب: العُصْبة، قال الخليل: هم من الرِّجال عَشرة، ولا يقال لما دونَ ذلك عُصْبة. وإنَّما سمِّيت عُصْبةً لأنَّها قد عُصِبت، أي كأنَّها رُبِط بعضُها ببعض. والعُصْبَة والعِصَابة من النَّاس، والطَّير، والخيل. قال النَّابغة:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
واعصوصَبَ القَومُ: صاروا عِصابة. واليوم العَصيب: الشَّديد. واعصَوصَبَ اليومُ: اشتدَّ. ويوم عَصَبْصَبٌ واعْصَوْصَبَتْ: تجمَّعتْ. قال:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
قال أبو زيد: كلُّ شيءٍ بشيء([40]) فقد عَصَب به. يقال: عَصَبَ القومُ بفلان. قال: ومنه سميت العَصَبَةُ، وهم قَرَابة الرَّجُل لأبيه وبني عمِّه، وكذلك كلُّ شيءٍ استدارَ حول شيءٍ واستكفَّ فقد عَصِبَ به.
قال ابنُ الأعرابيِّ: عَصَبَ به وعَصَّب، إذا طافَ به ولزِمَه. وأنشد:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
تَدَاكأ: تَدافَع. وعَصَبَ الماء: لزِمه. قال أبو مهديّ: عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً، إذا دارَتْ حَولَه وحامت عليه. قال:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
وما عَصَبت بذلك المكان ولا قَرَِبته. قال الخليل: العَصَبَة هم الذين يَرِثون الرّجُلَ عن كَلالةٍ من غير والدٍ ولا ولد. فأمَّا الفرائض فكلُّ مَن لم تكن فريضتُه مسمَّاةً فهو عَصَبَة، إنْ بَقِيَ بعد الفرائض شيءٌ أخذوه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ العَصَبِيّة. قال ابن السِّكِّيت: ذاك رجلٌ من عَصَب القوم، أي من خيارهم. وهو قياسُ الباب لأنَّه تُعصب بهم الأمور.
(عصر) العين والصاد والراء أصولٌ ثلاثة صحيحة:
فالأوَّل دهرٌ وحين، والثاني ضَغْط شيء حتَّى يتحلَّب، والثالث تَعَلُّقٌ بشيءٍ وامتساكٌ به.
فالأوَّل العَصْر، وهو الدَّهر. قال الله: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. وربَّما قالوا عُصُر. قال امرؤ القيس:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
قال الخليل: والعَصْران: اللَّيل والنهار. قال:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
قالوا: وبه سمِّيت صَلاةُ العصر، لأنَّها تُعْصَر، أي تؤخَّر عن الظُّهر. والغداة والعشيُّ يسمَّيان العصرين. قال:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
ابن الأعرابيّ: أعْصَر القومُ وأقْصَرُوا، من العَصْر والقَصْر. ويقال: عَصّروا واحتبسوا إلى العصر. وروي حديث أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجلٍ: "حافِظْ على العَصْرَين". قال الرَّجل: وما كانت من لغتنا، فقلت: وما العصران؟ قال: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"، يريد صلاة الصُّبح وصلاة العصر.
فأمّا الجارية المُعصِر فقد قاسه ناسٌ هذا القياس، وليس الذي قالوه فيه ببعيد.
قال الخليل وغيره: الجارية إذا رأت في نفسها زيادةَ الشَّباب فقد أعْصَرَتْ، وهي مُعْصِرٌ بلغت عَصْرَ شبابِها وإدراكها. قال أبو ليلى: إذا بلغت الجاريةُ وقَرُبت من حَيْضها فهي مُعْصِر. وأنشد:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
قال قومٌ: سمِّيت معصراً لأنَّها تغيَّرَت عن عَصْرها. وقال آخرونَ فيه غير هذا، وقد ذكرناه في موضعه.
والأصل الثَّاني العُصارة: ما تحَلَّبَ من شيءٍ تَعصِره. قال:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
وهو العصير. وقال في العُصَارة:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
وقال ابن السِّكِّيت: تقول العربُ: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". قال أوس:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
والعرب تجعل العُصارة والمُعْتَصَر مثلاً للخير والعطاء، إنه لكريم العُصارة وكريم المعتصر. وعَصَرت العنب، إذا وَلِيتَه بنَفْسك. واعتصرته، إذا عُصِر لك خَاصّةً. والمِعْصار: شيء كالمِخْلاة يُجعل فيه العِنَبُ ويُعصَر.
ومن الباب: المُعْصِرات: سحائبُ تجيءُ بمطَر. قال الله سبحانه:﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. وأُعْصِرَ القومُ، إذا أتاهم المطر. وقرئت: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]، أي يأتيهم المطر. وذلك مشتقٌّ من عَصْر العنب وغيره. فأمَّا الرِّياح وتسميتُهم إيَّاها المُعْصِرات فليس يبعُد أنْ يُحمَل على هذا الباب من جهة المجاورَة، لأنَّها لمّا أثارت السَّحابَ المعصرات سمِّيت معصِرات وإعصاراً. قال في المُعصِرات:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
والإعصار: الغبار الذي يسطع مستديراً*؛ والجمع الأعاصير. قال:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
ويقال في غُبار العَجاجة أيضاً: إعصار. قال الله تعالى: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. ويقال: مرَّ فلانٌ ولثيابهِ عَصَرَةٌ، أي فَوْحُ طِيبٍ وهَيْجُه. وهو مأخوذ من الإعصار. وفي الحديث: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
ومن الباب العَصْر والاعتصار. قال الخليل: الاعتصار: أن يَخْرُج من إنسانٍ مالٌ بغُرْمٍ([50]) أو بوجه من الوُجوه.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال: بنو فلانٍ يعتصرون العطاء. قال الأصمعي: المعْتَصِر: الذي يأخذ من الشَّيء يُصيب منه. قال ابن أحمر:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

ويقال للغَلّة عُصارة. وفسِّر قولُه تعالى: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]، قال: يستغلُّون بأرَضيهِم. وهذا من القياس، لأنَّه شيءٌ كأنّه اعْتُصر كما يُعتَصر العِنَبُ وغيرُه. قال الخليل: العَصْر: العطاء. قال طرَفة:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
أي تُعطِي.
والأصل الثالث: العَصَر: الملجأ، يقال اعتَصَر بالمكان، إذا التجأ إليه. قال أبو دُواد:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
ويقال: ليس لك من هذا الأمر عُصْرة، على فُعلة([54]) ، وعَصَر على تقدير [فَعَلٍ، أي([55]) ] ملجأ. وقال في العُصْرَة:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
ويقال في قول القائل:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
إنّ المعاصر: العمائم. وقالوا: هي ثيابٌ سُود. والصحيح من ذلك أنَّ المعاصر الدّروع، مأخوذ من العَصْر، لأنّه يُعْصَرُ بها. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) نسبه في اللسان (جمد) إلى بعض الأنصار، وذكره صريحاً في (عصف) أنه أبو قيس بن الأسلت، أو أحيحة بن الجلاح. والقول الأخير لابن بري. ونسبه في (غرف، غضف) إلى أحيحة. ورواه في (جمد) فقط. "زان جناني" جمع جنة.
([2]) البيت في ملحقات ديوانه 76. ورواه في اللسان (هدج) بدون نسبة.
([3]) ديوان الأعشى 108 واللسان (عصف). وأنشده في (حسر): "تقذف بالدارع". ورواية الديوان: * يجمع خضراء لها سورة *
([4]) في الأصل: "يخفف"، وإنما المراد السرعة.
([5]) للعجاج في ديوانه 40 واللسان (صرف، عصف). ونسبه في(هدن)إلى رؤبة خطأ. وقبله في الديوان: * قال الذي جمعت لي صوافي *
 وفي اللسان: * قد يكسب المال الهدان الجافي *
([6]) أنشده في اللسان (عصل).
([7]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عصل، فعل، قعل، قعثل) والبيان (1: 266). فيروى: "بالمفتعل" و "بالمقتعل" و "بالمقثعل".
([8]) ديوان لبيد 15 واللسان (عصل). وسيأتي في (قيل).
([9]) البيت في اللسان (عصل، ذمى، عندل). وفي الأصل: "ترمي الكلب"، تحريف.
([10]) البيت لأبي النجم في اللسان (عصل). ومفرد الأعصال عصل بالتحريك.
([11]) في الأصل: "تعصيل الكلب"، صوابه في اللسان (عصل). وقبله:
* يألبها حمران أي ألب *
([12]) في الأصل: "اعتصمت فلاناً"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) ديوان النابغة 26، وسيأتي في (نجد). والرواية المشهورة:
* بالخيزارنة بعد الأين والنجد *
([14]) ديوان طفيل 47 واللسان (لوث، عصم) وإصلاح المنطق 276: ويروى: "إذا ما غزا" و "لم يسقط الخوف".
([15]) في اللسان (عصم): " عن مواسمهم".
([16]) ديوان الأعشى 73 واللسان (خلق)، وسبق في (خلق).
([17]) من معلقته المشهورة.
([18]) يروى البيت كذلك لامرئ القيس في معلقته. وفي اللسان: "وقيل لتأبط شراً، وهو الصحيح".
([19]) أنشده في اللسان (عصم).
([20]) هو عصام بن شهير الحرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317.
([21]) صدره كما في ديوان النابغة 74: * فإني لا ألام على دخول *
([22]) بعده في اللسان:
وصيرته ملكاً هماما  *** وعلمته الكرّ والإقداما
([23]) ديوان جرير 447 من قصيدة يهجو بها الفرزدق. والبيت كذلك في اللسان (عصا) وأنشده الجاحظ في البيان (3: 79).
([24]) لذي الرمة في ديوانه 403، واللسان (عصا) وقبله:
فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها  *** شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
([25]) البيت لمعقر بن حمار البارقي، كما في اللسان (عصا)، قال: "وقال ابن بري: هذا البيت لعبد ربه السلمي، ويقال لسليم بن ثمامة الحنفي".
([26]) ديوان حسان 214 واللسان (حجأ، سجح، عصب) والمخصص (3: 107) والتخاجئ وردت هكذا في الأصل، وفي رواية الصحاح أيضاً قال ابن بري: "والصحيح التخاجؤ لأن التفاعل في مصدر تفاعل حقه أن يكون مضموم العين نحو التقاتل والتضارب، ولا تكون العين مكسورة إلا في المعتل اللام نحو التغازي والترامي" ثم قال: "والبيت في التهذيب أيضاً كما هو في الصحاح".
([27]) هو ابن قيس الرقيات، ديوانه 71 واللسان (عصب) والكامل 398 ليبسك والأغاني (4: 157).
([28]) الرواية السائرة: "يعتدل التاج"، والاستشهاد هنا يقتضي نصب "التاج" على نزع الخافض. ورواه في اللسان بالرفع شاهداً لقولهم: "اعتصب التاج على رأسه، إذا استكف به"، ورواه في (عقد) بالنصب برواية: "يعتقد التاج".
([29]) أنشده في الكامل 197 ليبسك، ثم قال: "ويزعم الزبيريون أن هذا البيت باطل موضوع".
([30]) لرؤبة في ديوانه 6 واللسان (عصب، قسم). وقبله:
* طاوين مجهول الخروق الأجداب *
([31]) من خطبته المشهورة في أهل العراق. انظر البيان (1: 393-394/2: 307-310) والكامل 215 ليبسك.
([32]) كذا وردت هذه العبارة.
([33]) العبيط: اللحم الطري. وفي الأصل: "بالعيط"، تحريف.
([34]) أنشده في اللسان (عصب) برواية: "شمال وقر".
([35]) في الأصل: "إعطاءنا وإماءنا إذا ما أتينا".
([36]) أي الدابة الذكر. والدابة يذكر ويؤنث.
([37]) لأبي محمد الفقعسي، كما سبق في تخريجه في (جب).
([38]) ديوان النابغة 4 برواية: "إذا ما غزوا بالجيش".
([39]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 108). والبكر، بالتحريك، بمعنى البكرة بالضم.
([40]) كذا وردت العبارة ناقصة، ولعلها: "كل شيء استدار بشيء". انظر اللسان (عصب 95).
([41]) أنشد هذا الشطر في اللسان (عصب).
([42]) ديوان امرئ القيس 49 برواية: "ألا عم صباحاً" و"وهل يعمن" من (وعم)، ورواه سيبويه في كتابه
(2: 227) مطابقاً لرواية المقاييس، جعله شاهداً على أن "نعم" مكسور العين في المستقبل وفي الماضي كذلك.
([43]) البيت لحميد بن ثور، كما في اللسان (عصر) وإصلاح المنطق 7 وجنى الجنتين للمحبّي 79.
([44]) الرجز لمنظور بن مرثد الأسدي، كما في اللسان (عصر). وأنشده في المخصص (1: 47/16:
130) بدون نسبة. وبين البيتين في المخصص:
تمشي الهوينى مائلاً خمارها  *** ينحل من غُلمتها إزارها
 ([45]) الخبز يعني به العرب الخلة، والخلة بالضم: مالم يكن فيه ملح ولا حموضة من العشب. وفي اللسان (خلل): "والعرب تقول: "الخلة خبز الإبل، والحمض لحمها أو فاكهتها أو خبيصها"، وفي الأصل: "الجرو" تحريف، صوابه في اللسان (عصر). وأنشد أيضاً:
وصار ما في الخبز من عصيره  *** إلى سرار الأرض أو قعوره
([46]) البيت للأعشى في ديوانه 115 والمخصص (10: 215).
([47]) هذه قراءة جعفر بن محمد والأعرج وعيسى. وعن عيسى أيضاً: "تعصرون" بالخطاب والبناء للمفعول. انظر تفسير أبي حيان (5: 316). وقال الأزهري: "ما علمت أحداً من القراء المشهورين قرأ يعصرون، ولا أدري من أين جاء به الليث". كذا ورد في اللسان. على أنه قرئ أيضاً: "يعصرون" و"تعصرون" بالبناء للفاعل فيهما. وقراءة الخطاب لحمزة والكسائي وخلف، ووافقهم الأعمش، وقراءة الغيبة لسائر الأربعة عشر. إتحاف فضلاء البشر 265.
([48]) أنشده في اللسان (عصر) بهذه الرواية. وفي المخصص (9: 69): "ترب القعاقع والنقاع".
([49]) انظر البيت وقصته في مجالس ثعلب 265 وعيون الأخبار (2: 305) ودرة الغواص للحريري 33، والمعمرين 40 والعقد (1: 380) طبع بولاق، ونزهة الألباء 34 وشرح شواهد المغني 86، وأسد الغابة (3: 351). وأنشده في اللسان (عصر).
([50]) في الأصل: "بعزم".
([51]) سبق إنشاد البيت وتخريجه في (بن).
([52]) ديوان طرفة 10 واللسان (عصر). وقافية البيت مقيدة ساكنة، لا مطلقة بالضم كما ورد خطأ في اللسان.
([53]) أنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 333) مع قصيدته. وهذه القصيدة أنشدها أبو عبيدة في كتاب الخيل 157 منسوبة إلى عقبة بن سابق الجرمي.
([54]) في الأصل: "ظلمة".
([55]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([56]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (عصر، نجد) والمخصص (9: 96) وإصلاح المنطق 56. وسيأتي في (نجد). وصدره: *صادياً يستغيث غير مغاثِ*

