# عصو (ع-ص-و) — Arapça kök

- Sayfa: https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88
- JSON verisi: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%88

> Lisan.digital: Kur'an'ı anlamak için Arapça kök sözlüğü. Bu, sayfanın yapay zekâ araçları için düz metin sürümüdür; bağlantılar diğer sayfaların metin sürümlerine gider.

Kur'an'daki karşılığı: Asân

- Harfler: ع - ص - و
- Kur'an'da: 12 geçiş · 12 ayet · 6 sîga
- 6 sözlük
- Bu sayfa şu yazımları da kapsar: عصو/ي

## Sîgalar (6)

| Sîga | Kalıp | Anlam | Geçiş | Ayet | İlk ayet |
|---|---|---|---|---|---|
| [بِعَصَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/siga/%D8%A8%D9%90%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | بِفَعَلَكَ | Asân ile; Asân yardımıyla | 3 | 3 | [2:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/2:60.md) |
| [عَصَاكَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%83%D9%8E.md) | فَعَلَكَ | Asân | 3 | 3 | [7:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/7:117.md) |
| [عَصَاهُ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%87%D9%8F.md) | فَعَلَهُ | Onun asâsı | 3 | 3 | [7:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/7:107.md) |
| [عَصَايَ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/siga/%D8%B9%D9%8E%D8%B5%D9%8E%D8%A7%D9%8A%D9%8E.md) | فَعَلَيَ | Asâm | 1 | 1 | [20:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/20:18.md) |
| [وَعِصِيَّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8E%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفِعِيلَهُمْ | Ve onların asâları | 1 | 1 | [26:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/26:44.md) |
| [وَعِصِيُّهُمْ](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/siga/%D9%88%D9%8E%D8%B9%D9%90%D8%B5%D9%90%D9%8A%D9%8F%D9%91%D9%87%D9%8F%D9%85%D9%92.md) | وَفِعِيلُهُمْ | Ve onların asâları | 1 | 1 | [20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/20:66.md) |

## Mücavir kökler — 63 mücavir (83 toplam)

Sıralama: iki kökün aynı ayette birlikte geçmesinin tesadüfe göre ne kadar güçlü olduğu (Dunning G²). Her satırda ortak ayet sayısı yazar. Edatlar varsayılan olarak gizli.

1. [لقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%8A.md) — 8 ortak ayet · G² 47 · “Lekat” iki yerleşik bölge arasındaki buluşma yerinin adıdır
2. [موسى](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%88%D8%B3%D9%89.md) — 7 ortak ayet · G² 38 · Musa
3. [ثعب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D8%B9%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 25 · Suğban büyük yılan, ejderha demektir
4. [لقف](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D9%82%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 22 · Kapar
5. [هزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B2%D8%B2.md) — 2 ortak ayet · G² 19 · Kımıldadı
6. [حبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%A8%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 18 · Habl ip demektir
7. [ضرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B6%D8%B1%D8%A8.md) — 3 ortak ayet · G² 15 · Örnek verdi
8. [وحي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%AD%D9%8A.md) — 3 ortak ayet · G² 14 · İşaretleşmek için yakılan ateştir
9. [حجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AD%D8%AC%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 13 · Taş demektir
10. [بجس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AC%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Becs suyu bolca kaynayan pınar demektir
11. [طود](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%88%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Çölde rüzgarın sürükleyerek meydana getirdiği kum sıra…
12. [هشش](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B4%D8%B4.md) — 1 ortak ayet · G² 13 · Ve çırparım
13. [ثني](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AB%D9%86%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sena yaka demektir
14. [سقي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 12 · Sakiy: Kaba konmuş sudur
15. [عشر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B4%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · “On” demektir
16. [أفك](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%81%D9%83.md) — 2 ortak ayet · G² 11 · Fek alt veya üst çene demektir
17. [شرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B4%D8%B1%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 10 · İçecek
18. [أرب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%B1%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 10 · Ürbiye alça demektir
19. [دبر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AF%D8%A8%D8%B1.md) — 2 ortak ayet · G² 9 · Dübür : Anüs, ense tarafı, arka demektir
20. [سلي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%84%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 9 · Ve bıldırcın
21. [فلق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D9%84%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Felak Kayalıklardan kopan büyük kaya parçasıdır
22. [عين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 8 · Ayn göz, “evya” göze demektir
23. [سبط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%A8%D8%B7.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Ve oymaklar
24. [عثو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%AB%D9%88.md) — 1 ortak ayet · G² 8 · Sopa, değnek demektir
25. [عقب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%82%D8%A8.md) — 2 ortak ayet · G² 7 · Örümcektir, “a’kibe” yumru, “ka’b” da topuk demektir
26. [خيل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%8A%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Heyl (hı) : At demektir
27. [غنم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%86%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Ğanem Koyun sürüsü demektir
28. [غمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · Yol, işaret bulunmayan yer
29. [أكل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%83%D9%84.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Ekel pas demektir
30. [وكأ](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%83%D8%A3.md) — 1 ortak ayet · G² 6 · “Vika” arkalık, sırtın yaslandığı şeydir
31. [رزق](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%B2%D9%82.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Üzüm demektir
32. [خوف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AE%D9%88%D9%81.md) — 2 ortak ayet · G² 6 · Havf : “Hafe” korkulduğu zaman saklanmak için takınılan…
33. [فجر](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%AC%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Fecr Yarık demektir
34. [لدي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%84%D8%AF%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 5 · Onların yanı
35. [منن](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%85%D9%86%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · “Mülle” içi dolu kapatılmış torba, “imla” içine koymak…
36. [سعي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%B9%D9%8A.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Sua’f el çatlamasıdır
37. [غلب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%BA%D9%84%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Ğulb, Ğelba, bahçenin etrafına dikilen ağaçlara denir
38. [ظلل](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Gölge demektir
39. [جنن](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%AC%D9%86%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Bahçe demektir
40. [قطع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%B7%D8%B9.md) — 1 ortak ayet · G² 4 · Kesinlikle keseceğim
41. [ولي](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D9%84%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 4 · Veli arka demektir
42. [بحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Bahr deniz demektir
43. [طيب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B7%D9%8A%D8%A8.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · İyi
44. [فسد](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B3%D8%AF.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Fesad “Visad” yıkılmış uzanmış ağaç parçası, yastık…
45. [سحر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D8%AD%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 3 · Kesilmiş koyunun akciğeri demektir
46. [فرق](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D9%82.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Fırka Kayalıktan kopan parça demektir
47. [فرعون](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%81%D8%B1%D8%B9%D9%88%D9%86.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Firavun
48. [رأي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B1%D8%A3%D9%8A.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Raye bir yere konmuş, oranın özelliğini gösteren işaret…
49. [أنس](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%86%D8%B3.md) — 2 ortak ayet · G² 2 · Ok tan yayın iç tarafna üns, dış tarafına vahş denemektedir
50. [أمم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D9%85%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 2 · Emam ön demektir
51. [عزز](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B2%D8%B2.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Yağmur suyu ile doymuş topraktır
52. [عظم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B8%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 1 · Büyük
53. [بين](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A8%D9%8A%D9%86.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Beyn topraktaki yarık demektir
54. [قول](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%84.md) — 4 ortak ayet · G² 1 · Birlikte bir iş yapan kimselere, belli bir sesle kumanda…
55. [قوم](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D9%88%D9%85.md) — 2 ortak ayet · G² 1 · Hayvanların ön ayaklarına denir
56. [أخر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%A3%D8%AE%D8%B1.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Uhur ense demektir
57. [نزل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D8%B2%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · “Nezle” konaklama yeri demektir
58. [نفس](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%86%D9%81%D8%B3.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Dibağlamada kullanılan palamut, meşenin bir meyvesidir
59. [قبل](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%82%D8%A8%D9%84.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Önce
60. [ظلم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B8%D9%84%D9%85.md) — 1 ortak ayet · G² 0 · Zalimler

Devamı (JSON): https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%88/neighbours?offset=60&limit=50

## Kök analizi

### Kök tanımı ve çekirdek özet

| Alan | Değer |
|---|---|
| Kök | عصو |
| Yapı | Üçlü kök |
| Özel Durum | Nâkıs (üçüncü harfi illetli) |
| Bağlamsal Yakın Kökler | [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md), [سند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF.md), [هرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%88.md) |
| Zıt Kök | [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) |
| Çekirdek Özet 1 | Sertleşme, katılaşma, bir araya toplanıp bükülmez hâle gelme ve dayanılacak bir dayanak (değnek/baston) oluşturma |
| Çekirdek Özet 2 | İnsanın güç yetiremediği yerde dayandığı maddî destek aracı, otoritenin ve toplumsal bütünlüğün somut göstergesi |
| Çekirdek Özet 3 | Bir sisteme dayanma, yetkiyi elinde tutma veya dayanağı elden çıkararak teslimiyet ve istikrar sağlama |
| Kritik Hata Riski | Âsâyı yalnızca sihirbazlara karşı kullanılan fiziksel veya mitolojik bir sihir aleti sayıp, onun temsil ettiği meşru yetki, ilahî dayanak ve toplumsal birlik ilkesini gözden kaçırmak |

### Biliteral analiz

| Biliteral Çekirdek | Temel Anlam | Eklenen Unsur | Oluşan Anlam Farkı |
|---|---|---|---|
| عص | Sıkışma, sertleşme, gerilme, toplanıp yoğunlaşma; bu çekirdek [عصب](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%A8.md) kökünde bağ dokusunun gerilip sarılmasını, [عصر](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D8%B1.md) kökünde sıkıp özünü çıkarmayı, [عصف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%81.md) kökünde rüzgârın şiddetle büküp savurmasını, [عصم](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%85.md) kökünde sımsıkı tutup engellemeyi, [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) kökünde ise boyun eğmeyip sertleşmeyi ifade eder. | و | İki nesneyi veya unsuru birbirine bağlayan, gerginlik ve sertliği tutulabilir, yaslanılabilir bir nesneye (ağaç dalına, âsâya) dönüştüren uzantı işlevi kazanmıştır. |

### Piktografik analiz

| Birim | Piktografik İmge / Hareket | Anlam Açıklaması |
|---|---|---|
| ع | Göz; görme, bilme, kaynak | Dış dünyayı algılama, hedefe yönelme, dayanağın yerini tespit etme |
| ص | Olta, bitki; yakalama, peşine düşme, sıkıştırma | Sıkıca kavrama, birbirine kenetlenme, sağlamca bükülüp sertleşme |
| و | Çengel, çadır kazığı; bağlama, ekleme, tutturma | İki unsuru bitiştirme, yere çakılma, dayanma ve sabitlik sağlama |
| عصو | Birleşen piktogramlar | Gözle tespit edilen bir hedefe veya zemine, sıkıca kavranıp bükülmez hâle getirilmiş bir aracı raptederek dayanma, yönlendirme ve tutunma eylemi |

### Tarihsel ve erken kullanım

| Alan | Veri |
|---|---|
| İlk fiziksel anlam | Ağaçtan kesilerek soyulan, kurutulup sertleştirilen, üzerine dayanılan ve hayvanları gütmekte kullanılan kuru sopa veya değnek |
| Cahiliye şiiri kullanımı | Göçebenin yolculuğu bitirip çadırını kurması ve yurt edinmesi anlamında kullanılan meşhur deyimde geçer: فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى / كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ |
| Erken Arapça kullanım | Kılıcı âsâ gibi tutmak veya âsâ vuruşuyla vurmak anlamında عَصِيَ بالسيف veya عَصَا يعصو kullanımı; ayrıca kovanın iki yanındaki ahşap çapraz desteğe (عرقوة الدلو) verilen عَصَوانِ adı ve topluluğun birliğini kırma eylemine شقّ عصا المسلمين denmesi |

Kaynak: Halîl b. Ahmed, Kitâbü’l-ʿAyn; İbn Düreyd, Cemheretü’l-Luğa; İbn Manzûr, Lisânü’l-ʿArab.

### Sami etimolojik katman

Sami dilleri ailesinde bu kök, ahşap bir dalın sertleştirilmesi, destek alınması, topluluğun bir çubuk veya değnek etrafında hizalanması semantiğiyle yakından ilişkilidir. İbranicede ağaç, odun ve tahta anlamındaki עֵץ ('ets) ve Aramicede עָקָא / עָצָא ile fonetik ve morfolojik paralellikler taşır. Proto-Sami katmanda sert, bükülmez, dayanıklı bitki gövdesi tasavvurundan türemiştir. Arapçada kök bir yandan nâkıs formda عصو ve [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) varyantları üzerinden bükülmezlik ve kafa tutma (isyan) fikrine, diğer yandan elle kavranan somut dayanağa (âsâ) doğru iki temel kolda özelleşmiştir. Erken dönem Arap bedevî hayatında âsâ yalnızca yürüyüş desteği değil; kabilenin toplanma odağı, hatibin hitap kürsüsü ve çobanın yönetim aletidir.

Güven: Güçlü

Kaynak: Brown-Driver-Briggs, Hebrew and English Lexicon; David Cohen, Dictionnaire des racines sémitiques.

### Etimolojik analiz

| Katman | Veri | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| İç Arapça etimolojik yön | عصو / [عصي](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%8A.md) | Sertleşmek, eğilmemek, kuru dalın direncini kuşanmak ve dayanak hâline gelmek | Kesin |
| Sami dilleriyle etimolojik ilişki | İbranice עֵץ ('ets) / Aramice עָצָא | Kuru ağaç, odun, dik ve sert bitkisel malzeme ortak semantik kökü | Güçlü |
| Daha geniş dilsel ilişki | Veri bulunamadı | Belirgin bir Afro-Asyatik dışı soydaşlık güvenle tespit edilememiştir | Veri bulunamadı |

Kaynak: Gesenius Hebrew Lexicon; Lisânü’l-ʿArab; Tâcü’l-Arûs.

### Kardeş kökler

| Kombinasyon | Durum | Temel Anlam | Anlam Detayı | Not |
|---|---|---|---|---|
| عصو | Anlamlı | Âsâ yapmak, âsâ ile vurmak, dayanmak | Sert tahta, dayanak ve topluluk sembolü olan değnek | Hedef kök; Kur'an'da geçer |
| [عوص](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%88%D8%B5.md) | Anlamlı | Zorlaşmak, kapalı ve girift olmak | Kelamın veya işin çetin, anlaşılmaz ve sarpa sarmış hâli | Kur'an'da geçmez |
| [صعو](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D8%B9%D9%88.md) | Anlamlı | Küçük kuş (serçe türü), küçülmek | Küçük gövdeli ve zayıf yapılı çöl kuşu (sa've) | Kur'an'da geçmez |
| [صوع](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B5%D9%88%D8%B9.md) | Anlamlı | Ölçmek, tartmak, dağıtmak | Hububat ölçü birimi olan kap (sâ') ve saçın kıvrılması | Kur'an'da geçer (صواع) |
| وعص | Anlamlı | Kum tepesi, yumuşak ve güç yürünür zemin | Adımların battığı, yürümesi zahmetli yumuşak kumul | Kur'an'da geçmez |
| [وصع](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%88%D8%B5%D8%B9.md) | Anlamlı | Küçülmek, büzülmek, daralmak | Yuvasına sinen kuş veya daracık mekâna sıkışma | Kur'an'da geçmez |

### Komşu kökler ve zıt kök

| Kök | İlişki Türü | Anlam Alanı | Karşılaştırmalı Nüans | Anlam Detayı |
|---|---|---|---|---|
| عصو | Merkez | Âsâ, dayanak, sebat aracı | Bizzat ele alınıp dayanılan, yönetme ve çobanlıkta kullanılan sert ağaç alet | Yaslanma, yönlendirme, güç yetiremediğinde destek bulma |
| [عكف](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D9%83%D9%81.md) | Komşu | Bir yere tutunup kalma | Bir nesneye değil mekâna veya amele kapanarak dayanma | Ayrılmaksızın bir yerde ikamet etme ve ibadete çekilme |
| [سند](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%86%D8%AF.md) | Komşu | Sırtını verme, destek alma | Yüksek bir yere veya güvenilir bir nesneye arka verip yaslanma | Kendisine dayanılan aracı veya kişiyi ifade etme |
| [هرو](https://lisan.digital/tr/kok/%D9%87%D8%B1%D9%88.md) | Komşu | Büyük sopa, çomak | Dayanak olmaktan ziyade yalnızca vurma ve cezalandırma amaçlı sopa | Âsânın çobanlık ve dayanma vasfı olmaksızın vurucu hâli |
| [سقط](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B3%D9%82%D8%B7.md) | Zıt | Düşme, yere serilme, dayanaksız kalma | Dayanağın ortadan kalkmasıyla dik duruşu kaybedip yer çekimine teslim olma | Âsânın sağladığı dikliği ve tutunmayı bütünüyle yitirme |

### Başka dillerde anlam karşılıkları

| Dil | Kelime / Kelimeler | Kısa Anlam | Detay | Güven |
|---|---|---|---|---|
| Arapça | عصو (عَصَا) | Âsâ, baston, dayanak, sopa | Çobanlığın, otoritenin ve yürüme desteğinin simgesi olan sert ağaç değnek | Kesin |
| Latince | baculum, virga | Değnek, âsâ, asa-yı hâkimiyet | Yürüyüş desteği ve resmî/dini otorite göstergesi çubuk | Güçlü |
| İngilizce | staff, rod, cane | Âsâ, baston, çoban değneği | İhtiyaçta dayanılan ve yönlendirme aracı olan sert ahşap nesne | Güçlü |
| Almanca | Stab, Hirtenstab | Âsâ, çoban sopası, yetki sembolü | Hem fiziki destek hem de sürü yönetimi ve liderlik gereci | Güçlü |
| Fransızca | bâton, houlette | Sopa, âsâ, çoban değneği | Yürürken güç alma, koyunları gütme ve erk simgesi | Güçlü |

Kaynak: Oxford Latin Dictionary; Lewis & Short; Duden Deutsches Universalwörterbuch.

