# عصل — Tâcü'l-Arûs

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%84/sozluk/tac
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%84/entries/tac

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

- Kök: [عصل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%84.md)
- Tâcü'l-Arûs: Zebîdî · 18. yy

## Madde başı: عصل

العصل، محركة: المعى، كما في المحكم، ويكسر، ج: أعصال، وفي الصحاح: العصل: واحد الأعصال، وهي الأعفاج، عن الأصمعي، وأنشد لأبي النجم:
  في بارد يبرد من أغلالها
  يرمي به الجرع إلى أعصالها وأنشد ابن سيده للطرماح:
  فهو خلو الأعصال إلا من الما                      ء وملجوذ بارص ذي انهياض والعصل: شجر يشبه الدفلى، تأكله الإبل، وتشرب عليه الماء كل يوم، وقيل: هو حمض ينبت على المياه، الواحدة عصلة، بهاء، وقيل: العصلة: شجرة تسلح الإبل، إذا أكل البعير منها سلحته، والجمع العصل، قال حسان، رضي الله تعالى عنه:
  تخرج الأضياح من أستاهكم                      كسلاح النيب يأكلن العصل الأضياح: الألبان الممذوقة، وقال لبيد:
  وقبيل من عقيل صـادق                      كليوث بين غاب وعصل والعصل: التواء في عسيب ذنب الفرس، حتى يصيب كاذته وفائله، وفي الصحاح: حتى يبدو بعض باطنه، الذي لا شعر عليه. والعصل: الاعوجاج في صلابة، ومنه حديث علي رضي الله تعالى عنه: لا عوج لانتصابه، ولا عصل في عوده. والفعل عصل، كفرح، وهو عصل، ككتف، وأعصل: اعوج وصلب، وكل معوج فيه صلابة فهو أعصل، وعصل، والأعصل: الفرس المعوج العسيب، ج: عصال، بالكسر، وهو نادر، قال ابن سيده: والذي عندي أن عصالا جمع عصل، كوجع ووجاع. والمعصال: كمفتاح: محجن، أو عود يعطف رأسه، ويتناول به أغصان الشجرة، عن ابن دريد سمي به لاعوجاجه، وأنشد:
  إن لها ريا كمعصال السلم
  إنك لن ترويها فاذهب فنم والمعصال: أيضا الصولجان، كالمعصيل، وهو المعقف، والصاع، والميجار أيضا. وامرأة عصلاء: لا لحم عليها، وهي اليابسة، قال الشاعر:
  ليست بعصلاء تذمي الكلب نكهتهاولا بعندلة يصطك ثدياها وعصل الرجل، وغيره: بال، وفي الحديث: كان لرجل صنم، كان يأتي بالخبز والزبد فيضعه على رأس صنمه، ويقول: اطعم، فجاء ثعلبان، فأكل الخبز والزبد، ثم عصل على رأس الصنم، أي بال. الثعلبان: ذكر الثعالب وفي كتاب الغريبين للهروي: فجاء ثعلبان فأكلا، أراد تثنية ثعلب، وقد مر تحقيقه في ث ع ل ب. وعصل العود، يعصله، عصلا: عوجه، تعويجا، فإن كان اعوجاجه خلقة، قلت: عصل، كفرح، وفي بعض النسخ: وكفرح: اعوج خلقة، فإن كان اعوجاجه به قلت: عصل، تعصيلا. وقال ابن خالويه: اعصأل، كاطمأن: إذا قبض على عصاه. والتعصيل: الإبطاء، عن أبي عمرو، وقد عصل الرجل، وأنشد:
  يألبهـا حـمـران أي ألـب
  وعصل العمري عصل الكلب