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الصاد** ve ikisini üçlü kılan şeyler)
(**عصف**) **العين** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bunun ilki **العَصْف**’tır: tanenin üzerinde bulunan saman kabukları. Ve **العَصْف**: ekinin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanan yapraktır; bunların hepsi **العَصْف**tandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]; müfessirlerden bazıları dedi ki: **العصف**: tanesi yenilmiş ve samanı kalmış her ekindir. İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: **العَصْف**: her bitenin yaprağıdır.
Ve denir ki: **عَصَفْتُ الزَّرْعَ**, uçlarını biçtiğin ve onu yediğin zaman; sebze gibi. Ve denir ki: **مكانٌ مُعْصِف**, yani **العَصْف**ı çok olan. Dedi ki:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
Ve **العَصْف** için denir: **العَصِيفة** ve **العُصافة**. Ferrâ dedi ki: ekinden **العصيفة**yi aldığın zaman artık **اعتُصِف** edilmiştir. Ve **الريح العاصف**: şiddetli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. Bu, Halîl’in zikrettiğidir; sözün mânası da şudur: o, şeyleri hafifletir de onları götürür; onlarla **تَعصِف** eder. Yine denir: **مُعْصِف** ve **مُعْصِفة**. ‘Accâc dedi ki:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
İlim ehlinden bazıları dedi ki: **ريح عاصفةٌ** “**فَعَلَتْ عَصَفتْ**” üzerine bina edilmiş bir sıfattır*. Ve **ريح عاصفٌ**: **ذات عُصُوف** (esme şiddeti sahibi)dir; bununla **فَعَلَت** kastedilmez; “**لابنٍ**” ve “**تامِر**” tarzında çıkmıştır.
Bâbın kıyasından: **النَّاقة العَصُوف**: binicisini **تَعصِف** eden, onu sürat bakımından sanki bir rüzgâr gibi götüren. **أعصفَتْ** de denir. Ve savaş kavme **تَعْصِف** eder: onları götürür. A‘şâ dedi ki:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
Ve **نعامةٌ عَصوفٌ**: süratli. Biz demiştik ki **العَصْف**: hafiflik ve sürattir.
Ve bâbdan: **عَصَف** ve **اعتصف**, kazandığı zaman. Bu da şundandır: o, çalışıp didinmesinde hafif olur([4]). Dedi ki:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
Ve o, **ذو عَصْفٍ**tur; yani hile (çare) sahibi.
(**عصل**) **العين** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; bir şeyde, şiddet ve sertlikle birlikte bir eğriliğe delâlet eder.
Dil ehli dedi ki: **العَصل**: azı dişinin, şiddetiyle birlikte eğriliğidir. Dedi ki:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
Erkeklerden **الأعصل**: bacağı ve kolu **عصِلَت** olan; yani ikisi şiddetli bir eğrilikle eğrilmiş olan. Ve **الشّجرة العَصِلة**: doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaç. Ve **سهمٌ أعصلُ**: eğri. Lebîd dedi ki:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
Ağaç hakkında da dedi ki:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
İlk beyitte **العُصْل** ile eğri okları kastetti. Der ki: o saat, ihtiyaç anında uydurulmadı; bilakis daha önce yapılmıştı. Ve denir ki: **عَصَل السَّهمُ** ve **عَصِل**, gönderildiği sırada, içindeki bir eğrilik yahut kötü çekiş sebebiyle sarsıldığı zaman. Ve **عَصِل الكلبُ**, avı kovalayıp sonra ondan ümitsizliğe düşerek sarsılıp kıvrıldığı zaman. Ve **شجرةٌ عصلاءُ**: uzadı ve eğrildi. Zayıf (cılız) olana da onunla benzetme yapılır. [Dedi]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
Ve **العَصَل**: kuyruğun sert kıl omurgasında bir burulmadır; öyle ki, üzerinde kıl bulunmayan iç kısmının bir bölümü dışarı çıkar.
Ve o, **فرسٌ أعصل**dir. Ve **الأعْصال**: bağırsaklardır; bu kıyastır, çünkü uzunluk içinde burulurlar. Dedi ki:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
Ve **العَصَل**: ette bir katılıktır; bundan da **عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا**, yavaşladığı zaman. Dedi ki:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(**عصم**) **العين** ve **الصاد** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; tutmaya, engellemeye ve yapışıp ayrılmamaya delâlet eder. Bunun hepsindeki mânâ tek bir mânâdır. Bundan: **العِصْمة**: Allah Teâlâ’nın kulunu, içine düşeceği bir kötülükten korumasıdır. Ve kul Allah Teâlâ’ya **اعتصم** ettiğinde: kaçındı (kendini men etti). Ve **استَعْصَم**: sığındı. Araplar der ki: **أعْصَمتُ فلاناً**([12]), yani elinin eriştiği şeyle **يعتصم** edeceği (sığınacağı ve tutunacağı) bir şeyi ona hazırladım. Nâbiga dedi ki:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
Ve süvarilerden **المُعْصِم**: süvariliğinde hâli kötü olandır; onu, atının yelesine yahut başka bir şeye tutunur görürsün. Dedi ki:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
Ve **العِصْمَةُ**: kendisiyle **اعتصَمْتَ** ettiğin her şeydir. Ve **عَصَمَهُ الطَّعَامُ**: onu açlıktan men etti.
Ve bâbdan **العَصِيمُ**: **الهِناء** ve idrardan olan pas; devenin uyluğu üzerinde kurur. Dedi ki:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
Ve kınanın izi **عَصيم**dir. Ve **المُعصَم**: tüyü ondan soyulmamış deridir; bilakis, ondan faydalanılmadığı için kılı ona yapıştırılmıştır. Denir ki: **أعصَمْنا الإهاب**.
Asma‘î dedi ki: **العُصْم**: **وَرْس** yahut **زَعْفَرانٍ** yahut benzeri her şeyin izidir. Dedi ki: Bir Arap kadınının diğerine şöyle dediğini işittim: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" yani ondan dökülen şeyi. Ve denir ki: elinde **عُصْمَة خَلُوقٍ** var; yani onun izi. Dedik ki: Asma‘î’nin kadının sözünden zikrettiği bu, onun “**العُصْم**: izdir” sözüne aykırıdır; çünkü o, izi istemedi. Bunun doğrusu şudur: **العُصْم**: kınadır; kınalananın eline yapışan şeydir; bundan sonra onun izi **عُصْم**dur; çünkü kalıcı ve yapışık kalandır.
Kınanın **عُصْم**una kıyas edilenlerdendir: **العُصْمة**: dört ayaklı olanın bileğinde bulunan beyazlıktır. Bundan: **الوَعِلُ الأعصم** ve onun **عُصْمَتُه**: bileğinde bir beyazlıktır; **الأعصم**ın çoğulu **عُصْم**dur. Ve dedi ki:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
A‘şâ dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
Ve denir ki: **غرابٌ أعْصَم**, o yer ondan beyaz olduğu zaman; pek az bulunur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: atlarda **العُصْمة**: az yahut çok beyazlıktır; ayaklarda değil, iki elde olur; derler ki: o, **أعصَمُ اليدين**dir. Bütün bunların kıyası birdir; sanki o açıklık, ele yapışık bir izdir; kınanın **عصم**ında dediğimiz gibi. Ve bâbdan **العِصْمة**: gerdanlıktır; boyna yapışıp kalması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Lebîd onu **أعصام** üzerine cem etti; sanki **عُصْم**un cemini kastetti:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
Ve bâbdan: **عِصام المحْمِل**: onun bağı ve kaydı; iki yanını onunla bağladığı şey. Ve **عصامُ القِربة**: yaklaşık iki arşınlık bir bağdır; iki şişkin tulumun iki deliğine konur ki birleşsinler. Ve ikisini **أعْصَمْتهما**: ikisine bir **عِصام** yaptım. Teebbata Şerran dedi ki:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
Dedi ki: kovaya **عِصام** olmaz.
Ve bâbdan: kadının **مِعْصم**i; onun iki bileziğinin, iki önkolundaki yeridir. Ve dedi ki:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
Ona **مِعْصم** denmesi, bileziği tutması sebebiyledir; sonra bilezik olmasa da **معصماً** olur. Ve denir ki: ona **أعصَمَ** etti ve **أخْلَدَ**, ona yapışıp kaldığı zaman.
Ve **عِصامٌ**: bir adamdır([20]). Araplar soru sorarken derler ki: "ما وراءَكَ يا عصام؟"; aslı Nâbiga’nın sözüdür:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
Ve kendisiyle efendi olana, babalarıyla değil, derler ki:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(**عصو/ي**) **العين** ve **الصاد** ve illetli harf iki sahih asıldır; ancak ikisi birbirinden ayrıdır: biri toplanmaya delâlet eder, diğeri ayrılığa delâlet eder.
Birincisi **العصا**dır; onu tutanın elinin onu kuşatması sebebiyle böyle adlandırıldı; sonra buna kıyas edildi de topluluğa **عَصاً** denildi. Denir ki: **العَصَا**: İslâm topluluğudur; kim onlara muhalefet ederse Müslümanların **عصا**sını yarıp ayırmış olur. Bunu yapıp öldürülürse ona: o, **قتيلُ العَصا**dır denir; onun için ne diyet vardır ne de kısas. Ve derler ki: bu **عَصاً**, ve **عَصَوان**, ve üç **أعصٍ**. Sayısız cem‘i **عِصِيٌّ** ve **عُصِيّ**dir. Ve **العصا**ya kıyas ederler de derler ki: **عَصَيْتُ بالسَّيف**. Cerîr dedi ki:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
Bir başkası dedi ki:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
**العصا**nın tesniyesinde dedi ki:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
Ve bâbdan: **عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه**, yani onu tedavi ettim. Bu kıyastır; çünkü o acı çeker, yani toplanır. Atasözlerinde: "ألقى فلانٌ عصاه". Bu, yolcunun ota ulaşıp ikamete azmettiği zaman; asasını atar. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
Ve bâbdan onun (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) sözü: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"; bununla vurulan asayı kastetmedi ve kimseye bunu emretmedi; fakat edebi kastetti.
Ebû Ubeyd dedi ki: **العصا**nın aslı toplanma ve uyuşmadır. Bu, bu bina için yaptığımız kıyası doğrular.
Diğer asıl: **العِصيانُ** ve **المَعصية**. Denir ki: **عَصَى**, ve o **عاصٍ**dir; cem‘i **عُصاة** ve **عَاصون**dur. Ve **العاصي**: annesine uymakta ona **عَصَى** eden sütten kesilmiş yavrudur.
(**عصب**) **العين** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeye, uzunca yahut yuvarlakça bağlamaya delâlet eder. Sonra bundan dallar türetilir; hepsi tek bir kıyasa döner.
Bundan **العَصَب**. Halîl dedi ki: o, eklemler arasını uygunlaştıran mafsal bağlarıdır; **العَقَب** değildir. Ve denir ki: **لحمٌ عصِب**, yani sert, dolgun, **العصَب**ı çok. Ve falan **معصوب الخَلْق**tır; yani etinin dolgunluğu şiddetlidir. Ve o, **حَسَن العَصْب**tır; ve karısı **حَسَنة العَصْب**tır. Ve **العَصْب**: şiddetli bükmedir. Ve **رجلٌ مَعصوب الخَلْق** sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Hassân dedi ki:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
Ve koyunun bağırsaklarından **العَصِيب** ancak onun **معصوبٌ** (bağlanmış), bükülmüş olması sebebiyle böyle adlandırıldı. Ama aç olana **معصوب** demeleri hakkında bir kavim dedi ki: o, bağırsakları neredeyse **تَعْصَب** eder; yani kurur. Bu bir şey değildir; **المعصوب** ancak açlıktan karnını bağlayandır. Ve denir ki: **عَصَّبَهم**, onları aç bıraktığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُعَصَّب**: muhtaçtır; “**عَصَّبَهُ الجوعُ**” sözündendir; taş yahut başka bir şey bağlayan değildir. Ebû Ubeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: açlıktan bezlerle başını bağlayandır. Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir; yaptığımız kıyas sebebiyle ve onun sözü ilim ehli yanında daha meşhur olduğu için:
Ebû Zeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: yılların onu **عَصَّبَتْ** ettiği; yani malını yediği kimsedir; bu doğrudur. Bunun özeti: malını götürdüler de, bezlerle **التَّعصُّب** etmeye sığınan aç kimse menzilesine geldi. Halîl dedi ki: kumaşlardan **العَصْب**: **يُعصَب**, yani ipliği dürülür; sonra boyanır; sonra dokunur. Dedi ki: cem‘ edilmez; ancak **بُرْدُ عَصْبٍ** ve **بُرودُ عَصْبٍ** denir; çünkü fiile izafe edilmiştir.
Ve bâbdan: **العِصابة**: baş ağrısından dolayı başın onunla bağlandığı şey. **عِصابة** ancak **الهاء** ile söylenir; baştan başka bir şeyi onunla bağladığın şey ise **عِصابٌ**dur, **هاء**sız; ikisini ayırdılar ki bilinsinler. Ve denir ki: taçla ve sarıkla **اعْتَصَب** etti. Şair([27]) dedi ki:
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
Ve falan **حَسَنُ العِصْبة**dir; yani sarınması güzeldir. Ve başını asa ve kılıçla **تعصبياً** bağladım; sanki **العِصابة**dandır. Sa‘îd b. el-Âs b. Ümeyye’ye “**ذو العِصابة**” denirdi; çünkü sarık sardığında, ona tazim olarak hiçbir Kureyşli sarık sarmazdı. Şöyle inşâd ederler:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
Ve bâbdan: **العَصَّاب**: ip eğiren; bu kıyastır, çünkü ip onunla bağlanır. Dedi ki:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
Ağacın dalları, yaprağı dökülsün diye **تُعْصَب** edilir. Haccâc’ın sözü de bundandır: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". Ve **العِصاب**: ağacı bağlayan bağlardır; onun içinde eğriliğinden dolayı([32]). Dedi ki:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
İbn Ahmer dedi ki:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
Yani onları topladı ve bir araya kattı. Ve devenin uyluğu, süt versin diye bağlanır. Dedi ki:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
Yani zorla vermeyiz. Ve develerden **العَصُوب** bu (tür)dür; bağlanmadıkça süt vermez. Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki testisini bağlamaktır; ta ki düşsünler; o **معصوبٌ**dur([36]). Ve denir ki: **عَصَب الفَمُ**; o, tozdan yahut şiddetli susuzluktan dişler üzerinde toplanan tükürüktür. Dedi ki:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
Ve bâbdan: **العُصْبة**. Halîl dedi ki: erkeklerden on kişidir; bundan aşağısına **عُصْبة** denmez. Ancak **عُصْبة** diye adlandırıldı; çünkü o **عُصِبت** edilmiştir; yani sanki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır. Ve **العُصْبَة** ve **العِصَابة** insanlardan, kuşlardan, atlardan (olan topluluk)tur. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
Ve **اعصوصَبَ القَومُ**: bir **عِصابة** oldular. Ve **اليوم العَصيب**: şiddetli gündür. Ve **اعصَوصَبَ اليومُ**: şiddetlendi. Ve **يوم عَصَبْصَبٌ** ve **اعْصَوْصَبَتْ**: toplandı. Dedi ki:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
Ebû Zeyd dedi ki: her şey bir şeyle([40]) (beraber) olursa onunla **عَصَب** etmiştir. Denir ki: **عَصَبَ القومُ بفلان**. Dedi ki: bundan **العَصَبَة** adlandırıldı; onlar, erkeğin baba tarafından akrabası ve amcaoğullarıdır; aynı şekilde her şey bir şeyin etrafında dönüp onu kuşatırsa onunla **عَصِبَ** etmiştir.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onunla **عَصَبَ** etti ve **عَصَّب**, onun etrafında dolaştığı ve ona yapışıp kaldığı zaman. Ve inşâd etti:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
**تَدَاكأ**: itişip kakıştı. Ve **عَصَبَ الماء**: ona yapıştı. Ebû Mehdî dedi ki: develer suyla **عَصَِبت** eder, **تَعصب عُصُوباً**, onun etrafında döndükleri ve üzerinde dolaştıkları zaman. Dedi ki:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
Ve ben o yerle **عَصَبت** etmedim ve ona yaklaşmadım. Halîl dedi ki: **العَصَبَة**: babasız ve evlatsız, **كَلالة** yoluyla erkeğe mirasçı olanlardır. Ama ferâizde, farzı isimlendirilmiş olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alırlar. Halîl dedi ki: bundan **العَصَبِيّة** türetildi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: o, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır; yani onların seçkinlerindendir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü işler onlarla bağlanır.
(**عصر**) **العين** ve **الصاد** ve **الراء** üç sahih asıldır:
Birincisi zaman ve vakit; ikincisi bir şeyi, suyu akıncaya kadar sıkmak; üçüncüsü bir şeye ilişmek ve ona tutunmaktır.
Birincisi **العَصْر**dır; o, zamandır. Allah dedi ki: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾ [العصر 1- 2]. Bazen **عُصُر** da derler. İmru’ul-Kays dedi ki:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
Halîl dedi ki: **العَصْران**: gece ve gündüzdür. Dedi ki:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
Dediler ki: **صَلاةُ العصر** bununla adlandırıldı; çünkü o **تُعْصَر** edilir; yani öğleden sonraya ertelenir. Sabah ve akşam da **العصرين** diye adlandırılır. Dedi ki:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
İbnü’l-A‘râbî: kavim **أعْصَر** etti ve **أقْصَرُوا**; **العَصْر** ve **القَصْر**dan. Ve denir ki: **عَصّروا**; ve ikindiye kadar bekletildiler. Bir hadis rivayet edildi: Resûlullah (sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem) bir adama dedi ki: "حافِظْ على العَصْرَين". Adam dedi: bu bizim dilimizden değildi; ben dedim: iki **العصران** nedir? Dedi ki: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"; sabah namazını ve ikindi namazını kasteder.
Ama **الجارية المُعصِر** hakkında, bazı insanlar bunu bu kıyasa kıyas ettiler; söyledikleri de uzak değildir.
Halîl ve başkaları dedi ki: cariye kendinde gençliğin artışını gördüğünde **أعْصَرَتْ** etmiştir; o **مُعْصِرٌ**dir; gençliğinin ve idrakinin **عَصْر**ına ulaşmıştır. Ebû Leylâ dedi ki: cariye buluğa erdiğinde ve hayzına yaklaştığında o **مُعْصِر**dir. Ve inşâd etti:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
Bir kavim dedi ki: **معصراً** diye adlandırıldı; çünkü kendi **عَصْر**ından değişti. Başkaları bunda başka bir şey söylediler; onu yerinde zikrettik.
İkinci asıl **العُصارة**dır: sıktığın bir şeyden akan şey. Dedi ki:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
O, **العصير**dir. Ve **العُصَارة** hakkında dedi ki:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar der ki: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". Evs dedi ki:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
Araplar **العُصارة**yı ve **المُعْتَصَر**ı hayır ve ihsan için mesel yaparlar: o, **كريم العُصارة** ve **كريم المعتصر**dır. Ve **عَصَرت العنب**, onu bizzat yaptığın zaman. Ve **اعتصرته**, senin için özellikle sıkıldığı zaman. Ve **المِعْصار**: torba gibi bir şeydir; içine üzüm konur ve sıkılır.
Ve bâbdan: **المُعْصِرات**: yağmur getiren bulutlardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. Ve kavim **أُعْصِرَ** edildi; onlara yağmur geldiği zaman. Şöyle de okunmuştur: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾ [يوسف 49]; yani onlara yağmur gelir. Bu, üzüm ve benzerini sıkmaktan türetilmiştir. Ama rüzgârlar ve onların ona **المُعْصِرات** adını vermeleri, komşuluk yönünden bu bâba hamledilmekten uzak değildir; çünkü o, **السَّحابَ المعصرات**ı kaldırınca, **معصِرات** ve **إعصاراً** diye adlandırıldı. **المُعصِرات** hakkında dedi ki:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
Ve **الإعصار**: yuvarlakça yükselen tozdur*; cem‘i **الأعاصير**dir. Dedi ki:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
Ve **غُبار العَجاجة** için de **إعصار** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾ [البقرة 266]. Ve denir ki: falan geçti; elbiselerinde **عَصَرَةٌ** var; yani güzel koku yayılması ve kabarması. Bu, **الإعصار**dan alınmıştır. Hadiste: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
Ve bâbdan **العَصْر** ve **الاعتصار**. Halîl dedi ki: **الاعتصار**: bir insandan, bir borçla([50]) yahut yüzlerden bir yüzle mal çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denir ki: falanın oğulları ihsanı **يعتصرون** ederler. Asma‘î dedi ki: **المعْتَصِر**: şeyden alan, ondan bir pay elde edendir. İbn Ahmer dedi ki:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

Ve hububata **عُصارة** denilir. Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [Yûsuf 49] tefsir edildi; dedi ki: arazilerinde gelir elde ederler. Bu, kıyastandır; çünkü o, sanki üzüm ve başkası sıkıldığı gibi sıkılmış bir şeydir. Halîl dedi ki: **العَصْر**: bağıştır. Tarafe dedi ki:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
yani: verirsin.