### Vücûh ve nezâir

| Form / Kullanım | Anlam Yüzü | Ayet Tipi / Bağlam |
|---|---|---|
| عَصَايَ | Çobanlık aleti ve kişisel ihtiyaç desteği | Hz. Mûsâ'nın kendi âsâsının gündelik işlevlerini saydığı bağlam: dayanma, yaprak silkme ve diğer ihtiyaçlar (Tâhâ [20:18](https://lisan.digital/tr/ayet/20:18.md)) |
| بِعَصَاكَ | Mucizevî tasarruf ve ilahî müdahale vasıtası | Taşa vurup su çıkarma ve denizi yarma emirlerinde kullanılan fiziksel vasıta bağlamı (Bakara [2:60](https://lisan.digital/tr/ayet/2:60.md), A'râf [7:160](https://lisan.digital/tr/ayet/7:160.md), Şuarâ [26:63](https://lisan.digital/tr/ayet/26:63.md)) |
| عَصَاكَ / عَصَاهُ | Hakikatin batılı yutan canlı delili ve ejderha | Firavun'un huzurunda ve sihirbazlarla karşılaşmada hakikatin galebe çalması bağlamı (A'râf [7:107](https://lisan.digital/tr/ayet/7:107.md), A'râf [7:117](https://lisan.digital/tr/ayet/7:117.md), Şuarâ [26:32](https://lisan.digital/tr/ayet/26:32.md), Şuarâ [26:45](https://lisan.digital/tr/ayet/26:45.md), Neml [27:10](https://lisan.digital/tr/ayet/27:10.md), Kasas [28:31](https://lisan.digital/tr/ayet/28:31.md)) |
| عِصِيَّهُمْ | Aldatma, yanılsama ve batıl iktidar araçları | Sihirbazların halkın gözünü boyamak için yere attıkları iplerle birlikte andıkları bâtıl araçlar bağlamı (Tâhâ [20:66](https://lisan.digital/tr/ayet/20:66.md), Şuarâ [26:44](https://lisan.digital/tr/ayet/26:44.md)) |

### Kelam, fıkıh, tefsir ve hadis bağlamı

| Disiplin | Kullanım Alanı | Tartışma Noktası | Anlam Yoğunlaşması |
|---|---|---|---|
| Kelam | Nübüvvet ve mucize bahsi | Âsânın yılan veya ejderhaya dönüşmesinde zatın değişimi (inkılâb-ı hakîkat) ve ilahî kudretin nedensellik üzerindeki tasarrufu | Vasıtanın kendi gücüyle değil, ilahî hitap ile işlev görmesi |
| Fıkıh | Cuma hutbesi ve teyemmüm | Hatibin hutbe irad ederken âsâya dayanmasının sünnet veya mendup oluşu; yolcunun âsâ edinme fıkhı | Sükûnet, vekar ve hitabet esnasında bedene dayanak temini |
| Tefsir | Tâhâ [20:18](https://lisan.digital/tr/ayet/20:18.md) tahlili | Hz. Mûsâ'nın Rabbiyle konuşurken sözü uzatması (istînâs) ve bir aletin çok amaçlı kullanılabilirliğinin hikmeti | Dünyevî bir aletin ilahî vahiy ile kutsal bir risalet vasıtasına dönüşmesi |
| Hadis | Cemaat ve fitne rivayetleri | شقّ العصا (birlik âsâsını yarmak) mecazıyla cemaatten ayrılmanın, ümmetin birliğini bozmanın yasaklanması | Âsânın kabilenin/ümmetin parçalanmaz bütünlüğünü simgelemesi |

### Dini, ilmi, siyasi ve iktisadi sistem analizi

| Sistem | Bağlam | Karşılık | İşlev | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|---|---|
| Dini | Tevhid ve mucize | İlahî emre ram olan beşerî vasıta | Sebeplerin acziyetini ve yaratanın mutlak hâkimiyetini gösterme | Âsâ kendi başına kuru bir odundur; ilahî emir indiğinde denizi yarar, yılan olur | Kesin |
| İlmi | Fiziksel araç kullanımı | Bedenin gücünü katlayan basit mekanik dayanak | Ağırlık merkezini dengeleme ve kaldıraç/destek rolü oynama | İnsanın sınırlı fiziki kapasitesini dışsal bir araçla destekleyip verimlileştirmesi | Güçlü |
| Siyasi | Hükümranlık ve kabile nizamı | İktidar asâsı ve toplumsal ittifak sütunu | Birliği ve meşru sevk-idare yetkisini temsil etme | Âsâ liderin çobanlık hakkını simgeler; kırılması iktidarın ve cemaatin dağılmasıdır | Güçlü |
| İktisadi | Üretim ve hayvancılık | Çobanlık sermayesi ve emek aracı | Sürüyü koruma, ağaçtan yaprak dökerek yem sağlama | İlkel üretim sürecinde maliyetsiz fakat katma değeri yüksek temel istihdam aleti | Kesin |

### Sayısal ve beşeri bilimlerde izomorfizm

| Alan | İzomorfik Karşılık | Açıklama | Güven |
|---|---|---|---|
| Sayısal bilimler | Denge vektörü ve rijit destek noktası | Mekanikte bir sistemin devrilmesini önlemek üzere taban alanını genişleten ve dikey eksendeki yükü yere aktaran rijit çubuk modeli | Güçlü |
| Beşeri bilimler | Kurumsal otorite ve meşruiyet simgesi | Sosyoloji ve siyaset biliminde yöneticinin şiddet tekelini ve yönlendirme erkini somutlaştıran sembolik dayanak | Güçlü |

### Yanlış daraltma ve kritik hata riski

| Alan | Açıklama |
|---|---|
| Modern daraltma riski | Âsâyı yalnızca antik çağlara ait bir yaşlılık bastonu veya masalsı bir sihirbaz çubuğu olarak görmek |
| Kur'an içi daha geniş anlam | Âsâ insanın dünyadaki zaafını telafi eden meşru bir dayanak, sürüyü ve toplumu idare etme mesuliyeti, ilahî irade karşısında araçların göreceliliği ve toplumsal birliğin sembolüdür |
| Yanlış anlamanın doğuracağı hata | Hz. Mûsâ ile Firavun ve sihirbazlar arasındaki mücadeleyi teknik bir sihir düellosuna indirgemek; hakiki dayanak ile sahte yanılsamalar arasındaki ontolojik ayrımı görememek |

### Kur'an'ı anlama odaklı sonuç

| Soru | Cevap |
|---|---|
| Bu kök Kur'an'ı anlamak için neden önemlidir? | Kur'an'da âsâ, en yalın dünyevî aletin peygamberî davette nasıl bir meşruiyet ve mucize vasıtasına dönüştüğünü gösterir; insanın acziyetinde neye dayandığı ile imanın neyi dönüştürdüğü arasındaki bağı kurar. |
| Hangi ayet gruplarında belirleyicidir? | Hz. Mûsâ kıssasının geçtiği A'râf, Tâhâ, Şuarâ, Neml ve Kasas surelerindeki risalet, meydan okuma, firavunî düzenin çözülüşü ve çöl yürüyüşü ayetlerinde belirleyicidir. |
| Hangi yanlış anlamaları düzeltir? | Hakikatin zahiren zayıf ve basit görünen vasıtalarla galebe çalacağını bildirir; bâtılın göz boyayan karmaşık illüzyonlarının (sihirbazların ipleri ve değnekleri) ilahî hakikat karşısında tutunamayacağını ortaya koyar. |

### Nihai sentez ve LaTeX modeli

- Somut anlam: Ağaçtan kesilip kurutularak sertleştirilen, üzerine yaslanılan, hayvan güdülen ve bedene direnç sağlayan değnek.
- Soyut anlam: İnsanın fiziki veya toplumsal zaafını telafi etmek üzere tutunduğu meşru destek, yöneticilik erki ve cemaat bütünlüğü.
- Sistematik karşılık: İlahî emrin temas etmesiyle tabiat kurallarını aşan dönüştürücü vasıta; bâtıl dayanakları iptal eden hakiki itimat odağı.
- LaTeX modeli: $$S = \{ x \in A \mid f(x) = D \} \xrightarrow{\;T\;} M(S) \gg \sum_{i=1}^n B_i$$
- LaTeX açıklaması: Formülde $A$, insanın dünyadaki gündelik aletler kümesini; $x$, bu kümeden seçilen âsâyı; $D$, gündelik dayanma ve yönlendirme işlevini temsil eder. $T$ ilahî tasarruf ve emri gösterir. $M(S)$, ilahî müdahale ile vasıtanın dönüştüğü hakikat delilini (ejderha/mucize) ifade ederken; bu hakikat, bâtılın tüm yapay dayanaklarının toplamından ($\sum B_i$) mutlak surette büyüktür ve onları yutarak hükümsüz kılar.

## Geçtiği ayetler (12 ayet)

Mushaf sırasıyla, metinleriyle. JSON: https://lisan.digital/api/roots/%D8%B9%D8%B5%D9%88/occurrences?meal=IK

### [Bakara 2:60](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/2:60.md) — بِعَصَاكَ

وَإِذِ اسْتَسْقَى مُوسَى لِقَوْمِهِ فَقُلْنَا اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْفَجَرَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ كُلُوا وَاشْرَبُوا مِنْ رِزْقِ اللَّهِ وَلَا تَعْثَوْا فِي الْأَرْضِ مُفْسِدِينَ

Meal (IK): Hani, bir vakit Musa, kavmi için su arayınca; asanla taşa vur, demiştik de, taştan oniki çeşme fışkırmış, her zümre su alacağı yeri öğrenmişti. Allah’ın rızkında yeyin, için, yalnız yeryüzünde bozgunculuk yaparak, karışıklık çıkarmayın.

### [Araf 7:107](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/7:107.md) — عَصَاهُ

فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Bunun üzerine asasını bıraktı. Bir de ne görsünler; o, apaçık bir ejderhadır.

### [Araf 7:117](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/7:117.md) — عَصَاكَ

وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Meal (IK): Biz de Musa’ya: Asanı bırak, diye vahyettik. Bir de ne görsünler; onların uydurduklarını yalayıp yutuyor.

### [Araf 7:160](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/7:160.md) — بِعَصَاكَ

وَقَطَّعْنَاهُمُ اثْنَتَيْ عَشْرَةَ أَسْبَاطًا أُمَمًا وَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى إِذِ اسْتَسْقَاهُ قَوْمُهُ أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْحَجَرَ فَانْبَجَسَتْ مِنْهُ اثْنَتَا عَشْرَةَ عَيْنًا قَدْ عَلِمَ كُلُّ أُنَاسٍ مَشْرَبَهُمْ وَظَلَّلْنَا عَلَيْهِمُ الْغَمَامَ وَأَنْزَلْنَا عَلَيْهِمُ الْمَنَّ وَالسَّلْوَى كُلُوا مِنْ طَيِّبَاتِ مَا رَزَقْنَاكُمْ وَمَا ظَلَمُونَا وَلَكِنْ كَانُوا أَنْفُسَهُمْ يَظْلِمُونَ

Meal (IK): Biz, onları on iki oymağa, ümmetlere ayırdık. Kavmi ondan su istediği zaman Musa’ya vahyettik ki: Asanı taşa vur. Ondan on iki pınar fışkırdı. Herkes içeceği yeri belledi. Ve onların üzerine bulutla gölge yaptık. Onlara kudret helvası ve bıldırcın indirdik. Size rızık olarak verdiklerimizin temiz ve güzel olanlarından yeyin. Onlar bize zulmetmediler, ancak kendilerine zulmediyorlardı.

### [Taha 20:18](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/20:18.md) — عَصَايَ

قَالَ هِيَ عَصَايَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا وَأَهُشُّ بِهَا عَلَى غَنَمِي وَلِيَ فِيهَا مَآرِبُ أُخْرَى

Meal (IK): Dedi ki: O benim değneğimdir. Ona dayanırım, onunla davarıma yaprak silkerim ve daha bir çok işlerde ondan faydalanırım.

### [Taha 20:66](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/20:66.md) — وَعِصِيُّهُمْ

قَالَ بَلْ أَلْقُوا فَإِذَا حِبَالُهُمْ وَعِصِيُّهُمْ يُخَيَّلُ إِلَيْهِ مِنْ سِحْرِهِمْ أَنَّهَا تَسْعَى

Meal (IK): O da: Hayır siz atın, dedi. Bir de ne görsün; onların ipleri ve değnekleri, büyüleri yüzünden kendisine gerçekten yürüyorlarmış gibi geldi.

### [Şuara 26:32](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/26:32.md) — عَصَاهُ

فَأَلْقَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ ثُعْبَانٌ مُبِينٌ

Meal (IK): Bunun üzerine o asasını attı, bir de ne görsün; apaçık bir ejderhadır.

### [Şuara 26:44](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/26:44.md) — وَعِصِيَّهُمْ

فَأَلْقَوْا حِبَالَهُمْ وَعِصِيَّهُمْ وَقَالُوا بِعِزَّةِ فِرْعَوْنَ إِنَّا لَنَحْنُ الْغَالِبُونَ

Meal (IK): Onlar da bunun üzerine iplerini ve değneklerini attılar ve dediler ki: Firavun hakkı için elbette elbette biz galib gelenleriz.

### [Şuara 26:45](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/26:45.md) — عَصَاهُ

فَأَلْقَى مُوسَى عَصَاهُ فَإِذَا هِيَ تَلْقَفُ مَا يَأْفِكُونَ

Meal (IK): Ardından Musa asasını attı. Bir de ne görsünler; onların uydurduklarını yutuveriyor.

### [Şuara 26:63](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/26:63.md) — بِعَصَاكَ

فَأَوْحَيْنَا إِلَى مُوسَى أَنِ اضْرِبْ بِعَصَاكَ الْبَحْرَ فَانْفَلَقَ فَكَانَ كُلُّ فِرْقٍ كَالطَّوْدِ الْعَظِيمِ

Meal (IK): Bunun üzerine Musa’ya vahyettik ki: Asanı denize vur. O, hemen yarıldı ve her parçası yüce bir dağ gibi oldu.

### [Neml 27:10](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/27:10.md) — عَصَاكَ

وَأَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى لَا تَخَفْ إِنِّي لَا يَخَافُ لَدَيَّ الْمُرْسَلُونَ

Meal (IK): Değneğini at. Onun yılan gibi hareketler yaptığını görünce, arkasına bakmadan dönüp kaçtı ve geri dönmedi. Ey Musa; korkma. Benim katımda muhakkak ki peygamberler korkmazlar.

### [Kasas 28:31](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/ayet/28:31.md) — عَصَاكَ

وَأَنْ أَلْقِ عَصَاكَ فَلَمَّا رَآهَا تَهْتَزُّ كَأَنَّهَا جَانٌّ وَلَّى مُدْبِرًا وَلَمْ يُعَقِّبْ يَامُوسَى أَقْبِلْ وَلَا تَخَفْ إِنَّكَ مِنَ الْآمِنِينَ

Meal (IK): Asanı bırak, diye seslenildi. Onun bir yılan gibi deprendiğini görünce, dönüp arkasına bakmadan kaçtı. Ey Musa, beri gel, korkma. Çünkü sen emniyyette olanlardansın, denildi.

## Sözlükler (6)

### [Kitâbu'l-'Ayn](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/sozluk/kitab_ayn.md) — Halîl b. Ahmed · 8. yy

باب العين والصّاد وواي معهما
ع ص و، ع ص ي، ع و ص، ع ي ص، ص ع و، ص و ع، و ص ع مستعملات
عصو، عصي:
العصا: جماعة الإسلام، فمن خالفهم فقد شقّ عصا المسلمين.
والعصا: العود، أنثى عصا وعَصَوان وعِصِيّ.
وعَصِيَ بالسّيف: أخذه أخذ العصا، أو ضرب به ضربه بالعصا. وعصا يعصو لغة. قال:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ		إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
والعصا: عرقوة الدّلو، والإثنان عَصَوانِ، قال:
فجاءتْ بنَسْجِ العنكَبُوتِ كأنّمـا		على عَصَوَيْها سابِريٌّ مُشَبْرَقُ
وإذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ، وأزمع المُقامَ قيل: ألقى عصاه، قال:
فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى		كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ

وذهب هذا البيت مَثَلاً لكلّ من وافقه شيء فأقام عليه، وكانت كلّما تزَّوجتْ فارقَتْ زَوْجَها، ثم أقامتْ على زوجٍ. وكانتْ علامةُ إبائها أنَّها لا تكشِفُ عن رأسها، فلمّا رضيت بالزّوْجِ الأخير، ألقتْ عصاها، أي: خمارها.
وتقول: عَصَى يَعْصي عِصياناً ومَعْصية. والعاصي: اسم الفصيل خاصّة إذا عصى أمّه في اتّباعها.
عوص، عيص:
العَوَص: مصدر الأَعْوص والعَويص.
اعتاص هذا الشيء إذا لم يُمكِنْ. وكلام عَويصٌ، وكلمةٌ عَوْصاءُ. قال الرّاجز:
يا أيُّها السّائلُ عن عَوْصائها
وتقول: أَعْوَصْتُ في المنطق، وأَعْوَصْتُ بالخَصْمِ إذا أدخلت في الأمرِ ما لا يُفْطَنُ له، قال لبيد:
فلقد أُعْوِصُ بالخَصْمِ وقـد		أملأُ الجَفْنَةَ من شَحْمِ القُلَلْ
واعتاصتِ النّاقةُ: ضَربَها الفَحْلُ فلم تحمِلْ من غَير علّة.
والمَعِيص، كما تقول: المَنْبِت: اسمُ رجلٍ. قال:
حتّى أنالَ عُصَيَّةَ بن مَعِيصِ
والعِيصُ: مَنْبِتُ خِيار الشَّجَرِ. قال:
فما شَجَراتُ عِيصكُ في قُرَيشٍ		بِعَشّاتِ الفُروعِ ولا ضَواحـي
وأعياص قريش: كرامُهم يتناسبون إلى عِيص، وعيص في آبائهم عيصو بن إسحاق، ويقال: عيصاً. وقيل: العِيصُ: السِّدْرُ الملتفّ.
صعو: الصَّعو: صِغارُ العصافير، والأنثى: صَعْوة، وهو أحمر الرأس والجميع: الصِّعاء. ويقال: صَعْوةٌ واحدة وصَعْوٌ كثير، ويقال: بل الصَّعْو والوَصْع واحدٌ، مثل جَذَبَ وجَبَذَ.
صوع:
الصّواع: إناء يُشْرَبُ فيه. وإذا هيّأَتِ المرأةُ موضِعاً لنَدْفِ القطن قيل: صوَّعَتْ موضِعاً، واسم الموضع: الصّاعة.
والكَمِيُّ يَصُوعُ أقرانَه إذا حازهم من نواحيهم. والرّاعي يَصوعُ الإبلَ كذلك. وانصاع القوم فذهبوا سراعاً وهو من بنات الواو، وجعله رؤبة من بنات الياء حيث يقول:
فظلّ يكسوها الغُبارَ الأصْيَعَا
ولو ردّ إلى الواو لقال أَصْوَعا.
وتَصَوَّعَ النّباتُ إذا صار هَيْجاً. والتّصوّعُ: تَقَبُّضُ الشَّعر.
والصّاعُ: مِكيالٌ يأخذ أربعةَ أمدادٍ، وهي من بنات الواو.
وصع:
الوَصْعُ والوَصَعُ:
من صغار العصافير خاصّة، والجمع: وِصْعانٌ، وفي الحديث: إنّ العرش على مَنْكِبِ إسرافيل، وإنّه ليتواضع لله حتّى يصيرَ مثل الوَصَعِ.
والوَصِيعُ: صوت العصفور.

##### Türkçe

باب **العين** ve **الصّاد** ve **واي** onlarla birlikte

**ع ص و**، **ع ص ي**، **ع و ص**، **ع ي ص**، **ص ع و**، **ص و ع**، **و ص ع** kullanımdadırlar.

**عصو**، **عصي**:
**العصا**: İslâm topluluğu; kim onlara muhalefet ederse, Müslümanların **عصا**sını yarmış olur.
Ve **العصا**: değnek; dişisi **عصا** ve **عَصَوان** ve **عِصِيّ**.
Ve **عَصِيَ** kılıçla: onu değnek alışına aldı; yahut onunla değnekle vurması gibi vurdu. Ve **عصا يعصو** bir lugattır. Dedi ki:
وإنَّ المشرفيةَ قد عَلِمْـتُـمْ		إذا يَعْصَى بها النَّفرُ الكرامُ
Ve **العصا**: kovanın **عرقوة**si; ikisi **عَصَوانِ**dir. Dedi ki:
فجاءتْ بنَسْجِ العنكَبُوتِ كأنّمـا		على عَصَوَيْها سابِريٌّ مُشَبْرَقُ
Ve yolcu **عُشْبٍ**e vardığında ve ikamete azmettiğinde “**ألقى عصاه**” denir. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرّت بها النَّوَى		كما قرّ عيناً بالإياب المسـافِـرُ

Ve bu beyit, kendisine bir şey muvafık olup da onun üzerinde ikamet eden herkes için mesel olarak gitti. Ve o, her ne zaman evlense kocasından ayrılırdı; sonra bir koca üzerinde ikamet etti. Ve onun kaçınmasının alâmeti, başını açmaması idi; son kocadan razı olunca **ألقتْ عصاها**; yani: **خمارها**.
Ve dersin ki: **عَصَى يَعْصي عِصياناً ومَعْصية**. Ve **العاصي**: özellikle annesine uymada ona isyan ettiğinde, sütten kesilmiş yavrunun adıdır.