  والألب: السوق الشديد. والمعصل، كمنبر: المشدد، كذا في النسخ، والصواب: المتشدد على غريمه. والعاصل: السهم الشديد الصلب. والمعصل من السهام، كمحدث: ما يلتوي إذا رمي به، وقد عصل، تعصيلا، وحكى ابن بري، عن علي بن حمزة، قال: هو المعضل، بالضاد المعجمة، من عضلت الدجاجة، إذا التوت البيضة في جوفها. والعنصل، كقنفذ: ع، وقال نصر: طريق بشق الدهناء، من طريق البصرة. وطريق العنصل: هو طريق من اليمامة إلى البصرة، يقال له أيضا: طريق العنصلين، بضم الصاد وفتحها، قال الفرزدق:
  أراد طريق العنصلين فيامـنـت                      به العيس في نائي الصوى متشائم والعنصل، كقنفذ، وجندب، ويمدان، أربع لغات، ذكرهن الجوهري: البصل البري، والجمع العناصل، ويعرف بالإسقال، وفي الصحاح: وهو الذي تسميه الأطباء الإسقال، قلت: المعروف عند الأطباء الإسقيل، كما تقدم، ويعرف أيضا ببصل الفار، وهذا أشهر عند العامة، وفي الصحاح: ويكون منه خل، عن اسرافيون، كذا في نسخ، وفي بعضها ابن اسرافيون، قلت: إنما هو يحيى بن سرافيون صاحب الكناش، وقال كراع: العنصل: بقلة، ولم يحلها، وقال ابن الأعرابي: هو نبت في البراري، وزعموا أن الوحامى تشتهيه وتأكله، قال: وزعموا أنه البصل البري، وقال أبو حنيفة: هو ورق مثل الكراث، يظهر منبسطا سبطا، وقال مرة: هي شجيرة سهلية، تنبت في مواضع الماء والندى نبات الموزة، ولها نور كنور السوسن الأبيض، تجرسه النحل، والبقر تأكل ورقها في القحوط، يخلط لها في العلف نافع لداء الثعلب، والفالج، والنسا، وخله نافع للسعال المزمن، والربو، والحشرجة من الصدر، ويقوي البدن الضعيف، وله مدخل في الكيمياء كبير، وليس هذا محل ذكره. والعصل، بالضم: جمع الأعصل، للمعوج الساق، اليابس البدن، قال الراجز:
  ورب خير في الرجال العصل أو الأعصل: هو الملازم للشيء، والمتعطف عليه. وأيضا للناب الأعوج، يقال: ناب أعصل بين العصل: أي معوج شديد، قال أوس:
  رأيت لها نابا من الشر أعصلا وقال غيره:
  ضروس تهر الناس أنيابها عصل وأيضا: السهم المعوج، وسهام عصل: معوجة، قال لبيد:
  فرميت القوم رشقا صائبا                      ليس بالعصل ولا بالمقتعل ويروى: لسن. وعصل: ع، قال أبو صخر:
  عفت ذات عرق عصلها فرئامهـا                      فضحياؤها وحش قد اجلى سوامها ومما يستدرك عليه. سهم عصل، ككتف: معوج المتن. والأعصل أيضا: السهم القليل الريش. وشجرة عصلة، كفرحة: عوجاء، كما في الصحاح، زاد غيره: لا يقدر على استقامتها، لصلابتها. وناب عصل: معوج شديد، قال صخر:
  أبا المثلم أقصر قبل بـاهـظة                      تأتيك مني ضروس نابها عصل

  أي هي قديمة، وذلك أن ناب البعير إنما يعصل بعد ما يسن، أي: شر عظيم. وعصل نابه، وأعصل: اشتد ووصف رجل جملا، فقال: إذا عصل نابه، وطال قرابه، فبعه بيعا دليقا، ولا تحاب به صديقا. وقال أبو صخر الهذلي:
  أفحين أحكمني المشيب فلا فتى                      غمر ولا قحم وأعصل بازلي والعصل: الرمل الملتوي المعوج، ومنه حديث بدر: يامنوا عن هذا العصل. أي خذوا عنه يمنة. ورجل أعصل: يابس البدن، وهي عصلاء. ويقال للرجل إذا ضل: أخذ في طريق العنصلين، كما في الصحاح، ويقال: سلك طريق العنصلين: أي الباطل. وأمر أعصل: شديد، وهو مجاز. والعصلاوان: شعبتان تصبان على ذات عرق. قاله نصر.
 \\\///ع-ض-ل العضلة، محركة وكسفينة: كل عصبة معها لحم غليظ، وقد عضل كفرح عضلا فهو عضل ككتف، وندس هكذا في النسخ، والصواب وبضمتين مشدد اللام، قال بعض الأغفال:
  لو تنطح الكنادر العضلا
  فضت شؤون رأسه فافتلا صار كثير العضل، أو ضخمت عضلة ساقه، وقال الليث: العضلة: كل لحمة غليظة منتبرة، مثل لحم الساق والعضد، وفي الصحاح والعباب: كل لحمة مجتمعة مكتنزة في عصبة فهي عضلة. وعضل عليه عضلا: ضيق وحال بينه وبين مراده. وفي الصحاح: عضل عليه تعضيلا وعضل به الأمر: أي اشتد، عن ابن دريد كأعضل إذا ضاقت عليه الحيل، وأصل العضل: المنع والشدة. وأعضله الأمر: غلبه. عضل المرأة يعضلها، مثلثة، قال شيخنا: الضم هو الأفصح الأعرف، وبه رد الذكر، والكسر لغة حكاها في الاقتطاف كابن القطاع وابن سيده، وأما الفتح فلا يعرف ولا وجه له؛ إذ لا موجب له، كما لا يخفى، والله تعالى أعلم، قلت: وكأن المصنف يعني بالتثليث أنه من الأبواب الثلاثة: نصر وضرب وعلم، لا أنه من حد منع، كما يتبادر إلى في الذهن، فتأمل. عضلا بالفتح وعضلا وعضلانا بكسرهما نقلهما الفراء وعضلها تعضيلا: إذا منعها الزوج أي من التزوج ظلما، قال الله عز وجل:  فلا تعضلوهن من أن ينكحن أزواجهن  قيل: خطاب للأزواج، وقيل: للأولياء، وأما قوله تعالى:  ولا تعضلوهن لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن إلا أن يأتين بفاحشة مبينة  فإن العضل في هذه الآية من الزوج لامرأته، وهو أن يضارها ولا يحسن عشرتها ليضطرها بذلك إلى الافتداء منه بمهرها الذي أمهرها، سماه الله تعالى عضلا لأنه يمنعها حقها من النفقة وحسن العشرة، كما أن الولي إذا منع حرمته من التزويج، فقد منعها الحق الذي أبيح لها من النكاح إذا دعت إلى كفء لها. من المجاز: عضل بهم المكان تعضيلا: إذا ضاق. عضلت الأرض بأهلها: إذا غصت بهم. نقله الجوهري، أي لكثرتهم، وأنشد لأوس:
  ترى الأرض منا بالفضاء مريضة                      معضلة منا بجمـع عـرمـرم عضلت المرأة بولدها تعضيلا: إذا نشب الولد فخرج بعضه ولم يخرج بعض، فبقي معترضا، وكان أبو عبيدة يرى هذا من إعضال الأمر، ويراه منه، وقيل: عضلت: إذا عسر عليها ولاده كأعضلت فهي معضل، بغير هاء، ومعضل، أيضا كمحدث، وكذا الدجاجة ببيضها، وغيرها كالشاء والطير، قال الكميت:
  وإذا الأمور أهم غب نتاجها                      يسرت كل معضل ومطرق