Üçüncü asl: **العَصَر**: sığınak; “**اعتَصَر** mekân ile” denilir; ona sığındığı zaman. Ebû Duvâd dedi ki:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
Ve denilir: bu işten senin için bir **عُصْرة** yoktur; **فُعلة** vezni üzere([54]); ve **عَصَر** takdiri üzere [**فَعَلٍ**; yani([55]) ] sığınak. Ve **العُصْرَة** hakkında dedi ki:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *

Ve söyleyenin sözü hakkında denilir:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
Şüphesiz **المعاصر**: sarıklardır. Ve dediler: onlar siyah elbiselerdir. Ve bunun sahihi: **المعاصر** zırhlardır; **العَصْر**’dan alınmıştır; çünkü onunla sıkıştırılır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Müfredât](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/mufredat.md) — Râgıb el-İsfahânî · 11. yy

- العصف والعصيفة: الذي يعصف من الزرع، ويقال لحطام النبت المتكسر: عصف. قال تعالى: ﴿والحب ذو العصف﴾ [الرحمن/12]، ﴿كعصف مأكول﴾ [الفيل/5]، و ﴿ريح عاصف﴾ [يونس/22]، وعاصفة ومعصفة: تكسر الشيء فتجعله كعصف، وعصفت بهم الريح تشبيها بذلك.

##### Türkçe

- **العصف** ve **العصيفة**: ekinden savrulan şey; ve kırılmış bitkinin döküntüsüne: **عصف** denir. Yüce Allah dedi ki: ﴿والحب ذو العصف﴾ [الرحمن/12]، ﴿كعصف مأكول﴾ [الفيل/5]، ve ﴿ريح عاصف﴾ [يونس/22]، ve **عاصفة** ve **معصفة**: şeyi kırar da onu **عصف** gibi yapar; ve rüzgâr onlara **عصفت**; bununla benzetme olarak.

### [Esâsü'l-Belâğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/esas.md) — Zemahşerî · 12. yy

ع ص ف
ريح عاصف ومعصفة وهي أشدّ‏.‏
ومن المستعار‏:‏ عصف بهم الدهر‏.‏
قال عديّ‏:‏ ثم أضحوا عصف الدهر بهم وكذاك الدهر حالٌ بعد حال وقال الأعشى‏:‏ في فيلق شهباء ملمومة تعصف بالدّارع والحاسر وناقة ونعامة عصوف وعصفت براكبها وأعصفت‏:‏ شبّهت بالريح في سرعة سيرها‏.‏
ويقولون‏:‏ إ سهمك لعاصف وإن سهامك لعصف إذا صافت عن الغرض‏.‏
ويقال للخمر إذا فاحت‏:‏ إنّ لها عصفةً‏:‏ شبهت فغمة ريحها بعصفة الريح‏.‏
وصاروا كعصف الزرع وهو حطام التبن ودقاقه وكذلك العصيفة والعصافة‏.‏
وتقول‏:‏ عصف بهم الزمان أشدّ العصف وجعلهم كمأكول العصف‏.‏

##### Türkçe

ع ص ف
**ريح عاصف** ve **معصفة**: ve o daha şiddetlidir.
Müsteâr (mecaz)dan: **عصف بهم الدهر**: dehr onlarla şiddetle esti (onları sarstı).
Adiyy dedi:
Sonra dehrin **عصف**’ı onlarla oldu; ve dehr böyledir: hâl, hâl ardından.
A‘şâ dedi:
Zırhlıya ve zırhsıza şiddetle esen (sarsan), toplanmış külrengi bir orduda.
Ve **ناقة** ve **نعامة عصوف**; ve **عصفت براكبها** ve **أعصفت**: yürüyüşünün süratinde rüzgâra benzetildi.
Ve derler ki: **إ سهمك لعاصف**; ve **إن سهامك لعصف**: hedef(ten) saptığı zaman.
Ve şarap için, koktuğu zaman, denilir: “Şüphesiz onun bir **عصفة**’si vardır”: rüzgârının keskin kokusu, rüzgârın **عصفة**’sine benzetildi.
Ve ekinin **عصف**’ı gibi oldular; ve o, samanın kırıntısı ve onun ufağıdır; ve كذلك **العصيفة** ve **العصافة**.
Ve dersin: **عصف بهم الزمان** en şiddetli **العصف** ile; ve onları **كمأكول العصف** gibi kıldı.

### [Lisânü'l-Arab](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/lisan.md) — İbn Manzûr · 13. yy

العَصْفُ والعَصْفة والعَصِيفة والعُصافة؛ عن اللحياني: ما كان على ساق الزرع من الورق الذي يَيْبَسُ فَيَتَفَتَّتُ، وقيل: هو ورقه من غير أَن يُعَيَّن بيُبْس ولا غيره، وقيل: ورقه وما لا يؤكل. وفي التنزيل: والحبُّ ذو العَصْف والرَّيْحانُ؛ يعني بالعصف ورق الزرع وما لا يؤكل منه، وأَمّا الريحان فالرزق وما أُكل منه، وقيل: العَصف والعَصِيفةُ والعُصافة التّبْن، وقيل: هو ما على حبّ الحِنطة ونحوها من قُشور التبن. وقال النضر: العَصْف القَصِيل، وقيل: العصف بقل الزرع لأَن العرب تقول خرجنا نَعْصِفُ الزرع إذا قطعوا منه شيئاً قبل إدْراكه فذلك العَصْفُ. والعَصْفُ والعَصِيفةُ: ورق السُّنْبُل. وقال بعضهم: ذو العَصف، يريد المأْكول من الحبّ، والريحان الصحيح الذي يؤكل، والعصْفُ والعَصِيف: ما قُطِع منه، وقيل: هما ورق الزرع الذي يميل في أَسفله فتَجُزّه ليكون أَخفّ له، وقيل: العصْفُ ما جُزَّ من ورق الزرع وهو رَطْب فأُكل. والعَصِيفةُ: الورق المُجْتَمِع الذي يكون فيه السنبل. والعَصف: السُّنْبل، وجمعه عُصوف. وأَعْصَفَ الزرعُ: طال عَصْفُه. والعَصِيفةُ: رؤوس سنبل الحِنْطة. والعصف والعَصِيفة: الورق الذي يَنْفَتح عن الثمرة والعُصافة: ما سقط من السنبل كالتبن ونحوه. أَبو العباس: العَصْفانِ التِّبْنانِ، والعُصوفُ الأَتْبانُ. قال أَبو عبيدة: العصف الذي يُعصف من الزرع فيؤكل، وهو العصيفة؛ وأَنشد لعَلْقَمة بن عَبْدَة:
تَسقِي مذانِبَ قد مالَتْ عَصِيفَتُها
ويروى: زالت عصيفتها أَي جُزَّ ثم يسقى ليعود ورقه. ويقال: أَعْصَف الزرع حان أَن يجزَّ. وعَصَفْنا الزرع نَعْصِفُه أَي جززنا ورقه الذي يميل في أَسفله ليكون أخف للزرع، وقيل: جَزَزْنا ورقه قبل أَن يُدْرِك، وإن لم يُفعل مالَ بالزرع، وذكر اللّه تعالى في أَول هذه السورة ما دلَّ على وحدانيته من خَلْقِه الإنسان وتَعْلِيمه البيانَ، ومن خلق الشمس والقمر والسماء والأَرض وما أَنبت فيها من رزقِ من خلق فيها من إنسيّ وبهيمة، تبارك اللّه أَحسن الخالقين. واسْتعْصفَ الزرعُ: قَصَّب. وعَصَفَه يَعْصِفُه عَصْفاً: صرمَه من أَقْصابه. وقوله تعالى كعَصْف مأَْكول، له معنيان: أَحدهما أَنه جعل أَصحاب الفيل كورق أُخذ ما فيه من الحبّ وبقي هو لا حب فيه، والآخر أَنه أَراد أَنه جعلهم كعصف قد أَكله البهائم. وروي عن سعيد بن جبير أَنه قال في قوله تعالى كعصف مأَكول، قال: هو الهَبُّور وهو الشعير النابت، بالنبطية. وقال أَبو العباس في قوله كعصف قال: يقال فلان يَعْتَصِفُ إذا طلب الرزق، وروي عن الحسن أَنه الزرع الذي أُكل حبه وبقي تِبْنه؛ وأَنشد أَبو العباس محمد بن يزيد:
فصُيِّروا مِثْلَ كعَصْفٍ مأَْكولْ
أَراد مثل عصف مأْكول، فزاد الكاف لتأْكيد الشبه كما أَكده بزيادة الكاف في قوله تعالى: ليس كمثله شيء، إلا أنه في الآية أَدخل الحرف على الاسم وهو سائغ، وفي البيت أَدخل الاسم وهو مثل على الحرف وهو الكاف، فإن قال قائل بماذا جُرَّ عَصْف أَبالكاف التي تُجاوِرُه أَم بإضافة مثل إليه على أَنه فصل بين المضاف والمضاف إليه؟ فالجواب أَن العصف في البيت لا يجوز أَن يكون مجروراً بغير الكاف وإن كانت زائدة، يدُلّك على ذلك أَن الكاف في كل موضع تقع فيه زائدة لا تكون إلا جارَّة كما أَنَّ من وجميع حروف الجرّ في أَي موضع وقَعْن زوائد فلا بد من أَن يجررن ما بعدهن، كقولك ما جاءني من أَحد ولست بقائم، فكذلك الكاف في كعصف مأْكول هي الجارَّة للعصف وإن كانت زائدة على ما تقدَّم، فإن قال قائل: فمن أَيْنَ جاز للاسم أَن يدخل على الحرف في قوله مثل كعصف مأْكول؟ فالجواب أَنه إنما جاز ذلك لما بين الكاف ومثل من المُضارَعة في المعنى، فكما جاز لهم أَن يُدخلوا الكاف على الكاف في قوله:
وصالِياتٍ كَكما يُؤَثْفَينْ
لمشابهته لمثل حتى كأَنه قال كمثل ما يؤثفين كذلك أَدخلوا أَيضاً مثلاً على الكاف في قوله مثل كعصف، وجعلوا ذلك تنبيهاً على قوَّة الشبه بين الكاف ومثل. ومَكان مُعْصِفٌ: كثير الزرع، وقيل: كثير التبن؛ عن اللحياني؛ وأَنشد:
إذا جُمادَى مَنَعَت قَطْرها،
زانَ جَنابي عَطَنٌ مُعْصِفُ
(* قوله «جنابي» بالجيم مفتوحة وبالباء هو الفناء وعطن بالنون، وتقدم البيت في مادة جمد بلفظ زان جناني جمع الجنة، ولعلّ الصواب ما هنا.) هكذا رواه، وروايتنا مُغْضِف، بالضاد المعجمة، ونسب الجوهري هذا البيت لأَبي قيس بن الأَسلت الأَنصاري؛ قال ابن بري: هو لأُحَيْحةَ بن الجُلاح لا لأَبي قيس.
وعَصَفَتِ الرِّيحُ تَعْصِف عَصْفاً وعُصوفاً، وهي ريح عاصِف وعاصِفةٌ ومُعْصِفَة وعَصوف، وأَعْصفت، في لغة أَسد، وهي مُعصِف من رياح مَعاصِفَ ومَعاصِيفَ إذا اشتدَّت، والعُصوف للرِّياح. وفي التنزيل: والعاصفاتِ عَصْفاً، يعني الرياح، والرّيحُ تَعْصِفُ ما مَرَّت عليه من جَوَلان التراب تمضي به، وقد قيل: إن العَصْف الذي هو التِّبْن مشتق منه لأَن الريح تعصف به؛ قال ابن سيده: وهذا ليس بقوي. وفي الحديث: كان إذا عَصَفَتِ الريحُ أَي إذا اشتدَّ هُبوبُها. وريح عاصف: شديدة الهُبوب. والعُصافةُ: ما عَصَفَت به الريح على لفظ عُصافة السُّنْبُل. وقال الفراء في قوله تعالى: أَعمالُهم كَرماد اشتدَّت به الريح في يوم عاصف، قال: فجعل العُصوف تابعاً لليوم في إعرابه، وإنما العُصوف للرياح، قال: وذلك جائز على جهتين: إحداهما أَن العُصوف وإن كان للريح فإن اليوم قد يوصف به لأَن الريح تكون فيه، فجاز أَن يقال يوم عاصف كما يقال يوم بارد ويوم حارّ والبرد والحرّ فيهما، والوجه الآخر أَن يريد في يوم عاصِف الريحِ فتحذف الريح لأَنها قد ذكرت في أَوَّل كلمة كما قال:
إذا جاء يومٌ مُظْلِمُ الشمسِ كاسِفُ
يريد كاسِف الشمس فحذفه لأَنه قدم ذكره. وقال الجوهري: يوم عاصف أَي تَعْصِف فيه الريح، وهو فاعل بمعنى مفعول فيه، مثل قولهم لَيْلٌ نائمٌ وهَمٌّ ناصبٌ، وجمع العاصِف عَواصِفُ. والمُعْصِفاتُ: الرِّياحُ التي تُثير السَّحاب والوَرَق وعَصْفَ الزَّرعِ. والعَصْفُ والتعصُّف: السُّرعة، على التشبيه بذلك. وأَعْصَفَتِ الناقةُ في السير: أَسْرَعتْ، فهي مُعْصفة؛ وأَنشد:
ومن كلِّ مِسْحاجٍ، إذا ابْتَلَّ لِيتُها،
تَخَلَّبَ منها ثائبٌ مُتَعَصِّفُ
يعني العَرَق. وأَعْصَفَ الفَرِسُ إذا مرَّ مرّاً سَريعاً، لغة في أَحْصَف. وحكى أَبو عبيدة: أَعْصَف الرجل أَي هَلَك. والعَصيفةُ: الوَرقُ المجتمع الذي يكون فيه السُّنْبُل. والعَصُوف: السريعة من الإبل. قال شمر: ناقة عاصف وعَصُوفٌ سريعة؛ قال الشمَّاخ:
فأَضْحَت بصَحْراء البَسِيطةِ عاصفاً،
تُوالي الحَصى سُمْرَ العُجاياتِ مُجْمِرَا
وتُجْمَعُ الناقةُ العَصوفُ عُصُفاً؛ قال رؤبة:
بعُصُفِ المَرِّ خِماصِ الأَقْصابْ
يعني الأَمعاء. وقال النضر: إعْصافُ الإبل اسْتِدارتها حول البِئر حِرْصاً على الماء وهي تطحنُ التراب حوله وتُثِيره. ونَعامة عَصُوفٌ: سريعة، وكذلك الناقة، وهي التي تَعْصِفُ براكبها فتَمضي به.
والإعصاف: الإهْلاك. وأَعْصَف الرجلُ: هلَك. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تَذهَب بهم وتُهْلِكُهم؛ قال الأَعشى:
في فَيْلَقٍ جَأْواء مَلْمُومةٍ
تَعْصِف بالدَّارِعِ والحاسِر
أَي تُهْلِكهما. وأَعصَف الرجلُ: جار عن الطريق. قال المُفَضَّل: إذا رمى الرجل غَرَضاً فصاف نبلُه قيل إن سهمك لعاصِفٌ، قال: وكلُّ مائل عاصِفٌ؛ وقال كثِّير:
فَمَرّت بلَيْلٍ، وهي شَدْفاء عاصِفٌ
بمُنْخَرَقِ الدَّوداة، مَرَّ الخَفَيدَدِ
(* قوله «الدوداة» كذا بالأصل مضبوطاً ومثله شرح القاموس، وهي الجلبة والأرجوحة كما في القاموس وغيره. وفي معجم ياقوت: الدوداء، بالمدّ، موضع قرب المدينة ا هـ. وشكلت الدوداء فيه بالضم.)
قال اللحياني: هو يَعْصِفُ ويَعْتَصِفُ ويَصْرِفُ ويَصْطَرِف أَي يكسب. وعَصَفَ يَعْصِفُ عَصْفاً واعتصَف: كسَب وطلَب واحْتالَ، وقيل: هو كَسْبُه لأَهله. والعَصْفُ: الكسب؛ ومنه قول العجاج:
قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافي،
بغَير ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
والعُصُوفُ: الكَدُّ
(* قوله «والعصوف الكد» عبارة القاموس وشرحه: قال
ابن الاعرابي: العصوف الكدرة، هكذا في سائر النسخ، وفي العباب: الكدر، وفي اللسان: الكد.). والعُصوفُ: الخُمور.

