# عصل — Kitâbu'l-'Ayn

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%84/sozluk/kitab_ayn
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%84/entries/kitab_ayn

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%84.md)
- Kitâbu'l-'Ayn: Halîl b. Ahmed · 8. yy

## Madde başı: عصل

باب العين والصاد واللام معهما
ع ص ل، ع ل ص، ص ع ل، ص ل ع، مستعملات ل ع ص، ل ص ع مهملان عصل: العَصَلُ: إعوجاج الناب، قال:
على شناحٍ نابُهُ لم يَعْصَلِ
شناح، أي: طويل.
والأعْصَلُ من الرجال: الذي عَصِلَتْ ساقه فاعوجّتِ اعوجاجاً شديداً. ولا يقال العَصِلُ إلاّ لكلّ معوجّ فيه صلابة وكزازة.
والعَصِلَةُ: الشجرة العوجاء التي لا يُقْدَرُ على إقامتها بعدما صلبت. وكذلك السّهم إذا اعوجّ متنه.
والعَصَلَةُ: شجرة إذا أكل البعير منها سلّحته تسليحاً، ويجمع على عَصَلَ، قال لبيد:
وقبيل من عُقَيْلٍ صـادق		كليوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ
علص: العِلَّوْص: من التُّخَمَةِ والبَشَم. ويقال هو اللَّوَى الذي يَيْبَسُ في المعدة.
عَلَّصَتِ التُّخَمَة في مَعِدَتِه تعليصاً، وإن به لِعِلَّوْصاً وإنّه لمعلوص وعِلّوْص، أي: مُتْخَم.
صعل: الصّعل من النَّعام ما صغر رأسُه، وكذلك الرّجلُ الصَّعْلُ إذا صغر رأسه، كأنّه يستوي مع عنقه من غير قِصَر في العنق. قال يصف دَقَلاً، وهي الخشبة التي ينصب في وسطها الشِّراع:
ودَقَلٌ أجرُ شوذبيُّ
صَعْلٌ من السّام ورُبّانيُّ
الشوذبيّ: الطويل، وأراد بالصعل ههنا الطويل. وإنما يصف مع طوله استواء أعلاه بأسفله، ولم يصفه بدقة الرأس، لأنّه أراد جودة النعت.
قال الضرير: الصّعل: الدقيق، والسّام: شجر، والرُّبانيّ الذي يقعد فوق الدَّقَل فيتمخّر الرياح لأصحاب السّفن.
صَعْل من السّام وزنبريّ
وهو الملاحّ، ويُروى: رِبّانيّ.
وقد يقال: رجل أصعل، وامرأة صَعْلاَء، وقد صَعِلَ صَعَلاً.
صلع: الصَّلَعُ: ذهاب شعر الرأس من مقدّمه إلى مؤخَّره، وإن ذهب وسطه فكذلك والنعت: أصلع وصلعاء، والجميع: صُلْع وصُلْعان .
والصَّلَعَةُ: موضع الصَّلَع من الرأس حيث يرى، وكذلك النَّزَعَة والجَلَحَة ونحوه رأيتهم يخففونه، ويجوز تثقيله في الشّعر على قياس الكَشَفَة والقَزَعَة فإنّها يثقّلان هكذا جاءت الرواية.
الصُّلاّع: الصَّفاحُ وهو العريض من الصَّخر. الواحدة: صُلاَّعة وصُفّاحة.
والتَّصليع: السُّلاح. يقال للمُجَعْسِس: صلّع تصليعاً، إذا وضع مستوياً مبسوطاً على الأرض.
قال شجاع: أقول: لا أعرف: صلّع المُجَعْسس، ولكن أقول: سلّخ أي: وضعه مطّولاً مثل سليخة الغزل، ويصل به، وهو السليخ أيضاً التي تنزع المرأة مما على مغزلها إذا وفرته وفرع. وزرق به وذرق به إذا وضعه بخرِاءة مستوياً.
وصلّعت العُرْفُطُة تصليعاً إذا سقطت رءوس أغصانها، وأكلتها الإبل. قال الشماخ:
إن تُمس في عُرْفُطُ صُلْعٍ جماجمه		من الأسالق عاري الشّوك مجرود
والأصْلَعُ من الحيات الدقيق العنق كأن رأسه بندقة مدحرجة.
والأُصَيْلِعُ: رأس الذكر مكنّى عنه.

### Türkçe

باب **العين** ve **الصاد** ve **اللام** onlarla birlikte

**ع ص ل**، **ع ل ص**، **ص ع ل**، **ص ل ع**; kullanılmışlardır; **ل ع ص**، **ل ص ع** ise ihmâl edilmişlerdir. **عصل**: **العَصَلُ**: azı dişinin eğriliği; dedi ki:
على شناحٍ نابُهُ لم يَعْصَلِ
**شناح**; yani: uzun.