  وقال الليث: يقال للقطاة إذا نشب بيضها: قطاة معضل، وقال الأزهري: كلام العرب: قطاة مطرق، وامرأة معضل، وأنشد الصاغاني لنهشل بن حري:
  ترى الرجال قعودا فايحون لهـا                      دأب المعضل قد ضاقت ملاقيها والغنم معاضيل. وقال أبو مالك: عضلت المرأة بولدها: إذا غص في فرجها فلم يخرج ولم يدخل، وفي حديث عيسى عليه السلام: أنه مر بظبية قد عضلها ولدها، معناه أن ولدها جعلها معضلة، حيث نشب في بطنها ولم يخرج، قاله ابن الأثير. وتعضل الداء الأطباء، وأعضلهم: غلبهم فأعياهم دواؤه. وداء عضال، كغراب: شديد معي غالب، قالت ليلى:
  شفاها من الداء العضال الذي بها                      غلام إذا هز القناة سـقـاهـا وقال شمر: الداء العضال: المنكر الذي يأخذ مبادهة، ثم لا يلبث أن يقتل، وهو الذي يعيي الأطباء علاجه، وقال ابن الأثير: هو المرض الذي يعجز الأطباء فلا دواء له. وحلفة عضال: شديدة لا مثنوية فيها، أي غير ذات مثنوية، قال: إني حلفت حلفة عضالا. وقال ابن الأعرابي: عضال هنا: داهية عجيبة، أي حلفت يمينا داهية شديدة. واعضألت الشجرة، بالهمز، كاطمأنت: كثرت أغصانها والتفت، نقله الجوهري، وأنشد:
  كأن زمامها أيم شـجـاع                      ترأد في غصون معضئله همز على قولهم: دأبة، وهي هذلية شاذة، وقال الأزهري: الصواب معطئلة، بالطاء، وهي الناعمة. والعضل، بالكسر: الرجل الداهية الشديد، عن ابن الأعرابي. أيضا: الشيء الشديد القبح، كالمعضل كمحسن، عن ابن الأعرابي أيضا، وأنشد:
  ومن حفافي لمة لي عضل

  العضل، بالتحريك: ع، بالبادية كثير الغياض، كما في العباب، أو هو بالفتح. عضل بن الهون بن خزيمة: أبو قبيلة، أخو الديش، وهما القارة من كنانة، وقد تقدم شيء من ذلك في ق-و-ر، وفي د-ي-ش. العضل: الجرذ، وقال ابن الأعرابي: هو ذكر الفأر، وسياق كلام الجوهري يقتضي أنه بضم العين، إذ أتى به عقب قوله: العضلة، بالضم: الداهية، ثم قال والعضل الجرذ وهكذا هو مضبوط في سائر النسخ بضم العين، وليس كذلك، وإنما هو بالتحريك فقط، كما ضبطه ابن الأعرابي وغيره من الأئمة، ولما لم يهتد لما قلناه شيخنا رحمه الله تعالى قال: كلام المصنف هنا غير محرر فلا يدرى الاعتراض على أي شيء، والذي في أصول الصحاح هو ما حكاه المصنف وصوبه، انتهى، فتأمل ذلك. ج: عضلان، بالكسر نقله الجوهري عن أبي نصر. العضل، كصرد وقفل: الدواهي، الواحد عضلة، بالضم، يقال: إنه عضلة من العضل: أي داهية من الدواهي، كما في الصحاح. عضل، كصرد: ع. وبنو عضيلة كجهينة: بطن من العرب، عن ابن دريد. والمعضلات: الشدائد، جمع معضلة، وفي حديث عمر رضي الله تعالى عنه: أعوذ بالله من كل معضلة ليس لها أبو الحسن، ويروى: معضلة، أراد المسألة أو الخطة الصعبة، وفي حديث الشعبي أنه كان إذا سئل عن معضلة قال: زباء ذات وبر أعيت قائدها وسائقها لو وردت على أصحاب محمد صلى الله عليه وسلم لعضلت بهم، ويروى لأعضلت بهم. قال الأزهري: معناه أنهم يضيقون بالجواب عنها ذرعا لإشكالها، وفي حديث معاوية رضي الله تعالى عنه وقد جاءته مسألة: معضلة ولا أبا حسن. قال ابن الأثير: أبو حسن معرفة وضعت موضع النكرة، كأنه قال: ولا رجل لها كأبي حسن، لأن لا النافية تدخل على النكرات دون المعارف. والعضيل، كقرشب: اللئيم الضيق الخلق، كما في العباب. ومما يستدرك عليه: عضلته عضلا: ضربت عضلته. وفي صفة سيدنا رسول الله صلى الله تعالى عليه وسلم أنه كان معضلا، أي موثق الخلق، وفي رواية مقصدا، وهو أثبت. والعضلة من النساء: المكتنزة السمجة. وعضل عليه في أمر تعضيلا: ضيق وحال بينه وبين ما يريد. وعضل الشيء عن الشيء: ضاق. والمعضل من السهام، كمحدث: الذي يلتوي إذا رمي به، هكذا رواه علي بن حمزة، وذكره غيره بالصاد المهملة، وقد تقدم. والمعضلة، كمحدثة: التي يعسر عليها ولدها حتى تموت، قاله اللحياني. ويقال: أنزل بي القوم أمرا معضلا، وأمرا عضالا: لا أقوم به، قال ذو الرمة:
  ولم أقذف لمؤمنة حصان                      بإذن الله موجبة عضالا ويقال: الأمر أوله عضال، فإذا لزم فهو معضل. ويقال: عضلت الناقة تعضيلا وبددت تبديدا، وهو الإعياء من المشي والركوب وكل عمل. وعضل بي الأمر وأعضل بي وأعضلني: اشتد وغلظ واستغلق، قال الأموي في تفسير قول عمر رضي الله تعالى عنه: أعضل بي أهل الكوفة ما يرضون بأمير، هو من العضال، وهو الأمر الشديد الذي لا يقوم به صاحبه، أي ضاقت علي الحيل في أمرهم وصعبت علي مداراتهم. والمعضلة، كمحسنة ومحدثة: الخطة الضيقة المخارج. العضلة، محركة: شجر الدفلى، أو يشبهه، عن أبي عمرو، قال الأزهري: أحسبه العصلة بالصاد فصحف، قال الصاغاني: والصواب ما قاله الأزهري.