**عوص**، **عيص**:
**العَوَص**: **الأَعْوص** ve **العَويص**in masdarıdır.
**اعتاص** bu şey, mümkün olmadığında. Ve söz **عَويصٌ**dur; ve kelime **عَوْصاءُ**dur. **الرّاجز** dedi ki:
يا أيُّها السّائلُ عن عَوْصائها
Ve dersin ki: **أَعْوَصْتُ** mantıkta; ve **أَعْوَصْتُ بالخَصْمِ**: işin içine, ona farkına varılmayan şeyi soktuğunda. **لبيد** dedi ki:
فلقد أُعْوِصُ بالخَصْمِ وقـد		أملأُ الجَفْنَةَ من شَحْمِ القُلَلْ
Ve **اعتاصتِ النّاقةُ**: aygır onu vurdu da, bir illet olmaksızın gebe kalmadı.
Ve **المَعِيص**; senin “**المَنْبِت**” dediğin gibi: bir adamın adıdır. Dedi ki:
حتّى أنالَ عُصَيَّةَ بن مَعِيصِ
Ve **العِيصُ**: seçkin ağaçların bittiği yer. Dedi ki:
فما شَجَراتُ عِيصكُ في قُرَيشٍ		بِعَشّاتِ الفُروعِ ولا ضَواحـي
Ve Kureyş’in **أعياص**ı: onların kerimleri, **عِيص**a nisbetle birbirleriyle nesebleşirler; ve atalarında **عيص**: İshak’ın oğlu **عيصو**dur; ve “**عيصاً**” da denir. Ve denildi ki: **العِيصُ**: birbirine dolanmış **السِّدْر**dür.

**صعو**: **الصَّعو**: serçelerin küçükleri; dişisi: **صَعْوة**; o, başı kırmızıdır; hepsi: **الصِّعاء**. Ve “bir tane **صَعْوةٌ** ve çok **صَعْوٌ**” denir. Ve denir ki: bilakis **الصَّعْو** ile **الوَصْع** birdir; **جَذَبَ** ve **جَبَذَ** gibi.

**صوع**:
**الصّواع**: içinde içilen kap. Kadın pamuğu atmak için bir yer hazırladığında “**صوَّعَتْ** bir yer” denir; yerin adı: **الصّاعة**.
Ve yiğit, akranlarını yanlarından kuşattığında **يَصُوعُ**. Çoban da develeri böyle **يَصوعُ**. Ve kavim **انصاع** etti de çabucak gittiler; o, **الواو**nun kızlarındandır. Ve **رؤبة** onu **الياء**nın kızlarından kıldı; şu sözüyle:
فظلّ يكسوها الغُبارَ الأصْيَعَا
Ve eğer **الواو**ya döndürseydi “**أَصْوَعا**” derdi.
Ve bitki **تَصَوَّعَ** ettiğinde: kurumuş oldu. Ve **التّصوّعُ**: saçın büzülmesidir.
Ve **الصّاعُ**: dört **أمدادٍ** alan bir ölçek; o da **الواو**nun kızlarındandır.

**وصع**:
**الوَصْعُ** ve **الوَصَعُ**:
özellikle serçelerin küçüklerinden; çoğulu: **وِصْعانٌ**. Ve hadiste: Arş, İsrafil’in omzu üzerindedir; ve o, Allah için tevazu eder de **الوَصَعِ** gibi oluncaya kadar (küçülür).
Ve **الوَصِيعُ**: serçenin sesidir.

### [Mekâyîsü'l-Luğa](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/sozluk/mekayis.md) — İbn Fâris · 11. yy

#### Madde başı: عصو/ي

(باب العين والصاد وما يثلثهما)
(عصف) العين والصاد والفاء أصلٌ واحد صحيح يدلُّ على خِفّةٍ وسرعة. فالأوَّل من ذلك العَصْف: ما على الحبِّ من قُشور التّبن. والعَصْف: ما على ساق الزَّرع من الوَرَق الذي يَبس فتفتَّت، كل ذلك من العَصْف. قال الله سبحانه:﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]، قال بعضُ المفسِّرين: العصف: كلُّ زرعٍ أُكِل حَبُّه وبقي تبنُه. وكان ابنُ الأعرابي يقول: العَصْف: ورقُ كلِّ نابت.
ويقال: عَصَفْتُ الزَّرْعَ، إذا جَزَزْتَ أطرافَه وأكلتَه، كالبقل. ويقال: مكانٌ مُعْصِف، أي كثير العَصْف. قال:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
ويقال للعَصْف: العَصِيفة والعُصافة. قال الفرّاء: إذا أخذْتَ العصيفةَ عن الزَّرع فقد اعتُصِف. والريح العاصف: الشَّديدة. قال الله تعالى: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. هذا الذي ذكره الخليل، ومعنى الكلام أنَّها تستخِفُّ الأشياءَ فتذهبُ بها تَعصِف بها. ويقال أيضاً: مُعْصِف ومُعْصِفة. قال العجَّاج:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
وقال بعض أهلِ العلم: ريح عاصفةٌ نعتٌ مبنيٌّ* على فَعَلَتْ عَصَفتْ. وريح عاصفٌ: ذات عُصُوف، لا يُراد به فَعَلَت، وخرجَتْ مخرجَ لابنٍ وتامِر.
ومن قياس الباب: النَّاقة العَصُوف: التي تَعصِف براكبها فتمضي كأنّها ريحٌ في السُّرعة. ويقال أعصفَتْ أيضاً. والحَرب تَعْصِف بالقوم: تذهبُ بهم. قال الأعشَى:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
ونعامةٌ عَصوفٌ: سريعة. وقد قلنا إنَّ العَصْف: الخِفَّة والسُّرعة.
ومن الباب: عَصَف واعتصف، إذا كسب. وذاك أنّه يخفُّ([4]) في اكتداحِه. قال:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
وهو ذو عَصْفٍ، أي حيلة.
(عصل) العين والصاد واللام أصلٌ واحدٌ صحيح يدلُّ على اعوجاج في الشيء، مع شدَّةٍ وكَزَازة.
قال أهل اللُّغة: العَصل: اعوجاجُ الناب مع شِدّته. قال:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
والأعصل من الرِّجال: الذي عصِلَت ساقُه وذِراعُه، أي اعوجَّتا اعوجاجاً شديداً. والشّجرة العَصِلة: العَوجاء التي لا يُقدَر على إقامتها. وسهمٌ أعصلُ: معوجّ. قال لبيد:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
وقال في الشَّجر:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
أراد بالعُصْل في البيت الأوّل السِّهامَ المعوجّة. يقول: لم تُفْتَعَلْ تلك الساعة عند الحاجة إليها ولكنَّها عملت من قبل. ويقال: عَصَل السَّهمُ وعَصِل، إذا اضطرب حين يُرسَل، لعِوَج فيه أو سوء نزع. وعَصِل الكلبُ، إذا طرد الطَّريدةَ ثم اضطرب والتوى يأساً منها. وشجرةٌ عصلاءُ: طالت واعوجَّت. وتشبّه بها المهزولة. [قال]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
والعَصَل: التواءٌ في عسيب الذَّنَب حتى يبرُزَ بعضُ باطنِه الذي لا شَعَْر عليه.
وهو فرسٌ أعصل. والأعْصال: الأمعاء، وهو القياس وذلك لالتوائها في طُول. قال:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
والعَصَل: صلابةٌ في اللَّحم، ومنه أيضاً عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا، إذا أبطأ قال:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(عصم) العين والصاد والميم أصلٌ واحدٌ صحيحٌ يدلُّ على إمساكٍ ومنْع وملازمة. والمعنى في ذلك كلِّه معنىً واحد. من ذلك العِصْمة: أن يعصم اللهُ تعالى عَبْدَه من سوءٍ يقع فيه. واعتصم العبدُ بالله تعالى، إذا امتنع. واستَعْصَم: التجأ. وتقول العربُ: أعْصَمتُ فلاناً([12]) ، أي هيّأتُ له شيئاً يعتصم بما نالته يدُه أي يلتجئ ويتمسَّك به. قال النَّابغة:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
والمُعْصِم من الفرسان: السيِّئ الحال في فُرُوسَتِه، تراه يمْتَسِك بُعرْف فرسِه أو غيرِ ذلك. قال:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
والعِصْمَةُ: كلُّ شيءٍ اعتصَمْتَ به. وعَصَمَهُ الطَّعَامُ: منعه من الجُوع.
ومن الباب العَصِيمُ، وهو الصَّدَأُ من الهِناء والبَوْل يَيْبَسُ على فخِذ الناقة. قال:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
وأثَر الخِضاب عَصيم، والمُعصَم: الجِلد لم يُنَحَّ وبرُه عنه، بل أُلزِم شعرَه لأنه لا يُنْتَفع به. يقال: أعصَمْنا الإهاب.
قال الأصمعي: العُصْم: أثر كلِّ شيء من وَرْس أو زَعْفَرانٍ أو نحوه. قال: وسمعتُ امرأةً من العرب تقول لأخُرى: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" أي ماسَلَتِّ منه. ويقال: بيده عُصْمَة خَلُوقٍ، أي أثره. قلنا: وهذا الذي ذكره الأصمعي من كلام المرأةِ مخالفٌ لقوله إن العُصْم: الأثَر، لأنها لم تَسْأل الأثر. والصحيح في هذا أن يقال العُصْم: الحِنّاء؛ ما لزِم يدَ المختضِبَةِ، وأثرُه بعد ذلك عُصْم، لأنَّه باقٍ ملازم.
ومما قِيس على عُصْمِ الحِنَّاء: العُصْمة: البياض يكون برُسْغ ذي القوائم. من ذلك الوَعِلُ الأعصم، وعُصْمَتُه: بياضٌ في رُسغِه، والجمع من الأعصم عُصْم وقال:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
وقال الأعشى:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
ويقال: غرابٌ أعْصَم، إذا كان ذلك الموضع منه أبيض، وقلّما يُوجَد. قال ابنُ الأعرابيّ: العُصْمة في الخيل بياضٌ قلَّ أو كثُر، باليدين دون الرجلين فيقولون: هو أعصَمُ اليدين. وكلُّ هذا قياسُه واحد، كأنَّ ذلك الوَضَحَ أثرٌ ملازمٌ لليد كما قلناه في عصم الحنَّاء.ومن الباب العِصْمة: القِلادة، سمِّيت بذلك للزومِها العُنق. قال لبيدٌ فجمعها على أعصام، كأنه أراد جمع عُصْم:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
ومن الباب: عِصام المحْمِل: شِكاله وقَيْدُه الذي يُشَدُّ به عارضاه. وعصامُ القِربة: عِقالٌ نحو ذراعين، يُجعلُ في خُرْبَتي المزداتين لتلتقيا. وقد أعْصَمْتهما: جعلت لهما عِصاماً. قال تأبَّط شراً:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
قال: ولا يكون للدَّلْوِ عِصام.
ومن الباب مِعْصم المَرْأة، وهو موضعُ السِّوارَين مِن ساعدَيها. وقال:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
وإنما سمِّي مِعْصماً لإمساكه السِّوار، ثم يكون معصماً ولا سِوار. ويقال: أعصَمَ به وأخْلَدَ، إذا لزِمَه.
وعِصامٌ: رجل([20]) . والعرب تقول عند الاستخبار: "ما وراءَكَ يا عصام؟"، والأصل قولُ النابغة:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
ويقولون للسَّائِدِ بنفسه لا بآبائه:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(عصو/ي) العين والصاد والحرف المعتل أصلانِ صحيحان، إلاَّ أنَّهما متبايِنان يدلُّ أحدهما على التجمُّع، ويدلُّ الآخر على الفُرْقة.
فالأوَّل العصا، سمِّيت بذلك لاشتمالِ يدِ مُمْسِكِها عليها، ثم قيس ذلك فقيل للجماعة عَصاً. يقال: العَصَا: جماعةُ الإسلام، فمن خالَفَهم فقد شقَّ عصا المسلمين. وإذا فعل ذلك فقُتِل قيلَ له: هو قتيلُ العَصا، ولا عَقْلَ له ولا قَوَدَ فيه. ويقولون: هذه عَصاً، وعَصَوان، وثلاثُ أعصٍ. والجمع من غير عددٍ عِصِيٌّ وعُصِيّ. ويقيسون على العصا فيقولون: عَصَيْتُ بالسَّيف. وقال جرير:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
وقال آخر:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
وقال في تثنية العصا:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
ومن الباب: عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه، أي داوَيْتُه. وهو القياس، لأنّه يتلأّم أي يتجمَّع. وفي أمثالهم: "ألقى فلانٌ عصاه". وذلك إذا انتهى المسافرُ إلى عُشْبٍ وأزمع المقامَ ألقى عصاه. قال:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
ومن الباب قولُه صلى الله عليه وآله وسلم: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"، لم يُرِد العصا التي يُضرب بها، ولا أمَر أحداً بذلك، ولكنَّه أراد الأدب.
قال أبو عبيد: وأصل العصا الاجتماع والائتلاف. وهذا يصحِّح ما قلْناه في قياس هذا البناء.
والأصل الآخَر: العِصيانُ والمَعصية. يقال: عَصَى، وهو عاصٍ، والجمع عُصاة وعَاصون. والعاصي: الفَصِيل إذا عَصَى أُمَّه في اتِّباعها.
(عصب) العين والصاد والباء أصلٌ صحيحٌ واحد يدلُّ على رَبْط شيءٍ بشيء، مستطيلاً أو مستديراً. ثم يفرّع ذلك فروعاً، وكلّه راجعٌ إلى قياس واحد.
من ذلك العَصَب. قال الخليل: هي أطناب المفاصل التي تُلائِم بينها، وليس بالعَقَب. ويقال: لحمٌ عصِب، أي صلب مكتنِزٌ كثير العصَب. وفلانٌ معصوب الخَلْق، أي شديد اكتنازِ اللَّحم. وهو حَسَن العَصْب، وامرأته حَسَنة* العَصْب. والعَصْب: الطيُّ الشديد. ورجلٌ مَعصوب الخَلْق كأنَّما لُوِيَ لَيَّاً. قال حسان:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
وإنّما سمِّي العَصِيب من أمعاء الشَّاء لأنَّه معصوبٌ مطويٌّ. فأمّا قولهم للجائع معصوب، فقال قوم: هو الذي تكاد أمعاؤُه تَعْصَب، أي تَيْبَس. وليس هذا بشيء، إنَّما المعصوبُ الذي عَصَب بَطْنَه من الجُوع. ويقال: عَصَّبَهم، إذا جوَّعَهم.
قال ابنُ الأعرابيّ: المُعَصَّب: المحتاج، من قولهم عَصَّبَهُ الجوعُ، وليس هو الذي رَبَط حجراً أو غيره. وقال أبو عبيد: المُعَصَّب الذي يتعصَّب من الجوع بالخِرَق. والقولُ ما قاله أبو عبيدٍ، للقياس الذي قِسناه، ولأنَّ قولَه أشهَرُ عند أهل العِلْم:
وقال أبو زيد: المُعَصَّب: الذي عَصَّبته السِّنونَ، أي أكلَتْ مالَه، وهذا صحيحٌ، وتلخيصُه أنَّها ذهَبَتْ بمالِهِ فصار بمنزلة الجائع الذي يَلجأ إلى التَّعصُّبِ بالخرق. وقال الخليل: والعَصْب من البُرُود: يُعصَب، أي يُدرَجُ غَزْلُه، ثم يُصبَغ ثمّ يحاك. قال: ولا يُجمَع، إنَّما يقال بُرْدُ عَصْبٍ وبُرودُ عَصْبٍ؛ لأنَّه مضافٌ إلى الفِعل.
ومن الباب: العِصابة: الشَّيء يُعْصَب به الرَّأسُ من صُداعٍ. لا يقال إلاَّ عِصابة بالهاء، وما شَدَتَ به غيرَ الرَّأْس فهو عِصابٌ بغير هاء، فَرَقوا بينَهما ليُعرَفا. ويقال: اعْتَصَب بالتَّاج وبالعِمامة. قال الشَّاعر([27]) :
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
وفلانٌ حَسَنُ العِصْبة، أي الاعتصاب. وعَصَّبْتُ رأسَه بالعصا والسَّيف تعصبياً، وكأنَّه من العِصابة. وكان يقال لسعيد بن العاص بن أُمَيَّة: "ذو العِصابة"، لأنَّه كان إذا اعتمَّ لم يعتمَّ قرشيٌّ إعظاماً له. ويُنشِدون:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
ومن الباب: العَصَّاب: الغزّال، وهو القياس لأنَّ الخَيط يُعصَب به. قال:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
والشجرة تُعْصَب أغصانُها لينتثِر ورقُها. ومنه قول الحجّاج: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة([31]) ". والعِصاب: العصائب التي تعصب الشَّجرة، عن دوجها فيه([32]) . قال:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
وقال ابن أحمر:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
أي جَمَعَهم وضَمَّهم. ويُعْصَب فَخِذ النّاقة لتَدُِرّ. قال:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
أي لا نُعطِي على القَسْر. والعَصُوب من الإبل هذه؛ وهي لا تدرّ حتَّى تُعصَب. والعَصْب: أن يشَدَّ أُنثَيا الدَّابّة حتَّى تَسقُطا، وهو معصوبٌ([36]). ويقال: عَصَب الفَمُ، وهو ريقٌ يجتمع على الأسنان من غبارٍ أو شدَّة عَطَش. قال:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
ومن الباب: العُصْبة، قال الخليل: هم من الرِّجال عَشرة، ولا يقال لما دونَ ذلك عُصْبة. وإنَّما سمِّيت عُصْبةً لأنَّها قد عُصِبت، أي كأنَّها رُبِط بعضُها ببعض. والعُصْبَة والعِصَابة من النَّاس، والطَّير، والخيل. قال النَّابغة:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
واعصوصَبَ القَومُ: صاروا عِصابة. واليوم العَصيب: الشَّديد. واعصَوصَبَ اليومُ: اشتدَّ. ويوم عَصَبْصَبٌ واعْصَوْصَبَتْ: تجمَّعتْ. قال:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
قال أبو زيد: كلُّ شيءٍ بشيء([40]) فقد عَصَب به. يقال: عَصَبَ القومُ بفلان. قال: ومنه سميت العَصَبَةُ، وهم قَرَابة الرَّجُل لأبيه وبني عمِّه، وكذلك كلُّ شيءٍ استدارَ حول شيءٍ واستكفَّ فقد عَصِبَ به.
قال ابنُ الأعرابيِّ: عَصَبَ به وعَصَّب، إذا طافَ به ولزِمَه. وأنشد:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
تَدَاكأ: تَدافَع. وعَصَبَ الماء: لزِمه. قال أبو مهديّ: عَصَِبت الإبلُ بالماء تَعصب عُصُوباً، إذا دارَتْ حَولَه وحامت عليه. قال:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
وما عَصَبت بذلك المكان ولا قَرَِبته. قال الخليل: العَصَبَة هم الذين يَرِثون الرّجُلَ عن كَلالةٍ من غير والدٍ ولا ولد. فأمَّا الفرائض فكلُّ مَن لم تكن فريضتُه مسمَّاةً فهو عَصَبَة، إنْ بَقِيَ بعد الفرائض شيءٌ أخذوه. قال الخليل: ومنه اشتُقَّ العَصَبِيّة. قال ابن السِّكِّيت: ذاك رجلٌ من عَصَب القوم، أي من خيارهم. وهو قياسُ الباب لأنَّه تُعصب بهم الأمور.
(عصر) العين والصاد والراء أصولٌ ثلاثة صحيحة:
فالأوَّل دهرٌ وحين، والثاني ضَغْط شيء حتَّى يتحلَّب، والثالث تَعَلُّقٌ بشيءٍ وامتساكٌ به.
فالأوَّل العَصْر، وهو الدَّهر. قال الله: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾  [العصر 1- 2]. وربَّما قالوا عُصُر. قال امرؤ القيس:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
قال الخليل: والعَصْران: اللَّيل والنهار. قال:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
قالوا: وبه سمِّيت صَلاةُ العصر، لأنَّها تُعْصَر، أي تؤخَّر عن الظُّهر. والغداة والعشيُّ يسمَّيان العصرين. قال:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
ابن الأعرابيّ: أعْصَر القومُ وأقْصَرُوا، من العَصْر والقَصْر. ويقال: عَصّروا واحتبسوا إلى العصر. وروي حديث أنّ رسول الله صلى الله عليه وآله وسلم قال لرجلٍ: "حافِظْ على العَصْرَين". قال الرَّجل: وما كانت من لغتنا، فقلت: وما العصران؟ قال: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"، يريد صلاة الصُّبح وصلاة العصر.
فأمّا الجارية المُعصِر فقد قاسه ناسٌ هذا القياس، وليس الذي قالوه فيه ببعيد.
قال الخليل وغيره: الجارية إذا رأت في نفسها زيادةَ الشَّباب فقد أعْصَرَتْ، وهي مُعْصِرٌ بلغت عَصْرَ شبابِها وإدراكها. قال أبو ليلى: إذا بلغت الجاريةُ وقَرُبت من حَيْضها فهي مُعْصِر. وأنشد:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
قال قومٌ: سمِّيت معصراً لأنَّها تغيَّرَت عن عَصْرها. وقال آخرونَ فيه غير هذا، وقد ذكرناه في موضعه.
والأصل الثَّاني العُصارة: ما تحَلَّبَ من شيءٍ تَعصِره. قال:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
وهو العصير. وقال في العُصَارة:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
وقال ابن السِّكِّيت: تقول العربُ: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". قال أوس:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
والعرب تجعل العُصارة والمُعْتَصَر مثلاً للخير والعطاء، إنه لكريم العُصارة وكريم المعتصر. وعَصَرت العنب، إذا وَلِيتَه بنَفْسك. واعتصرته، إذا عُصِر لك خَاصّةً. والمِعْصار: شيء كالمِخْلاة يُجعل فيه العِنَبُ ويُعصَر.
ومن الباب: المُعْصِرات: سحائبُ تجيءُ بمطَر. قال الله سبحانه:﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. وأُعْصِرَ القومُ، إذا أتاهم المطر. وقرئت: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون([47])﴾  [يوسف 49]، أي يأتيهم المطر. وذلك مشتقٌّ من عَصْر العنب وغيره. فأمَّا الرِّياح وتسميتُهم إيَّاها المُعْصِرات فليس يبعُد أنْ يُحمَل على هذا الباب من جهة المجاورَة، لأنَّها لمّا أثارت السَّحابَ المعصرات سمِّيت معصِرات وإعصاراً. قال في المُعصِرات:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
والإعصار: الغبار الذي يسطع مستديراً*؛ والجمع الأعاصير. قال:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
ويقال في غُبار العَجاجة أيضاً: إعصار. قال الله تعالى: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾  [البقرة 266]. ويقال: مرَّ فلانٌ ولثيابهِ عَصَرَةٌ، أي فَوْحُ طِيبٍ وهَيْجُه. وهو مأخوذ من الإعصار. وفي الحديث: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
ومن الباب العَصْر والاعتصار. قال الخليل: الاعتصار: أن يَخْرُج من إنسانٍ مالٌ بغُرْمٍ([50]) أو بوجه من الوُجوه.
قال ابنُ الأعرابيّ: يقال: بنو فلانٍ يعتصرون العطاء. قال الأصمعي: المعْتَصِر: الذي يأخذ من الشَّيء يُصيب منه. قال ابن أحمر:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