##### Türkçe

**العَصْفُ** ve **العَصْفة** ve **العَصِيفة** ve **العُصافة**; لحياني’den: ekinin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanan yaprak; ve denildi ki: kuruluk vb. tayin edilmeksizin onun yaprağıdır; ve denildi ki: onun yaprağı ve yenmeyen şey. Ve tenzilde: **والحبُّ ذو العَصْف والرَّيْحانُ**; yani **العَصْف** ile ekinin yaprağı ve ondan yenmeyen şey kastedilir; **الرَّيْحانُ** ise rızık ve ondan yenilen şeydir; ve denildi ki: **العَصف** ve **العَصِيفةُ** ve **العُصافة** saman; ve denildi ki: bu, buğday tanesi ve benzerleri üzerinde bulunan saman kabuklarıdır. Ve نضر dedi: **العَصْف** biçilmiş yeşil ekindir; ve denildi ki: **العصف** ekinin otudur; çünkü Araplar, olgunlaşmasından önce ondan bir şey kestiklerinde “çıktık, eki­ni **نَعْصِفُ** ederiz” derler; işte bu **العَصْفُ**tur. Ve **العَصْفُ** ve **العَصِيفةُ**: başağın yaprağı. Bazıları dedi: **ذو العَصف** ile, tanenin yenilen kısmını kasteder; ve **الرَّيْحانُ** yenilen sahih olan şeydir; ve **العصْفُ** ve **العَصِيف**: ondan kesilen şey; ve denildi ki: ikisi, alt tarafında eğilen ekin yaprağıdır; onu, ekin için daha hafif olsun diye biçersin; ve denildi ki: **العصْفُ** ekin yaprağından biçilmiş olan ve yaş iken yenilen şeydir. Ve **العَصِيفةُ**: içinde başak bulunan, toplanmış yapraktır. Ve **العَصف**: başaktır; çoğulu **عُصوف**. Ve **أَعْصَفَ الزرعُ**: onun **عَصْفُ**u uzadı. Ve **العَصِيفةُ**: buğday başağının başları. Ve **العصف** ve **العَصِيفة**: meyvenin üzerinden açılan yaprak; ve **العُصافة**: başaktan saman ve benzeri gibi düşen şey. Ebû’l-abbâs: **العَصْفانِ** iki saman, **العُصوفُ** samanlardır. Ebû عبيدة dedi: **العصف** ekinden **يُعصف** edilip yenilen şeydir; o da **العصيفة**dir; ve علقمة بن عَبْدَة’den inşad etti:
تَسقِي مذانِبَ قد مالَتْ عَصِيفَتُها
Ve rivayet olunur: زالت عصيفتها; yani biçilmiştir, sonra yaprağı geri dönsün diye sulanır. Ve denilir: **أَعْصَف الزرع** biçilme vakti geldi. Ve eki­ni **عَصَفْنا** ederiz, onu **نَعْصِفُه**; yani alt tarafında eğilen yaprağını, ekin için daha hafif olsun diye biçtik; ve denildi ki: olgunlaşmadan önce yaprağını biçtik; yapılmazsa ekinle birlikte eğilir. Ve Allah تعالى bu sûrenin başında, insanı yaratması ve beyanı öğretmesiyle; güneşi, ayı, göğü, yeri ve onda bitirdiği rızkı; onda bulunan insî ve hayvanı yaratmasıyla, birliğine delâlet eden şeyi zikretti; Allah mübarektir, yaratıcıların en güzeli. Ve **واسْتعْصفَ الزرعُ**: kamışlaştı. Ve onu **عَصَفَه يَعْصِفُه عَصْفاً**: kamışlarından kopardı. Ve Allah تعالى’nın sözü **كعَصْف مأَْكول** iki mânâya sahiptir: birincisi, fil sahiplerini, içindeki tane alınmış ve kendisi tanesiz kalmış yaprak gibi kılmasıdır; ikincisi, onları, hayvanların yemiş olduğu **عصف** gibi kılmayı murad etmesidir. سعيد بن جبير’den rivayet olundu: Allah تعالى’nın sözü **كعصف مأَكول** hakkında dedi ki: o, **الهَبُّور**dur; o da bitmiş arpadır; Nabatîce. Ebû’l-abbâs, **كعصف** sözü hakkında dedi: “Falan **يَعْتَصِفُ** eder” denir; rızık talep ettiğinde. Hasan’dan rivayet olundu: o, tanesi yenilmiş ve samanı kalmış ekindir; ve Ebû’l-abbâs Muhammed b. يزيد inşad etti:
فصُيِّروا مِثْلَ كعَصْفٍ مأَْكولْ
**مثل عصف مأْكول** demek istedi; benzerliği pekiştirmek için **الكاف**ı artırdı; Allah تعالى’nın sözü **ليس كمثله شيء**de **الكاف**ı artırmasıyla pekiştirdiği gibi; ancak âyette harfi isme soktu ve bu câizdir; beyitte ise ismi—o da **مثل**dir—harfe—o da **الكاف**tır—soktu. Eğer bir kimse derse: **عَصْف** ne ile mecrûr kılındı; ona komşu olan **الكاف** ile mi, yoksa **مثل**in ona izâfesiyle mi; şu halde muzâf ile muzâfun ileyh arasına fasıl girmiş olur? Cevap: beyitteki **العصف**ın, **الكاف**tan başka bir şeyle mecrûr olması câiz değildir; her ne kadar زائد olsa da. Buna delil şudur: **الكاف** her yerde زائد olarak vâki olduğunda ancak cer edici olur; tıpkı **من** ve bütün cer harfleri, hangi yerde زائد vâki olurlarsa, mutlaka kendilerinden sonrakini cer etmeleri gibi; senin “ما جاءني من أَحد” ve “لست بقائم” demen gibi. İşte böylece **كعصف مأْكول**deki **الكاف**, daha önce geçtiği üzere زائد olsa da, **العصف**ı cer eden odur. Eğer bir kimse derse: “**مثل كعصف مأْكول**” sözünde ismin harfin üzerine girmesi nereden câiz oldu? Cevap: bu, **الكاف** ile **مثل** arasında mânâ bakımından bulunan benzeşme sebebiyle câiz oldu. Nasıl ki onlara, şu sözde **الكاف**ı **الكاف** üzerine sokmaları câiz oldu:
وصالِياتٍ كَكما يُؤَثْفَينْ
**مثل**e benzemesi sebebiyle; sanki “**كمثل ما يؤثفين**” dedi. İşte böylece onlar, **مثل كعصف** sözünde de **مثل**i **الكاف** üzerine soktular; bunu, **الكاف** ile **مثل** arasındaki benzerliğin kuvvetine dikkat çekme yaptılar. Ve **مَكان مُعْصِفٌ**: ekini çok olan; ve denildi ki: samanı çok olan; لحياني’den; ve inşad etti:
إذا جُمادَى مَنَعَت قَطْرها،
زانَ جَنابي عَطَنٌ مُعْصِفُ
(* “جنابي” sözü: **الجيم** ile fethalı ve **الباء** ile; o avludur; ve **عطن** **النون** iledir; beyit **جمد** maddesinde “زان جناني” lafzıyla geçti; “جناني” **الجنة**nin çoğuludur; belki doğru olan buradakidir.)
Böyle rivayet etti. Bizim rivayetimiz **مُغْضِف**tir, **الضاد** mu‘ceme ile. Cevherî bu beyti Ebû قيس b. الأَسلت el-Ensârî’ye nisbet etti; İbn بري dedi: o, Ebû قيس’in değil, أُحَيْحةَ b. الجُلاح’ındır.

Ve **عَصَفَتِ الرِّيحُ تَعْصِف عَصْفاً وعُصوفاً**; o, **ريح عاصِف** ve **عاصِفةٌ** ve **مُعْصِفَة** ve **عَصوف**tur. Ve **أَعْصفت**; Esed lehçesinde; ve o, şiddetlendiğinde **مَعاصِفَ** ve **مَعاصِيفَ** rüzgârlarından **مُعصِف**tir; ve rüzgârlar için **العُصوف**. Ve tenzilde: **والعاصفاتِ عَصْفاً**; yani rüzgârlar. Ve rüzgâr, üzerinden geçtiği şeyden toprağın savrulmasını **تَعْصِفُ** eder; onu götürerek yürür. Ve denildi ki: saman olan **العَصْف** ondan türemiştir; çünkü rüzgâr onu savurur; İbn سيده dedi: bu kuvvetli değildir. Ve hadiste: rüzgâr **عَصَفَتِ** olduğunda; yani esişi şiddetlendiğinde. Ve **ريح عاصف**: esişi şiddetli. Ve **العُصافةُ**: rüzgârın savurduğu şey; **عُصافة السُّنْبُل** lafzı üzere. Ve Ferrâ, Allah تعالى’nın sözü **أَعمالُهم كَرماد اشتدَّت به الريح في يوم عاصف** hakkında dedi: **العُصوف**u i‘râbında güne tâbi kıldı; hâlbuki **العُصوف** rüzgârlar içindir. Dedi ki: bu iki yönden câizdir: birincisi, **العُصوف** her ne kadar rüzgâr için olsa da, gün onunla vasfedilebilir; çünkü rüzgâr onda olur; böylece “**يوم عاصف**” denmesi câiz oldu; “**يوم بارد**” ve “**يوم حارّ**” denmesi gibi; soğukluk ve sıcaklık onlardadır. İkinci yön: “**في يوم عاصِف الريحِ**”i murad eder; sonra **الريح**i hazfeder; çünkü kelimenin başında zikredilmiştir; şu sözde olduğu gibi:
إذا جاء يومٌ مُظْلِمُ الشمسِ كاسِفُ
“**كاسِف الشمس**”i murad eder; onu hazfetti; çünkü önce zikrini takdim etti. Cevherî dedi: **يوم عاصف**; yani onda rüzgâr **تَعْصِف** eder; o, içinde mef‘ûl mânâsında fâildir; “**لَيْلٌ نائمٌ**” ve “**هَمٌّ ناصبٌ**” demeleri gibi. **العاصِف**in çoğulu **عَواصِفُ**. Ve **المُعْصِفاتُ**: bulutu, yaprağı ve ekinin **عَصْفَ**ını kaldırıp savuran rüzgârlar. Ve **العَصْفُ** ve **التعصُّف**: sürat; buna benzetme üzere. Ve **أَعْصَفَتِ الناقةُ في السير**: hızlandı; o, **مُعْصفة**dir; ve inşad etti:
ومن كلِّ مِسْحاجٍ، إذا ابْتَلَّ لِيتُها،
تَخَلَّبَ منها ثائبٌ مُتَعَصِّفُ
Yani ter. Ve **أَعْصَفَ الفَرِسُ**: hızlı bir geçişle geçtiğinde; **أَحْصَف** hakkında bir lehçe. Ebû عبيدة nakletti: **أَعْصَف الرجل**; yani helâk oldu. Ve **العَصيفةُ**: içinde başak bulunan, toplanmış yaprak. Ve **العَصُوف**: develerden hızlı olan. Şemmer dedi: **ناقة عاصف** ve **عَصُوفٌ** hızlıdır; Şemmâخ dedi:
فأَضْحَت بصَحْراء البَسِيطةِ عاصفاً،
تُوالي الحَصى سُمْرَ العُجاياتِ مُجْمِرَا
Ve **الناقةُ العَصوفُ**un çoğulu **عُصُفاً** olarak toplanır; رؤبة dedi:
بعُصُفِ المَرِّ خِماصِ الأَقْصابْ
Yani bağırsaklar. Ve نضر dedi: **إعْصافُ الإبل** kuyunun etrafında, suya hırsla dönüp dolaşmasıdır; etrafındaki toprağı öğütür ve onu kaldırır. Ve **نَعامة عَصُوفٌ**: hızlı; aynı şekilde deve; o, binicisini **تَعْصِفُ** eder; onu alıp götürür.

Ve **الإعصاف**: helâk etme. Ve **أَعْصَف الرجلُ**: helâk oldu. Ve savaş, kavme **تَعْصِف** eder: onları götürür ve helâk eder; A‘şâ dedi:
في فَيْلَقٍ جَأْواء مَلْمُومةٍ
تَعْصِف بالدَّارِعِ والحاسِر
Yani ikisini helâk eder. Ve **أَعصَف الرجلُ**: yoldan saptı. Müfaddal dedi: adam bir hedefe attığında, oku saptıysa “senin okun elbette **لعاصِفٌ**” denir. Dedi ki: her eğilen **عاصِفٌ**tir. Kesîr dedi:
فَمَرّت بلَيْلٍ، وهي شَدْفاء عاصِفٌ
بمُنْخَرَقِ الدَّوداة، مَرَّ الخَفَيدَدِ
(* “الدوداة” asılda böyle zabt edilmiştir; قاموس şerhi de böyledir; o, قاموس ve başkalarında gürültü ve salıncak olarak geçer. Yâkût’un Mu‘cem’inde: **الدوداء** med ile, Medine yakınında bir yerdir; dedi. Orada **الدوداء** damme ile şekillendirilmiştir.)
Lihyânî dedi: o **يَعْصِفُ** eder ve **يَعْتَصِفُ** eder ve **يَصْرِفُ** eder ve **يَصْطَرِف** eder; yani kazanır. Ve **عَصَفَ يَعْصِفُ عَصْفاً** ve **اعتصَف**: kazandı, talep etti ve çare aradı; ve denildi ki: o, ailesi için kazanmasıdır. Ve **العَصْفُ**: kazanç; ondan عجاج’ın sözü:
قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافي،
بغَير ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
Ve **العُصُوفُ**: zahmet çekme.
(* “والعصوف الكد” ifadesi قاموس ve şerhinin ibaresidir: İbnü’l-A‘râbî dedi: **العصوف** bulanıklıktır; bütün nüshalarda böyledir; **العباب**da: bulanıklık; **اللسان**da: zahmet.) Ve **العُصوفُ**: şaraplar.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ص ف * * العَصْفُ * بقل الزرع عن الفرَّاء وقال الحسن في قوله تعالى ﴿فجعلهم كعصف مأكول﴾ أي كزرع قد أُكل حبه وبقي نبته و * عَصَفَتِ * الريح اشتدت وبابه ضرب وجلس فهي ريح * عاصِفٌ * و * عَصُوفٌ * ويوم * عاصِفٌ * أي تعصف فيه الريح وهو فاعل بمعنى مفعول فيه كقولهم ليلٌ نائم وهمٌّ ناصب و * أعْصَفَتِ * الريح لغة بني أسد فهي * مُعْصِفٌ * و * مُعْصِفَةٌ

##### Türkçe

* ع ص ف * * **العَصْفُ** * ekinin yeşilliği; el-Ferrâ’dan. Hasan, Yüce Allah’ın sözü hakkında şöyle dedi: ﴿فجعلهم كعصف مأكول﴾ yani: tanesi yenmiş, bitkisi kalmış bir ekin gibi. Ve **عَصَفَتِ** rüzgâr: şiddetlendi; bâbı **ضرب** ve **جلس**’tir; o hâlde o, **عاصِفٌ** ve **عَصُوفٌ** bir rüzgârdır. Ve **عاصِفٌ** bir gün: yani rüzgârın onda şiddetlendiği; ve o, “içinde” mânâsında mef‘ûl olan bir fâildir; onların “uyuyan bir gece” ve “yoran bir kaygı” demeleri gibi. Ve **أعْصَفَتِ** rüzgâr: Benî Esed’in lügatidir; o hâlde o, **مُعْصِفٌ** ve **مُعْصِفَةٌ**’dir.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

العصف: بقل الزرع نقله الجوهري عن الفراء. وقد أعصف الزرع: طال عصفه، أو حان أن يجز، كذا في الصحاح، وقال اللحياني: مكان معصف: كثير التبن وأنشد:
  إذا جمادى منعت قطرهـا                      زان جنابي عطن معصف هكذا رواه اللحياني، ويروى مغضف، بالضاد المعجمة، ونسب الجوهري هذا البيت لأبي قيس بن الأسلت، قال ابن بري: هو لأحيحة ابن الجلاح.
 وقال الحسن في قوله تعالى:  فجعلهم كعصف مأكول  قال: أي، كزرع قد أكل حبه، وبقي تبنه وأنشد المبرد:
  فصيروا مثل كعصف مأكول أراد مثل عصف مأكول، فزاد الكاف للتاكيد أو أنه يحتمل معنيين، أحدهما: أنه جعل أصحاب الفيل كورق أخذ ما كان فيه وبقي هو لا حب فيه، أو أنه جعلهم كورق أكلته البهائم وروي عن سعيد بن خبير أنه قال في قوله تعالى:  كعصف مأكول  قال: هو الهبور، وهو الشعير النابت بالنبطية. وعصفه يعصفه عصفا: صرمه من أقصابه. أو جزه قبل أن يدرك أي: جز ورقه الذي يميل في أسفله؛ ليكون أخف للزرع، فإن لم يفعل مال بالزرع. والعصافة، ككناسة: ما سقط من التبن ونحوه، ونقله الجوهري. وككنيسة: الورق المجتمع الذي ليس فيه السنبل. وقيل: هو الورق الذي ينفتح عن الثمرة. وقيل: هو رؤوس سنبل الحنطة، قال علقمة بن عبدة:
  تسقي مذانب قد زالت عصيفتها                      حدورها من أتي الماء مطموم ويقولون: سهم عاصف: أي مائل عن الغرض وكذلك سهام عصف، وهو مجاز. وكل مائل: عاصف قاله المفضل وأنشد لكثير:
  فمرت بليل وهي شدفاء عاصف                      بمنخرق الدوداة مر الخـفـيدد وعصفت الريح تعصف عصفا، وعصوفا: اشتدت، فهي ريح عاصفة، وعاصف، وعصوف واقتصر الجوهري على الأخيرين، من رياح عواصف، قال الله تعالى:  فالعاصفات عصفا  يعني الرياح تعصف ما مرت عليه من جولان التراب تمضي به، وقد قيل: إن العصف الذي هو التبن مشتق منه، لأن الريح تعصف به، قال ابن سيده: وهذا ليس بقوي، وفي الحديث:  كان إذا عصفت الريح  أي: إذا اشتد هبوبها. قال الجوهري: وفي لغة بني أسد: أعصفت الريح فهي معصف، ومعصفة زاد غيره: من رياح معاصف ومعاصيف: إذا اشتدت. وقوله تعالى:  كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف  أي: تعصف فيه الريح وهو فاعل بمعنى مفعول مثل قولهم: ليل نائم، وهم ناصب، كما في الصحاح، وقال الفراء: إن العصوف للرياح، وإنما جعله تابعا لليوم على جهتين: إحداهما: أن العصوف وإن كان للريح فإن اليوم يوصف به، لأن الريح تكون فيه، فجاز أن يقال: يوم عاصف، كما يقال: يوم حار، ويوم بارد، والحر والبرد فيهما، والوجه الآخر: أن يقال: أراد في يوم عاصف الريح فحذف الريح لأنها ذكرت في أول الكلمة. وعصف عيالة يعصفهم عصفا: كسب لهم نقله الجوهري، زاد غيره: وطلب واحتال، وقيل: العصف: هو الكسب لأهله، ومنه قول العجاج:
  قد يكسب المال الهدان الجافي
  بغير ما عصف ولا اصطراف