### Türkçe

**العصل**، harekeli: bağırsak; **المحكم**’de olduğu gibi; ve kesrelenir; çoğulu: **أعصال**. **الصحاح**’ta: **العصل**: **الأعصال**’dan bir tek; o da **الأعفاج**’dır; **الأصمعي**’den. Ve Ebû’n-Necm için inşâd etti:
  Zincirlerinden soğuyan soğukta
  Onunla çakıllığı **أعصالها**’sına atar
Ve İbn Sîdeh, Tırmâh için inşâd etti:
  O, su’dan başka **الأعصال**’dan hâlîdir;
  ve çöküşlü, alaca bir (şeye) sığınaktır
Ve **العصل**: zakkuma benzeyen bir ağaç; develer onu yer; ve her gün onun üzerinde su içer. Ve denildi: o, sular üzerinde biten bir **حمض**’dır; bir teki **عصلة**’dır, **هاء** ile. Ve denildi: **العصلة**: develeri ishal eden bir ağaçtır; deve ondan yerse onu ishal eder; çoğulu **العصل**’dır. Hassân, Allah Teâlâ ondan razı olsun, dedi:
  Sizin kıçlarınızdan **الأضياح** çıkar,
  Develerin ishal’i gibi; **العصل** yerler
**الأضياح**: sulandırılmış sütlerdir. Lebîd dedi:
  Ve **عقيل**’den doğru bir kabile,
  **غاب** ile **عصل** arasında aslanlar gibi
Ve **العصل**: atın kuyruğunun **عسيب**’inde bir bükülme; ta ki **كاذته**’sine ve **فائله**’sine ulaşır. **الصحاح**’ta: ta ki, üzerinde kıl olmayan iç kısmının bir kısmı görünür. Ve **العصل**: sertlik içinde eğriliktir. Ondan, Ali’nin hadisi, Allah Teâlâ ondan razı olsun: “Dikliği sebebiyle eğrilik yoktur; ve dalında **عصل** yoktur.” Fiil **عصل**’dır, **فرح** gibi; ve o, **عصل**’dır, **كتف** gibi. Ve **أعصل**: eğrildi ve sertleşti; ve içinde sertlik bulunan her eğri şey **أعصل**’dır; ve **عصل**. Ve **الأعصل**: **عسيب**’i eğri olan attır; çoğulu: **عصال**; kesre ile; ve o nadirdir. İbn Sîdeh dedi: “Bana göre **عصالا**, **عصل**’ün çoğuludur; **وجع** ve **وجاع** gibi.”

Ve **المعصال**: **مفتاح** gibi: kanca; yahut başı eğilen bir çubuk; onunla ağacın dalları çekilip alınır; İbn Düreyd’den: eğriliği sebebiyle onunla adlandırıldı. Ve inşâd etti:
  Onun için **معصال السلم** gibi bir sulama vardır;
  Sen onu sulayamayacaksın; öyleyse git ve uyu
Ve **المعصال**: ayrıca **الصولجان**’dır; **المعصيل** gibi; o da **المعقف**’tır; ve **الصاع**; ve **الميجار** da.