ويقال للغَلّة عُصارة. وفسِّر قولُه تعالى: ﴿وفيه يَعْصِرُون﴾ [يوسف 49]، قال: يستغلُّون بأرَضيهِم. وهذا من القياس، لأنَّه شيءٌ كأنّه اعْتُصر كما يُعتَصر العِنَبُ وغيرُه. قال الخليل: العَصْر: العطاء. قال طرَفة:
لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])
أي تُعطِي.
والأصل الثالث: العَصَر: الملجأ، يقال اعتَصَر بالمكان، إذا التجأ إليه. قال أبو دُواد:
مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])
ويقال: ليس لك من هذا الأمر عُصْرة، على فُعلة([54]) ، وعَصَر على تقدير [فَعَلٍ، أي([55]) ] ملجأ. وقال في العُصْرَة:
* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *
ويقال في قول القائل:
أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا
إنّ المعاصر: العمائم. وقالوا: هي ثيابٌ سُود. والصحيح من ذلك أنَّ المعاصر الدّروع، مأخوذ من العَصْر، لأنّه يُعْصَرُ بها. والله أعلم.
---------------------ـ
([1]) نسبه في اللسان (جمد) إلى بعض الأنصار، وذكره صريحاً في (عصف) أنه أبو قيس بن الأسلت، أو أحيحة بن الجلاح. والقول الأخير لابن بري. ونسبه في (غرف، غضف) إلى أحيحة. ورواه في (جمد) فقط. "زان جناني" جمع جنة.
([2]) البيت في ملحقات ديوانه 76. ورواه في اللسان (هدج) بدون نسبة.
([3]) ديوان الأعشى 108 واللسان (عصف). وأنشده في (حسر): "تقذف بالدارع". ورواية الديوان: * يجمع خضراء لها سورة *
([4]) في الأصل: "يخفف"، وإنما المراد السرعة.
([5]) للعجاج في ديوانه 40 واللسان (صرف، عصف). ونسبه في(هدن)إلى رؤبة خطأ. وقبله في الديوان: * قال الذي جمعت لي صوافي *
 وفي اللسان: * قد يكسب المال الهدان الجافي *
([6]) أنشده في اللسان (عصل).
([7]) ديوان لبيد 16 طبع 1881 واللسان (عصل، فعل، قعل، قعثل) والبيان (1: 266). فيروى: "بالمفتعل" و "بالمقتعل" و "بالمقثعل".
([8]) ديوان لبيد 15 واللسان (عصل). وسيأتي في (قيل).
([9]) البيت في اللسان (عصل، ذمى، عندل). وفي الأصل: "ترمي الكلب"، تحريف.
([10]) البيت لأبي النجم في اللسان (عصل). ومفرد الأعصال عصل بالتحريك.
([11]) في الأصل: "تعصيل الكلب"، صوابه في اللسان (عصل). وقبله:
* يألبها حمران أي ألب *
([12]) في الأصل: "اعتصمت فلاناً"، صوابه في المجمل واللسان.
([13]) ديوان النابغة 26، وسيأتي في (نجد). والرواية المشهورة:
* بالخيزارنة بعد الأين والنجد *
([14]) ديوان طفيل 47 واللسان (لوث، عصم) وإصلاح المنطق 276: ويروى: "إذا ما غزا" و "لم يسقط الخوف".
([15]) في اللسان (عصم): " عن مواسمهم".
([16]) ديوان الأعشى 73 واللسان (خلق)، وسبق في (خلق).
([17]) من معلقته المشهورة.
([18]) يروى البيت كذلك لامرئ القيس في معلقته. وفي اللسان: "وقيل لتأبط شراً، وهو الصحيح".
([19]) أنشده في اللسان (عصم).
([20]) هو عصام بن شهير الحرمي، حاجب النعمان بن المنذر. انظر اللسان (عصم) والاشتقاق 317.
([21]) صدره كما في ديوان النابغة 74: * فإني لا ألام على دخول *
([22]) بعده في اللسان:
وصيرته ملكاً هماما  *** وعلمته الكرّ والإقداما
([23]) ديوان جرير 447 من قصيدة يهجو بها الفرزدق. والبيت كذلك في اللسان (عصا) وأنشده الجاحظ في البيان (3: 79).
([24]) لذي الرمة في ديوانه 403، واللسان (عصا) وقبله:
فأدلى غلامي دلوه يبتغي بها  *** شفاء الصدى والليل أدهم أبلق
([25]) البيت لمعقر بن حمار البارقي، كما في اللسان (عصا)، قال: "وقال ابن بري: هذا البيت لعبد ربه السلمي، ويقال لسليم بن ثمامة الحنفي".
([26]) ديوان حسان 214 واللسان (حجأ، سجح، عصب) والمخصص (3: 107) والتخاجئ وردت هكذا في الأصل، وفي رواية الصحاح أيضاً قال ابن بري: "والصحيح التخاجؤ لأن التفاعل في مصدر تفاعل حقه أن يكون مضموم العين نحو التقاتل والتضارب، ولا تكون العين مكسورة إلا في المعتل اللام نحو التغازي والترامي" ثم قال: "والبيت في التهذيب أيضاً كما هو في الصحاح".
([27]) هو ابن قيس الرقيات، ديوانه 71 واللسان (عصب) والكامل 398 ليبسك والأغاني (4: 157).
([28]) الرواية السائرة: "يعتدل التاج"، والاستشهاد هنا يقتضي نصب "التاج" على نزع الخافض. ورواه في اللسان بالرفع شاهداً لقولهم: "اعتصب التاج على رأسه، إذا استكف به"، ورواه في (عقد) بالنصب برواية: "يعتقد التاج".
([29]) أنشده في الكامل 197 ليبسك، ثم قال: "ويزعم الزبيريون أن هذا البيت باطل موضوع".
([30]) لرؤبة في ديوانه 6 واللسان (عصب، قسم). وقبله:
* طاوين مجهول الخروق الأجداب *
([31]) من خطبته المشهورة في أهل العراق. انظر البيان (1: 393-394/2: 307-310) والكامل 215 ليبسك.
([32]) كذا وردت هذه العبارة.
([33]) العبيط: اللحم الطري. وفي الأصل: "بالعيط"، تحريف.
([34]) أنشده في اللسان (عصب) برواية: "شمال وقر".
([35]) في الأصل: "إعطاءنا وإماءنا إذا ما أتينا".
([36]) أي الدابة الذكر. والدابة يذكر ويؤنث.
([37]) لأبي محمد الفقعسي، كما سبق في تخريجه في (جب).
([38]) ديوان النابغة 4 برواية: "إذا ما غزوا بالجيش".
([39]) البيت لأبي ذؤيب الهذلي في ديوان الهذليين (1: 108). والبكر، بالتحريك، بمعنى البكرة بالضم.
([40]) كذا وردت العبارة ناقصة، ولعلها: "كل شيء استدار بشيء". انظر اللسان (عصب 95).
([41]) أنشد هذا الشطر في اللسان (عصب).
([42]) ديوان امرئ القيس 49 برواية: "ألا عم صباحاً" و"وهل يعمن" من (وعم)، ورواه سيبويه في كتابه
(2: 227) مطابقاً لرواية المقاييس، جعله شاهداً على أن "نعم" مكسور العين في المستقبل وفي الماضي كذلك.
([43]) البيت لحميد بن ثور، كما في اللسان (عصر) وإصلاح المنطق 7 وجنى الجنتين للمحبّي 79.
([44]) الرجز لمنظور بن مرثد الأسدي، كما في اللسان (عصر). وأنشده في المخصص (1: 47/16:
130) بدون نسبة. وبين البيتين في المخصص:
تمشي الهوينى مائلاً خمارها  *** ينحل من غُلمتها إزارها
 ([45]) الخبز يعني به العرب الخلة، والخلة بالضم: مالم يكن فيه ملح ولا حموضة من العشب. وفي اللسان (خلل): "والعرب تقول: "الخلة خبز الإبل، والحمض لحمها أو فاكهتها أو خبيصها"، وفي الأصل: "الجرو" تحريف، صوابه في اللسان (عصر). وأنشد أيضاً:
وصار ما في الخبز من عصيره  *** إلى سرار الأرض أو قعوره
([46]) البيت للأعشى في ديوانه 115 والمخصص (10: 215).
([47]) هذه قراءة جعفر بن محمد والأعرج وعيسى. وعن عيسى أيضاً: "تعصرون" بالخطاب والبناء للمفعول. انظر تفسير أبي حيان (5: 316). وقال الأزهري: "ما علمت أحداً من القراء المشهورين قرأ يعصرون، ولا أدري من أين جاء به الليث". كذا ورد في اللسان. على أنه قرئ أيضاً: "يعصرون" و"تعصرون" بالبناء للفاعل فيهما. وقراءة الخطاب لحمزة والكسائي وخلف، ووافقهم الأعمش، وقراءة الغيبة لسائر الأربعة عشر. إتحاف فضلاء البشر 265.
([48]) أنشده في اللسان (عصر) بهذه الرواية. وفي المخصص (9: 69): "ترب القعاقع والنقاع".
([49]) انظر البيت وقصته في مجالس ثعلب 265 وعيون الأخبار (2: 305) ودرة الغواص للحريري 33، والمعمرين 40 والعقد (1: 380) طبع بولاق، ونزهة الألباء 34 وشرح شواهد المغني 86، وأسد الغابة (3: 351). وأنشده في اللسان (عصر).
([50]) في الأصل: "بعزم".
([51]) سبق إنشاد البيت وتخريجه في (بن).
([52]) ديوان طرفة 10 واللسان (عصر). وقافية البيت مقيدة ساكنة، لا مطلقة بالضم كما ورد خطأ في اللسان.
([53]) أنشده في الأزمنة والأمكنة (2: 333) مع قصيدته. وهذه القصيدة أنشدها أبو عبيدة في كتاب الخيل 157 منسوبة إلى عقبة بن سابق الجرمي.
([54]) في الأصل: "ظلمة".
([55]) بمثل هذه التكملة يلتئم الكلام.
([56]) لأبي زبيد الطائي، كما في اللسان (عصر، نجد) والمخصص (9: 96) وإصلاح المنطق 56. وسيأتي في (نجد). وصدره: *صادياً يستغيث غير مغاثِ*