  ومن المجاز: ناقة عصوف، ونعامة عصوف: أي سريعة تعصف براكبها فتمضي به، قاله شمر، ونقله الجوهري، قال الزمخشري: شبهت بالريح في سرعة سيرها. وقال ابن الأعرابي: العصوف: الكدرة هكذا في سائر النسخ، وفي العباب الكدر، وفي اللسان الكد، فتأمل ذلك، والعين من العصوف مضمومة، وإطلاقه يوهم الفتح. وقال أيضا: العصوف: الخمور: وقال ابن فارس: عصفتها ريحها إذا فاحت، زاد الزمخشري: شبهت فغمة ريحها بعصفة الريح. وأعصف الرجل: هلك حكاه أبو عبيدة، ونقله الجوهري. وأعصف الفرس: مر مرا سريعا لغة في أحصف، نقله الجوهري. وقال النضر: أعصفت الإبل: استدارت حول البئر حرصا على الماء، وهي تثير التراب حوله.
 ومما يستدرك عليه: العصف، والعصفة، والعصيفة، والعصافة: ما كان على ساق الزرع من الورق الذي ييبس فيتفتت، وقيل: هو ورقه، من غير أن يعين بيبس أو غيره، وقيل: ورقه ومالا يؤكل، وبكل ذلك فسر قوله تعالى:  والحب ذو العصف والريحان  وقال النضر: العصف: القصيل، وقيل: ورق السنبل، كالعصفة، وقيل: ما قطع منه كالعصيف، وقيل هما ورق الزرع الذي يميل في أسفله، فتجزه ليخف، وقيل: العصف: ما جز من ورق الزرع فأكل وهو رطب، وقيل: العصف: السنبل نفسه، وجمعه عصوف. وقال ابن الأعرابي: العصفان: التبنان، والعصوف: الأتبان. واستعصف الزرع: قصب. ومكان معصف: كثير التبن، عن اللحياني. والعصافة: ما عصفت به الريح. والمعصفات: الرياح التي تثير السحاب والورق. والعصف والتعصف: السرعة على التشبيه بذلك. وأعصفت الناقة في السير: أسرعت فهي معصفة، قال الشاعر:
  ومن كل مسحاج إذا ابتل ليتها                      تحلب منها ثائب متعصـف يعني العرق. وقال شمر: ناقة عاصف: سريعة، وأنشد قول الشماخ:
  فأضحت بصحراء البسيطة عاصفـا                      توالي الحصى سمر العجايات مجمرا ونوق عصف: سريعات، قال رؤبة:
  بعصف المر خماص الأقصاب وأعصف الرجل: جار عن الطريق. قال الجوهري: والحرب تعصف بالقوم: أي تذهب بهم، وتهلكهم، قال الأعشى:
  في فيلق جأواء ملمـومة                      تعصف بالدارع والحاسر وهو مجاز، وفي العباب: أعصفت الحرب بالقوم: أي ذهبت بهم وأهلكتهم، قال: وهذه أصح من عصفت بهم. وقال اللحياني: اعتصف لعياله: إذا كسب لهم، نقله الجوهري والصاغاني، يقال: عصف واعتصف، كما يقال: صرف واصطرف.

##### Türkçe

**العصف**: ekinin yeşil otu; el-Cevherî bunu el-Ferrâ’dan nakletti. Ve “**أعصف الزرع**”: onun **عصف**’ı uzadı; yahut biçilme vakti geldi; **الصحاح**’ta böyledir. Ve el-Lihyânî dedi: “**مكان معصف**”: samanı çok olan (yer). Ve şu beyti okudu:
  “Eğer Cemâdâ yağmurunu menederse                      yanımda **عطن معصف**’ı süsler”
Bunu el-Lihyânî böyle rivayet etti; “**مغضف**” diye de rivayet edilir, **الضاد** mu‘ceme ile. El-Cevherî bu beyti Ebû Kays b. el-Eslet’e nisbet etti. İbn Berrî dedi: O, Uhayha b. el-Cellâh’ındır.

Ve el-Hasen, Yüce Allah’ın sözü hakkında:  “فجعلهم كعصف مأكول”  dedi ki: yani, tanesi yenmiş, samanı kalmış bir ekin gibi. Ve el-Muberrad şu beyti okudu:
  “Onları **كعصف مأكول** gibi kıldılar”
“**عصف مأكول** gibi” demek istedi; pekiştirme için **كاف**’ı artırdı; yahut iki mânayı ihtimal eder: birincisi, fil sahiplerini, içindekisi alınmış ve kendisi kalmış, tanesi olmayan yaprak gibi kılmasıdır; yahut onları, hayvanların yediği yaprak gibi kılmasıdır. Saîd b. Hubeyr’den rivayet olundu: Yüce Allah’ın sözü hakkında:  “كعصف مأكول”  dedi ki: o, **الهبور**’dur; o da Nabatîce’de biten arpadır. Ve “**عصفه يعصفه عصفا**”: onu saplarından koparıp biçti. Yahut olgunlaşmadan önce biçti; yani: alt tarafında eğilen yaprağını biçti; ekin için daha hafif olsun diye; bunu yapmazsa ekinle birlikte eğilir. Ve **العصافة**, **ككناسة**: samandan ve benzerinden düşen şey; el-Cevherî nakletti. Ve **ككنيسة**: başağı olmayan toplanmış yaprak. Ve denildi: o, meyveden açılan yapraktır. Ve denildi: o, buğday başağının başlarıdır. Alkame b. Abede dedi ki:
  “Sular, **مذانب**leri ki **عصيفتها**sı gitmiş                      inişleri, suya gelişten dolayı dolmuş”
Ve derler: “**سهم عاصف**”: yani hedefden yana eğik; bunun gibi “**سهام عصف**”; bu mecazdır. Ve her eğik: **عاصف**; bunu el-Mufaddal söyledi. Ve Kesîr’den şu beyti okudu:
  “Geceleyin geçti; o, **شدفاء عاصف** idi                      **بمنخرق الدوداة**’da, **الخـفـيدد**’in geçişi gibi”
Ve “**عصفت الريح تعصف عصفا، وعصوفا**”: şiddetlendi; o halde o, **ريح عاصفة** ve **عاصف** ve **عصوف** (rüzgâr)dır. El-Cevherî son ikisiyle yetindi: **رياح عواصف**’tan. Yüce Allah dedi ki:  “فالعاصفات عصفا”  yani rüzgârlar; geçtiği şey üzerinde toprak savrulmasından onu sürüp götürür. Ve denilmiştir ki, saman olan **العصف** ondan türemiştir; çünkü rüzgâr onu savurur. İbn Sîde dedi: Bu güçlü değildir. Hadiste:  “كان إذا عصفت الريح”  yani esişi şiddetlendiği zaman. El-Cevherî dedi: Benî Esed’in dilinde: “**أعصفت الريح**” ve o, **معصف**’tır; başkası artırdı: **معصفة**; **رياح معاصف ومعاصيف**’ten: şiddetlendiği zaman. Ve Yüce Allah’ın sözü:  “كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف”  yani rüzgârın onda savurduğu (gün); o, mef‘ûl mânasında fâ‘ildir; “**ليل نائم**” ve “**هم ناصب**” sözleri gibi; **الصحاح**’ta olduğu üzere. El-Ferrâ dedi: **العصوف** rüzgârlar içindir; onu güne tâbi kılması iki yöndendir: birincisi: **العصوف** rüzgâr için olsa da gün onunla vasfedilir; çünkü rüzgâr onda olur; bu sebeple “**يوم عاصف**” denmesi câiz oldu; “**يوم حار**” ve “**يوم بارد**” denildiği gibi; sıcaklık ve soğukluk onlardadır. İkinci yön: “**في يوم عاصف الريح**” demek istedi; kelimenin başında rüzgâr zikredildiği için **الريح**’i hazfetti. Ve “**عصف عيالة يعصفهم عصفا**”: onlar için kazandı; el-Cevherî nakletti. Başkası artırdı: ve talep etti ve çare aradı. Ve denildi: **العصف**: ehli için kazançtır. Ondandır el-Acçâc’ın sözü:
  “Sert huylu **الهدان** mal kazanabilir
  **بغير ما عصف ولا اصطراف**”

  Mecazdandır: **ناقة عصوف** ve **نعامة عصوف**: yani süratli; binicisini savurur da onunla gider; bunu Şemmer söyledi; el-Cevherî nakletti. Ez-Zemahşerî dedi: yürüyüşünün süratinde rüzgâra benzetildi. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العصوف**: bulanıklık; bütün nüshalarda böyledir. **العباب**’da “bulanıklık”, **اللسان**’da “meşakkat”; buna dikkat et. Ve **العين** harfi **العصوف**’ta dammelidir; onu mutlak söylemek fethayı vehmettirir. Yine dedi: **العصوف**: şaraplar. Ve İbn Fâris dedi: “**عصفتها ريحها**”: kokusu yayıldığı zaman. Ez-Zemahşerî artırdı: kokusunun keskinliğini rüzgârın savuruşuna benzetti. Ve “**أعصف الرجل**”: helâk oldu; Ebû Ubeyde hikâye etti; el-Cevherî nakletti. Ve “**أعصف الفرس**”: çok süratli geçti; **أحصف**’ta bir dildir; el-Cevherî nakletti. En-Nadr dedi: “**أعصفت الإبل**”: suya hırsla kuyunun etrafında döndü; onun çevresinde toprak kaldırır.

Ve ondan istidrâk olunanlardandır: **العصف** ve **العصفة** ve **العصيفة** ve **العصافة**: ekin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanan yaprak; ve denildi: kuruluk veya başkası tayin edilmeksizin onun yaprağıdır. Ve denildi: onun yaprağı ve yenmeyen şey. Ve bunların hepsiyle Yüce Allah’ın sözü tefsir edilmiştir:  “والحب ذو العصف والريحان”  En-Nadr dedi: **العصف**: biçilmiş yeşil ot. Ve denildi: başağın yaprağıdır; **كالعصفة**. Ve denildi: ondan kesilen şeydir; **كالعصيف**. Ve denildi: ikisi, alt tarafında eğilen ekin yaprağıdır; hafiflesin diye onu biçersin. Ve denildi: **العصف**: ekin yaprağından biçilip yaş iken yenendir. Ve denildi: **العصف**: başağın kendisidir; çoğulu **عصوف**. İbnü’l-A‘râbî dedi: **العصفان**: iki saman; ve **العصوف**: samanlar. Ve “**استعصف الزرع**”: kamışlaştı. Ve “**مكان معصف**”: samanı çok olan (yer); el-Lihyânî’den. Ve **العصافة**: rüzgârın savurduğu şey. Ve **المعصفات**: bulutu ve yaprağı kaldıran rüzgârlar. Ve **العصف** ve **التعصف**: buna benzetme yoluyla sürat. Ve “**أعصفت الناقة في السير**”: yürüyüşte hızlandı; o halde o, **معصفة**’dir. Şair dedi ki:
  “Ve her **مسحاج**’dan; eğer onun **ليتها**sı ıslanırsa                      ondan **ثائب متعصف** sağılır”
Yani ter. Şemmer dedi: **ناقة عاصف**: süratli. Ve eş-Şemmâh’ın sözünü okudu:
  “Derken **صحراء البسيطة**’da **عاصفـا** oldu                      çakılları ardı ardına sürer; **سمر العجايات**’ı közlenmiş (gibi)”
Ve **نوق عصف**: süratliler. Ru’be dedi ki:
  “**بعصف المر خماص الأقصاب**”
Ve “**أعصف الرجل**”: yoldan saptı. El-Cevherî dedi: ve savaş kavme **تعصف** eder: yani onları götürür ve helâk eder. El-A‘şâ dedi ki:
  “Toplu, kara bir orduda                      zırhlıyı da zırhsızı da **تعصف** eder”
Bu mecazdır. **العباب**’da: “**أعصفت الحرب بالقوم**”: yani onları götürdü ve helâk etti; dedi ki: bu, “**عصفت بهم**”den daha sahihtir. El-Lihyânî dedi: “**اعتصف لعياله**”: onlar için kazandığı zaman; el-Cevherî ve es-Sâgânî nakletti. Denir: “**عصف**” ve “**اعتصف**”; “**صرف**” ve “**اصطرف**” denildiği gibi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَصَفَتِ الرِّيحُ
1 عَصَفَتِ الرِّيحُ ذ , aor. عَصِفَ , (S, O, Msb, K,) inf. n. عَصْفٌ and عُصُوفٌ, (O, Msb, K,) The wind blew violently, or vehemently; as also ↓ اعصفت; (S, O, Msb, K;) the latter of the dial. of BenooAsad. (S, O.) ― -b2- Hence, (TA,) عَصْفٌ signifies also (tropical:) The being quick, or swift; (Lth, O, TA;) and so [↓ اـِعْصَافٌ and] ↓ تَعَصُّفٌ: (TA:) and is used in relation to anything: (Lth, O:) عَصَفَ signifying (assumed tropical:) He, or it, was quick, or swift. (K.) One says, of a she-camel, تَعْصِفُ بِرَاكِبِهَا (tropical:) She goes quickly, or swiftly, with her rider; (Sh, S, Z, O, TA;) likening her to the wind in the swiftness of her course. (Z, TA.) And ↓ اعصفت فِى السَّيْرِ (assumed tropical:) She (a camel) was, or became, quick, or swift, in going along: (TA:) and ↓ اعصف said of a horse, he went, or passed, along quickly, or swiftly; (S, O, K;) like احصف, (O,) of which it is [said to be] a dial. var. (S.) ― -b3- [Hence, also,] عَصَفَتِ الحَرْبُ بِالقَوْمِ, (O, K, * TA,) aor. تَعْصِفُ بِهِمْ, (S, O, TA,) (tropical:) War, or the war, carried off, and destroyed, the people, or party; (S, O, K, TA;) as also بهم ↓ اعصفت, (O, K,) which is [said to be] the more correct. (O, TA.) ― -b4- And عَصَفَ signifies (assumed tropical:) It (a thing) inclined, or declined. (K.) [See عَاصِفٌ, last sentence.] -A2- عَصَفَ عِيَالَهُ, (Ibn-'Abbلd, O, K, TA,) and لِعِيَالِهِ, (Ibn-'Abbلd, O,) aor. عَصِفَ , (K,) inf. n. عَصْفٌ, (S, O,) He gained, or earned, or he sought sustenance, (Ibn-Abbلd, S, O, K, TA,) for his household, or family; (Ibn-'Abbلd, O, K, TA;) and so لِعِيَالِهِ ↓ اعتصف; (Lh, S, * O, * TA;) like as one says صَرَفَ and اصطرف: and some add, in explaining عَصَفَ عِيَالَهُ, and he sought for his household, or family; and exercised for them art, or skill, in the management of affairs. (TA.) -A3- عَصَفَ الزَّرْعَ, (S, O, K, TA,) aor. عَصِفَ , inf. n. عَصْفٌ, (TA,) He cut, or clipped, the corn before its attaining to maturity; (S, O, K, TA;) i. e. he cut off its leaves that were inclining in its lower part, in order to lighten it; for if he did not thus, it would lean: or he cut it from its stalks. (TA.)

4 أَعْصَفَ see 1, in five places. ― -b2- اعصف (said of a man, S, O) He died, or perished. (S, O, K.) ― -b3- And He (a man) deviated, declined, or wandered, from the road, or way. (TA.) ― -b4- اعصفت الاـِبِلُ The camels went round about the well, eager for the water, raising the the dust, (En-Nadr, O, K,) and spreading it, around. (En-Nadr, O.) -A2- اعصف الزَّرْعُ The corn, or seed-produce, put forth its عَصْف [q. v.]: (S, * O, K:) or its عَصْف became long: or it attained to the time for its being cut, or clipped. (TA. [See 1, last sentence.])

5 تَعَصَّفَ see 1, second sentence.

8 اـِعْتَصَفَ see 1, last sentence but one.

استعصف الزَّرْعُ
10 استعصف الزَّرْعُ ذ The corn, or seed-produce: produced its culm, or jointed stalk. (TA.)

عَصْفٌ
عَصْفٌ ذ The herb (بَقْل) of corn, or seed-produce: (Fr, S, O, K:) and (TA) the leaves, or blades, of corn, or seed-produce; (MA, * Mgh, TA;) as also عُصُوفٌ; each a pl. of ↓ عَصْفَةٌ: (MA: [or rather عَصْفٌ is a coll. gen. n. of which عُصُوفٌ is the pl. and ↓ عَصْفَةٌ is the n. un.:]) or the leaves, or blades, that are upon the stalk of corn, or seedproduce, and that dry up and crumble; as also ↓ عَصْفَةٌ and ↓ عَصِيفَةٌ and ↓ عُصَافَةٌ: or the leaves, and what is not eaten, thereof: in these three different senses it is expl. as used in the Kur lv. 11: (TA:) or it there means the stalk, or stem, of corn: (Fr, S voce رَيْحَانٌ:) or straw; (Jel, TA;) and so الزَّرْعِ ↓ عَصِيفُ; (M voce تِبْنٌ;) or الزَّرْعِ ↓ عَصِيفَةُ: (so in copies of the K voce تِبْنٌ:) and عُصُوفٌ signifies straws: (IAar, TA:) or عَصْفٌ signifies dry leaves, like straw: (Bd in lv. 11:) or corn, or seed-produce, or barley, cut while green, for fodder; syn. قَصِيلٌ: (En-Nadr, TA:) or leaves of corn, or seed-produce, that are cut, and eaten while fresh: or the leaves of the ears of corn; as also ↓ عَصِيفَةٌ: or what are cut thereof; as also ↓ عَصِيفٌ: or both signify the leaves, of corn, that incline in its lower part, and which one cuts off, in order that it may become lightened: or the former signifies the ears, themselves, of corn: and the pl. is عُصُوفٌ. (TA.) كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ, in the Kur [cv. last verse], means Like corn of which the grain has been eaten and the straw thereof remains: (El- Hasan El-Basree, S, O, K:) or like leaves of which the contents have been taken and which remain without any grain therein: (O, K:) or like عَصْف, (O,) or leaves, (K,) which the beasts have eaten: (O, K:) or, as Sa'eed Ibn-Jubeyr is related to have said, like barley growing or growing forth [that has been eaten]. (TA.) ― -b2- And IAar says, (O, TA,) [the pl.] عُصُوفٌ, (O, K, TA,) with damm to the ع, (TA,) [in the CK, erroneously, عَصُوف,] signifies Handfuls of reaped corn; syn. كَدَرٌ [a coll. gen. n. of which the n. un. is كَدَرَةٌ]: (O, TA:) in the copies of the K, كُدْرَة; and in the L, كد. (TA.) -A2- And accord. to IAar, (O,) عُصُوفٌ signifies also Wines; syn. خُمُورٌ. (O, L, K. [In the CK خَمْرَة; and in the TA, as from the K, خمر.])