Ve **امرأة عصلاء**: üzerinde et olmayan; o, kurudur. Şair dedi:
  **عصلاء** değildir; kokusu köpeği ayıplasın;
  ne de **عندلة**’dir; iki memesi şakırdar
Ve **عصل** adam, ve başkası: bevletti. Hadiste: “Bir adamın bir putu vardı; ekmek ve tereyağı getirir, putunun başına koyar ve ‘ye’ derdi; derken iki tilki geldi; ekmek ve tereyağını yediler; sonra putun başına **عصل** ettiler”; yani bevlettiler. **الثعلبان**: tilkilerin erkeği. Herevî’nin **كتاب الغريبين**’inde: “Derken iki tilki geldi, yediler”; **ثعلب**’in tesniyesini kastetti; tahkiki **ث ع ل ب**’de geçti.

Ve **عصل** değnek: onu **يعصله**; **عصلا**: onu eğdi; eğme olarak. Eğer onun eğriliği yaratılıştansa, “**عصل**” dersin, **فرح** gibi. Bazı nüshalarda: “ve **كفرح**: yaratılışça eğrildi.” Eğer onun eğriliği onda (sonradan) ise, “**عصل**” dersin; **تعصيلا**. İbn Hâlaveyh dedi: **اعصأل**، **اطمأن** gibi: asasına kabz edince.

Ve **التعصيل**: yavaşlama; Ebû Amr’dan. Ve adam **عصل** etti. Ve inşâd etti:
  Onu sürerler; **حـمـران**; yani **ألـب**
  Ve **العمري**’nin **عصل**’i, köpeğin **عصل**’i
**الألب**: şiddetli sevktir.

Ve **المعصل**، **منبر** gibi: şiddetli olan; nüshalarda böyle; doğrusu: alacaklısına karşı katı davranan. Ve **العاصل**: sert, katı ok. Ve oklardan **المعصل**، **محدث** gibi: atılınca bükülen; ve **عصل** etti; **تعصيلا**. İbn Berrî, Ali b. Hamza’dan nakletti, dedi: o, **المعضل**’dır; **الضاد** mu‘ceme ile; **عضلت** tavuk (denir): yumurta onun içinde bükülünce.

Ve **العنصل**، **قنفذ** gibi: bir yer adıdır. Nasr dedi: Basra yolundan, Şakk ed-Dehnâ’da bir yol. Ve **طريق العنصل**: Yemâme’den Basra’ya bir yoldur; ona ayrıca **طريق العنصلين** de denir; **الصاد**’ın dammesi ve fethasıyla. Ferazdak dedi:
  **طريق العنصلين**’i istedi; sağa meyletti;
  Onunla develer, uzak **الصوى**’da uğursuzlanarak (gitti)
Ve **العنصل**، **قنفذ** gibi; ve **جندب**; ve **يمدان**: dört lugat; Cevherî onları zikretti: yabani soğan; çoğulu **العناصل**. Ve **الإسقال** ile bilinir. **الصحاح**’ta: o, tabiplerin **الإسقال** diye adlandırdığıdır. Dedim: tabipler katında bilinen **الإسقيل**’dir; daha önce geçti. Ve ayrıca **بصل الفار** ile bilinir; bu, avam yanında daha meşhurdur. **الصحاح**’ta: ondan sirke olur; **اسرافيون**’dan; nüshalarda böyle; bazısında **ابن اسرافيون**. Dedim: o ancak **يحيى بن سرافيون**’dur; **الكناش** sahibi. Kırâ‘ dedi: **العنصل**: bir ot; onu açıklamadı. İbnü’l-A‘râbî dedi: o, kır yerlerinde bir bitkidir; ve hamilelerin onu arzulayıp yediğini iddia ettiler. Dedi: ve onun yabani soğan olduğunu iddia ettiler. Ebû Hanîfe dedi: o, pırasa gibi bir yapraktır; yayvan, düz olarak görünür. Bir keresinde dedi: o, düz ova çalısıdır; su ve çiğ yerlerinde muz bitkisi gibi biter; ve onun çiçeği beyaz süsenin çiçeği gibidir; arılar onu otlatır. Ve sığırlar kıtlıkta onun yaprağını yer; yemlerine karıştırılır; **داء الثعلب**’a, **الفالج**’a ve **النسا**’ya faydalıdır. Ve onun sirkesi, kronik öksürüğe, astıma ve göğüsten gelen hırıltıya faydalıdır; zayıf bedeni kuvvetlendirir; ve kimyada büyük bir girişi vardır; ve burası onun zikri yeri değildir.

Ve **العصل**، damme ile: **الأعصل**’in çoğulu; bacağı eğri, bedeni kuru olan için. Recez şairi dedi:
  Ve erkeklerde hayır, **العصل**’de yahut **الأعصل**’dedir
Ve **أو الأعصل**: o, şeye yapışıp kalan ve ona meyledip bağlanan kimsedir. Ve ayrıca: eğri köpekdişi için; “**ناب أعصل**” denir; **بين العصل**: yani şiddetli eğri. Evs dedi:
  Ona şerden bir köpekdişi gördüm; **أعصلا**
Ve başkası dedi:
  Azı dişleri, insanları azı dişleriyle ezer; onlar **عصل**’dır
Ve ayrıca: eğri ok. Ve **سهام عصل**: eğri oklardır. Lebîd dedi:
  Kavme isabetli bir atışla attım;
  Ne **العصل** ile, ne de **المقتعل** ile
Ve “**لسن**” diye rivayet edilir.