ـ

##### Türkçe

(باب **العين** ve **الصاد** ve ikisini üçleyen şey)
(**عصف**) **العين** ve **الصاد** ve **الفاء** tek bir sahih asıldır; hafifliğe ve sürate delâlet eder. Bunun ilki **العَصْف**tur: tanenin üzerinde bulunan saman kabukları. Ve **العَصْف**: ekin sapı üzerinde bulunan, kuruyup ufalanan yapraktır; bunların hepsi **العَصْف**tandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فَجَعَلَهُم كَعَصْفٍ مَأْكُولٍ﴾ [الفيل 5]; müfessirlerden bazıları dedi ki: **العصف**: tanesi yenilmiş ve samanı kalmış her ekindir. İbnü’l-A‘râbî şöyle derdi: **العَصْف**: her bitenin yaprağıdır.
Ve denir ki: **عَصَفْتُ الزَّرْعَ**, uçlarını biçtiğin ve onu yediğin zaman; sebze gibi. Ve denir ki: **مكانٌ مُعْصِف**, yani **العَصْف**ı çok olan. Dedi ki:
إذا جُمادَى مَنَعَتْ قَطْرَها  *** زانَ جَنابِي عَطَنٌ مُعْصِفُ([1])
Ve **العَصْف** için denir: **العَصِيفة** ve **العُصافة**. Ferrâ dedi ki: ekinden **العصيفة**yi aldığın zaman artık **اعتُصِف** edilmiştir. Ve **الريح العاصف**: şiddetli olandır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿جَاءَتْهَا رِيحٌ عَاصِفٌ﴾ [يونس 22]. Bu, Halîl’in zikrettiğidir; sözün mânası, onun eşyayı hafifletip onunla götürmesidir; onlarla **تَعصِف** eder. Yine denir: **مُعْصِف** ve **مُعْصِفة**. ‘Accâc dedi ki:
* والمُعْصِفاتِ لا يَزَلْنَ هُدَّجا([2]) *
Ve ilim ehlinden bazıları dedi ki: **ريح عاصفةٌ**; **عَصَفتْ** fiilinden, **فَعَلَتْ** üzerine bina edilmiş bir sıfattır. Ve **ريح عاصفٌ**: **ذات عُصُوف**tur; bununla **فَعَلَت** kastedilmez; **لابنٍ** ve **تامِر** gibi bir çıkışla çıkmıştır.
Bâbın kıyasından: **النَّاقة العَصُوف**; binicisini **تَعصِف** eden, süratte sanki bir rüzgâr gibi giden devedir. **أعصفَتْ** de denir. Ve savaş kavme **تَعْصِف** eder: onları götürür. A‘şâ dedi ki:
في فيلقٍ جأوَاءَ ملمومةٍ *** تَعْصِفُ بالدَّارع والحاسرِ([3])
Ve **نعامةٌ عَصوفٌ**: süratli. Ve biz demiştik ki **العَصْف**: hafiflik ve sürattir.
Ve bâbdan: **عَصَف** ve **اعتصف**, kazandığı zaman. Bu, onun çalışmasında hafif olması sebebiyledir. Dedi ki:
* من غير [ما] عَصْفٍ ولا اصطراف([5]) *
Ve o, **ذو عَصْفٍ**tur; yani hile (çare) sahibidir.
(**عصل**) **العين** ve **الصاد** ve **اللام** tek bir sahih asıldır; şiddet ve sertlikle birlikte, şeyde bir eğriliğe delâlet eder.
Dil ehli dedi ki: **العَصل**; köpekdişinin şiddetiyle birlikte eğriliğidir. Dedi ki:
* على شَنَاحٍ نابُه لم يَعْصَلِ([6]) *
Ve erkeklerden **الأعصل**: baldırı ve kolu **عصِلَت** olan; yani ikisi şiddetli bir eğrilikle eğrilen kimsedir. Ve **الشّجرة العَصِلة**: doğrultulmasına güç yetirilemeyen eğri ağaçtır. Ve **سهمٌ أعصلُ**: eğri. Lebîd dedi ki:
فرميت القوم رِشقاً صائباً  *** ليس بالعُصْل ولا بالمفتَعَل([7])
Ve ağaç hakkında dedi ki:
وقَبيلٌ من عُقيلٍ صادقٌ  *** كلُيوثٍ بين غابٍ وعَصَلْ([8])
İlk beyitte **العُصْل** ile eğri okları kastetti. Der ki: ihtiyaç anında o saat **تُفْتَعَلْ** edilmedi; bilakis daha önce yapılmıştı. Ve denir ki: **عَصَل السَّهمُ** ve **عَصِل**, gönderildiği zaman, onda bir eğrilik veya kötü çekiş sebebiyle sallandığı zaman. Ve **عَصِل الكلبُ**, avı kovalayıp sonra ondan ümitsizliğe düşerek çırpınıp kıvrandığı zaman. Ve **شجرةٌ عصلاءُ**: uzadı ve eğrildi. Zayıf (cılız) olana da onunla benzetme yapılır. [Dedi ki]:
ليست بعَصْلاءَ تَذْمِي الكلبَ نَكهتها  *** ولا بعنْدَلةٍ يَصْطَكُّ ثدياها([9])
Ve **العَصَل**: kuyruğun sert kılında bir bükülmedir; öyle ki, üzerinde kıl bulunmayan iç kısmının bir kısmı dışarı çıkar.
Ve o, **فرسٌ أعصل**dir. Ve **الأعْصال**: bağırsaklardır; bu kıyastır, çünkü uzunluk içinde bükülmeleri sebebiyledir. Dedi ki:
* يرمي به الجَزْعُ إلى أعْصالها([10]) *
Ve **العَصَل**: ette bir katılıktır; bundan da **عَصَّلَ يُعَصِّلُ تَعْصِيلا**, yavaşladığı zaman. Dedi ki:
* فَعَصَّلَ العَمْرِيُّ عَصْلَ الكلبِ([11]) *
(**عصم**) **العين** ve **الصاد** ve **الميم** tek bir sahih asıldır; tutmaya, engellemeye ve yapışıp ayrılmamaya delâlet eder. Bunun hepsindeki mânâ tek bir mânâdır. Bundan: **العِصْمة**; Allah Teâlâ’nın kulunu, içine düşeceği bir kötülükten korumasıdır. Ve kul Allah Teâlâ’ya **اعتصم** etti; yani çekindi (kendini men etti). Ve **استَعْصَم**: sığındı. Araplar der ki: **أعْصَمتُ فلاناً**([12]); yani elinin eriştiği şeyle kendisinin **يعتصم** edeceği, yani sığınıp tutunacağı bir şeyi ona hazırladım. Nâbiga dedi ki:
يَظلُّ مِن خوفِه المَلاَّحُ مُعتَصِماً  *** بالخيزُرانةِ من خوفٍ ومن رَعَدِ([13])
Ve süvarilerden **المُعْصِم**: süvariliğinde hâli kötü olandır; onu, atının yelesine veya başka bir şeye tutunur görürsün. Dedi ki:
إذا ما غَدَا لم يُسْقِطِ الرَّوْعُ رُمْحَه  *** ولم يَشْهَدِ الهَيجا بألْوَثَ مُعْصِمِ([14])
Ve **العِصْمَةُ**: kendisiyle **اعتصَمْتَ** ettiğin her şeydir. Ve **عَصَمَهُ الطَّعَامُ**: onu açlıktan men etti.
Ve bâbdan **العَصِيمُ**; o, kınadan ve idrardan olup devenin uyluğu üzerinde kuruyan pas (kurumuş tortu)dur. Dedi ki:
وأَضحى عن مِراسِهِمُ قتيلاً  *** بلَبَّتِه سَرائحُ كالعَصيم([15])
Ve kına izinin eseri **عَصيم**dir. Ve **المُعصَم**: yünü ondan sıyrılmamış deridir; bilakis, ondan faydalanılmadığı için kılı ona yapıştırılmıştır. Denir ki: **أعصَمْنا الإهاب**.
Asma‘î dedi ki: **العُصْم**; vers, safran veya benzeri her şeyin izidir. Dedi ki: Araplardan bir kadının diğerine şöyle dediğini işittim: "أعطِيني عُصْم حِنَّائِكِ" yani ondan dökülen şeyi. Ve denir ki: elinde **عُصْمَة خَلُوقٍ** vardır; yani onun izi. Dedik ki: Asma‘î’nin kadının sözünden zikrettiği bu, onun **العُصْم**un iz olduğuna dair sözüne aykırıdır; çünkü o iz istemedi. Bunun doğrusu şudur: **العُصْم**; kınadır; kınalananın eline yapışan şeydir; bundan sonra onun izi **عُصْم**dur; çünkü kalıcı ve yapışıktır.
Ve **عُصْمِ الحِنَّاء** üzerine kıyas edilenlerdendir: **العُصْمة**; ayaklı hayvanın bileğinde bulunan beyazlıktır. Bundan: **الوَعِلُ الأعصم** ve onun **عُصْمَتُه**: bileğinde bir beyazlıktır; **الأعصم**ın çoğulu **عُصْم**dur. Ve dedi ki:
مَقاديرُ* النُّفوس مؤقَّتات  *** تَحُطُّ العُصْمَ من رأس اليَفَاعِ
Ve A‘şâ dedi ki:
قد يَتْرُكُ الدّهرُ في خُلَقَاءَ راسيةٍ  *** وَهْياً ويُنْـزِل منها الأعصمَ الصَّدَعا([16])
Ve denir ki: **غرابٌ أعْصَم**, o yer ondan beyaz olduğu zaman; pek az bulunur. İbnü’l-A‘râbî dedi ki: atlarda **العُصْمة**, az veya çok beyazlıktır; ayaklar değil, iki elde olur; derler ki: o, **أعصَمُ اليدين**dir. Bütün bunların kıyası birdir; sanki o açıklık, elde kınanın **عصم**ında dediğimiz gibi, ele yapışık bir izdir. Ve bâbdan **العِصْمة**: gerdanlıktır; boyna yapışması sebebiyle böyle adlandırılmıştır. Lebîd onu **أعصام** üzerine cem etti; sanki **عُصْم**un cemini kastetti:
حتَّى إذا يَئِس الرُّماةُ وأرسَلُوا  *** غُضْفاً دواجنَ قافِلاً أعصامُها([17])
Ve bâbdan: **عِصام المحْمِل**; onun bağı ve kaydıdır; iki yan direği onunla bağlanır. Ve **عصامُ القِربة**: yaklaşık iki arşınlık bir bağdır; iki tulumun iki deliğine konur ki birleşsinler. Ve ikisini **أعْصَمْتهما**: ikisine bir **عِصام** yaptım. Teebbata Şerran dedi ki:
وقِرْبةِ أقوامٍ جعلتُ عصامَها  *** على كاهلٍ مِنِّي ذَلولٍ مُرَحَّلِ([18])
Dedi ki: kovanın (**الدَّلْو**) **عِصام**ı olmaz.
Ve bâbdan: kadının **مِعْصم**i; o, iki bileziğin, iki önkolundaki yeridir. Ve dedi ki:
فاليومَ عندك دَلُّها وحديثُها  *** وغَداً لغيرك كَفُّها والمِعصمُ([19])
Ona **مِعْصماً** denmesi, bileziği tutması sebebiyledir; sonra bilezik olmasa da **معصماً** olur. Ve denir ki: ona **أعصَمَ** etti ve **أخْلَدَ**, ona yapışıp kaldığı zaman.
Ve **عِصامٌ**: bir adamdır([20]). Araplar soru sorarken derler ki: "ما وراءَكَ يا عصام؟"; aslı Nâbiga’nın sözüdür:
* ولكنْ ما وراءَكَ يا عصامُ([21]) *
Ve efendiliği babalarıyla değil kendi nefsiyle olana derler ki:
* نفسُ عِصامٍ سوَّدَتْ عِصَاما([22]) *
(**عصو/ي**) **العين** ve **الصاد** ve illetli harf iki sahih asıldır; ancak ikisi birbirinden ayrıdır: biri toplanmaya delâlet eder, diğeri ayrılığa delâlet eder.
Birincisi **العصا**dır; onu tutanın elinin onu kuşatması sebebiyle böyle adlandırıldı; sonra buna kıyas edildi de topluluğa **عَصاً** denildi. Denir ki: **العَصَا**: İslâm topluluğudur; onlara muhalefet eden, Müslümanların **عصا**sını yarmış olur. Bunu yapıp öldürülürse ona: o, **قتيلُ العَصا**dır denir; onun için ne diyet (**عَقْل**) vardır ne de kısas (**قَوَد**) vardır. Ve derler ki: bu **عَصاً**, ve **عَصَوان**, ve üç **أعصٍ**. Sayı olmaksızın cem‘i **عِصِيٌّ** ve **عُصِيّ**dir. Ve **العصا** üzerine kıyas ederler de derler ki: **عَصَيْتُ بالسَّيف**. Cerîr dedi ki:
تصِفُ السُّيوفَ وغيركم يَعْصَى بها  *** يا ابنَ القُيونِ وذاك فِعْلُ الصَّيْقلِ([23])
Bir başkası dedi ki:
وإنّ المشرفيّةَ قد علمتم  *** إذا يَعْصَى بها النفَرُ الكرامُ
Ve **العصا**nın tesniyesinde dedi ki:
فجاءَتْ بِنَسْجِ العنكبوتِ كأنَّه  *** على عَصَوَيْها سابريٌّ مُشَبْرَقُ([24])
Ve bâbdan: **عَصَوْت الجُرْح أعْصُوه**, yani onu tedavi ettim. Bu kıyastır; çünkü o acır, yani toplanır. Atasözlerinde: "ألقى فلانٌ عصاه". Bu, yolcunun ota varıp ikamete niyet ettiği zaman olur; asasını atar. Dedi ki:
فألقَتْ عصاها واستقرَّ بها النَّوى  *** كما قرَّ عيناً بالإيابِ المسافرُ([25])
Ve bâbdan, sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem’in sözü: "لا تَرْفَع عصاك عن أهلك"; bununla vurulan asayı kastetmedi ve kimseye bunu emretmedi; fakat edebi kastetti.
Ebû Ubeyd dedi ki: **العصا**nın aslı, toplanma ve uyuşmadır. Bu, bu binanın kıyasındaki söylediğimizi doğrular.
Diğer asıl: **العِصيانُ** ve **المَعصية**dir. Denir ki: **عَصَى**, ve o **عاصٍ**dır; cem‘i **عُصاة** ve **عَاصون**dur. Ve **العاصي**: annesine uymakta **عَصَى** eden sütten kesilmiş yavrudur.
(**عصب**) **العين** ve **الصاد** ve **الباء** tek bir sahih asıldır; bir şeyi bir şeye, uzunlamasına veya yuvarlakça bağlamaya delâlet eder. Sonra bundan dallar türetilir; hepsi tek bir kıyasa döner.
Bundan **العَصَب**. Halîl dedi ki: o, eklemler arasını uygunlaştıran mafsal ipleridir; **العَقَب** değildir. Ve denir ki: **لحمٌ عصِب**, yani sert, dolgun, **العصَب**ı çok. Ve falan **معصوب الخَلْق**tır; yani etinin dolgunluğu şiddetlidir. Ve o, **حَسَن العَصْب**tır; ve karısı **حَسَنة العَصْب**dır. Ve **العَصْب**: şiddetli bükmedir. Ve **رجلٌ مَعصوب الخَلْق**; sanki bükülerek bükülmüş gibidir. Hassân dedi ki:
ذَروا التّخاجِئَ وامْشُوا مِشيةً سُجُحاً *** إنَّ الرِّجالَ ذوو عَصْبٍ وتذكيرِ([26])
Ve koyun bağırsaklarından **العَصِيب**e ancak onun **معصوبٌ** bükülmüş olması sebebiyle bu ad verildi. Aç olana **معصوب** demelerine gelince; bir kavim dedi ki: o, bağırsakları neredeyse **تَعْصَب** edecek, yani kuruyacak olandır. Bu bir şey değildir; ancak **المعصوب** açlıktan karnını bağlayandır. Ve denir ki: **عَصَّبَهم**, onları aç bıraktığı zaman.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: **المُعَصَّب**: muhtaçtır; onların **عَصَّبَهُ الجوعُ** sözündendir; taş veya başka bir şey bağlayan değildir. Ebû Ubeyd dedi ki: **المُعَصَّب**, açlıktan bezlerle başını bağlayandır. Söz, Ebû Ubeyd’in dediğidir; kıyasladığımız kıyas sebebiyle ve onun sözü ilim ehli yanında daha meşhur olduğu için:
Ebû Zeyd dedi ki: **المُعَصَّب**: yılların onu **عَصَّبَتْ** ettiği kimsedir; yani malını yemiştir. Bu doğrudur; özeti, onun malını götürmüş olmalarıdır; böylece, bezlerle **التَّعصُّب**a sığınan aç kimse menzilesine girmiş olur. Halîl dedi ki: **العَصْب** (kumaşlardan) **البُرُود**dandır; **يُعصَب**, yani ipliği dürülür, sonra boyanır, sonra dokunur. Dedi ki: cem edilmez; ancak **بُرْدُ عَصْبٍ** ve **بُرودُ عَصْبٍ** denir; çünkü fiile izafe edilmiştir.
Ve bâbdan: **العِصابة**; baş ağrısından dolayı başın onunla bağlandığı şeydir. Ancak **عِصابة** (ه ile) denir. Başın dışındaki şeyi onunla bağladığın şey ise **عِصابٌ** (ه’siz)dir; ikisini ayırdılar ki bilinsinler. Ve denir ki: taçla ve sarıkla **اعْتَصَب** etti. Şair dedi ki([27]):
يَعتصِبُ التَّاجَ بين مَفرِقِه  *** على جَبينٍ كأنَّه الذَّهبُ([28])
Ve falan **حَسَنُ العِصْبة**dir; yani **الاعتصاب**ı güzeldir. Ve **عَصَّبْتُ** başını asa ve kılıçla **تعصبياً**; sanki **العِصابة**dandır. Saîd b. el-Âs b. Ümeyye’ye "ذو العِصابة" denirdi; çünkü sarık sardığında, ona tazim olarak hiçbir Kureyşli onun gibi sarık sarmazdı. Şöyle inşad ederler:
أبو أحيحة مَن يعتمَّ عِمّتَه  *** يُضْرَبْ وإن كان ذا مالٍ وذا عَددِ([29])
Ve bâbdan: **العَصَّاب**; ip eğirendir; bu kıyastır, çünkü ip onunla bağlanır. Dedi ki:
* طَيَّ القَسَاميِّ برودَ العَصَّابْ([30]) *
Ve ağacın dalları, yaprağı dökülsün diye **تُعْصَب** edilir. Ondan Haccâc’ın sözü: "لأعصِبنَّكم عَصْبَ السَّلَمة". Ve **العِصاب**: ağacı bağlayan bağlardır; onun içinde eğriliğinden dolayı([32]). Dedi ki:
مَطاعيم تغدو بالعَبِيطِ جِفانهمْ  *** إذا القُرُّ ألْوَت بالعِضاه عصائبه([33])
İbn Ahmer dedi ki:
يا قوم ما قومِي على نأيِهِمْ  *** إذْ عَصَبَ النَّاسَ جَهامٌ وقُرّْ([34])
Yani onları topladı ve bir araya getirdi. Ve deve sağsın diye devenin uyluğu **يُعْصَب** edilir. Dedi ki:
وأخلاقُنا إعطاؤنا وإباؤُنا  *** إذا ما أبينا لا ندرُّ لعاصِبِ([35])
Yani zorla vermeyiz. Ve develerden **العَصُوب** bu (tür)dür; bağlanmadıkça sağmaz. Ve **العَصْب**: binek hayvanının iki testisini bağlamaktır; ta ki düşsünler; o **معصوبٌ**dur([36]). Ve denir ki: **عَصَب الفَمُ**; o, tozdan veya şiddetli susuzluktan dişler üzerinde toplanan tükürüktür. Dedi ki:
يَعصِبُ فاه الرِّيقُ أيَّ عَصْبِ  *** عَصْبَ الجُبابِ بِشِفاه الوطْبِ([37])
Ve bâbdan: **العُصْبة**. Halîl dedi ki: erkeklerden on kişidir; bundan aşağısına **عُصْبة** denmez. Ancak **عُصْبة** diye adlandırıldı; çünkü o **عُصِبت** edilmiştir; yani sanki bir kısmı bir kısmına bağlanmıştır. Ve **العُصْبَة** ve **العِصَابة** insanlardan, kuşlardan ve atlardan (olan topluluk)tur. Nâbiga dedi ki:
إذا ما التقى الجمعانِ حَلَّقَ فوقَهم *** عصائبُ طيرٍ تهتدي بعصائبِ([38])
Ve **اعصوصَبَ القَومُ**: bir **عِصابة** oldular. Ve **اليوم العَصيب**: şiddetli gündür. Ve **اعصَوصَبَ اليومُ**: şiddetlendi. Ve **يوم عَصَبْصَبٌ** ve **اعْصَوْصَبَتْ**: toplandı. Dedi ki:
واعْصَوصَبَتْ بَكَراً من حَرْجَفٍ ولها *** وسْطَ الدِّيار رَذِيَّاتٌ مرازيحُ([39])
Ebû Zeyd dedi ki: her şey bir şeyle([40]) (beraber) ise, onunla **عَصَب** olmuştur. Denir ki: **عَصَبَ القومُ بفلان**. Dedi ki: bundan **العَصَبَة** adlandırıldı; onlar, erkeğin baba tarafından akrabası ve amcaoğullarıdır; aynı şekilde, her şey bir şeyin etrafında dönüp onu kuşatırsa onunla **عَصِبَ** olmuştur.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: onunla **عَصَبَ** etti ve **عَصَّب**, onun etrafında dolaşıp ona yapıştığı zaman. Ve şu beyti delil getirdi:
ألا ترى أنْ قد تدَاكا وِردُ *** وعَصَّبَ الماء طِوالٌ كبْدُ([41])
**تَدَاكأ**: itişip kakıştı. Ve **عَصَبَ الماء**: ona yapıştı. Ebû Mehdî dedi ki: develer suya **عَصَِبت** eder; **تَعصب عُصُوباً**, onun etrafında döndükleri ve üzerinde dolaştıkları zaman. Dedi ki:
* قد علمت أنِّي إذا الوِرْدُ عَصَبْ *
Ve ben o yerle **عَصَبت** etmedim ve ona yaklaşmadım. Halîl dedi ki: **العَصَبَة**, babasız ve evlatsız, **كَلالة** yoluyla erkeğe mirasçı olanlardır. Ferâize gelince; farzı isimlendirilmiş olmayan herkes **عَصَبَة**dir; farzlardan sonra bir şey kalırsa onu alırlar. Halîl dedi ki: bundan **العَصَبِيّة** türetildi. İbnü’s-Sikkît dedi ki: bu, kavmin **عَصَب**ından bir adamdır; yani onların seçkinlerindendir. Bu, bâbın kıyasıdır; çünkü işler onlarla bağlanır.
(**عصر**) **العين** ve **الصاد** ve **الراء** üç sahih asıldır:
Birincisi zaman ve vakittir; ikincisi bir şeyi, suyu çıkıncaya kadar sıkmaktır; üçüncüsü bir şeye tutunma ve ona yapışmadır.
Birincisi **العَصْر**dır; o, zamandır. Allah dedi ki: ﴿وَالعَصْرِ. إنَّ الإنْسَانَ لَفِي خُسْرٍ﴾ [العصر 1- 2]. Bazen **عُصُر** da derler. İmruü’l-Kays dedi ki:
ألا أنْعِمْ صباحاً أيُّها الطَّلَلُ البالي  *** وهل يَنْعِمَنْ مَن كان في العُصُر الخالي([42])
Halîl dedi ki: **العَصْران**; gece ve gündüzdür. Dedi ki:
ولَنْ يلبث العَصْرانِ يومٌ وليلة  *** إذا اختلفا أن يُدرِكا ما تَيَمَّما([43])
Dediler ki: **صَلاةُ العصر** bununla adlandırıldı; çünkü o **تُعْصَر**, yani öğleden sonraya ertelenir. Sabah ve akşam da **العصرين** diye adlandırılır. Dedi ki:
* المطعمو النّاسِ اختلافَ العَصْرَيْن *
İbnü’l-A‘râbî: kavim **أعْصَر** etti ve **أقْصَرُوا**; **العَصْر** ve **القَصْر**dan. Ve denir ki: **عَصّروا**; ve ikindiye kadar bekletildiler. Bir hadis rivayet edildi: Resûlullah sallallahu aleyhi ve âlihî ve sellem bir adama dedi ki: "حافِظْ على العَصْرَين". Adam dedi: bu bizim dilimizden değildi; ben dedim: iki **العصران** nedir? Dedi ki: "صلاةٌ قبلَ طُلوع الشَّمس، وصلاةٌ قبل غروبها"; sabah namazını ve ikindi namazını kasteder.
**الجارية المُعصِر**a gelince; bazı insanlar bunu bu kıyasa kıyas ettiler; söyledikleri uzak değildir.
Halîl ve başkaları dedi ki: cariye kendinde gençliğin artışını gördüğü zaman **أعْصَرَتْ** olur; o **مُعْصِرٌ**dir; gençliğinin ve idrakinin **عَصْر**ına ulaşmıştır. Ebû Leylâ dedi ki: cariye buluğa erip hayzına yaklaştığı zaman o **مُعْصِر**dir. Ve şu beyti okudu:
جاريةٌ بسَفَوان دارُها  *** قد أعصَرَتْ أو قَدْ دنا إعصارُها([44])
Bir kavim dedi ki: **معصراً** diye adlandırıldı; çünkü kendi **عَصْر**ından değişti. Başkaları bunun hakkında başka şey söyledi; onu yerinde zikrettik.
İkinci asıl **العُصارة**dır: sıktığın bir şeyden akan şeydir. Dedi ki:
* عصارة الخُبز الذي تَحَلَّبا([45]) *
Ve o **العصير**dir. Ve **العُصَارة** hakkında dedi ki:
العودُ يُعصَر ماؤُه  *** ولكلِّ عِيدانٍ عُصَارهْ([46])
İbnü’s-Sikkît dedi ki: Araplar der ki: "لا أفعله مادامَ الزيتُ يُعْصَر". Evs dedi ki:
* فلا بُرْء من ضَبَّاءَ والزيتُ يُعْصَر *
Araplar **العُصارة**yı ve **المُعْتَصَر**ı hayır ve ihsan için mesel yaparlar: o, **كريم العُصارة** ve **كريم المعتصر**dır. Ve **عَصَرت العنب**, onu bizzat yaptığın zaman. Ve **اعتصرته**, senin için özel olarak sıkıldığı zaman. Ve **المِعْصار**: torba gibi bir şeydir; üzüm onun içine konur ve sıkılır.
Ve bâbdan: **المُعْصِرات**; yağmur getiren bulutlardır. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿وَأَنْزَلْنَا مِنَ المُعْصِراتِ مَاءً ثَجّاجاً﴾ [النبأ 14]. Ve kavim **أُعْصِرَ** edildi; onlara yağmur geldiği zaman. Şöyle de okunmuştur: ﴿فِيهِ يُغَاثُ النَّاسُ وَفيهِ يُعْصَرُون﴾ [يوسف 49]; yani onlara yağmur gelir. Bu, üzüm ve başkasını sıkmaktan türetilmiştir. Rüzgârlara gelince ve onların onları **المُعْصِرات** diye adlandırmaları; komşuluk yönünden bu bâba hamledilmesi uzak değildir; çünkü o, yağmur getiren bulutları kaldırınca, **معصِرات** ve **إعصاراً** diye adlandırıldı. **المُعصِرات** hakkında dedi ki:
وكأنَّ سُهْكَ المُعْصِرات كَسَوْنها  *** تُرْبَ الفَدَافِدِ والبقاعِ بِمُنْخُلِ([48])
Ve **الإعصار**: yuvarlakça yükselen tozdur; cem‘i **الأعاصير**dir. Dedi ki:
وبينما المرءُ في الأحياءِ مغتبطاً  *** إذ صار في الرَّمْسِ تَعفوه الأعاصيرُ([49])
Ve **غُبار العَجاجة**da da **إعصار** denir. Allah Teâlâ dedi ki: ﴿فأَصَابَها إعصارٌ فِيهِ نَارٌ فَاحْتَرَقَتْ﴾ [البقرة 266]. Ve denir ki: falan geçti, elbiselerinde **عَصَرَةٌ** var; yani güzel kokunun yayılması ve kabarması. Bu, **الإعصار**dan alınmıştır. Hadiste: "مرَّت امرأة متطيِّبة لذَيْلها عَصَرَة".
Ve bâbdan **العَصْر** ve **الاعتصار**. Halîl dedi ki: **الاعتصار**; bir insandan bir borçla([50]) veya bir yönden mal çıkmasıdır.
İbnü’l-A‘râbî dedi ki: denir ki: falanın oğulları ihsanı **يعتصرون** ederler. Asma‘î dedi ki: **المعْتَصِر**; şeyden alan, ondan bir pay elde edendir. İbn Ahmer dedi ki:
وإنَّما العَيشُ برُبَّانِهِ  *** وأنت من أفنانِهِ مُعْتَصِرْ([51])