عَصْفَةٌ
عَصْفَةٌ ذ [as an inf. n. un. of 1 signifies A gust, or strong puff, of wind. ― -b2- And hence,] (assumed tropical:) The odour, (K,) or fragrance (فَغْمَة) of odour, (Z, TA,) or exhaled odour, (IF, O,) of wine: (IF, Z, O, K, TA:) likened to the عَصْفَة of wind. (Z, TA.) -A2- See also عَصْفٌ, in three places.

عَصْفَانٌ
عَصْفَانٌ ذ A seller of تِبْن [i. e. straw, or straw that has been trodden, or thrashed, and cut]. (IAar, O, TA.)

عَصُوفٌ
عَصُوفٌ ذ : see عَاصِفٌ. ― -b2- Hence, (Z, TA,) (tropical:) Swift; applied to a she-ostrich, and to a she-camel (S, O, K, TA) that goes swiftly with her rider; (S, O, TA;) likened to the wind in the swiftness of her course: (Z, TA:) pl. عُصُفٌ: (TA:) and ↓ عَاصِفٌ is applied in like manner to a she-camel as meaning swift; (Sh, TA;) and so too is ↓ مُعْصِفَةٌ. (TA.)

عَصِيفٌ
عَصِيفٌ ذ : see عَاصِفٌ: -A2- and see also عَصْفٌ, in two places.

عُصَافَةٌ
عُصَافَةٌ ذ What has fallen from the ears of corn, [app. when they are trodden, or thrashed, consisting] of the straw, (S, O, K, [but in the CK التنِّيْن is put in the place of التِّبْن,]) and the like. (S.) See also عَصْفٌ. Also What the wind has carried away. (TA.)

عَصِيفَةٌ
عَصِيفَةٌ ذ The combined leaves in which are the ears of corn: (S, O, K, TA:) or the leaves that open from around the fruit: or the heads of the ears of wheat. (TA.) See also عَصْفٌ, in three places.

رِيحٌ عَاصِف
رِيحٌ عَاصِف ذ (S, O, Msb, K) and عَاصِفَةٌ (O, Msb, K) and ↓ عَصُوفٌ [but this app. has a more intensive meaning] (S, O, K) [and ↓ عَصِيفٌ as used in “ Fلkihet el-Khulafà ” p. 196 line 18 but not found by me in this sense in any lexicon] and ↓ مُعْصِفٌ (S, O, K) and ↓ مُعْصِفَةٌ (S, O, Msb, K) Wind blowing violently, or vehemently: (S, O, Msb, K:) pl. of the first عَوَاصِفُ, and of the second عَاصِفَاتٌ; (Msb;) and of the last two ↓ مَعَاصِفُ and ↓ مَعَاصِيفُ; and ↓ مُعْصِفَاتٌ [pl. of مُعْصِفَةٌ] which signifies winds that raise the clouds and the winds. (TA.) ― -b2- One says also يَوْمٌ عَاصِفٌ, (Fr, S, O, Msb,) because of the violent blowing of the wind therein, (Fr, O, Msb,) عَاصِفٌ in this case being an instance of فَاعِلٌ in the sense of مَفْعُولٌ فِيهِ, (S, O,) like as one says يَوْمٌ بَارِدٌ, (Fr, O,) or like لَيْلٌ نَائِمٌ; the meaning being, A day in which the wind blows violently, or vehemently: (S, O:) this is the meaning in the phrase فِى يَوْمٍ عَاصِفٍ (Fr, O, K) in the Kur [xiv. 21]: or this phrase may mean فِى يَوْمٍ عَاصِفِ الرِّيحِ [in a day violent, or vehement, in respect of the wind], because the wind is mentioned in the former part of the sentence. (Fr, O.) ― -b3- See also عَصُوفٌ. ― -b4- عَاصِفٌ also signifies (tropical:) An arrow turning aside, or declining, from the butt; (El-Mufaddal, O, K, TA;) pl. عُصَّفٌ; a tropical meaning: (TA:) and anything inclining, or declining. (El-Mufaddal, O, K.)

مُعْصِفٌ
مُعْصِفٌ ذ , and the fem., and pls.: see عَاصِفٌ, in five places: ― -b2- and for the fem., see also عَصُوفٌ. -A2- مَكَانٌ مُعْصِفٌ A place abounding with corn, or seed-produce: (Lh, S, L:) or with straw. (Lh, L.)

##### Türkçe

**عَصَفَتِ الرِّيحُ**
1 **عَصَفَتِ الرِّيحُ** ذ, muzâri‘i **عَصِفَ**, (S, O, Msb, K,) mastar ismi **عَصْفٌ** ve **عُصُوفٌ**, (O, Msb, K,) Rüzgâr şiddetle, yahut hiddetle esti; bunun gibi ↓ **اعصفت**; (S, O, Msb, K;) ikincisi Benû Esed’in lehçesindendir. (S, O.) ― -b2- Bundan dolayı, (TA,) **عَصْفٌ** ayrıca (mecazen:) Çabuk olma, yahut süratli olma demektir; (Lth, O, TA;) ve aynı şekilde [↓ **اـِعْصَافٌ** ve] ↓ **تَعَصُّفٌ**: (TA:) ve her şeye nispetle kullanılır: (Lth, O:) **عَصَفَ** (farz edilen mecazla:) O, yahut o şey, çabuk oldu, yahut süratli oldu demektir. (K.) Dişi deve hakkında şöyle denir: **تَعْصِفُ بِرَاكِبِهَا** (mecazen:) Binicisiyle çabuk gider, yahut süratle gider; (Sh, S, Z, O, TA;) gidişinin süratinde onu rüzgâra benzeterek. (Z, TA.) Ve ↓ **اعصفت فِى السَّيْرِ** (farz edilen mecazla:) O (bir deve) yürüyüşte çabuk oldu, yahut süratli oldu: (TA:) ve ↓ **اعصف** bir at hakkında denildiğinde, çabuk gitti, yahut süratle geçti; (S, O, K;) **احصف** gibi, (O,) ki onun [**اعصف**’ın] bunun lehçe varyantı olduğu [söylenir]. (S.) ― -b3- [Bundan dolayı ayrıca,] **عَصَفَتِ الحَرْبُ بِالقَوْمِ**, (O, K, * TA,) muzâri‘i **تَعْصِفُ بِهِمْ**, (S, O, TA,) (mecazen:) Savaş, yahut o savaş, kavmi, yahut topluluğu alıp götürdü ve helâk etti; (S, O, K, TA;) bunun gibi بهم ↓ **اعصفت**, (O, K,) ki bunun daha doğru olduğu [söylenir]. (O, TA.) ― -b4- Ve **عَصَفَ** (farz edilen mecazla:) O (bir şey) meyletti, yahut saptı demektir. (K.) [Bk. **عَاصِفٌ**, son cümle.] -A2- **عَصَفَ عِيَالَهُ**, (Ibn-'Abbلd, O, K, TA,) ve **لِعِيَالِهِ**, (Ibn-'Abbلd, O,) muzâri‘i **عَصِفَ**, (K,) mastar ismi **عَصْفٌ**, (S, O,) O, ev halkı yahut ailesi için rızık kazandı, yahut elde etti, yahut rızık aradı; (Ibn-Abbلd, S, O, K, TA,) (Ibn-'Abbلd, O, K, TA;) ve aynı şekilde **لِعِيَالِهِ** ↓ **اعتصف**; (Lh, S, * O, * TA;) tıpkı **صَرَفَ** ve **اصطرف** denildiği gibi: ve bazıları, **عَصَفَ عِيَالَهُ**’yu açıklarken şunu da ekler: ve ev halkı yahut ailesi için aradı; ve onlar için işlerin idaresinde sanat, yahut maharet icra etti. (TA.) -A3- **عَصَفَ الزَّرْعَ**, (S, O, K, TA,) muzâri‘i **عَصِفَ**, mastar ismi **عَصْفٌ**, (TA,) O, ekini olgunluğa erişmeden önce biçti, yahut kırptı; (S, O, K, TA;) yani, onu hafifletmek için alt kısmında meyleden yapraklarını kesti; çünkü böyle yapmazsa eğilirdi: yahut onu saplarından kesti. (TA.)

4 **أَعْصَفَ**: 1’e bak, beş yerde. ― -b2- **اعصف** (bir adam hakkında denilir, S, O) O öldü, yahut helâk oldu. (S, O, K.) ― -b3- Ve O (bir adam) yoldan saptı, meyletti, yahut şaştı. (TA.) ― -b4- **اعصفت الاـِبِلُ** Develer, suya iştiyaklı olarak, kuyunun etrafında dolaştılar, tozu kaldırarak, (En-Nadr, O, K,) ve onu etrafa yayarak. (En-Nadr, O.) -A2- **اعصف الزَّرْعُ** Ekin, yahut tohum mahsulü, **عَصْف**’ını çıkardı [bk. o]; (S, * O, K:) yahut onun **عَصْف**’ı uzadı: yahut biçilme, yahut kırpılma vaktine ulaştı. (TA. [Bk. 1, son cümle.])

5 **تَعَصَّفَ**: 1’e bak, ikinci cümle.

8 **اـِعْتَصَفَ**: 1’e bak, sondan bir önceki cümle.

**استعصف الزَّرْعُ**
10 **استعصف الزَّرْعُ** ذ Ekin, yahut tohum mahsulü: boğumlu sapını, yahut boğumlu gövdesini çıkardı. (TA.)

**عَصْفٌ**
**عَصْفٌ** ذ Ekinin, yahut tohum mahsulünün otu (**بَقْل**): (Fr, S, O, K:) ve (TA) ekinin, yahut tohum mahsulünün yaprakları, yahut yaprak bıçakları; (MA, * Mgh, TA;) bunun gibi **عُصُوفٌ**; her biri ↓ **عَصْفَةٌ**’nin bir çoğuludur: (MA: [yahut daha doğrusu **عَصْفٌ** bir cins topluluk ismidir; bunun çoğulu **عُصُوفٌ** ve ↓ **عَصْفَةٌ** tekil isimdir:]) yahut ekinin, yahut tohum mahsulünün sapı üzerindeki ve kuruyup ufalanan yapraklar, yahut yaprak bıçakları; bunun gibi ↓ **عَصْفَةٌ** ve ↓ **عَصِيفَةٌ** ve ↓ **عُصَافَةٌ**: yahut yapraklar ve ondan yenmeyen şey: bu üç farklı mânada, Kur’ân lv. 11’de kullanıldığı üzere açıklanır: (TA:) yahut orada ekinin sapı, yahut gövdesi demektir: (Fr, S voce **رَيْحَانٌ**:) yahut saman; (Jel, TA;) ve aynı şekilde الزَّرْعِ ↓ **عَصِيفُ**; (M voce **تِبْنٌ**;) yahut الزَّرْعِ ↓ **عَصِيفَةُ**: (K’nın **تِبْنٌ** maddesindeki nüshalarda böyledir:) ve **عُصُوفٌ** samanlar demektir: (IAar, TA:) yahut **عَصْفٌ** kuru yapraklar demektir, saman gibi: (Bd in lv. 11:) yahut yeşilken yem için kesilmiş ekin, yahut tohum mahsulü, yahut arpa; eş anlamlısı **قَصِيلٌ**: (En-Nadr, TA:) yahut taze iken kesilip yenilen ekin, yahut tohum mahsulü yaprakları: yahut başakların yaprakları; bunun gibi ↓ **عَصِيفَةٌ**: yahut ondan kesilen şey; bunun gibi ↓ **عَصِيفٌ**: yahut ikisi de, alt kısmında meyleden ve hafiflesin diye kesilen ekin yaprakları demektir: yahut birincisi, ekinin başaklarının kendileri demektir: ve çoğulu **عُصُوفٌ**’dur. (TA.) Kur’ân’da [cv. son âyet] **كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ**, tanesi yenmiş ve samanı kalmış ekin gibi demektir: (El-Hasan El-Basree, S, O, K:) yahut içindekileri alınmış ve içinde hiçbir tane olmaksızın kalan yapraklar gibi: (O, K:) yahut **عَصْف** gibi, (O,) yahut yapraklar gibi, (K,) ki hayvanlar onları yemiştir: (O, K:) yahut Sa‘îd İbn-Cübeyr’in söylediği rivayet edildiğine göre, yenmiş olan büyüyen yahut filizlenen arpa gibi. (TA.) ― -b2- Ve IAar der ki, (O, TA,) [çoğul] **عُصُوفٌ**, (O, K, TA,) **ع** üzerine damme ile, (TA,) [CK’de yanlışlıkla **عَصُوف**,] Biçilmiş ekinden avuç doluları demektir; eş anlamlısı **كَدَرٌ** [tekili **كَدَرَةٌ** olan bir cins topluluk ismi]: (O, TA:) K nüshalarında **كُدْرَة**; L’de ise **كد**. (TA.) -A2- Ve IAar’a göre, (O,) **عُصُوفٌ** ayrıca Şaraplar demektir; eş anlamlısı **خُمُورٌ**. (O, L, K. [CK’de **خَمْرَة**; TA’da ise K’dan olarak **خمر**.])

**عَصْفَةٌ**
**عَصْفَةٌ** ذ [1’in tekil mastarı olarak, rüzgârın bir esintisi, yahut kuvvetli bir üflemesi demektir. ― -b2- Ve bundan dolayı,] (farz edilen mecazla:) Koku, (K,) yahut kokunun rayihası (**فَغْمَة**), (Z, TA,) yahut yayılmış koku, (IF, O,) şarabın: (IF, Z, O, K, TA:) rüzgârın **عَصْفَة**’sine benzetilerek. (Z, TA.) -A2- Ayrıca **عَصْفٌ**’a bak, üç yerde.

**عَصْفَانٌ**
**عَصْفَانٌ** ذ **تِبْن** satıcısı [yani saman, yahut çiğnenmiş, yahut dövülmüş ve kesilmiş saman]. (IAar, O, TA.)

**عَصُوفٌ**
**عَصُوفٌ** ذ: **عَاصِفٌ**’e bak. ― -b2- Bundan dolayı, (Z, TA,) (mecazen:) Süratli; dişi devekuşuna ve (S, O, K, TA) binicisiyle süratle giden dişi deveye uygulanır; (S, O, TA;) gidişinin süratinde onu rüzgâra benzeterek: (Z, TA:) çoğulu **عُصُفٌ**: (TA:) ve ↓ **عَاصِفٌ** aynı şekilde dişi deveye süratli mânasında uygulanır; (Sh, TA;) ve aynı şekilde ↓ **مُعْصِفَةٌ** de. (TA.)

**عَصِيفٌ**
**عَصِيفٌ** ذ: **عَاصِفٌ**’e bak: -A2- ve ayrıca **عَصْفٌ**’a bak, iki yerde.

**عُصَافَةٌ**
**عُصَافَةٌ** ذ Başaklardan düşen şey; [görünüşe göre çiğnendiklerinde yahut dövüldüklerinde,] samandan, (S, O, K, [fakat CK’de **التنِّيْن** **التِّبْن**’in yerine konmuştur,]) ve benzerinden ibaret. (S.) Ayrıca **عَصْفٌ**’a bak. Yine: Rüzgârın sürükleyip götürdüğü şey. (TA.)

**عَصِيفَةٌ**
**عَصِيفَةٌ** ذ Başakların içinde bulunduğu birleşik yapraklar: (S, O, K, TA:) yahut meyvenin etrafından açılan yapraklar: yahut buğday başaklarının başları. (TA.) Ayrıca **عَصْفٌ**’a bak, üç yerde.

**رِيحٌ عَاصِف**
**رِيحٌ عَاصِف** ذ (S, O, Msb, K) ve **عَاصِفَةٌ** (O, Msb, K) ve ↓ **عَصُوفٌ** [fakat bu görünüşe göre daha şiddetli bir mânaya sahiptir] (S, O, K) [ve ↓ **عَصِيفٌ**, “Fâkihet el-Khulafâ” s. 196 satır 18’de kullanıldığı üzere, fakat bu mânada hiçbir sözlükte bulamadım] ve ↓ **مُعْصِفٌ** (S, O, K) ve ↓ **مُعْصِفَةٌ** (S, O, Msb, K) Şiddetle, yahut hiddetle esen rüzgâr: (S, O, Msb, K:) birincinin çoğulu **عَوَاصِفُ**, ikincinin çoğulu **عَاصِفَاتٌ**; (Msb;) ve son ikisinin çoğulu ↓ **مَعَاصِفُ** ve ↓ **مَعَاصِيفُ**; ve ↓ **مُعْصِفَاتٌ** [**مُعْصِفَةٌ**’nin çoğulu] ki bulutları ve rüzgârları kaldıran rüzgârlar demektir. (TA.) ― -b2- Yine şöyle denir: **يَوْمٌ عَاصِفٌ**, (Fr, S, O, Msb,) onda rüzgârın şiddetle esmesinden dolayı, (Fr, O, Msb,) bu durumda **عَاصِفٌ**, **فَاعِلٌ**’in **مَفْعُولٌ فِيهِ** mânasında bir örneği olarak, (S, O,) tıpkı **يَوْمٌ بَارِدٌ**, (Fr, O,) yahut **لَيْلٌ نَائِمٌ** denildiği gibi; mânası: Rüzgârın şiddetle, yahut hiddetle estiği bir gün: (S, O:) Kur’ân’da [xiv. 21] **فِى يَوْمٍ عَاصِفٍ** ibaresindeki mânâ budur: yahut bu ibare **فِى يَوْمٍ عَاصِفِ الرِّيحِ** [rüzgâr bakımından şiddetli, yahut hiddetli bir günde] mânasına gelebilir; çünkü cümlenin önceki kısmında rüzgâr zikredilmiştir. (Fr, O.) ― -b3- Ayrıca **عَصُوفٌ**’a bak. ― -b4- **عَاصِفٌ** ayrıca (mecazen:) Hedeften yana sapan, yahut ayrılan ok demektir; (El-Mufaddal, O, K, TA;) çoğulu **عُصَّفٌ**; mecazî bir mânadır: (TA:) ve meyleden, yahut sapan her şey. (El-Mufaddal, O, K.)