Ve **عصل**: bir yer adıdır. Ebû Sahr dedi:
  **ذات عرق** silindi; onun **عصلها**’sı ve onun **فرئامها**’sı;
  Onun **فضحياؤها**’sı, sürülerini uzaklaştırmış bir vahşidir
Ve bunun üzerine istidrâk edilenlerdendir: **سهم عصل**، **كتف** gibi: gövdesi eğri. Ve **الأعصل** ayrıca: tüyü az olan ok. Ve **شجرة عصلة**، **فرحة** gibi: eğri; **الصحاح**’ta olduğu gibi. Başkası ekledi: sertliği sebebiyle doğrultulmasına güç yetirilmez. Ve **ناب عصل**: şiddetli eğri. Sahr dedi:
  Ey **أبا المثلم**; ağır (şey)den önce vazgeç;
  Sana benden, köpekdişi **عصل** olan azı dişleri gelir

Yani o eskidir; ve bu, devenin azı dişinin ancak yaşlandıktan sonra **يعصل** olmasıdır; yani: büyük bir şer. Ve onun azı dişi **عصل** oldu; ve **أعصل**: şiddetlendi. Ve bir adam bir deveyi vasfetti de dedi ki: “Azı dişi **عصل** olunca ve ipi uzayınca, onu gevşek bir satışla sat; ve onunla bir dostu kayırma.” Ve Ebû Sahr el-Hüzelî dedi ki:
  “Öyle mi; ihtiyarlık beni sağlamlaştırınca artık ne bir delikanlı (var) — ne de taşkın, ne de atılgan — ve azı dişimle **أعصل** (olarak)?”
Ve **العصل**: bükülmüş, eğri kıvrımlı kumdur; ondan Bedir hadisi: “Bu **العصل**’dan sağa meylediniz.” Yani ondan sağ tarafa yöneliniz. Ve **رجل أعصل**: bedeni kuru (katı) olan; ve o (kadın) **عصلاء**’dır. Ve denilir: adam sapıtınca: **أخذ في طريق العنصلين**; **الصحاح**’ta olduğu üzere. Ve denilir: **سلك طريق العنصلين**: yani bâtıl (yol). Ve **أمر أعصل**: şiddetli; ve o mecazdır. Ve **العصلاوان**: **ذات عرق** üzerine dökülen iki dere (iki kol). Bunu Nasr söyledi.

\\\///ع-ض-ل **العضلة**; harekeli ve **كسفينة** gibi: yanında kalın et bulunan her sinir. Ve **عضل** (fiili) **كفرح** (vezninde) **عضلا** (olarak); o hâlde o, **عضل** (isim) **ككتف** gibidir. Ve nüshalarda böylece **وندس** edilmiştir; doğrusu ise iki ötre ile, lâmı şeddeli (olarak)dır. Bazı gafiller dedi ki:
  “Eğer **الكنادر** **العضلا** ile tokuşsa,
  başının yarıklarını yarar da o (baş) ayrılır.”
(Manası:) kası çok oldu; yahut baldır kası irileşti. Ve Leys dedi ki: **العضلة**: baldır ve pazu eti gibi, kabarmış her kalın et parçası. Ve **الصحاح** ve **العباب**’da: bir sinir içinde toplanmış, sıkılaşmış her et parçası, o **عضلة**’dir. Ve **عضل عليه عضلا**: daralttı ve onunla muradı arasına girdi. Ve **الصحاح**’ta: **عضل عليه تعضيلا** ve **عضل به الأمر**: yani şiddetlendi; İbn Düreyd’den; tıpkı **أعضل** gibi: hileler ona dar gelince. Ve **أصل العضل**: engelleme ve şiddettir. Ve **أعضله الأمر**: onu yendi. **عضل المرأة يعضلها**; üçlü (çekimle). Şeyhimiz dedi ki: zamme en fasih, en bilinenidir; ve onunla (Kur’ân’daki) müzekker (lafız) reddedilmiştir. Kesre ise, **الاقتطاف**’ta İbnü’l-Kattâ‘ ve İbn Sîde gibi (alimlerin) naklettiği bir lehçedir. Fetha ise bilinmez ve ona bir yön yoktur; zira ona bir gerektirici yoktur; gizli olmadığı üzere. Allah Teâlâ daha iyi bilir. Dedim ki: Sanki musannif, teslîs ile bunun üç bâbdan (olduğunu) kastediyor: **نصر** ve **ضرب** ve **علم**; **منع** haddinden (olduğunu) değil; zihne ilk gelen üzere. Öyleyse düşün. **عضلا** fetha ile; ve **عضلا** ve **عضلانا** ikisi kesre ile; bunları Ferrâ nakletti. Ve **عضلها تعضيلا**: koca onu (kadını) zulmen evlenmekten men edince. Allah عز وجل dedi ki: **فلا تعضلوهن من أن ينكحن أزواجهن**. Denildi: hitap kocalaradır; ve denildi: velileredir. Ama O’nun تعالى sözü: **ولا تعضلوهن لتذهبوا ببعض ما آتيتموهن إلا أن يأتين بفاحشة مبينة**; bu âyette **العضل**, kocanın karısına karşı (yaptığı)dır; o da ona eziyet etmesi ve onunla iyi geçinmemesidir; böylece onu, kendisine verdiği mehirle ondan fidye vermeye zorlamak için. Allah تعالى ona **عضلا** adını verdi; çünkü o, nafaka ve iyi geçinme hakkını ona engeller; tıpkı velinin, himayesindeki kadını evlendirmekten men etmesi gibi; zira o, ona, kendisine denk birine ihtiyaç duyduğunda nikâhtan kendisine mubah kılınmış hakkı engellemiş olur. Mecazdan: **عضل بهم المكان تعضيلا**: daralınca. **عضلت الأرض بأهلها**: onları sıkıştırınca. Bunu Cevherî nakletti; yani çokluklarından dolayı. Ve Evs’ten şu beyit okundu:
  “Bizden dolayı yer, genişlikte hasta görünür;
  bizden, yığın yığın kalabalıkla **معضلة** (olmuş).”
**عضلت المرأة بولدها تعضيلا**: çocuk takılıp da bir kısmı çıkıp bir kısmı çıkmayınca; böylece enlemesine kalır. Ebû Ubeyde bunu, işin **إعضال**’ından görürdü ve onu ondan sayardı. Ve denildi: **عضلت**: doğumu ona zorlaşınca; tıpkı **أعضلت** gibi; o hâlde o, **معضل**’dır; tâ’sız. Ve **معضل** da (vardır), ayrıca **كمحدث** gibi. Ve tavuk da yumurtasıyla; ve başkaları da koyun ve kuş gibi. Kümeyt dedi ki:
  “İşler, doğumunun ardından (insanı) kaygılandırınca,
  her **معضل**i ve her **مطرق**ı kolaylaştırdın.”