Ve **الغَلّة** için **عُصارة** denir. Ve O’nun (yüce) sözü: ﴿وفيه **يَعْصِرُون**﴾ [Yûsuf 49] şöyle tefsir edildi; dedi ki: arazilerinde gelir elde ederler. Bu, kıyastandır; çünkü o, sanki **اعْتُصر** edilmiş bir şeydir; **العِنَبُ** ve başkası nasıl sıkılırsa. Halîl dedi ki: **العَصْر**: bağıştır. Tarafe dedi ki:

لو كان في أملاكنا أحدٌ  *** يَعصِرُ فينا كالذي تَعْصِرُ([52])

Yani: verirsin.

Üçüncü asl: **العَصَر**: sığınaktır; **اعتَصَر بالمكان** denir; ona sığındığı zaman. Ebû Duvâd dedi ki:

مِسَحٍّ لا يواري العَيـ  *** ـرَ منه عَصَرُ اللَّهْبِ([53])

Ve denir: bu işten senin için bir **عُصْرة** yoktur; **فُعلة** üzere([54]); ve **عَصَر** takdiri üzere [**فَعَلٍ**; yani([55]) ] sığınak. Ve **العُصْرَة** hakkında dedi ki:

* ولقد كان عُصْرةَ المنجودِ([56]) *

Ve söyleyenin sözü hakkında denir:

أعْشَى رأيتَ الرُّمْحَ أو هو مبصرٌ  *** لأستاهكمْ إذ تطرحون المَعَاصِرا

Şüphesiz **المعاصر**: sarıklardır. Ve dediler ki: onlar siyah elbiselerdir. Bunun sahihi şudur ki **المعاصر** zırhlardır; **العَصْر**’dan alınmıştır; çünkü onunla sıkıştırılır. Ve Allah daha iyi bilir.

### [Kâmûsü'l-Muhît](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/sozluk/kamus.md) — Fîrûzâbâdî · 15. yy

* ع ص و * * العَصَا * مؤنثة يقال عصا و * عَصَوان * والجمع * عُصِيٌّ * بكسر العين وضمها و * أعْصٍ * مثل زمن وأزمن وقولهم ألقى * عَصَاهُ * أي أقام وترك الأسفار وهو مَثَل وهذه عصاي قال الفرَّاء أول لحن سُمع بالعراق هذه عصاتي ويقال في الخوارج قد شقوا * عَصَا * المسلمين أي اجتماعهم وائتلافهم وانشقت العصا أي وقع الخلاف وقولهم لا ترفع عصاك عن أهلك يُراد به الأدب و * عَصاهُ * ضربه بالعصا وبابه عدا و * العِصْيانُ * ضد الطاعة وقد عَصاه من باب رمى و * مَعْصِيَةً * أيضا و * عِصْياناً * فهو * عَاصٍ * و * عَصِيٌّ * و * عَاصَاهُ * مثل عصاه و * اسْتَعْصَى * عليه

##### Türkçe

* ع ص و * * **العَصَا** * müennestir; **عصا** denir ve **عَصَوان**; cem‘i **عُصِيٌّ**dur; **العين**’in kesriyle ve zammıyla; ve **أعْصٍ** (vardır); **زمن** ve **أزمن** gibi. Ve onların sözü: **ألقى عَصَاهُ**; yani ikamet etti ve seferleri terk etti; ve o bir meseldir. “Ve bu benim asamdır” dedi. **الفرَّاء** dedi: Irak’ta işitilen ilk lahn “bu benim asamlarım”dır. Ve **الخوارج** hakkında “**عَصَا** müslümanları yarıp böldüler” denir; yani onların toplanmalarını ve uyuşmalarını. Ve “asa yarıldı” yani ihtilaf vuku buldu. Ve onların sözü: “asanı ehlinden kaldırma”; bununla edep kastedilir. Ve **عَصاهُ**: onu asa ile dövdü; ve babı **عدا**’dır. Ve **العِصْيانُ** itaatin zıddıdır. Ve **عَصاه** “**رمى** babından”dır; ve **مَعْصِيَةً** de; ve **عِصْياناً**; o hâlde o **عَاصٍ** ve **عَصِيٌّ**dür. Ve **عَاصَاهُ**: **عصاه** gibi. Ve **اسْتَعْصَى** ona.

### [Tâcü'l-Arûs](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/sozluk/tac.md) — Zebîdî · 18. yy

: ( و ( *!العَصا : العُودُ ) ، أَصْلُها من الواو لأنَّ أَصْلَها *!عصو ، وعلى هذا تَثْنِيَته *!عَصَوان ، قيلَ : سُمِّيَت بها لأنَّ الأصابِعَ واليَدَ تَجْتَمِع عليها ؛ مِن قوْلِهم : *!عَصَوْتُ القوْمَ *!أَعْصُوهُم إذا جَمَعْتهم ؛ رَواهُ الأصْمعي عن بعضِ البَصْرِيِّين ؛ قالَ : ولا يجوزُ مَدُّ العَصا ولا إدْخال التاءِ معها .
وقالَ الفرَّاءُ : أَوَّلُ لَحْنٍ سُمِعَ بالعِراقِ هذه *!عَصاتِي .
( أُنْثَى ، ج *!أَعْصٍ ) ، مِثْلُ زَمَنٍ وأَزْمَنٍ ، ( *!وأَعْصاءٌ ) ، كسَبَبٍ وأَسْبابٍ ، ( *!وعُصِيٌّ ) ، كعُتِيَ ، ( *!وعِصِيٌّ ) ، بالكسْرِ .
قالَ

الجوهريُّ : وهو فُعولٌ ، وإِنَّما كُسِرَتِ العَيْن إتْباعاً لمَا بعدَها من الكَسْرةِ .
وقال سِيْبَوَيْه : جَعَلوا *!أَعْصِياً بَدَل *!أَعصاءٍ وأَنْكَرَ *!أَعْصَاءً .
( *!وعَصاهُ ) *!يَعْصُوه : ( ضَرَبَه بها ) ؛ ) نقلَهُ الجوهريُّ .
( وعَصِيَ ) بها ، ( كرَضِيَ أَخَذَها .
( و ) عَصِيَ ( بسَيْفِه : أَخَذَه أَخْذَها ، أَو ضَرَبَ به ضربها ، كعَصا ، كدَعا ، *!عَصاً ، أَو عَصَوْتُ بالسَّيْفِ وعَصِيْتُ *!بالعَصا ، أو عَكْسُهُ أَو كِلاهُما في كِلَيهِما ) ، كلُّ ذلكَ أَقْوالٌ لأئِمَّةِ اللُّغَةِ نقَلَها ابنُ سِيدَه في المُحْكم ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ :
تَصِفُ السُّيُوفَ وغيرُكُم يَعْصَى بها
يابْنَ القُيونِ وذاكَ فِعْلُ الصَّيْقَلِ ( *!واعْتَصَى الشَّجرَةَ : قَطَعَ منها عَصاً .
( و ) قوْلُهم : ( *!عاصانِي *!فعَصَوْتُه ) *!أَعْصُوهُ : أَي ( ضارَبَنِي ) ؛ ) وفي المُحْكم : خاشَنَنِي أَو عارَضَنِي ؛ ( بها فغَلَبْتُهُ ) ، وهذا قليلٌ في الجواهِرِ إنَّما بابُه الإعْراضُ ككَرَمْتُه وفَخَرْتُه من الكَرَمِ والفَخْرِ .
( *!وعَصَّاهُ العَصا *!تَعْصِيَةً : أَعْطاهُ إيَّاها .
( و ) مِن المجازِ : ( أَلْقى ) المُسافِرُ ( *!عَصاهُ ) : ) إذا ( بَلَغَ موضِعَهُ وأَقامَ ) ، يُضْرَبُ مَثَلاً لكلِّ مَنْ وافَقَه شيءٌ فأَقامَ عليه .
( أَو ) أَلْقَى عَصاهُ : ( أَثْبَتَ أَوْتادَهُ ثم خَيَّمَ ) تصوراً بحالِ مَنْ عادَ مِن سَفَرِهِ ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ والراغبُ :

فأَلْقَتْ *!عَصاها واسْتَقَرَّتْ بها النَّوَى
كما قَرَّ عَيْناً بالإيابِ المُسافِرُهو لمُعَقِّرِ بنِ حِمارٍ البارِقي ، وقيلَ : عَبْد رَبِّه السّلَمي .
( و ) يقالُ : ( هو لَيِّنُ العَصا ) ، أَي ( رَفِيقٌ لَيِّنٌ حَسَنُ السِّياسةِ ) لمَا وَلِيَ ؛ وأَنْشَدَ الجوهريُّ لمعْنِ بنِ أَوْسٍ المُزَنِي يذْكُرُ رجُلاً على ماءٍ يَسْقِي إبلاً :
عليه شَرِيبٌ وادِعٌ لَيِّنُ العَصا
يُساجِلُها جُمَّاتِه وتُساجِلُهْوقالَ ابنُ سِيدَه : يكْنُونَ به عن قِلَّةِ الضَّرْبِ بالعَصا .
( وضَعِيفُها ) ، أَي ضَعِيفُ العَصا ، أَي ( قليلُ ضَرْبِ الإِبِلِ ) بالعَصا وهو مَحْمُودٌ ؛ وصَلِيبُها وصُلْبُها : إذا كانَ يَعْنُفُ بالإِبِلِ فيَضْرِبُها بالعَصا ، وهذا مَذْمُومٌ ؛ قالَ :
لا تَضْرِباها وأشْهِرا لها العَصا أَي أَخْيَفاها بِشَهْرِكُما العَصا .
( *!والعَصا : اللِّسانُ .
( و ) أَيْضاً : ( عَظْمُ السَّاقِ ) ، على التَّشْبِيهِ بالعَصا .
( وأَفْراسٌ ) ، منها : فَرَسُ عَوْفِ بنِ الأحْوَص بنِ جَعْفرٍ ، وأَيْضاً القَصِير بنِ سعْدٍ اللّخَميّ ، ومنه المَثَلُ : رَكِبَ العَصا قَصِيرٌ ؛ وأَيْضاً الشبيبِ بنِ عَمْرِو بنِ كريبٍ الطَّائي ؛ وأَيْضاً للأَخْنَس بنِ شهابٍ التَّغْلَبي ؛ ولرَجُلٍ من بَني ضبيعَةَ بنِ ربيعَةَ بنِ نزارٍ .
وقالَ أَبو عليَ القالِي

في المَقْصورِ والمَمْدودِ : ولبَني تَغْلب أَيْضاً فَرَسٌ يقالُ لها العَصا .
( و ) العَصا : ( جماعَةُ الإسلامِ ، و ) منه ( شَقُّ العَصا ) وهو ( مُخالَفَةُ جماعَةِ الإِسلامِ ) ؛ ) وأَيْضاً تَفْرِيقُ جماعَةِ الحيِّ .
وفي الصِّحاح : يقالُ في الخَوارِجِ : قد شَقُّوا عَصا المُسْلِمِين ، أَي اجْتِماعَهُم وائتِلافَهُم .
( و ) العَصا : ( الخِمارُ للمرأَةِ .
( *!وعصَوْتُ الجُرْحَ *!عَصْواً : ( شَدَدْتُهُ ، ) نقلَهُ الجوهريٌ .
( و ) *!عَصِوْتُ ( القَوْمَ جَمَعْتُهُم على خَيْر أو شَرِّ ؛ وأَصْلُ العَصا الإجْتِماعُ والأئتِلافُ .
( والعَصا : فَرَسٌ لجَذيمةَ ) الأَبْرش ، وعليها نَجا قَصِيرٌ وفيها ضُرِبَتِ الأْمثالُ ، ولها يقولُ عديُّ بنُ زيْدٍ .
فخبَّرتِ العَصا الأَنْباءَ عنه
ولم أَرَ مثْلَ فارِسِها هَجِبينا ( *!والعُصَيَّةُ ، كسُمَيَّةَ : أُمُّها ، كانتْ لإيادٍ لاتُجارَي ؛ ( ومنه الَمثَلُ : ) إنَّ العَصا مِن *!العُصَيَّة ، يقالُ ذِلكَ إذا شُبِّه بأَبيهِ ؛ وقيلَ : ( أَي بَعْضُ الأَمْرِ مِن بعضٍ ) ؛ وِقيلَ : يرادُبه أنَّ الشيءَ الَجلِيلَ إنَّما يكونُ في بَدْئِه صَغِيراً ، كما قالوا إنَّ القَرْمَ مِن الأَفِيلِ .
( *!وأَعَصَى الكرْمُ خَرَجَ ) ؛ كذا في النَّسخِ وفي المُحْكم : خَرَجَتْ ؛ ( عِيدانُهُ ) أَو *!عِصِيُّه ( ولم يُثْمِرْ ) ؛ وفي بعضِ الأُصُولِ : أَخْرَجَ عِيدانَهُ .

( و ) مِن المجازِ : ( *!العاصِي العِرْقُ ) الذي ( لا يَرْقأَ ؛ واوِيٌّ ، والجمْعُ *!العَواصِي ، وأنْشَدَ الجوهريٌّ :
صَرَتْ تَظْرةً لوْ صادَفَتْ جَوْزَ دارِعٍ غَدا *!والعَواصِي مِنْ دَمِ الَجوْف تَنْعَرُ ( و ) العاصِي ( : نَهْرُ حَمَاةَ ) وحمْصَ ، ( واسْمُه المِيمَاسُ والمْقُلوبُ .
قُلْت : المِيمَاسُ قَرْيٌ ة بالشَّام .
( لُقِّبَ به لعِصْيانه ، وأَنه لا يَسْقِي إلاَّ بالنَّواعِيرِ ) ، فهو إذاً يأئيٌّ ، وصَوابُ ذِكْرِه في الترْكِيبِ الذي يَلِيه .
( *!والعُنْصُوةُ ، بالضَّمِّ ( وتُفْتَحُ عَيْنُها ، والعِنْصِيَهُ ، بالكسْر : الحُضْلَةُ من الشَّعَرِ ؛ وذُكِرَ في ( ع ن ص ) ، وإنَّما أَعادها هنا كالجوهريِّ بناءً على زِيادَةِ نُونِها ، وفي عَنَصَ بناءً على أصالَتِها ، والقَوْلانِ مَشْهورانِ أَوْرَدهُما أبو حيان وغيرُهُ .
( وهمُ عبيدُ العَصا : أَي يُضْرَبُونَ بها ؛ قالَ ابنُ مُفَرِّغ :
العَبْدُ يُضْرَبُ *!بالعَصا والُحُّر تكْفِيهِ الَملامَهْوفي الأساسِ : النَّاسُ عبيدُ العَصا ، أَي إنَّما يَهابُونَ مَن آذاهُم .
وممَّا يُسْتدرك عليه :
انْشَقَّتِ العَصا : أَي وَقَعَ الأخْتِلافُ ؛ قال الشاعرُ :
إذاً كانتِ الهَيْجاءُ وانْشَقَّتِ العَصا فحَسْبُك والَّضحَّاك سَيْفٌ مُهَنَّدُ

وقولُهم : لا تَرْفَعُ *!عَصَاكَ عن أَهْلِكَ يُرادُ به الأَدَبُ .
ويقالُ : إنَّه لضَعِيفُ العَصا ، أَي تِرْعِيَة ؛ وأَنْشَدَ الأصْمعي للرَّاعِي :
ضَعيفُ العَصا بادِي العُروقِ له عليها إذاً ما أَجْدَبَ الناسُ إِصبَعَا *!والعِصِيُّ : العِظامُ التي في الجناح : قال الشاعرُ :
وفي حُقّها الأَدْنى *!عِصِيُّ القوادِمِ *!واعْتَصَى على *!عَصاً : تَوَكَّأَ .
واعْتَصَى بالسَّيْفِ جَعَلِهُ عَصاً ؛ ومنه *!العاصِي بنُ وائِلٍ على قوْلِ المبرِّدِ كما سَيَأْتي .
وقشَرتُ له العَصا : أَي أَبدَيْتُ له ما في ضمِيرِي .
وقوْلُهم : إيَّاك وقَتِيلَ العَصا أَي إيَّاكَ أَن تكونَ قاتِلاً أَو مَقْتولاَ في شَقِّ عَصا الُمسْلِمِين .
وقَرَعَهُ *!بعَصا الَملامَهِ : إذاً بالَغَ في عذلِهِ .
وفلانٌ يُصَلِّى *!عَصا فلانٍ أي يُدَبِّرُ أَمْرَه .
وفي المثل :
إن العَصا قُرعَتْ لذي الحلْمِذُكِرَ في ( ح ت م ) .
ويقالُ للقَوْمِ إذاً اسْتُذلُّوا : ما هم إلاَّ عبيدُ العَصَا .
*!وعَصا *!عصواً صَلُبَ ، كأَنَّه عاَقَبَ به عَسا فقُلِبَتِ السَّينُ صاداً .
*!والعِصِيُّ كَواكبُ كهَيْئةِ العَصا .
وعَصا الطائِرُ *!يَعْصُوَ طارَ .