Ve erkeklerden **الأعْصَلُ**: baldırı **عَصِلَتْ** de şiddetli bir eğrilikle eğrilmiş olan. Ve **العَصِلُ** denilmez; ancak içinde sertlik ve katılık bulunan her eğri şey için.

Ve **العَصِلَةُ**: sertleştikten sonra doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaç. Ok da gövdesi eğrildiği zaman böyledir.

Ve **العَصَلَةُ**: deve ondan yerse onu bir ishal ile ishal eden bir ağaç; **عَصَلَ** üzere cem‘ olunur; Lebîd dedi ki:
وقبيل من عُقَيْلٍ صـادق		كليوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ

**علص**: **العِلَّوْص**: tıka basa yemekten ve hazımsızlıktan (doğan şey). Ve denilir ki: o, midenin içinde kuruyan **اللَّوَى**’dır.

**عَلَّصَتِ التُّخَمَة** onun midesinde **تعليصاً**; ve onda mutlaka **لِعِلَّوْصاً** vardır; ve o mutlaka **لمعلوص** ve **عِلّوْص**’tur; yani: tıka basa yemiş.

**صعل**: **الصّعل** devekuşundan başı küçük olan (şey)dir; ve erkek **الرّجلُ الصَّعْلُ** de başı küçük olduğu zaman böyledir; sanki boynunda bir kısalık olmaksızın boynuyla bir hizaya gelir. **دَقَلاً**ı vasfederken dedi; o, yelkenin ortasına dikildiği ağaçtır:
ودَقَلٌ أجرُ شوذبيُّ
صَعْلٌ من السّام ورُبّانيُّ
**الشوذبيّ**: uzun; ve burada **الصعل** ile uzun olanı kastetti. Ancak, uzunluğuyla birlikte üstünün altıyla bir hizaya gelişini vasfeder; ve onu başın inceliğiyle vasfetmedi; çünkü vasfın iyiliğini kastetti.

**الضرير** dedi: **الصّعل**: ince (olan); ve **السّام**: ağaç; ve **الرُّبانيّ**: gemi sahipleri için rüzgârları yararak gitmek üzere **الدَّقَل**ın üstünde oturan (kimsedir).
صَعْل من السّام وزنبريّ
Ve o, gemicidir; ve şöyle rivayet olunur: **رِبّانيّ**.

Ve denilebilir: **رجل أصعل** ve **امرأة صَعْلاَء**; ve **صَعِلَ صَعَلاً**.

**صلع**: **الصَّلَعُ**: başın saçının önünden arkasına kadar gitmesi (dökülmesi); ve ortası giderse o da böyledir; ve sıfat: **أصلع** ve **صلعاء**; ve hepsi: **صُلْع** ve **صُلْعان**.

Ve **الصَّلَعَةُ**: baştan **الصَّلَع**ın görüldüğü yer; ve **النَّزَعَة** ve **الجَلَحَة** ve benzeri de böyledir; onları hafifleterek gördüm; ve şiirde **الكَشَفَة** ve **القَزَعَة** kıyasınca ağırlaştırılması câizdir; çünkü onlar böyle ağırlaştırılır; rivayet böyle gelmiştir.

**الصُّلاّع**: **الصَّفاحُ**tur; o da kayadan geniş olan (şey)dir. Tekili: **صُلاَّعة** ve **صُفّاحة**.

Ve **التَّصليع**: silâh. **المُجَعْسِس** için denilir: **صلّع تصليعاً**; yere düz, yayılmış olarak koyduğu zaman.

Şücâ‘ dedi: Derim ki: **صلّع المُجَعْسس**’i bilmiyorum; fakat derim ki: **سلّخ**; yani: ip eğirmesinin **سليخة**si gibi onu uzatılmış olarak koydu; ve onunla (böyle) yapılır; ve o, kadının iğini üzerindekinden, onu çoğalttığı ve ayırdığı zaman çekip çıkardığı **السليخ** de (budur). Ve **زرق به** ve **ذرق به**; onu dışkı ile düz olarak koyduğu zaman.

Ve **وصلّعت العُرْفُطُة تصليعاً**: dallarının başları düştüğü ve develer onu yediği zaman. Şemmâh dedi:
إن تُمس في عُرْفُطُ صُلْعٍ جماجمه		من الأسالق عاري الشّوك مجرود

Ve yılanlardan **الأصْلَعُ**: boynu ince olan; sanki başı yuvarlanmış bir fındıktır.

Ve **الأُصَيْلِعُ**: erkeğin başı; ondan kinaye edilmiştir.