Ve Leys dedi ki: yumurtası takılıp kalan **القطاة** için denilir: **قطاة معضل**. Ve Ezherî dedi ki: Arapların sözü: **قطاة مطرق** ve **امرأة معضل**. Ve Sâgânî, Nehşel b. Harî’den şu beyiti okudu:
  “Erkekleri oturur görürsün; ona doğru ağızları açık (bakınırlar);
  **المعضل**in âdeti (gibi); onun boğazları daralmıştır.”
Ve koyunlar **معاضيل**’dir. Ve Ebû Mâlik dedi ki: **عضلت المرأة بولدها**: (çocuk) onun ferci içinde tıkanıp ne çıkınca ne girince. Ve Îsâ عليه السلام hadîsinde: onun, çocuğu kendisini **عضلها** etmiş bir ceylana uğradığı (geçer); manası: çocuğu onu **معضلة** kıldı; zira karnında takılıp çıktı. Bunu İbnü’l-Esîr söyledi. Ve **تعضل الداء الأطباء**; ve **أعضلهم**: onları yendi; böylece ilacı onları aciz bıraktı. Ve **داء عضال**; **كغراب** gibi: şiddetli, beni yenen. Leylâ dedi ki:
  “Onu, kendisindeki **الداء العضال**dan iyileştirdi;
  mızrağı sallayınca onu sulayan bir delikanlı.”
Ve Şemmer dedi ki: **الداء العضال**: ansızın yakalayan, sonra öldürmesi gecikmeyen münker (hastalık); o, hekimleri tedavisi aciz bırakan şeydir. Ve İbnü’l-Esîr dedi ki: o, hekimlerin aciz kaldığı hastalıktır; onun için ilaç yoktur. Ve **حلفة عضال**: şiddetli; onda **مثنوية** yoktur; yani **ذات مثنوية** olmayan. Dedi ki: “Ben **حلفة عضالا** yemin ettim.” Ve İbnü’l-A‘râbî dedi ki: burada **عضال**: acayip bir musibet; yani şiddetli bir musibet yemini ettim. Ve **اعضألت الشجرة**; hemze ile; **كاطمأنت** gibi: dalları çoğaldı ve birbirine dolandı. Bunu Cevherî nakletti. Ve şu beyiti okudu:
  “Sanki onun yuları, güçlü bir yılanın anasıdır;
  **معضئله** dallarında titrer.”
Hemze, onların **دأبة** demeleri üzerine (olandır); ve o, Hüzelîce şâz (bir kullanımdır). Ve Ezherî dedi ki: doğrusu **معطئلة**’dir; **بالطاء** ile; ve o, yumuşak (olan)dır. Ve **العضل**; kesre ile: şiddetli, musibet adam; İbnü’l-A‘râbî’den. Ayrıca: çok çirkin olan şey; **كالمعضل كمحسن** gibi; yine İbnü’l-A‘râbî’den. Ve şu beyiti okudu:
  “Ve saçımın iki yanı arasında benim için **عضل** (vardır).”