وعَصا العَبْدِ الذي تَحُرَّكُ به الَملَّةُ .
ولا تَدْخُلُ بينَ العَصا ولحَائِها أَي فيمَا لا يَعْنِيك .
وبُرجُ العَصا عَلى شاطِىءِ الفُراتِ بينَ هيت والرجْيَة مَنْسوبٌ إلى العَصا ، فَرَسُ جذِيمةَ الأْبَرش ، قالَهُ نَصْر .

##### Türkçe

: ( ve ( **العَصا**: **العُودُ** ) , aslının **الواو**’dan olmasıdır; çünkü aslının **عصو** olması sebebiyledir; ve buna göre onun tesniyesi **عَصَوان**’dır; denildi: onunla adlandırıldı; çünkü parmaklar ve el onun üzerinde toplanır; onların sözünden: **عَصَوْتُ القوْمَ** **أَعْصُوهُم** onları topladığım zaman; onu **الأصْمعي** bazı **البَصْرِيِّين**’den rivayet etti; dedi: **العَصا**’yı uzatmak ve onunla birlikte **التاءِ**’yı dâhil etmek câiz olmaz.
Ve **الفرَّاءُ** dedi: Irak’ta işitilen ilk lahn bu **عَصاتِي**’dir.
( dişil, çoğulu **أَعْصٍ** ) , **زَمَنٍ** ve **أَزْمَنٍ** gibi, ( **وأَعْصاءٌ** ) , **سَبَبٍ** ve **أَسْبابٍ** gibi, ( **وعُصِيٌّ** ) , **عُتِيَ** gibi, ( **وعِصِيٌّ** ) , kesre ile.
Dedi:

**الجوهريُّ**: ve o **فُعولٌ**’dür; ve ancak **العَيْن** kendisinden sonra gelen kesreye tâbi kılınarak kırıldı.
Ve **سِيْبَوَيْه** dedi: **أَعْصِياً**’yı **أَعصاءٍ** yerine bedel yaptılar ve **أَعْصَاءً**’yı inkâr etti.
( **وعَصاهُ** ) **يَعْصُوه**: ( onunla vurdu ); ) onu **الجوهريُّ** nakletti.
( ve **عَصِيَ** ) onunla, ( **رَضِيَ** gibi: onu aldı.
( ve ) **عَصِيَ** ( kılıcıyla: onu, onun alışına benzer bir alışla aldı; yahut onunla, onun vuruşu gibi vurdu; **عَصا** gibi, **دَعا** gibi, **عَصاً**; yahut kılıçla **عَصَوْتُ** ve **بالعَصا** ile **عَصِيْتُ**; yahut bunun tersi; yahut ikisi de her ikisinde ) , bunların hepsi dil imamlarının sözleridir; onları İbn Sîde **المُحْكم**’de nakletti; ve **الجوهريُّ** inşad etti:
تَصِفُ السُّيُوفَ وغيرُكُم يَعْصَى بها
يابْنَ القُيونِ وذاكَ فِعْلُ الصَّيْقَلِ ( **واعْتَصَى الشَّجرَةَ**: ondan bir **عَصاً** kesti.
( ve ) onların sözü: ( **عاصانِي** **فعَصَوْتُه** ) **أَعْصُوهُ**: yani ( benimle dövüştü ); ) ve **المُحْكم**’de: benimle sertleşti yahut bana karşı çıktı; ( onunla da onu yendim ); ve bu, **الجواهِرِ**’de azdır; ancak onun bâbı yüz çevirmedir; **كَرَمْتُه** ve **فَخَرْتُه** gibi, **الكَرَمِ** ve **الفَخْرِ**’dan.
( **وعَصَّاهُ العَصا** **تَعْصِيَةً**: onu ona verdi.
( ve ) mecazdan: yolcu ( **عَصاهُ**’nu attı ): ) ( yerine ulaştığı ve ikamet ettiği ) zaman; kendisine bir şey uygun düşüp onun üzerinde kalan herkes için mesel olarak vurulur.
( yahut ) asasını attı: ( kazıklarını sağlamlaştırdı sonra çadır kurdu ); seferinden dönenin hâli tasavvur edilerek; ve **الجوهريُّ** ile **الراغبُ** inşad etti:

فأَلْقَتْ **عَصاها** واسْتَقَرَّتْ بها النَّوَى
كما قَرَّ عَيْناً بالإيابِ المُسافِرُهو **لمُعَقِّرِ بنِ حِمارٍ البارِقي**’nindir; ve denildi: **عَبْد رَبِّه السّلَمي**.
( ve ) denilir: ( o **لَيِّنُ العَصا**’dır ), yani ( yumuşak huylu, yumuşak, idareyi güzel ) kendisine tevdi edilene karşı; ve **الجوهريُّ**, **مَعْنِ بنِ أَوْسٍ المُزَنِي**’ye ait olarak, su başında develeri sulayan bir adamı anarak inşad etti:
عليه شَرِيبٌ وادِعٌ لَيِّنُ العَصا
يُساجِلُها جُمَّاتِه وتُساجِلُهْVe İbn Sîde dedi: onunla, asayla vurmanın azlığını kinaye ederler.
( ve onun zayıfı ), yani zayıf asalı; yani ( develeri asayla az döven ) ve o övülendir; ve onun katısı ve serti: develere kaba davranıp onları asayla dövdüğü zaman; ve bu yerilendir; dedi:
لا تَضْرِباها وأشْهِرا لها العَصا yani: ikiniz asayı açığa vurmanızla onu korkutun.
( **والعَصا**: dil.
( ve ) ayrıca: ( bacağın kemiği ), asaya benzetme üzere.
( ve atlar ), onlardan: **عَوْفِ بنِ الأحْوَص بنِ جَعْفرٍ**’in atı; ayrıca **القَصِير بنِ سعْدٍ اللّخَميّ**’nin; ve ondan mesel: **قَصِيرٌ** asaya bindi; ayrıca **الشبيبِ بنِ عَمْرِو بنِ كريبٍ الطَّائي**’nin; ayrıca **الأَخْنَس بنِ شهابٍ التَّغْلَبي**’nin; ve **بَني ضبيعَةَ بنِ ربيعَةَ بنِ نزارٍ**’dan bir adamın.
Ve **أَبو عليَ القالِي** dedi

**المَقْصورِ والمَمْدودِ**’da: ve **بَني تَغْلب**’in de bir atı vardır; ona **العَصا** denilir.
( ve ) **العَصا**: ( İslâm cemaati ), ve ondan ( **شَقُّ العَصا** ) ki o ( İslâm cemaatine muhalefet etmektir ); ) ve ayrıca mahallenin cemaatini dağıtmaktır.
Ve **الصِّحاح**’ta: **الخَوارِجِ** hakkında denilir: Müslümanların asasını yardılar; yani onların toplanmalarını ve uyuşmalarını.
( ve ) **العَصا**: ( kadın için başörtüsü.
( **وعصَوْتُ الجُرْحَ** **عَصْواً**: ( onu sıktım/bağladım ), ) onu **الجوهريٌ** nakletti.
( ve ) **عَصِوْتُ** ( kavmi hayır veya şer üzere topladım; ve **العَصا**’nın aslı toplanma ve uyuşmadır.
( ve **العَصا**: **جَذيمةَ** ) **الأَبْرش**’in bir atıdır; onun üzerinde **قَصِيرٌ** kurtuldu ve onun hakkında darb-ı meseller vuruldu; ve onun için **عديُّ بنُ زيْدٍ** söyler:
فخبَّرتِ العَصا الأَنْباءَ عنه
ولم أَرَ مثْلَ فارِسِها هَجِبينا ( **والعُصَيَّةُ** , **سُمَيَّةَ** gibi: onun annesidir; **إيادٍ**’a ait idi; yarışılmazdı; ( ve ondan mesel: ) **إنَّ العَصا مِن العُصَيَّة**; bu, babasına benzetildiği zaman söylenir; ve denildi: ( yani işin bir kısmı bir kısmındandır ); ve denildi: onunla kastedilen, büyük şeyin ancak başlangıcında küçük olmasıdır; onların “**القَرْمَ** **الأَفِيلِ**’dendir” demeleri gibi.
( **وأَعَصَى الكرْمُ خَرَجَ** ); nüshalarda böyle; ve **المُحْكم**’de: çıktı; ( çubukları ) yahut **عِصِيُّه** ( ve meyve vermedi ); ve bazı asıllarda: çubuklarını çıkardı.

( ve ) mecazdan: ( **العاصِي العِرْقُ** ) ki ( kanı durmaz ); **واوِيٌّ**’dir; ve çoğulu **العَواصِي**; ve **الجوهريٌّ** inşad etti:
صَرَتْ تَظْرةً لوْ صادَفَتْ جَوْزَ دارِعٍ غَدا **والعَواصِي** مِنْ دَمِ الَجوْف تَنْعَرُ ( ve ) **العاصِي** ( : **حَمَاةَ** ) ve **حمْصَ**’un nehri; ( ve onun adı **المِيمَاسُ** ve **المْقُلوبُ**’dur.
Dedim: **المِيمَاسُ** Şam’da bir köydür.
( isyanı sebebiyle onunla lakaplandı; ve ancak **النَّواعِيرِ** ile sular ) ; o hâlde o **يأئيٌّ**’dir; ve onun zikrinin doğrusu, onu izleyen terkîbdedir.
( **والعُنْصُوةُ** , zamme ile ( ve **عَيْنُها** fetha da edilir ), ve **العِنْصِيَهُ** , kesre ile: saçtan tutamdır; ( ع ن ص )’da zikredildi; ve ancak onu burada, **الجوهريِّ** gibi, **نُونِها**’nın ziyade oluşuna binaen iade etti; ve **عَنَصَ**’da, aslî oluşuna binaen; ve iki söz meşhurdur; onları **أبو حيان** ve başkası zikretti.
( ve onlar **عبيدُ العَصا**’dır: yani onunla dövülürler; İbn Müferrig dedi:
العَبْدُ يُضْرَبُ **بالعَصا** والُحُّر تكْفِيهِ الَملامَهْVe **الأساس**’ta: insanlar **عبيدُ العَصا**’dır; yani ancak kendilerine eziyet edenden korkarlar.
Ve kendisine istidrâk olunanlardandır:
**انْشَقَّتِ العَصا**: yani ihtilaf vuku buldu; şair dedi:
إذاً كانتِ الهَيْجاءُ وانْشَقَّتِ العَصا فحَسْبُك والَّضحَّاك سَيْفٌ مُهَنَّدُ

Ve onların sözü: **لا تَرْفَعُ عَصَاكَ عن أَهْلِكَ**; onunla edep kastedilir.
Ve denilir: o elbette **ضَعِيفُ العَصا**’dır; yani **تِرْعِيَة**; ve **الأصْمعي** **الرَّاعِي**’ye ait olarak inşad etti:
ضَعيفُ العَصا بادِي العُروقِ له عليها إذاً ما أَجْدَبَ الناسُ إِصبَعَا **والعِصِيُّ**: kanatta olan kemiklerdir; şair dedi:
وفي حُقّها الأَدْنى **عِصِيُّ القوادِمِ** **واعْتَصَى على عَصاً**: dayandı.
Ve **اعْتَصَى بالسَّيْفِ** onu asa yaptı; ve ondan **العاصِي بنُ وائِلٍ** **المبرِّدِ**’in sözüne göre, ileride geleceği üzere.
Ve ona asayı soydum: yani içimde olanı ona açığa vurdum.
Ve onların sözü: **إيَّاك وقَتِيلَ العَصا** yani: Müslümanların asasını yarmada katil veya maktul olmandan sakın.
Ve onu **بعَصا الَملامَهِ** ile vurdu: yani onu kınamada aşırı gitti.
Ve falan kimse **عَصا فلانٍ** namaz kılar; yani onun işini tedbir eder.
Ve meselde:
إن العَصا قُرعَتْ لذي الحلْمِذُكِرَ ( ح ت م )’de zikredildi.
Ve kavme, zelil kılındıkları zaman denilir: onlar ancak **عبيدُ العَصَا**’dır.
**وعَصا** **عصواً**: sert oldu; sanki onunla **عَسا**’ya mukabele etti de **السَّينُ** **صاداً**’a çevrildi.
**والعِصِيُّ**: asa heyetinde yıldızlardır.
Ve kuş **عَصا** **يَعْصُوَ**: uçtu.

Ve **عَصا العَبْدِ**: onunla **الَملَّةُ**’nin hareket ettiği.
Ve **العَصا** ile onun kabuğu arasına girme: yani seni ilgilendirmeyen şeye.
Ve **بُرجُ العَصا** Fırat kıyısında, **هيت** ile **الرجْيَة** arasında, **العَصا**’ya nispetlidir; **جذِيمةَ الأْبَرش**’in atı; bunu **نَصْر** söyledi.

### [Lane's Lexicon](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/sozluk/lexicon.md) — Edward W. Lane · 19. yy

عَصَاهُ
1 عَصَاهُ ذ , (K, TA,) aor. يَعْصُوهُ, (TA,) inf. n. عَصْوٌ, (TK,) He struck him, or beat him, with the staff or stick or rod (بِالعَصَا): (K, TA:) or عَصَوْتُهُ بِالعَصَا I struck him, or beat him, with the staff &c. (S.) ― -b2- And عَصِىَ بِهَا He took it, i. e. the staff &c.: and عَصِىَ بِسَيْفِهِ he took his sword as one takes the staff: or he struck, or beat, with it as one does with the staff; as also عَصَا, aor. عَصُوَ , inf. n. عَصًا: or you say عَصَوْتُ بِالسَّيْفِ and عَصِيتُ بِالعَصَا [in the CK عَصَيْتُ]: or the reverse of this: or each of these verbs followed by بالسيف and بالعصا: (K, TA:) all these phrases are mentioned by the leading lexicologists and by ISd in the M: (TA:) or you say عَصِىَ بِالسَّيْفِ, aor. عَصَوَ , inf. n. عَصًا, meaning he struck with the sword. (S.) [See also 5.] ― -b3- عَاصَانِى فَعَصَوْتُهُ: see 3. ― -b4- [See also 2.] -A2- عَصَوْتُ القَوْمَ, (K, TA,) aor. أَعْصُوهُمْ, (TA,) I collected together the people, or party, for good or for evil. (K, TA.) [This seems to be regarded by some as the primary signification; (see عَصًا;) but, I think, without good reason.] ― -b2- And عَصَوْتُ الجُرْحَ, (S, K,) inf. n. عَصْوٌ, I bound the wound. (S, K.) -A3- عَصَا, inf. n. عَصْوٌ, also signifies It was, or became, hard: as though for عَسَا; the س being changed into ص. (TA.) -A4- And عَصَا, aor. يَعْصُو, said of a bird, It flew. (TA.)

عصّاهُ العَصَا
2 عصّاهُ العَصَا ذ , inf. n. تَعْصِيَةٌ, He gave him the عصا [or staff, &c.]. (K. [Accord. to Golius, عَصَاهُ; evidently a mistake, for عصّاه is not mentioned by him.])

3 عَاْصَوَ ↓ عَاصَانِى فَعَصَوْتُهُ He contended with me in striking, or beating, (K, TA,) or, as in the M, he acted roughly towards me, and opposed me, or contended with me, (TA,) with the عَصَا [or staff, &c.], and I overcame him [therein]. (K, TA.)

اعصى
4 اعصى ذ It (a grape-vine) put forth its عِيدَان (S, K, TA) or عُِصِىّ [i. e. rods]. (TA.)

تعصّى
5 تعصّى ذ He struck, or beat, with the عَصَا [or staff, &c.]. (Mgh.) And تعصّى بِالعَصَا He made use of the عصا [or staff, &c.]: and he struck, or beat, with it. (Mgh.)

اعتصى عَلَى العَصَا
8 اعتصى عَلَى العَصَا ذ He leaned, or he supported, or stayed, himself, upon the عَصَا [or staff, &c.]. (S, Mgh.) ― -b2- And يَعْتَصِى بِالسَّيْفِ He makes use of the sword as a staff. (S, and TA in this art. and in art. عصى.) ― -b3- And اعتصى الشَّجَرَةَ He cut a staff, or stick, or rod, (عَصًا,) from the tree. (K.)