**مُعْصِفٌ**
**مُعْصِفٌ** ذ, ve müennesi ve çoğulları: **عَاصِفٌ**’e bak, beş yerde: ― -b2- ve müennes için ayrıca **عَصُوفٌ**’a da bak. -A2- **مَكَانٌ مُعْصِفٌ** Ekin, yahut tohum mahsulü bakımından bol olan bir yer: (Lh, S, L:) yahut saman bakımından. (Lh, L.)

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَصَفَ
عَصَفَ I ( n. ac. عَصْف 1 ,  عُصُوْف 27 ),
a.  Blew violently ( wind ).

b.  Gained a livelihood for ( his family ).

c.  U ( n. ac. عَصْف 1 ), Cut green ( corn ).

d.  [ Bi ], Destroyed ( war ).

أَعْصَفَ
أَعْصَفَ IV ,
a.  see I (a) , ( d ).

c.  Was in the blade ( corn ).

d.  Perished.

اِعْتَصَفَ
اِعْتَصَفَ VIII ,
a.  see I (b) .

عَصْف
عَصْف 1 , ( pl. عُصُوْف 27 ),
a.  Blade of corn.

b.  Wine.

عَصْفَة
عَصْفَة 1t ,
a.  Gust, puff ( of wind ).

b.  Odour ( of wine ).

عَاْصِف
عَاْصِف 21 ,
a.  Violent, boisterous, tempestuous ( wind ).

عَاْصِفَة
عَاْصِفَة 21t ,
a.  fem. of عَاْصِف 21 .

b.  ( pl. عَوَاْصِفُ 41 ), Tempest, hurricane.

عُصَاْفَة
عُصَاْفَة 24t ,
a.  Chaff.

عَصِيْف
عَصِيْف 25 ,
a.  see 21 .

عَصُوْف
عَصُوْف 26 , ( pl. عُصُف 10 ),
a.  see 21 .

b.  Fleet, swift ( animal ).

أَعْصَفَ
N. Ag. أَعْصَفَ IV ,
a.  see 21 .

مُعْصِفَة
مُعْصِفَة
a.  see 21 .

##### Türkçe

**عَصَفَ**
**عَصَفَ** I (mastar adı: **عَصْف** 1, **عُصُوْف** 27),
a. Şiddetle esti (rüzgâr).

b. (Ailesi) için geçim sağladı.

c. U (mastar adı: **عَصْف** 1), Yeşil (ekin) biçti.

d. [Bi], (Savaş) yok etti.

**أَعْصَفَ**
**أَعْصَفَ** IV,
a. I (a), (d)’ye bak.

c. Başak hâlinde idi (ekin).

d. Helâk oldu.

**اِعْتَصَفَ**
**اِعْتَصَفَ** VIII,
a. I (b)’ye bak.

**عَصْف**
**عَصْف** 1, (çoğulu: **عُصُوْف** 27),
a. Ekinin yaprağı.

b. Şarap.

**عَصْفَة**
**عَصْفَة** 1t,
a. (Rüzgârın) hamlesi, pufu.

b. (Şarabın) kokusu.

**عَاْصِف**
**عَاْصِف** 21,
a. Şiddetli, gürültülü, fırtınalı (rüzgâr).

**عَاْصِفَة**
**عَاْصِفَة** 21t,
a. **عَاْصِف** 21’in müennesi.

b. (çoğulu: **عَوَاْصِفُ** 41), Fırtına, kasırga.

**عُصَاْفَة**
**عُصَاْفَة** 24t,
a. Saman kırıntısı.

**عَصِيْف**
**عَصِيْف** 25,
a. 21’e bak.

**عَصُوْف**
**عَصُوْف** 26, (çoğulu: **عُصُف** 10),
a. 21’e bak.

b. Çevik, hızlı (hayvan).

**أَعْصَفَ**
İsm-i fâil: **أَعْصَفَ** IV,
a. 21’e bak.

**مُعْصِفَة**
**مُعْصِفَة**
a. 21’e bak.

### [Kitâbullâh](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81/sozluk/kitab_allah.md) — Kur'an kullanımından türetilmiş