**العضل**، harekeli: **ع**; bedevî bölgede çokça **الغياض** (sık ağaçlıklar), **العباب**’da olduğu gibi; yahut o fetha iledir. **عضل بن الهون بن خزيمة**: bir kabilenin babası; **الديش**’in kardeşi; ikisi de Kinâne’den **القارة**’dır; bunun bir kısmı **ق-و-ر**’da ve **د-ي-ش**’te geçmişti. **العضل**: **الجرذ** (sıçan); İbnü’l-A‘râbî dedi ki: o, **الفأر**’ın erkeğidir. Cevherî’nin sözünün sevki, onun **العين**’in zammı ile olduğunu gerektirir; zira onu “**العضلة**، zamme ile: **الداهية** (musibet)” sözünün ardından getirdi; sonra “ve **العضل** **الجرذ**’dır” dedi; diğer nüshalarda da **العين**’in zammı ile böyle ضبط edilmiştir; fakat öyle değildir; ancak hareke iledir, yalnızca; İbnü’l-A‘râbî ve diğer imamlar onu böyle ضبط ettikleri gibi. Bizim söylediğimize şeyhimiz رحمه الله تعالى ulaşamayınca dedi ki: “Musannifin buradaki sözü muharrar değildir; itirazın neye olduğu bilinmez; **الصحاح**’ın asıllarında olan, musannifin nakledip tashih ettiği şeydir.” Bitti. Şunu düşün. Çoğulu: **عضلان**; kesre ile; Cevherî bunu Ebû Nasr’dan nakletti. **العضل**، **صرد** ve **قفل** gibi: **الدواهي** (musibetler); tekili **عضلة**’dir, zamme ile; “O, **العضل**’den bir **عضلة**’dir” denir: yani musibetlerden bir musibet; **الصحاح**’ta olduğu gibi. **عضل**، **صرد** gibi: **ع**. **بنو عضيلة**، **جهينة** gibi: Araplardan bir batın; İbn Düreyd’den. **المعضلات**: **الشدائد** (şiddetler); **معضلة**’nin çoğulu. Ömer رضي الله تعالى عنه hadîsinde: “Her **معضلة**’den, kendisi için Ebû’l-Hasen olmayan (şey)den Allah’a sığınırım”; “**معضلة**” diye de rivayet edilir; zor mesele yahut zor planı kastetti. Şa‘bî hadîsinde: o, bir **معضلة** hakkında sorulunca derdi ki: “**زباء ذات وبر**; kılavuzunu ve sürücüsünü âciz bıraktı; Muhammed’in ashabına صلى الله عليه وسلم varmış olsaydı, onlara **لعضلت بهم** (onları acze düşürürdü)”; “**لأعضلت بهم**” diye de rivayet edilir. Ezherî dedi ki: manası, onun işkâli sebebiyle ona cevap vermekte güçlerinin yetmemesidir. Muâviye رضي الله تعالى عنه hadîsinde, kendisine bir mesele gelmişti: “**معضلة**; ve Ebû Hasan yok.” İbnü’l-Esîr dedi ki: **أبو حسن** bir marifedir; nekre yerine konulmuştur; sanki “ve onun için Ebû Hasan gibi bir adam yok” demiş gibidir; çünkü nefy edici **لا** marifeler değil, nekreler üzerine girer. **العضيل**، **قرشب** gibi: alçak, huyu dar; **العباب**’da olduğu gibi.

Ve onun üzerine istidrâk edilenlerdendir: “**عضلته عضلا**”: **عضلته**’sini vurdum. Efendimiz Resûlullah صلى الله تعالى عليه وسلم’in vasfında: o **معضلا** idi; yani yaratılışı sağlam bağlanmış; bir rivayette **مقصدا** (orta yapılı) geçer; o daha sahihtir. Kadınlardan **العضلة**: dolgun, kaba olan. “Bir işte ona **تعضيلا** ile **عضل** etti”: daralttı ve onunla istediği şey arasına girdi. “**عضل** şey, şeyden”: daraldı. Oklardan **المعضل**، **محدث** gibi: atılınca kıvrılan; Ali b. Hamza bunu böyle rivayet etti; başkası onu **الصاد** المهملة ile zikretti; geçmişti. **المعضلة**، **محدثة** gibi: doğumu kendisine zor gelen, ta ki ölene kadar; Lihyânî söyledi. Denir: “Kavim bana bir **أمرا معضلا** indirdi ve bir **أمرا عضالا**: onunla ayağa kalkamam.” Zü’r-Rumme dedi ki:
  “Ve ben, iffetli mümine bir kadına, Allah’ın izniyle, **موجبة عضالا** (şiddetli bir gerektirici) (söz) atmadım.”
Denir: işin başı **عضال**’dır; yerleşince o **معضل** olur. Denir: “Deve **تعضيلا** ile **عضلت** ve **تبديدا** ile **بددت**”; o, yürüyüşten, binmekten ve her işten olan bitkinliktir. “İş bana **عضل** etti” ve “bana **أعضل** etti” ve “beni **أعضل** etti”: şiddetlendi, kalınlaştı ve kapandı. Emevî, Ömer رضي الله تعالى عنه’in “Kûfe ehli bana **أعضل** etti; bir emîre razı olmuyorlar” sözünün tefsirinde dedi ki: o, **العضال**’dandır; o, sahibinin kalkamadığı şiddetli iştir; yani onların işi hakkında çareler bana daraldı ve onları idare etmek bana zorlaştı. **المعضلة**، **محسنة** ve **محدثة** gibi: çıkışları dar olan plan. **العضلة**، harekeli: **شجر الدفلى** (zakkum ağacı) yahut ona benzer; Ebû Amr’dan. Ezherî dedi ki: onu **العصلة** ( **الصاد** ile) sanıyorum; tashîf edilmiştir. Sâgânî dedi ki: doğru olan, Ezherî’nin söylediğidir.