عَصًا
عَصًا ذ i. q. عُودٌ [as meaning A staff, or stick, or rod]: (K:) originally عَصَوٌ, and accordingly its dual is as below: said to be thus called because the fingers and hand are put together upon it [to grasp it], from the saying عَصَوْتُ القَوْمَ “ I collected together the people, or party; ” as related by As from some one or more of the Basrees: (TA:) of the fem. gender: (S, Msb, K:) it is said in a prov., ↓ العَصَا مِنَ العُصَيَّةِ [lit. The staff is from the little staff; the dim. having the affix ة because it is the dim. of a fem. n.]; (S;) [or] العَصَا in this prov. is the name of a mare of Jedheemeh [mentioned voce ضُلٌّ], and العُصَيَّة is that of her dam; meaning that part of the thing, or affair, is from part; (S, K, TA;) and said when one is likened to his father; or meaning that the big thing is in its commencement small: (TA: [see also Freytag's Arab. Prov. i. 17:]) it is not allowable to say عَصَآء; nor to affix ة: (As, TA:) one says, هٰذِهِ عَصَاىَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا [This is my staff; I support, or stay, myself upon it]: Fr says that the first incorrect speech heard in El-'Irلk was the saying, هٰذِهِ عَصَاتِى: (S:) the dual is عَصَوَانِ: (S, Msb:) and the pl. [of mult.] is عُصِىٌّ, (S, Msb, K,) [originally عُصُووٌ,] of the measure فُعُولٌ, (S, Msb,) and عِصِىٌّ, (S, K,) in which the ع is with kesr because of the kesrah following it, and [of pauc.] أَعْصٍ (S, Msb, K) and أَعْصَآءٌ, (K,) or this last is agreeable with analogy, but has not been transmitted, (ISk, Msb,) and is disallowed by Sb, who says that عُِصِىٌّ was used in its stead. (TA.) ― -b2- [Hence various sayings, here following. ― -b3- ] أَلْقَى عَصَاهُ [lit. He threw down his staff;] meaning (tropical:) he stayed, (S, Msb, K, TA,) and rested, (Msb,) and ceased from journeys, (S,) having reached his place: (K, TA:) a prov.; (S, TA;) applied to him to whom an affair has become suitable and who has therefore kept to it: (TA:) or he made firm his tent-pegs, and pitched his tent, or stayed; (K, TA;) like him who has returned from his journey. (TA.) And رَفَعَ عَصَاهُ [He took up his staff] means (assumed tropical:) he ceased from staying [in a place at which he had alighted; he departed]. (Har p. 454.) ― -b4- لَا تَرْفَعْ عَصَاكَ عَنْ أَهْلِكَ [Put not thou away thy staff, or stick, from thy family, or thy wife,] denotes [the practice of] discipline. (S. [See art. رفع, p. 1122, col. 3.]) ― -b5- هُمْ عَبِيدُ العَصَا [They are the slaves of the staff] means (assumed tropical:) they are [persons] beaten with the staff. (K, TA.) It is said in the A, النَّاسُ عَبِيدُ العَصَا [Mankind are the slaves of the staff], meaning that they are dreaded by reason of their doing harm [and are therefore to be kept in awe]. (TA.) ― -b6- And مَا هُمْ اـِلَّا عَبِيدُ العَصَا [They are none other than the slaves of the staff] is said of persons regarded as low, base, or vile. (TA.) ― -b7- اـِنَّهُ لَيِّنُ العَصَا [Verily he is one whose staff is supple] means (tropical:) he is gentle, a good manager of that whereof he has the charge: (S, K: *) accord. to ISd, alluding to the beating little with the عصا. (TA.) And اـِنَّهُ ضَعِيفُ العَصَا [Verily he is one whose staff is weak], meaning تِرْعِيَّةٌ [i. e., (assumed tropical:) one who performs well the act of keeping or tending, or of pasturing or feeding, camels]: (S:) or one who beats the camels little (K, TA) with the عَصا: and such is commended. (TA.) And صَلِيبُ العَصَا and صُلْبُهَا [One whose staff is hard], i. e. (assumed tropical:) one who is ungentle with the camels, beating them with the عصا: and such is discommended. (TA.) See an ex. in a verse of Er-Rل'ee cited voce صُلْبٌ. ― -b8- قَرَعَهُ بِعَصَا المَلَامَةِ [He struck him with the staff of censure] means (assumed tropical:) he exceeded the usual bounds in censuring him. (TA.) ― -b9- See also 1 in art. قرع. ― -b10- فُلَانٌ يُصَلِّى عَصَا فُلَانٍ [Such a one straightens the staff of such a one by turning it round over the fire] means (assumed tropical:) such a one manages, orders, or regulates, the affairs of such a one. (TA.) ― -b11- لَا تَدْخُلْ بَيْنَ العَصَا وَلِحَائِهَا [Enter not thou between the staff and its peel] means [(assumed tropical:) intermeddle not thou between two close friends; (see Freytag's Arab. Prov. i. 153;) or] enter not thou into that which does not concern thee. (TA.) And قَشَرْتُ لَهُ العَصَا [I peeled for him the staff] means (assumed tropical:) I discovered to him what was in my mind. (TA.) ― -b12- شَقُّ العَصَا [lit. The splitting of the staff] means (assumed tropical:) the contravening of the collective body [or the community] of El-Islلm [i. e. of the Muslims]: (K, TA:) and also (assumed tropical:) the disuniting of the collective body of the tribe: (TA:) or شَقَّ العَصَا means (tropical:) He separated himself from, and he contravened, the collective body [or the community]: (Msb:) and [it is said that] the primary signification of العَصَا is the state of combination and union: (TA:) this is the meaning in the saying, respecting the خَوَارِج [see خارِجِىٌّ], قَدْ شَقُّوا عَصَا المُسْلِمِينَ (assumed tropical:) [They have made a schism in the state of combination and union, or in the communion, of the Muslims]. (S, TA.) [Hence,] their saying اـِيَّاكَ وَقَتْلَ العَصَا means (assumed tropical:) Beware thou of slaying or being slain in making a schism in the communion of the Muslims (فِى شَقِّ عَصَا المُسْلِمِينَ). (TA.) And one says, اِنْشَقَّتِ العَصَا (S, TA) [The staff became split], meaning, (assumed tropical:) disagreement, or discord, befell. (TA.) And طَارَتْ عَصَا بَنِى فُلَانٍ شِقَقًا [lit. The staff of the sons of such a one flew in splinters], a prov., meaning (assumed tropical:) the sons of such a one became scattered in various directions. (Meyd.) ― -b13- عَصَا العَبْدِ [The stick of the slave] is the thing with which one stirs the مَلَّة [or hot ashes wherein bread is baked]. (TA.) ― -b14- العَصَا signifies also (tropical:) The bone of the shank; (K, TA;) as being likened to the عصا [properly so called]. (TA.) And [the pl.] العِصِىُّ, (assumed tropical:) The bones that are in the wing. (S.) And [the same, or] العُصِىُّ, (assumed tropical:) Certain stars, having the form of the عَصَا [or rather of عصىّ]. (TA. [But what stars these are, I have not been able to determine.]) ― -b15- Also, (i. e. العَصَا,) The tongue. (K.) [Perhaps as being likened to a staff because used in chiding.] ― -b16- And The woman's [muffler, or headcovering, called] خِمَار. (K.) ― -b17- عَصَا الرَّاعِى [The pastor's rod; and appellation of knot-grass; a species of polygonum, p. aviculare;] the بطباط [i. e. بَطْبَاط, but the former name is the better known]; male, and female, the former of which is the more potent: asserted by Dioscorides to be diuretic, and a remedy for him who suffers suppression of the urine. (Ibn-Seenà, whom we call Avicenna, book ii. p. 229.)

عُصَيَّةٌ
عُصَيَّةٌ ذ dim. of عَصًا, q. v.

العَاصِى
العَاصِى ذ : see عَاصٍ in art. عصى.

##### Türkçe

عَصَاهُ
1 **عَصَاهُ** ذ , (K, TA,) muzâri‘i **يَعْصُوهُ**, (TA,) mastar ismi **عَصْوٌ**, (TK,) O, ona değnek veya sopa yahut çubuk ile (**بِالعَصَا**) vurdu, yahut onu dövdü: (K, TA:) yahut **عَصَوْتُهُ بِالعَصَا** O, ona değnek vb. ile vurdum, yahut onu dövdüm. (S.) ― -b2- Ve **عَصِىَ بِهَا** O, onu, yani değneği vb. aldı: ve **عَصِىَ بِسَيْفِهِ** o, değneği alır gibi kılıcını aldı: yahut onunla, değnekle yapıldığı gibi vurdu, yahut dövdü; bunun gibi **عَصَا**, muzâri‘i **عَصُوَ** , mastar ismi **عَصًا**: yahut sen dersin: **عَصَوْتُ بِالسَّيْفِ** ve **عَصِيتُ بِالعَصَا** [CK’de **عَصَيْتُ**]: yahut bunun tersi: yahut bu fiillerin her biri **بالسيف** ve **بالعصا** ile gelir: (K, TA:) bütün bu ibareler önde gelen lugatçılar ve M’de ISd tarafından zikredilmiştir: (TA:) yahut sen dersin: **عَصِىَ بِالسَّيْفِ**, muzâri‘i **عَصَوَ** , mastar ismi **عَصًا**, “kılıçla vurdu” mânâsında. (S.) [Bkz. ayrıca 5.] ― -b3- **عَاصَانِى فَعَصَوْتُهُ**: 3’e bak. ― -b4- [Bkz. ayrıca 2.] -A2- **عَصَوْتُ القَوْمَ**, (K, TA,) muzâri‘i **أَعْصُوهُمْ**, (TA,) O, halkı yahut topluluğu hayır için yahut şer için bir araya topladım. (K, TA.) [Bu, bazılarınca aslî anlam sayılıyor gibi görünür; (**عَصًا**’ya bak); fakat bence iyi bir sebep olmaksızın.] ― -b2- Ve **عَصَوْتُ الجُرْحَ**, (S, K,) mastar ismi **عَصْوٌ**, O, yarayı bağladım. (S, K.) -A3- **عَصَا**, mastar ismi **عَصْوٌ**, ayrıca “sert oldu yahut sertleşti” mânâsına gelir: sanki **عَسَا** yerine; **س**’nin **ص**’ye çevrilmesiyle. (TA.) -A4- Ve **عَصَا**, muzâri‘i **يَعْصُو**, bir kuş hakkında söylenir; O, uçtu. (TA.)

عصّاهُ العَصَا
2 **عصّاهُ العَصَا** ذ , mastar ismi **تَعْصِيَةٌ**, O, ona **العَصَا** [yahut değnek, vb.] verdi. (K. [Golius’a göre, **عَصَاهُ**; açıkça bir hatadır; çünkü **عصّاه** onda zikredilmemiştir.])

3 **عَاْصَوَ** ↓ **عَاصَانِى فَعَصَوْتُهُ** O, benimle vurma yahut dövme hususunda çekişti, (K, TA,) yahut M’de olduğu üzere, o bana karşı sert davrandı ve bana karşı koydu, yahut benimle çekişti, (TA,) **العَصَا** [yahut değnek, vb.] ile; ve ben onu [bu hususta] yendim. (K, TA.)

اعصى
4 **اعصى** ذ O (bir asma) **عِيدَان** (S, K, TA) yahut **عُِصِىّ** [yani çubuklar] çıkardı. (TA.)

تعصّى
5 **تعصّى** ذ O, **العَصَا** [yahut değnek, vb.] ile vurdu, yahut dövdü. (Mgh.) Ve **تعصّى بِالعَصَا** O, **العَصَا** [yahut değnek, vb.]’yı kullandı: ve onunla vurdu, yahut dövdü. (Mgh.)

اعتصى عَلَى العَصَا
8 **اعتصى عَلَى العَصَا** ذ O, **العَصَا** [yahut değnek, vb.] üzerine yaslandı, yahut kendini onunla destekledi, yahut onunla dayandı. (S, Mgh.) ― -b2- Ve **يَعْتَصِى بِالسَّيْفِ** O, kılıcı değnek gibi kullanır. (S, ve TA bu maddede ve **عصى** maddesinde.) ― -b3- Ve **اعتصى الشَّجَرَةَ** O, ağaçtan bir değnek yahut sopa yahut çubuk (**عَصًا**) kesti. (K.)

عَصًا
**عَصًا** ذ **عُودٌ** ile aynı [değnek, yahut sopa, yahut çubuk mânâsında]: (K:) aslında **عَصَوٌ**’dur; buna göre ikilisi aşağıdaki gibidir: parmaklar ve el onun üzerine [onu kavramak için] bir araya getirildiğinden böyle adlandırıldığı söylenir; **عَصَوْتُ القَوْمَ** “Ben halkı yahut topluluğu bir araya topladım” sözünden; Basralılardan birinden yahut birkaçından As tarafından rivayet edildiği üzere: (TA:) müennes cinstendir: (S, Msb, K:) bir meselde şöyle denir: ↓ **العَصَا مِنَ العُصَيَّةِ** [lafzen: Değnek, küçük değnekten(dir); tasgîr, müennes bir ismin tasgîri olduğu için ة ekini almıştır]; (S;) [yahut] bu meselde **العَصَا**, Jedheemeh’in bir kısrağının adıdır [**ضُلٌّ** maddesinde zikredilmiştir], **العُصَيَّة** ise onun anasının adıdır; mânâsı: şeyin yahut işin bir parçası bir parçadandır; (S, K, TA;) ve bir kimse babasına benzetildiğinde söylenir; yahut mânâsı: büyük şey başlangıcında küçüktür: (TA: [bkz. ayrıca Freytag’ın Arab. Prov. i. 17:]) **عَصَآء** demek câiz değildir; ne de ة eklemek: (As, TA:) şöyle denir: **هٰذِهِ عَصَاىَ أَتَوَكَّأُ عَلَيْهَا** [Bu benim değneğimdir; onun üzerine dayanırım]: Fr der ki, El-‘Irâk’ta işitilen ilk yanlış söz, **هٰذِهِ عَصَاتِى** denilmesidir: (S:) ikilisi **عَصَوَانِ**’dir: (S, Msb:) ve çoğulu [kesret] **عُصِىٌّ**’dür, (S, Msb, K,) [aslında **عُصُووٌ**], vezni **فُعُولٌ**’dür, (S, Msb,) ve **عِصِىٌّ**, (S, K,) bunda **ع** kesralıdır; onu takip eden kesra sebebiyle; ve [kıllet] **أَعْصٍ** (S, Msb, K) ve **أَعْصَآءٌ**, (K,) yahut bu sonuncusu kıyasa uygundur, fakat nakledilmemiştir, (ISk, Msb,) ve Sb tarafından reddedilmiştir; o der ki, onun yerine **عُِصِىٌّ** kullanılmıştır. (TA.) ― -b2- [Bundan çeşitli sözler, burada aşağıda gelir. ― -b3- ] **أَلْقَى عَصَاهُ** [lafzen: değneğini yere attı;] mânâsı (mecaz:) o, konakladı, (S, Msb, K, TA,) ve dinlendi, (Msb,) ve yolculuklardan vazgeçti, (S,) yerine ulaştıktan sonra: (K, TA:) bir meseldir; (S, TA;) bir iş kendisine uygun hâle gelip de bu sebeple ona bağlanan kimseye uygulanır: (TA:) yahut çadır kazıklarını sağlamlaştırdı ve çadırını kurdu, yahut konakladı; (K, TA;) yolculuğundan dönmüş kimse gibidir. (TA.) Ve **رَفَعَ عَصَاهُ** [değneğini kaldırdı] mânâsı (farazî mecaz:) konaklamaktan vazgeçti [indiği yerden ayrıldı; gitti]. (Har s. 454.) ― -b4- **لَا تَرْفَعْ عَصَاكَ عَنْ أَهْلِكَ** [Değneğini yahut sopanı ailenden yahut karından uzaklaştırma,] terbiye [uygulamasını] ifade eder. (S. [Bkz. **رفع** maddesi, s. 1122, süt. 3.]) ― -b5- **هُمْ عَبِيدُ العَصَا** [Onlar değneğin köleleridir] mânâsı (farazî mecaz:) onlar değnekle dövülen [kimseler]dir. (K, TA.) A’da şöyle denir: **النَّاسُ عَبِيدُ العَصَا** [İnsanlar değneğin köleleridir], mânâsı: zarar vermeleri sebebiyle kendilerinden korkulur [ve bu yüzden korkutulup sindirilmelidirler]. (TA.) ― -b6- Ve **مَا هُمْ اـِلَّا عَبِيدُ العَصَا** [Onlar değneğin kölelerinden başka bir şey değildir] aşağı, alçak yahut bayağı görülen kimseler hakkında söylenir. (TA.) ― -b7- **اـِنَّهُ لَيِّنُ العَصَا** [Şüphesiz o, değneği yumuşak olandır] mânâsı (mecaz:) o, yumuşaktır; sorumlu olduğu şeyi iyi idare edendir: (S, K: *) ISd’ye göre, **العَصَا** ile az dövmeye işaret eder. (TA.) Ve **اـِنَّهُ ضَعِيفُ العَصَا** [Şüphesiz o, değneği zayıf olandır], mânâsı **تِرْعِيَّةٌ** [yani (farazî mecaz:) deve gütme yahut otlatma yahut yedirme işini iyi yapan]: (S:) yahut develeri **العَصا** ile az döven (K, TA) kimsedir: ve böyle olan övülür. (TA.) Ve **صَلِيبُ العَصَا** ve **صُلْبُهَا** [değneği sert olan], yani (farazî mecaz:) develere yumuşak davranmayan, onları **العَصا** ile döven: ve böyle olan yerilir. (TA.) **صُلْبٌ** maddesinde Er-Râ‘ee’nin bir beytinde bir örneğe bak. ― -b8- **قَرَعَهُ بِعَصَا المَلَامَةِ** [Onu kınama değneğiyle vurdu] mânâsı (farazî mecaz:) onu kınamada alışılmış sınırları aştı. (TA.) ― -b9- Bkz. ayrıca **قرع** maddesinde 1. ― -b10- **فُلَانٌ يُصَلِّى عَصَا فُلَانٍ** [Falanca, falancanın değneğini ateş üzerinde çevirerek doğrultur] mânâsı (farazî mecaz:) falanca, falancanın işlerini idare eder, düzenler yahut tanzim eder. (TA.) ― -b11- **لَا تَدْخُلْ بَيْنَ العَصَا وَلِحَائِهَا** [Değnek ile onun kabuğu arasına girme] mânâsı [(farazî mecaz:) iki yakın dost arasına karışma; (bkz. Freytag’ın Arab. Prov. i. 153;) yahut] seni ilgilendirmeyen şeye girme. (TA.) Ve **قَشَرْتُ لَهُ العَصَا** [Onun için değneği soydum] mânâsı (farazî mecaz:) ona zihnimde olanı açığa çıkardım. (TA.) ― -b12- **شَقُّ العَصَا** [lafzen: değneğin yarılması] mânâsı (farazî mecaz:) El-İslâm’ın toplu bedenine [yahut cemaatine] muhalefet etmektir [yani Müslümanların]: (K, TA:) ve ayrıca (farazî mecaz:) kabilenin toplu bedenini parçalamaktır: (TA:) yahut **شَقَّ العَصَا** mânâsı (mecaz:) o, toplu bedenden [yahut cemaatten] ayrıldı ve ona muhalefet etti: (Msb:) ve [denilmiştir ki] **العَصَا**’nın aslî anlamı birleşme ve ittihad hâlidir: (TA:) bu, **خَوَارِج** hakkında söylenen şu sözdeki mânâdır: **قَدْ شَقُّوا عَصَا المُسْلِمِينَ** (farazî mecaz:) [Müslümanların birleşme ve ittihad hâlinde, yahut cemaatinde, bir yarılma meydana getirdiler]. (S, TA.) [Bundan dolayı,] onların **اـِيَّاكَ وَقَتْلَ العَصَا** sözü mânâca (farazî mecaz:) Müslümanların cemaatinde yarılma çıkarmada (**فِى شَقِّ عَصَا المُسْلِمِينَ**) öldürmekten yahut öldürülmekten sakın. (TA.) Ve şöyle denir: **اِنْشَقَّتِ العَصَا** (S, TA) [Değnek yarıldı], mânâsı (farazî mecaz:) ihtilaf yahut ayrılık vuku buldu. (TA.) Ve **طَارَتْ عَصَا بَنِى فُلَانٍ شِقَقًا** [lafzen: falancanın oğullarının değneği kıymıklar hâlinde uçtu], bir meseldir; mânâsı (farazî mecaz:) falancanın oğulları çeşitli yönlere dağıldı. (Meyd.) ― -b13- **عَصَا العَبْدِ** [Kölenin sopası] **مَلَّة**’yi [yahut ekmeğin pişirildiği kızgın külü] karıştırılan şeydir. (TA.) ― -b14- **العَصَا** ayrıca (mecaz:) incik kemiği mânâsına gelir; (K, TA;) **عَصَا** [asıl mânâsıyla] ona benzetildiği için. (TA.) Ve [çoğulu] **العِصِىُّ**, (farazî mecaz:) kanatta bulunan kemikler. (S.) Ve [aynısı, yahut] **العُصِىُّ**, (farazî mecaz:) **عَصَا**’nın [daha doğrusu **عصىّ**’nin] şekline sahip bazı yıldızlar. (TA. [Fakat bunların hangi yıldızlar olduğunu tayin edemedim.]) ― -b15- Ayrıca, (yani **العَصَا**, ) dil. (K.) [Belki azarlamada kullanıldığı için değneğe benzetilerek.] ― -b16- Ve kadının [başörtüsü yahut baş örtüsü denilen] **خِمَار**’ı. (K.) ― -b17- **عَصَا الرَّاعِى** [çobanın değneği; ve knot-grass’ın adı; polygonum aviculare türü;] **بطباط** [yani **بَطْبَاط**, fakat birinci ad daha meşhurdur]; erkeği ve dişisi vardır; erkeği daha etkilidir: Dioscorides tarafından idrar söktürücü olduğu ve idrar tutulması çeken kimse için bir deva olduğu ileri sürülmüştür. (İbn-Sînâ, bizim Avicenna dediğimiz, kitap ii. s. 229.)

عُصَيَّةٌ
**عُصَيَّةٌ** ذ **عَصًا**’nın tasgîridir, ona bak.

العَاصِى
**العَاصِى** ذ : **عصى** maddesinde **عَاصٍ**’a bak.

### [Salmone](https://lisan.digital/tr/kok/%D8%B9%D8%B5%D9%88/sozluk/salmone.md) — H. Anthony Salmone · 19. yy

عَصَا
عَصَا U ( n. ac. عَصْو 1 ),
a.  Struck, beat.

##### Türkçe

عَصَا
عَصَا U ( i. ac. **عَصْو** 1 ),
a. Vurdu, dövdü.