عصف
عَصَفَ - يَعْصِفُ - عَصْف - عَصْفَاً - عَاصِف - عَاصِفة
عَصَفَ - يَعْصِفُ + الكائن أو الشيء أو الريح:  يشتد في سرعة جريانه وسيره بشكل عظيم، وخاصة الريح
عَصْف: اسم فعل " عَصَفَ - يَعْصِفُ ": الاشتداد في سرعة هبوب الريح وجريانه، وهو كذلك ما يكون بفعل " عَصَفَ - يَعْصِفُ ": الشيء الذي عصفت واشتدت به الريح
﴿والحب ذو العصف والريحان﴾: الحب ذو العصف: حب التوابل: الحب الذي يسبب العصف: كناية عن الرائحة الواخزة التي تسبب العطاس وهو عصف الهواء من الأنف، وهو في الآية مقابل الحب الذي له رائحة مريحة وريحان
﴿فجعلهم كعصف مأكول﴾عصف مأكول: حب ذو عصف مأكول: أي نبات ذو حب عطري واخز، قد أُكِلَ حبه
عَصْفَاً حال من " عَصْفَ ": بشكل عاصف
عَاصِف: اسم فاعل صفة مشبهة من " عَصَفَ - يَعْصِفُ "
عَاصِفة : مؤنث " عاصف "
واللفظ ينتمي إلى مجموعة ألفاظ " حركة الغازات بالنفخ والنفث والعصف" ، وهي:
عَصَفَ - يَعْصِفُ، نَفَثَ - يَنْفُثُ (نَفَثَ - يَنْفِثُ)، نَفَخَ - يَنْفُخُ، زَفَرَ - يَزْفِرُ، نَفَحَ - يَنْفَحُ، نَفَشَ - يَنْفُشُ (نَفَشَ - يَنْفِشُ) المتعدي
عَصَفَ - يَعْصفُ - عصفاً
 	﴿فالعاصفات عصفا (2)﴾ المرسلات
عاصف - عاصفة
 ﴿هو الذي يسيركم في البر والبحر حتى إذا كنتم في الفلك وجرين بهم بريح طيبة وفرحوا بها جاءتها ريح عاصف وجاءهم الموج من كل مكان وظنوا أنهم أحيط بهم دعوا الله مخلصين له الدين لئن أنجيتنا من هذه لنكونن من الشاكرين(22)﴾ يونس ﴿ولسليمان الريح عاصفة تجري بأمره إلى الأرض التي باركنا فيها وكنا بكل شيء عالمين(81)﴾ الأنبياء
 	﴿مثل الذين كفروا بربهم أعمالهم كرماد اشتدت به الريح في يوم عاصف لا يقدرون مما كسبوا على شيء ذلك هو الضلال البعيد(18)﴾ إبراهيم
 	﴿فالعاصفات عصفا (2)﴾ المرسلات
عَصْفُ
 ﴿فجعلهم كعصف مأكول (5)﴾ الفيل ﴿والحب ذو العصف والريحان (12)﴾ الرحمن
مختار الصحاح
● [عصف] ع ص ف: العَصْفُ بقل الزرع عن الفرَّاء وقال الحسن في قوله تعالى ﴿فجعلهم كعصف مأكول﴾ أي كزرع قد أُكل حبه وبقي نبته و عَصَفَتِ الريح اشتدت وبابه ضرب وجلس فهي ريح عاصِفٌ و عَصُوفٌ ويوم عاصِفٌ أي تعصف فيه الريح وهو فاعل بمعنى مفعول فيه كقولهم ليلٌ نائم وهمٌّ ناصب و أعْصَفَتِ الريح لغة بني أسد فهي مُعْصِفٌ و مُعْصِفَةٌ
الراغب
عصف
- العصف والعصيفة: الذي يعصف من الزرع، ويقال لحطام النبت المتكسر: عصف. قال تعالى: }والحب ذو العصف﴿[الرحمن/12]،﴾كعصف مأكول﴿[الفيل/5]، و﴾ريح عاصف{ [يونس/22]، وعاصفة ومعصفة: تكسر الشيء فتجعله كعصف، وعصفت بهم الريح تشبيها بذلك.
ملخص اللسان:
1.     وعَصَفَه يَعْصِفُه عَصْفاً: صرمَه من أَقْصابه.
2.     عصف ما كان على ساق الزرع من الورق الذي يَيْبَسُ فَيَتَفَتَّتُ
3.     والرّيحُ تَعْصِفُ ما مَرَّت عليه من جَوَلان التراب تمضي به، وقد قيل: إن العَصْف الذي هو التِّبْن مشتق منه لأَن الريح تعصف به؛
4.     والعَصْفُ والتعصُّف: السُّرعة، على التشبيه بذلك. وأَعْصَفَتِ الناقةُ في السير: أَسْرَعتْ، فهي مُعْصفة؛
5.     إذا عَصَفَتِ الريحُ أَي إذا اشتدَّ هُبوبُها.
6.     وريح عاصف: شديدة
لسان العرب
● - عصف: العَصْفُ والعَصْفة والعَصِيفة والعُصافة؛ عن اللحياني: ما كان على ساق الزرع من الورق الذي يَيْبَسُ فَيَتَفَتَّتُ، وقيل: هو ورقه من غير   أَن يُعَيَّن بيُبْس ولا غيره، وقيل: ورقه وما لا يؤكل. وفي التنزيل:   والحبُّ ذو العَصْف والرَّيْحانُ؛ يعني بالعصف ورق الزرع وما لا يؤكل منه،   وأَمّا الريحان فالرزق وما أُكل منه، وقيل: العَصف والعَصِيفةُ والعُصافة   التّبْن، وقيل: هو ما على حبّ الحِنطة ونحوها من قُشور التبن. وقال   النضر: العَصْف القَصِيل، وقيل: العصف بقل الزرع لأَن العرب تقول خرجنا   نَعْصِفُ الزرع إذا قطعوا منه شيئاً قبل إدْراكه فذلك العَصْفُ. والعَصْفُ   والعَصِيفةُ: ورق السُّنْبُل. وقال بعضهم: ذو العَصف، يريد المأْكول من   الحبّ، والريحان الصحيح الذي يؤكل، والعصْفُ والعَصِيف: ما قُطِع منه، وقيل:   هما ورق الزرع الذي يميل في أَسفله فتَجُزّه ليكون أَخفّ له، وقيل:   العصْفُ ما جُزَّ من ورق الزرع وهو رَطْب فأُكل. والعَصِيفةُ: الورق   المُجْتَمِع الذي يكون فيه السنبل. والعَصف: السُّنْبل، وجمعه عُصوف. وأَعْصَفَ   الزرعُ: طال عَصْفُه. والعَصِيفةُ: رؤوس سنبل الحِنْطة. والعصف والعَصِيفة:   الورق الذي يَنْفَتح عن الثمرة والعُصافة: ما سقط من السنبل كالتبن   ونحوه. أَبو العباس: العَصْفانِ التِّبْنانِ، والعُصوفُ الأَتْبانُ. قال أَبو   عبيدة: العصف الذي يُعصف من الزرع فيؤكل، وهو العصيفة؛ وأَنشد لعَلْقَمة   بن عَبْدَة:   تَسقِي مذانِبَ قد مالَتْ عَصِيفَتُها   ويروى: زالت عصيفتها أَي جُزَّ ثم يسقى ليعود ورقه. ويقال: أَعْصَف   الزرع حان أَن يجزَّ. وعَصَفْنا الزرع نَعْصِفُه أَي جززنا ورقه الذي يميل في   أَسفله ليكون أخف للزرع، وقيل: جَزَزْنا ورقه قبل أَن يُدْرِك، وإن لم   يُفعل مالَ بالزرع، وذكر اللّه تعالى في أَول هذه السورة ما دلَّ على   وحدانيته من خَلْقِه الإنسان وتَعْلِيمه البيانَ، ومن خلق الشمس والقمر   والسماء والأَرض وما أَنبت فيها من رزقِ من خلق فيها من إنسيّ وبهيمة، تبارك   اللّه أَحسن الخالقين. واسْتعْصفَ الزرعُ: قَصَّب. وعَصَفَه يَعْصِفُه   عَصْفاً: صرمَه من أَقْصابه. وقوله تعالى كعَصْف مأَْكول، له معنيان:   أَحدهما أَنه جعل أَصحاب الفيل كورق أُخذ ما فيه من الحبّ وبقي هو لا حب فيه،   والآخر أَنه أَراد أَنه جعلهم كعصف قد أَكله البهائم. وروي عن سعيد بن   جبير أَنه قال في قوله تعالى كعصف مأَكول، قال: هو الهَبُّور وهو الشعير   النابت، بالنبطية. وقال أَبو العباس في قوله كعصف قال: يقال فلان يَعْتَصِفُ   إذا طلب الرزق، وروي عن الحسن أَنه الزرع الذي أُكل حبه وبقي تِبْنه؛   وأَنشد أَبو العباس محمد بن يزيد:   فصُيِّروا مِثْلَ كعَصْفٍ مأَْكولْ   أَراد مثل عصف مأْكول، فزاد الكاف لتأْكيد الشبه كما أَكده بزيادة الكاف   في قوله تعالى: ليس كمثله شيء، إلا أنه في الآية أَدخل الحرف على الاسم   وهو سائغ، وفي البيت أَدخل الاسم وهو مثل على الحرف وهو الكاف، فإن قال   قائل بماذا جُرَّ عَصْف أَبالكاف التي تُجاوِرُه أَم بإضافة مثل إليه على   أَنه فصل بين المضاف والمضاف إليه؟ فالجواب أَن العصف في البيت لا يجوز   أَن يكون مجروراً بغير الكاف وإن كانت زائدة، يدُلّك على ذلك أَن الكاف في   كل موضع تقع فيه زائدة لا تكون إلا جارَّة كما أَنَّ من وجميع حروف   الجرّ في أَي موضع وقَعْن زوائد فلا بد من أَن يجررن ما بعدهن، كقولك ما   جاءني من أَحد ولست بقائم، فكذلك الكاف في كعصف مأْكول هي الجارَّة للعصف وإن   كانت زائدة على ما تقدَّم، فإن قال قائل: فمن أَيْنَ جاز للاسم أَن يدخل   على الحرف في قوله مثل كعصف مأْكول؟ فالجواب أَنه إنما جاز ذلك لما بين   الكاف ومثل من المُضارَعة في المعنى، فكما جاز لهم أَن يُدخلوا الكاف على   الكاف في قوله:   وصالِياتٍ كَكما يُؤَثْفَينْ   لمشابهته لمثل حتى كأَنه قال كمثل ما يؤثفين كذلك أَدخلوا أَيضاً مثلاً   على الكاف في قوله مثل كعصف، وجعلوا ذلك تنبيهاً على قوَّة الشبه بين   الكاف ومثل. ومَكان مُعْصِفٌ: كثير الزرع، وقيل: كثير التبن؛ عن اللحياني؛   وأَنشد:   إذا جُمادَى مَنَعَت قَطْرها،   زانَ جَنابي عَطَنٌ مُعْصِفُ   (* قوله «جنابي» بالجيم مفتوحة وبالباء هو الفناء وعطن بالنون، وتقدم   البيت في مادة جمد بلفظ زان جناني جمع الجنة، ولعلّ الصواب ما هنا.)   هكذا رواه، وروايتنا مُغْضِف، بالضاد المعجمة، ونسب الجوهري هذا البيت   لأَبي قيس بن الأَسلت الأَنصاري؛ قال ابن بري: هو لأُحَيْحةَ بن الجُلاح   لا لأَبي قيس.   وعَصَفَتِ الرِّيحُ تَعْصِف عَصْفاً وعُصوفاً، وهي ريح عاصِف وعاصِفةٌ   ومُعْصِفَة وعَصوف، وأَعْصفت، في لغة أَسد، وهي مُعصِف من رياح مَعاصِفَ   ومَعاصِيفَ إذا اشتدَّت، والعُصوف للرِّياح. وفي التنزيل: والعاصفاتِ   عَصْفاً، يعني الرياح، والرّيحُ تَعْصِفُ ما مَرَّت عليه من جَوَلان التراب   تمضي به، وقد قيل: إن العَصْف الذي هو التِّبْن مشتق منه لأَن الريح تعصف   به؛ قال ابن سيده: وهذا ليس بقوي. وفي الحديث: كان إذا عَصَفَتِ الريحُ   أَي إذا اشتدَّ هُبوبُها. وريح عاصف: شديدة الهُبوب. والعُصافةُ: ما   عَصَفَت به الريح على لفظ عُصافة السُّنْبُل. وقال الفراء في قوله تعالى:   أَعمالُهم كَرماد اشتدَّت به الريح في يوم عاصف، قال: فجعل العُصوف تابعاً   لليوم في إعرابه، وإنما العُصوف للرياح، قال: وذلك جائز على جهتين: إحداهما   أَن العُصوف وإن كان للريح فإن اليوم قد يوصف به لأَن الريح تكون فيه،   فجاز أَن يقال يوم عاصف كما يقال يوم بارد ويوم حارّ والبرد والحرّ فيهما،   والوجه الآخر أَن يريد في يوم عاصِف الريحِ فتحذف الريح لأَنها قد ذكرت   في أَوَّل كلمة كما قال:   إذا جاء يومٌ مُظْلِمُ الشمسِ كاسِفُ   يريد كاسِف الشمس فحذفه لأَنه قدم ذكره. وقال الجوهري: يوم عاصف أَي   تَعْصِف فيه الريح، وهو فاعل بمعنى مفعول فيه، مثل قولهم لَيْلٌ نائمٌ   وهَمٌّ ناصبٌ، وجمع العاصِف عَواصِفُ. والمُعْصِفاتُ: الرِّياحُ التي تُثير   السَّحاب والوَرَق وعَصْفَ الزَّرعِ. والعَصْفُ والتعصُّف: السُّرعة، على   التشبيه بذلك. وأَعْصَفَتِ الناقةُ في السير: أَسْرَعتْ، فهي مُعْصفة؛   وأَنشد:   ومن كلِّ مِسْحاجٍ، إذا ابْتَلَّ لِيتُها،   تَخَلَّبَ منها ثائبٌ مُتَعَصِّفُ   يعني العَرَق. وأَعْصَفَ الفَرِسُ إذا مرَّ مرّاً سَريعاً، لغة في   أَحْصَف. وحكى أَبو عبيدة: أَعْصَف الرجل أَي هَلَك. والعَصيفةُ: الوَرقُ   المجتمع الذي يكون فيه السُّنْبُل. والعَصُوف: السريعة من الإبل. قال شمر:   ناقة عاصف وعَصُوفٌ سريعة؛ قال الشمَّاخ:   فأَضْحَت بصَحْراء البَسِيطةِ عاصفاً،   تُوالي الحَصى سُمْرَ العُجاياتِ مُجْمِرَا   وتُجْمَعُ الناقةُ العَصوفُ عُصُفاً؛ قال رؤبة:   بعُصُفِ المَرِّ خِماصِ الأَقْصابْ   يعني الأَمعاء. وقال النضر: إعْصافُ الإبل اسْتِدارتها حول البِئر   حِرْصاً على الماء وهي تطحنُ التراب حوله وتُثِيره. ونَعامة عَصُوفٌ: سريعة،   وكذلك الناقة، وهي التي تَعْصِفُ براكبها فتَمضي به.   والإعصاف: الإهْلاك. وأَعْصَف الرجلُ: هلَك. والحَرب تَعْصِف بالقوم:   تَذهَب بهم وتُهْلِكُهم؛ قال الأَعشى:   في فَيْلَقٍ جَأْواء مَلْمُومةٍ   تَعْصِف بالدَّارِعِ والحاسِر   أَي تُهْلِكهما. وأَعصَف الرجلُ: جار عن الطريق. قال المُفَضَّل: إذا   رمى الرجل غَرَضاً فصاف نبلُه قيل إن سهمك لعاصِفٌ، قال: وكلُّ مائل   عاصِفٌ؛ وقال كثِّير:   فَمَرّت بلَيْلٍ، وهي شَدْفاء عاصِفٌ   بمُنْخَرَقِ الدَّوداة، مَرَّ الخَفَيدَدِ   (* قوله «الدوداة» كذا بالأصل مضبوطاً ومثله شرح القاموس، وهي الجلبة   والأرجوحة كما في القاموس وغيره. وفي معجم ياقوت: الدوداء، بالمدّ، موضع   قرب المدينة ا هـ. وشكلت الدوداء فيه بالضم.)   قال اللحياني: هو يَعْصِفُ ويَعْتَصِفُ ويَصْرِفُ ويَصْطَرِف أَي يكسب.   وعَصَفَ يَعْصِفُ عَصْفاً واعتصَف: كسَب وطلَب واحْتالَ، وقيل: هو   كَسْبُه لأَهله. والعَصْفُ: الكسب؛ ومنه قول العجاج:   قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافي،   بغَير ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ   والعُصُوفُ: الكَدُّ   (* قوله «والعصوف الكد» عبارة القاموس وشرحه: قال   ابن الاعرابي: العصوف الكدرة، هكذا في سائر النسخ، وفي العباب: الكدر، وفي   اللسان: الكد.). والعُصوفُ: الخُمور.
مقاييس اللغة:
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت.
ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر.
ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة.
ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة.
القاموس المحيط:
العَصْفُ بَقْلُ الزَّرْعِ، وقد أَعْصَفَ الزَّرْعُ. و " كعَصْفٍ مأكولٍ " ، أَي كزَرْعٍ أُكِلَ حَبُّهُ وبَقِيَ تِبْنُهُ، أَو كوَرَقٍ أُخِذَ ما كان فيه وبقي هُوَ لا حَبَّ فيه، أَو كَوَرَقٍ أَكَلَتْهُ البَهَائِمُ. وعَصَفَهُ جَزَّهُ قبل أَنْ يُدْرِكَ. والعُصافَةُ، ككُناسَةٍ ما سَقَطَ من السُّنْبل من التِبْنِ. وككَنيسَةٍ الوَرَقُ المُجْتَمِعُ الذي لَيْس فيه السُّنْبُلُ. وَسَهْمٌ عاصِفٌ مائِلٌ عن الغَرَضِ، وكُلُّ مائِلٍ عاصِفٌ.
وعَصَفَتِ الريحُ تَعْصِفُ عَصْفاً وعُصوفاً: اشْتَدَّتْ، فهي عاصِفَةٌ وعاصِفٌ وعَصوفٌ، وأَعْصَفَتْ فهي مُعْصِفٌ ومُعْصِفَةٌ. و " في يَوْمٍ عاصِفٍ " ، أَي: تَعْصِفُ فيه الريحُ، فاعِلٌ بِمَعْنَى مَفْعُولٍ.
وعَصَفَ عِيالَهُ يَعْصِفُهُمْ: كَسَبَ لهم. وناقَةٌ ونَعامَةٌ عَصوفٌ: سَريعَةٌ. والعُصوفُ: الكُدْرَةُ، والخُمُورُ. وعَصْفَتُها: ريحُها. وأَعْصَفَ: هَلَكَ، و الفَرَسُ: مَرَّ سريعاً، و الإِبِلُ: اسْتَدارَتْ حَوْلَ البِئْرِ حِرْصاً على الماءِ، وهي تُثيرُ التُّرابَ.
تاج العروس:
ع - ص - ف
العَصْفُ : بَقْلُ الزَّرْعِ نقله الجَوهري عن الفَراءِ . وقد أَعْصَفَ الزَّرْعُ : طَالَ عَصْفُه أو حانَ أَنْ يُجَزَّ كذا في الصِّحاحِ وقالَ اللحيانيُّ : مكانٌ مُعْصِفٌ : كَثِيرُ التِّبْنِ وأَنْشَدَ :
إِذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها ... زان جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ هكذا رواه اللحيانيُّ ويُرْوَى مُغْضِف بالضادِ المعجمةِ ونسبَ الجوهريُّ هذا البيتَ لأَبي قَيْسِ بنِ الأَسْلَتِ قال ابنُ بَرِّيّ : هو لأَحَيْحَةَ ابنِ الجُلاحِ
وقال الحَسَنُ في قوله تعالى : " فجَعَلَهُم كعَصْفٍ مَأْكُولٍ " قال : أَي كَزَرْعٍ قد أُكِلَ حَبُّه وبَقِيَ تِبْنُه وأَنْشَد المُبَرِّدُ :
" فصُيِّرُوا مِثْلَ كَعَصْفِ مَأْكُولْ أَراد مثلَ عَصْفٍ مَأْكُولٍ فزادَ الكافُ للتَّاْكِيد أَوْ أَنّه يحتَملُ معْنَيَيْنِ أَحَدُهُما : أَنَّه جَعلَ أَصحاب الفِيلِ كوَرَقٍ أُخِذَ ما كانَ فيهِ وبَقِيَ هو لا حَبَّ فيهِ أَو أَنَّه جَعَلَهم كوَرَقٍ أَكَلَتْهُ البَهائِمُ ورُوِيَ عن سَعِيدِ بنِ خُبَيْرٍ أَنّه قالَ في قَوْلِه تعالى : " كعَصْفٍ مَأْكُولٍ " قالَ : هو الهَبُّورُ وهو الشَّعِيرُ النابِتُ بالنَّبَطِيَّةِ . وعَصَفَهُ يَعْصِفُه عَصْفاً : صَرَمَه من أَقْصابِه . أَو جَزَّهُ قَبلَ أَنْ يُدْرِكَ أَي : جَزَّ وَرَقَهُ الذي يَمِيلُ في أَسْفَلِه ؛ ليكونَ أَخُفَّ للزَّرْعِ فإِن لم يَفْعَلْ مالَ بالزَّرْعِ . والعُصافَةُ ككُناسَةٍ : ما سَقَطَ من التِّبْنِ ونحوِه ونقله الجوهريُّ . وككَنِيسَةٍ : الوَرَقُ المُجْتَمِعُ الذي ليسَ فيه السُنْبُلُ . وقيل : هو الوَرقُ الذي يَنْفَتِحُ عن الثَّمَرةِ . وقِيلَ : هو رُؤُوسُ سُنْبُلِ الحِنْطَةِ قال عَلْقَمَةً بنُ عَبَدَةَ :
تَسْقِي مَذانِبَ قَدْ زالَتْ عَصِيفَتُها ... حُدُورُها من أَتِيِّ الماءِ مَطْمُومُ ويَقُولون : سَهْمٌّ عاصِفٌ : أَي مائِلٌ عن الغَرَضِ وكذلك سِهامٌ عُصَّفٌ وهو مجازٌ . وكُلُّ مائِلٍ : عاصِفٌ قاله المُفَضَّلُ وأَنشد لكُثَيِّرٍ :
فَمَرَّتْ بِلَيْلٍ وهي شَدْفاءُ عاصِفٌ ... بمُنْخَرَقِ الدَّوْداةِ مَرَّ الخَفَيْدَدِ وعَصَفت الرِّيحُ تَعْصِفُ عَصْفاً وعُصُوفاً : اشْتَدَّتْ فهي ريحُ عاصِفَةٌ وعاصِفٌ وعَصُوفٌ واقتصر الجَوهرِيُّ على الأَخِيرَيْنِ من رياحٍ عواصِفَ قال الله تعالى : " فالعاصِفاتِ عَصْفاً " يعنِي الريّاحَ تَعْصِفُ ما مَرَّتْ عليه من جَوَلانِ التُّرابِ تَمْضِي به وقد قِيلَ : إِنَّ العَصْفَ الذِي هو التِّبْنُ مُشْتَقٌّ منه لأَنَّ الرِّيحَ تَعْصِفُ به قالَ ابنُ سيدَه : وهذا ليس بقَوِيٍّ وفي الحديث : " كانَ إِذا عَصَفَت الرِّيحُ " أَي : إِذا اشْتَدَّ هُبوبُها . قالَ الجوهريُّ : وفِي لُغَةِ بني أَسَدٍ : أَعْصَفَت الرِّيحُ فهي مُعْصِفٌ ومُعْصِفَةٌ زادَ غيرُه : من رِياحٍ مَعاصِفَ ومَعاصِيفَ : إِذا اشْتَدّتْ . وقولُه تعالى : " كرَمادٍ اشْتَدَّتْ بهِ الرّيحُ في يومٍ عاصِفٍ " أَي : تَعْصِفُ فيهِ الرِّيحُ وهو فاعِلٌ بمَعْنَى مَفْعُولٍ مثلُ قولهم : لَيْلٌ نائِمٌ وهَمُّ ناصِبٌ كما في الصِّحاح وقال الفَرّاءُ : إِنَّ العُصُوفَ للرِّياحِ وإِنَّما جعله تابِعاً لليومِ على جِهَتَيْنِ : إِحْداهُما : أَن العُصُوفَ وإِن كان للرِّيحِ فإِنَّ اليومَ يُوصَفُ به لأَنَّ الريحَ تكونُ فيه فجازَ أَن يُقالَ : يومٌ عاصِفٌ كما يُقال : يومٌ حارٌّ ويومٌ بارِدٌ والحَرُّ والبَرْدُ فيهما والوَجْهُ الآخرُ : أَنْ يُقال : أَراد في يوْمٍ عاصِفِ الرِّيحِ فحَذَف الرِّيِحَ لأَنها ذُكِرتْ في أَوَّلِ الكَلِمة . وعَصفَ عِيالَة يعْصِفُهم عصْفاً : كَسبَ لَهُم نَقَله الجَوْهَرِيُّ زاد غَيْرُه : وطَلَب واحْتالَ وقِيل : العَصْفُ : هو الكَسْبُ لأَهْلِه ومنه قَوْلُ العَجّاجِ :
" قد يَكْسِبُ المالَ الهِدانُ الجافِي
" بغَيْرِ ما عَصْفٍ ولا اصْطِرافِ
ومن المَجازِ : ناقَةٌ عَصُوفٌ ونَعَامَةُ عَصُوفٌ : أَي سَرِيعَةٌ تَعْصِفُ براكِبِها فتَمْضِيِ بهِ قالَه شَمِرٌ ونقَلَه الجَوْهرِيُّ قالَ الزمِّخْشَرِيُّ : شُبِّهت بالرِّيحِ فِي سُرْعَةِ سَيْرِها . وقال ابنُ الأَعْرابِيِّ : العُصُوفُ : الكُدْرَةُ هكذا في سائِر النُّسخِ وفي العُبابِ الكَدَرُ وفي اللِّسانِ الكَدِّ فتَأَمَّلْ ذلك والعيْنُ من العُصُوفِ مَضْمُومةٌ وإِطلاقهُ يُوهِمُ الفَتْحَ . وقال أَيضاً : العُصُوف : الخُمُورُ : وقال ابنُ فارِسٍ : عَصْفَتُها رِيحُها إِذا فاحَتْ زادَ الزَّمخْشَرِيّ : شُبِّهت فَغْمَةُ رِيحِها بعَصْفَةِ الرِّيحِ . وأَعْصَفَ الرَّجُلُ : هَلَك حكاه أَبو عُبَيْدةَ ونقله الجَوْهرِيُّ . وأَعْصَفَ الفَرسُ : مَرَّ مَرّاً سَرِيعاً لغةٌ في أَحْصَف نَقَله الجَوْهَريُّ . وقالَ النَّضْرُ : أَعْصَفَتْ الإِبلُ : اسْتَدارَتْ حَوْلَ البِئْرِ حِرْصاً على الماءِ وهي تُثِيرُ التُّرابَ حولَه
ومما يُسْتَدْرَكُ عليه : العَصْفُ والعَصْفَةُ والعَصِيفَةُ والعُصافَةُ : ما كانَ على ساقِ الزَّرْعِ من الوَرَقِ الَّذِي يَيْبَسُ فيَتَفَتَّتُ وقِيلَ : هو وَرَقُه من غيرِ أَن يُعَيَّنَ بِيُبْسٍ أَو غَيْرِه وقِيلَ : وَرَقُه ومالا يُؤْكَلُ وبِكُلِّ ذلِك فُسِّرَ قوله تعالى : " والحَبُّ ذو العَصْفِ والرَّيْحانُ " وقالَ النَّضْرُ : العَصْفُ : القَصِيلُ وقيل : وَرَقَ السُّنْبُلِ كالعَصِفَةِ وقِيلَ : ما قُطِعَ منه كالعَصِيفِ وقِيلَ هما وَرَقُ الزَّرْعِ الذي يَمِيلُ في أَسْفَلِه فتَجُزُّه لِيَخفُّ وقِيلَ : العَصْفُ : ما جُزَّ من وَرقِ الزَّرْعِ فأُكِلَ وهو رَطْبٌ وقِيلَ : العَصْفُ : السُّنْبُلُ نَفْسُه وجَمَعُه عُصُوفٌ . وقالَ ابنُ الأَعْرابِيِّ : العَصْفانِ : التِّبْنانِ والعُصُوف : الأَتْبانُ . واسْتَعْصَفَ الزَّرْعُ : قَصَّبَ . ومَكانَ مُعْصِفٌ : كثِيرُ التِّبْنِ عن اللِّحْيانِيّ . والعُصافَةُ : ما عَصَفَتْ به الرّيحُ . والمُعْصِفاتُ : الرِّياحُ التي تُثِير السَّحابَ والوَرَقَ . والعَصْفُ والتَّعَصُّفُ : السُّرْعَةُ على التَّشْبِيه بذلِك . وأَعْصَفَت النَّاقَةُ فِي السَّيْرِ : أَسْرَعَتْ فَهِيَ مُعْصِفَةٌ قالَ الشاعِرُ :
ومِنْ كُلِّ مِسْحاجٍ إِذا ابْتَلَّ لِيتُها ... تَحَلَّبَ منها ثائِبٌ مُتَعَصِّفُ يعني العَرَقَ . وقالَ شَمِرٌ : ناقَةٌ عاصِفٌ : سَرِيعَةٌ وأَنشَدَ قولَ الشَّماخِ :
فأَضْحَتْ بصَحْراءِ البُسَيْطَةِ عاصِفاً ... تُوالِي الحَصَى سُمْرَ العُجاياتِ مُجْمِرَا ونُوقٌ عُصُفٌ : سَرِيعاتٌ قال رُؤْبَةُ :
" بعُصُفِ المَرِّ خِماصِ الأَقْصابْ وأَعْصَفَ الرّجُلُ : جارَ عن الطَّرِيقِ . قالَ الجَوْهَرِيُّ : والحَرْبُ تَعْصِفُ بالقَوْمِ : أَي تَذْهَبُ بهم وتُهْلِكُهُم قال الأعْشَى :
في فَيْلَقٍ جأْواءَ مَلْمُومَةٍ ... تَعْصِفُ بالدَّارِعِ والحاسِرِ وهو مَجازٌ وفي العُباب : أَعْصفَت الحَرْبُ بالقَوْمِ : أَي ذَهَبَتْ بهم وأَهْلَكَتْهم قال : وهذه أَصَحُّ من عَصَفَتْ بهِم . وقالَ اللِّحْيانِيُّ : اعْتَصَفَ لِعِياله : إِذا كَسَب لَهُم نَقَلَهُ الجَوْهَرٍيُّ والصَّاغانِيُّ يُقال : عَصَف واعْتَصَف كما يُقال : صَرَفَ واصْطَرفَ

_Türkçe çeviri henüz yok_
